Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Башҡорттар 0 1632 1305454 1291243 2026-09-13T13:51:38Z Shirshikay 48080 стилде төҙәтеү 1305454 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = ''Башҡорттар'' <br/> ''башкиры'' | изображение = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 = Salavat memorial.jpg| caption1 = [[Салауат Юлаев]] | image2 = M G Rakhimov.jpg| caption2 = [[Мортаза Рәхимов]] | image3 = Валиди.jpg| caption3 = [[Әхмәтзәки Вәлиди]] | image4 = Ш.Бабич.jpg| caption4 = [[Шәйехзада Бабич]] | image5 = Rasulev Zaynulla.jpg| caption5 = [[Зәйнулла Рәсүлев]] | image6 = Загир Исмагилов.jpg| caption6 = [[Заһир Исмәғилев]] | image7 = Rizaetdin fahretdinov.jpg| caption7 = [[Ризаитдин Фәхретдинов]] | image8 = Халиков.png| caption8 = [[Муллайән Халиҡов]] | image9 = Muhametsalim Ishmuhametovich Umetbaev.jpg| caption9 = [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] | image10 = Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg| caption10 = [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] | image11 =| caption11 = [[Мәжит Ғафури]] | image12 = Mustai Karim 2004.jpg| caption12 = [[Мостай Кәрим]] | image13 = Портрет Акмуллы.jpg| caption13 = [[Аҡмулла]] | image14 = Zajnab biisheva.jpg| caption14 = [[Зәйнәб Биишева]] | image15 = DJultji.jpg| caption15 = [[Дауыт Юлтый]] | image16 = Ғәлимйән Ғирфан улы Таған.jpg| caption16 = [[Ғәлимйән Таған]] | image17 = Генерал Шайморатов.jpg| caption17 = [[Миңлеғәле Шайморатов]] | image18 = Gareev mg.jpg| caption18 = [[Муса Гәрәев]] | image19 = Тагир Кусимов.jpg| caption19 = [[Таһир Күсимов]] | image20 = Муса Муртазин.jpg| caption20 = [[Муса Мортазин]] | image21 = Irek Zaripov.jpg| caption21 = [[Ирек Зарипов]] | image22 = Denis Shafikov in Espoo.jpg| caption22 = [[Денис Шафиҡов]] | image23 = Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы.jpg| caption23 = [[Хәбир Сөләймәнов]] | image24 = Rauil bikbaev.jpg| caption24 = [[Рауил Бикбаев]] | image25 = Saidi.gif| caption25 = [[Ғабдулла Сәиди]] | image26 = Венер Зәйнулла улы Ғәлиев.jpg| caption26 = [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы|Венер Ғәлиев]] }} | самоназвание = ''башҡорт'' | численность = 2 млн тирәһе<ref name="ethnologue">{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|lang=en|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=2011-04-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/61937ez36|archivedate=2011-08-23}}</ref> | расселение = {{флагификация|Россия}}:1 571 879 (2020 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx Том 5. «Национальный состав и владение языками». Таблица 1. Национальный состав населения] </ref> ** {{флагификация|Башкортостан}}: 1 268 806 ** {{флагификация|Челябинская область}}: 128 071 ** {{флагификация|Оренбургская область}}: 36 181 ** {{флагификация|Тюменская область}}: 3 001 ** {{Флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ - Югра}}: 29 717 ** {{флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}: 6 111 ** {{флагификация|Пермский край}}: 16 105 ** {{флагификация|Свердловская область}}: 17 286 ** {{флагификация|Татарстан}}: 11 029 ** {{флагификация|Курганская область}}: 8 026 ** {{флагификация|Самарская область}}: 5 254 ** {{флагификация|Москва}}: 5 715 ** {{флагификация|Московская область}}: 4 258 ** {{флагификация|Саратовская область}}: 2 129 ** {{флагификация|Удмуртия}}: 1 982 ** {{флагификация|Санкт-Петербург}}: 3 185 ** {{флагификация|Ленинградская область}}: 1038 ** {{флагификация|Красноярский край}}: 2 595 ** {{флагификация|Республика Коми}}: 816 ** {{флагификация|Кемеровская область}}: 1 080 ** {{флагификация|Краснодарский край}}: 1 778 ** {{флагификация|Республика Саха}}: 1 109 ** {{флагификация|Томская область}}: 1 125 ** {{флагификация|Иркутская область}}: 797 ** {{флагификация|Приморский край}}: 606 ** {{флагификация|Забайкальский край}}: 534 ** {{флагификация|Хабаровский край}}: 502 ** {{флагификация|Омская область}}: 490 ** {{флагификация|Ростовская область}}: 538 ** {{флагификация|Волгоградская область}}: 390 ** {{Флагификация|Калининградская область}}: 314 ** {{флагификация|Республика Крым}}: 516 ** {{флагификация|Севастополь}}: 152 ** {{флагификация|Ставропольский край}}: 468 ** {{флагификация|Чечня}}: 157 ** {{флагификация|Мурманская область}}: 995 {{KAZ}}: <br />17 263 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=2011-05-11 }}</ref> <br /> {{UKR}}: <br />4 253 (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="un.org">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table4.xls Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003] {{ref-en}}</ref> <br /> {{Флагификация|Туркменистан}}: <br />3 820 (1995 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310001057/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html |date=2016-03-10 }}</ref> <br /> {{UZB}}: <br />53 000 (2016 й. баһалама)<ref>http://joshuaproject.net/countries/UZ</ref><br /> {{KGZ}}: <br />1 111 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года</ref> <br /> {{Флагификация|Молдова}}: 610 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп. МССР. 1989]</ref> йәки 600 <ref>[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/MD]</ref><br> {{Флагификация|Грузия}}: 379 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 Демоскоп. Груз. ССР 1989]</ref><br> {{Флагификация|Азербайджан}}: 533 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Демоскоп. Аз. ССР 1989]</ref><br> {{Флагификация|Армения}}: 145 (1989)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=13]</ref><br> {{BLR}}: <br /> 339 (2019 й. халыҡ иҫәбен алыу) <ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf| Национальный состав Республики Беларусь.Статистический бюллететень Национальный Статистический комитет Республики Беларусь., Минск 2020]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br /> {{LAT}}: <br />232 (2019 й. баһалама)<ref>https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2019-02-17 }} {{ref-lv}}]</ref> <br /> {{TJK}}: <br />143 (2010 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Перепись населения и жилищного фонда Республики Таджикистан 2010 года. Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан. Том III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=2013-10-14 }}</ref> йәки 8400<ref>[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/TI]</ref> {{EST}}: <br />112 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&lang=1 PCE04: ENUMERATED PERMANENT RESIDENTS BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX, 31 DECEMBER 2011] {{ref-en}}</ref> <br /> {{LIT}}: <br />84 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://web.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_kalba_tikyba.pdf GYVENTOJAI PAGAL TAUTYBĘ, GIMTĄJĄ KALBĄ IR TIKYBĄ (Национальный, языковой и религиозный состав Литвы)]</ref> | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|рус]], [[татар теле|татар]]<ref name="perepis2002.ru">[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}</ref>. | раса = [[европеоид раса|европеоид]], [[көньяҡ себер расаһы|көньяҡ себер]], [[понтий расаһы|понтий]], [[урал расаһы|урал]]<ref name=autogenerated3>''[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' Антропологические типы //Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т.1. A-Б. — Уфа: Башкирская энициклопедия, 2005, С.169.</ref><ref>{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/7280-antropologicheskie-tipy|Антропологические типы|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М]]}}</ref> | религия = [[Сөнниҙәр|Сөнни Ислам]] | родственные = [[төрки халыҡтар]]<ref>[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF ''Лобов А. С.'' Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}</ref><ref>Татары. - М.: Наука, 2001, С.42-43.</ref>, [[мадьярҙар]]<ref>[http://soraman.livejournal.com/5160.html Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.]</ref><ref>[http://soraman.livejournal.com/5576.html Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.]</ref> | входит = [[Алтай ғаиләһе]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Төрки халыҡтар|Төрки тармағы]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ҡыпсаҡтар|Ҡыпсаҡ төркөмө]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Волга буйы ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел буйы төркөмсәһе]]<br /> | включает = | происхождение = [[Башҡорттарҙың этногенезы|ҡатнаш]]: төрки, фин-уғыр, [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]] }} {{БМ}} '''Башҡорттар''' — [[Төрки телле халыҡтар|төрки телле]] милләт, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Тарихи Башҡортостан|шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең]] төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]нда һәм [[Пермь крайы]]нда күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар. Башҡорттарҙың Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. [[Башҡорт теле]] Алтай ғаиләһе [[Төрки телдәре|төрки төркөмөнөң]] көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған [[Башҡорт теленең диалекттары|диалект структураһы]] бар. [[Ислам|Дин]] тотҡан башҡорттар — [[мосолман]]-[[сөнниҙәр]]. == Этноним == Этноним ғәрәп һәм фарсы сәйәхәтселәре һәм географтары [[Сәлләм Тәржемән]], [[Балхи]] («башджард», «башджар», «басхарт»), [[Истахри]], [[Мәсүди]] («баджгард»), [[Ибн Фаҙлан]], [[Гардизи]] («башджурт»), [[Мәхмүт Ҡашғари]] («башгырт»), [[Иҙриси]] («басджирт»), [[Яҡут әл-Хәмәүи]] («баш джирд», «баш кирд»), Европа сәйәхәтселәре [[Плано Карпини]] («баскарт»), [[Гильом де Рубрук]] («паскатир») һәм башҡалар хеҙмәттәрендә телгә алына<ref>{{БЭ|1782|Башҡорт, этноним|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]}}</ref>. Әлеге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50-нән ашыу төрө барлыҡҡа килеү варианты бар. * XVIII быуат тикшеренеүселәре [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]], [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Готлиб]] буйынса, башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «баш бүре» тигәнде аңлата<ref>''[[Татищев Василий Никитич|Татищев В. Н.]]'' История Российская". Т. 1. — М.-Л., 1962. — С. 252.</ref><ref>''[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]'' История Оренбургская. — СПб., 1759. — С. 10.</ref><ref>''[[Иоганн Готлиб Георги|Готлиб И. Г.]]'' Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей. — СПб., 1799. — С. 85.</ref>. * Тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе [[Юматов Василий Степанович|В. С. Юматов]] буйынса, башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе [[бал ҡорто]] мәғәнәһендә<ref>''[[Юматов Василий Степанович|Юматов В. С.]]'' О названии башкирцев // Оренбургские губернские ведомости. — № 24. — С. 297.</ref>. * Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф [[Алекторов Александр Ефимович|А. Е. Алекторов]] 1885 йылда яҙғанса, башҡорт — «айырым бер халыҡ»<ref>''[[Алекторов Александр Ефимович|Алекторов А. Е.]]'' // Оренбургский листок. — № 46.</ref>. * Этнограф-ғалим [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Н. В. Бикбулатов]] буйынса, этноним, [[Гардизи]]ҙың (XI б.) тарихи яҙмаларында телгә алынған, [[Яйыҡ]] йылғаһы бассейнында хазарҙар һәм [[ҡыпсаҡтар]] араһында йәшәгән, 2000 яугиры булған легендар сардар ''[[Башҡорт хан|Башгирд (Башҡорт хан)]]'' исеменән килеп сыҡҡан тигән фекер тәҡдим итә<ref>''[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]'' Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия</ref>. * Мадьяр төркиәтселәре [[Бернат Мункачи|Б. Мункачи]], [[Дьюла Немет|Ю. Ф. Немет]], [[АҠШ]] ғалимы Д. М. Данлоп буйынса ''башҡорт'' этнонимы «биш ҡәбилә, биш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр (оғур)]]» тип аңлатылған ''beshgur, bashgur'' формаларынан барлыҡҡа килгән<ref>''Németh Gy.'' A honfoglalo magyarság kialakulása. — Budapest, 1930.</ref>. Шулай уҡ Мункачи һәм Данлоп фекеренсә, хәҙерге телдәге ''Sh'' өнөнөң болғар телендәге ''L'' өнөнә тура килеүе нигеҙендә, ''башҡорт (bashgur)'' һәм ''булгар (bulgar)'' этнонимдары эквивалентлы булып тора<ref>''Munkachi B.'' Etnographia, VI, Budapest 1895, 380—381</ref><ref>''Danlop D. M.'' The History of Jewish khazars. — New Gersey, 1954. — P. 34.</ref>. Был фекерҙәр менән [[Зәки Вәлиди|Ә. Ә. Вәлидов]] та килешә<ref>{{статья|автор =[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]].|заглавие =«Башғурт» һәм «Булғар» һүҙҙәренең этимологияһы / Ибн Фаҙландын юлъяҙмаһы|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1997|номер = 7|страницы=108—109|issn = 1683-3554}}</ref>. * Танылған төрки этнонимдар тикшереүсеһе [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса, башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—"бажа", [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|«(о)ғур»]]—"ҡәбилә атамаһы", һәм мәғәнәһе лә «уғыр бажалары». Шулай уҡ Баскаков был этнонимды [[бәшнәктәр]]ҙең атмаһы менән сағыштыра<ref>''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207.</ref><ref>''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. — М., 1984.</ref>. Баскаков фекеренсә төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм [[Мадьярҙар|«мадьяр»]] этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. * Телсе [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|М. З. Зәкиев]] буйынса ''башҡор/башҡыр'' этнонимы баш-оғур («төп [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғур/уғыр»]] йәки «башҡа [[Уғырҙар|уғыр]]») композитына барып тоташыуы мөмкин: ''башоғур>башғур>башғыр>башҡор''<ref>{{книга |автор= [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|Зәкиев М. З.]]|заглавие=Этногенез тюрков, булгар и башкир |ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2011|том= |страниц= 288|страницы= 58|isbn=978-5-7501-1272-2|ref= }}</ref>. * Этнограф [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] буйынса, башҡорттар борон үҙҙәрен ''«баш унғар»'' («баш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]»), һуңынан ''«башғур»'', һәм аҙаҡ ''«башҡурт»'' тип атай<ref>{{статья|автор =[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие =Башкиры|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1998|номер = 2|страницы=161|issn = 1683-3554}}</ref>. * Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. * Этнограф [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] этноним ''баш'' — «баш», «төп» һәм ''ҡор(т)'' — «ырыу», «ҡәбилә», «бүре» һүҙҙәренән барлыҡҡа килеү варианттарын килтерә<ref>{{ПБН|страницы=447—448}}</ref>. == Этногенез == {{Төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың этногенезы}} Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары]], [[Ырымбур башҡорттары]]), этник ҡатлам төркөмдәре ([[мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]]) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы буйынса бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас. Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар. * Төрки — В. М. Флоринский, П. С. Назаров, [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]], В. Вильяминов-Зернов, В. Н. Витевский, Д. Н. Соколов һәм башҡалар; * Финн-уғыр — [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]], В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, С. А. Токарев, Д. А. Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]], В. Ф. Филоненко, Н. П. Шастина һәм башҡалар; * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]] — [[Ғәлләмов, Салауат Абдрахман улы|С. А. Ғәлләмов]], [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], К. Ф. Смирнов һәм башҡалар<ref>[http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf?PHPSESSID=02f4d6f5bb9d975e3d594a919cd0f377 Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030308130313/http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf |date=2003-03-08 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1d.jpg Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010,]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120144620/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg |date=2012-01-20 }}</ref><ref>Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; [http://soraman.livejournal.com/16422.html Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001156/http://soraman.livejournal.com/16422.html |date=2012-04-26 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1l.jpg Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001,]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120155320/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg |date=2012-01-20 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120143431/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg |date=2012-01-20 }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg (О башкордах из родов Тангаур и Гайна)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120170621/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg |date=2012-01-20 }}.</ref>; * Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С. А. Токарев һәм башҡалар. === Генетика === [[Файл:Haplogroup R1b (Y-DNA).PNG|thumb|250px|слева| [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] башҡорттарҙа һәм инглиздәрҙә таралған]] [[:ru:Сайкс, Брайан|Брайан Сайкс]] һәм [[:ru:Оппенгеймер, Стивен|Сти́вен О́ппенгеймер]] үҙ хеҙмәттәрендә [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] таралыу нигеҙендә британлылар һәм башҡорттар туған халыҡтар булыу мөмкинлеген билдәләйҙәр<ref>[ http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315204630/http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html |date=2016-03-15 }} ]</ref>. Фонетик яҡтан башҡорт өндәре ҫ, ҙ, һ, ң инглиз телендәге th, th, h, ng өндәре менән оҡшаш. Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомалы мутациялар — R-M269 (R1b-Z2103), R1b-M73, R1a-SRY10831.2 (R1a-M198: R1a-Z2123 һәм R1a-Z280) һәм N1a1a (элеккесә N-tat).<ref name="lob">[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009. — 131 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}</ref> Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күпләп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр. <!-- Көсләүеслек тереяҙмаһы --> (мт-ДНК) ырыулыҡтары буйынса башҡорттарҙа Көнбайыш Рәсәй ырыулыҡтары (60,8 %-ға тиклем) өҫтөнлөк итә һәм 39,2%-ты Көнсығыш Рәсәйҙә таралған ырыулыҡтарға барып тоташа. === Ҡәбиләләре һәм ырыуҙары === {{төп мәҡәлә|Башҡорт ҡәбиләләре}} Башҡорт халҡы элек ҡәбиләләргә һәм ырыуҙарға бүленгән. Ырыуҙар — араларҙан, нәҫел-зат бүленештәренән торған. Ҡәбиләләр таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш ([[байлар]], [[балыҡсы]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[ғәйнә]], [[дыуанай]], [[ирәкте]], [[йылан]], [[йәлдәк]], [[йәнәй]], [[ҡаңлы]], [[ҡаршын]], [[ҡырғыҙ]], [[таҙлар]], [[танып]], [[унлар]], [[Уран (ҡәбилә)|уран]], [[ыуаныш]], [[юрмый]]), төньяҡ-көнсығыш ([[бишул]], [[бәҙрәк]], [[бәкәтин]], [[дыуан]], [[көҙәй]], [[ҡалмаҡ]], [[ҡатай]], [[ҡошсо]], [[ҡумрыҡ]], [[ҡыуаҡан]], [[мырҙалар]], [[өпәй]], [[табын]], [[ҡыуаҡан|түбәләҫ]], [[терһәк]], [[һалйот]], [[һеңрән]], [[һыҙғы]], [[һырҙы]], шуран, [[әйле]]), көньяҡ-көнсығыш ([[бөрйән]], [[ҡыпсаҡ]], [[тамъян]], [[түңгәүер]], [[үҫәргән]], [[юрматы]]), көньяҡ-көнбайыш ([[мең]]) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7508-bil|Ҡәбилә|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Йосопов Р. М.]]}}</ref>. == Тарих == {{Башҡортостан тарихы}} {{төп мәҡәлә|Башҡортостан тарихы}} [[Файл:NE 600ad.jpg|thumb|250px|слева| Евразия картаһы, б.э. 600 йылы]] [[Файл:Башкирские казаки в Европе.jpg|right|thumb|250px|1813 йылда Европала башҡорт полктары. Фёдор Куртенер һүрәте (XIX быуат)]] [[Файл:Basjkier in Veessen bij de haven.jpg|right|thumb|250px|Башҡорт яугиры статуяһы (Нидерланд), 2018 йыл]] Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта [[Геродот]]тың "Тарих"ында [[аргиппейҙар]] исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына<ref name="lurie">''Лурье С. Я.'' История Древней Греции / С. Я. Лурье. — Л., 1940. — Ч. 1. — 685 с.</ref>. Геродот хәбәр итеүенсә, [[аргиппейҙар]] «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй<ref name="herodod">''[[Геродот]].'' [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/gerodot/04.html «История». Книга Четвёртая. «Мельпомена»]</ref>, улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм уларҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. "Асхи"ның төпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр<ref name="herodod"/>. С. Я. Лурье "асхи"ны «әсе» ({{lang-ru|кислый}}) төрки һүҙенә тап килтерә<ref name="lurie"/>, ә телсе [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] буйынса, «асхи» һүҙе [[башҡорт теле]]ндәге «әсе һыу»ҙы ({{lang-ru|кислая жидкость}}) хәтерләтә<ref>''[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Дж. Г.]]'' Некоторые вопросы изучения башкирских и татарских диалектов. — С. 19.</ref>. Төркиәтсе [[Әхмәтзәки Вәлиди]] күҙаллауынса, башҡорттар [[Клавдий Птолемей]]ҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡараған хеҙмәтендә скифтарҙың ''пасиртай'' тигән ырыуы исеме аҫтында телгә алына<ref name="История башкир" >{{китап |автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}</ref>. Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, [[һундар]]ҙың юлбашсыһы [[Аттила]] уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй<ref>{{статья|автор= [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев З. И.]]|заглавие= Когда и как возникла Башкирская республика?|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1785|язык= |издание= [[Ватандаш]]|тип=|год= 2009|том=|номер= 3|страницы=|doi=|issn= 1683-3554}}</ref>. 643 йылда төҙөлгән [[Суй]]-шу хроникаһында, теләү ([[уғыҙ]]) төрки ҡәбиләләре берләшмәһендә 45 ырыу, шул иҫәптән [[Арал диңгеҙе|Арал]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] диңгеҙҙәре араһында йәшәүсе ''башукили'' телгә алына, көнбайыш һәм ҡытай тикшеренеүселәре уны башҡорттар тип иҫәпләй<ref name="История башкир" /><ref>''Вэй Чжэн.'' Хроника государства Суй. — Пекин: Бона, 1958. — Гл. 84, С 18б, 3.</ref>. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, VIII—IX быуаттарҙа [[Волга]] бассейнындағы [[һундар]]ҙың этник вариҫтары булған ҡәбиләләр араһында ''Бо-хан'' һәм ''Бей-дин'' телгә алына, уларҙы волга [[болғарҙар]]ы һәм башҡорттарға тап килтерәләр теләү<ref name="История башкир" /><ref>{{ПБН|страницы=427—428}}</ref>. [[Рәшит әд-Дин]]дең «[[Уғыҙнамә]]»һенә ярашлы, [[Уғыҙҙар|Уғыҙ хандың]] ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ''Оло Балғур'' исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың ''Ҡарашит'' яғбу тигән падишаһын әсиргә ала<ref>{{начало цитаты}}"[Войска] победоносно и с триумфом возвратились и присоединились к Огузу. После этого они все вместе переселились в области северных стран и направились в сторону К.р.л. и Башгурда. Сначала они добрались до высокой крепости под названием Улу Багур. Здешнего правителя звала Кара-шит Ягы. Огуз одержал верх над его войсками и подчинил тамошние края. За то, что Огуз ко всякому проявлял милосердие и любовь, и взрослые, и старшие дали ему имя «Огуз ака». Когда начинался поход против К.р.л. и Башгурдов, то к Огузу собрались люди из девяносто тысяч юртов и поэтому их стали называть Он тогуз Огуз. В пути Огуз обнародовал приказ о том, что «всякий, кто отстанет в пути, должен быть наказан по закону (яса), чтобы не отставал… Что касается жителей страны К.р-л. и Башгурд, то они были весьма необузданными и коварными. Из-за своей гордости и надменности они не склоняли свои головы ни перед одним владыкой. Огуз захватил их падишаха по имени Кара-шит. К.р.л. и Башгурды стали илем и обязались выплачивать дань…»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Рәшит әд-Дин|Фазлаллах Рашид ад-Дин.]]|заглавие= Огуз-наме / Пер. с персидского, предисловие, ком-ментарии, примечания и указатели Р. М. Шукюровой|ссылка= |ответственный = |место= Баку|издательство =Элм|год = 1987|том=|страниц = |страницы= 33|isbn=}}}}</ref>. [[Әбү әл-Ғази]]ға ярашлы, [[мадъярҙар]] һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр<ref>{{книга |автор= Антонов И. В.|заглавие= Абу-л-Гази. Из «Шеджере-и таракимэ» («Родословная туркмен») // Башкиры в эпоху средневековья|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц= 308|страницы=300|isbn= 978-5-905-269-05-9 }}</ref>. Беҙҙең эраның I мең йыллығы аҙағында башҡорттар көнбайышта [[Волга]] йылғаһынан алып көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм [[Яйыҡ]] (Урал) йылғаларынан башлап төньяҡта [[Кама]] һәм Сылва йылғаларына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй һәм төрлө дәүләттәр составына инә ([[Дәшти Ҡыпсаҡ]], [[Төрки ҡағанаты]], [[Хазар ҡағанаты]], [[Волга буйы Болғары]], [[Алтын Урҙа]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Себер ханлығы]]). XVI быуаттың 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡа йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы ([[йыйын]], ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу, урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнаша. 1798—1865 йылдарҙа [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] була, башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]]) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә. Революциянан ([[1917]]) һуң [[Башҡортостан автономияһы]]н төҙөү өсөн көрәш башлана. 1919 йылдың мартында Үҙəк Совет власы менəн [[Башҡорт хөкүмəте]] араһында [[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүгә]] ҡул ҡуйыла. [[1922]] йылда [[Оло Башҡортостан]] ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың күп өлөшө унан ситтә ҡала ([[Туҡ-Соран кантоны]], [[Ялан кантоны]], [[Арғаяш кантоны]]). 1926 йыл аҙағында башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм [[СССР]]‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, [[БАССР]]‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] кире йоғонто яһай. Башҡорттарҙың бер өлөшө [[урыҫтар]], [[татарҙар]] тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда өлгәшелә. Башҡорттарҙың башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: [[1926]] йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, [[1959]] — 25,4 %‑ы, [[1989]] — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар арҡаһында, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттарҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡа төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттарҙың социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта. == Теле == {{main|Башҡорт теле|Башҡорт яҙыуы}} [[Файл:Bashkir language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|right|250px|1897 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Рәсәй империяһы]]нда башҡорт теленең таралыу ареалы.]] [[Башҡорт теле]] алтай телдәре ғаиләһенә ингән төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт теле. Шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]], Чита һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы]]нда, [[Татарстан]]да, [[Коми Республикаһы]]нда, [[Саха Республикаһы]]нда, Урта Азия республикаларында, [[Ҡаҙағстан]]да һ. б. таралған. Башҡорт телендә һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002). Төп диалекттары: [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|төньяҡ-көнбайыш]], [[Көнсығыш диалект|көнсығыш]] һәм [[Көньяҡ диалект|көньяҡ]]. Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса [[татар теле]]нә яҡын. Башҡорттарҙың күбеһе [[урыҫ теле]]н, бер өлөшө [[мари теле]]н, [[сыуаш теле]]н, [[татар теле]]н, [[удмурт теле]]н һәм башҡалар телдәрҙе белә. == Иҫәбе һәм урынлашыуы == [[Файл:Ареал расселения башкир в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года..png|thumb|2010 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Волга-Урал регионында башҡорттарҙың таралып ултырыуы.]] [[Рәсәй империяһы]]ның беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу ([[1897]]) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен [[башҡорт теле]] тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % [[Өфө губернаһы|Өфө]] (899 910), [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] (254 561), [[Пермь губернаһы|Пермь]] (85 395), [[Һамар губернаһы|Һамар]] (57 242), [[Вятка губернаһы|Вятка]] (13 909) губерналарында йәшәгән. Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Рәсәй Федерацияһы]]нда 1 584 554 башҡорт, шул иҫәптән [[Башҡортостан Республикаһы]]нда — 1 172 287 башҡорт теркәлгән<ref name="пер.2010"/><ref name="этнорф2010"/><ref name="этноСРФ">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта [[Тарихи Башҡортостан]]ға ингән территорияларҙан тыш, башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның барлыҡ субъекттарында, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәйҙәр. <div style="width:70%"> {|class="wide" |+Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың һан иҫәбе (кеше) ! ![[1897]]<ref>1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Өфө губернаһы]] территориялары буйынса бирелгән</ref> ![[1926]] ![[1939]] ![[1959]] ![[1970]] ![[1979]] ![[1989]] ![[2002]] ![[2010]] ![[2021]] |- |[[Рәсәй империяһы]], [[СССР]] |align=right| — |align=right| 713 693 |align=right| 843 648 |align=right| 989 040 |align=right| 1 239 681 |align=right| 1 371 452 |align=right| 1 449 157 |align=right| — |align=right| — |align=right| — |- |[[РСФСР]], [[Рәсәй Федерацияһы]] |align=right| 1 321 363 |align=right| 712 366 |align=right| 824 679 |align=right| 953 801 |align=right| 1 180 913 |align=right| 1 290 994 |align=right| 1 345 273 |align=right| 1 673 389 |align=right| 1 584 554 |align=right| 1 571 879 |- |[[Башҡорт АССР-ы]], [[Башҡортостан Республикаһы]] |align=right| 899 910 |align=right| 625 845 |align=right| 671 188 |align=right| 737 711 |align=right| 892 248 |align=right| 935 880 |align=right| 863 808 |align=right| 1 221 302 |align=right| 1 172 287 |align=right| 1 268 806 |} </div> Урбанизация процесы ҡала халҡының [[1938]] йылда 5,8 %‑тан [[2002]] йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән [[Өфө]]лә — яҡынса 155 мең; [[Стәрлетамаҡ]]та — 41 мең; [[Нефтекама]]ла — 34 мең; [[Сибай]]ҙа — 29 мең; [[Салауат]]та — 28 мең; [[Ишембай]]ҙа — яҡынса 20 мең; [[Мәләүез]]дә — 17 мең. {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} == Хужалығы == {{төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың хужалығы}} Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], һунарсылыҡ, [[солоҡ]]солоҡ, [[балыҡсылыҡ]], йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылығы һ. б. торған<ref>[http://www.ufa.aif.ru/society/persona/veli_osedlyy_obraz_zhizni_chem_zanimalis_bashkiry_v_drevnosti_na_samom_dele Алексей Шушпанов. Вели оседлый образ жизни. Чем занимались башкиры в древности на самом деле. «Аргументы и Факты», 2018, 10 августа]{{ref-ru}} {{V|12|06|2019}}</ref>. Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты [[Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары|файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар]]ға — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә. == Кейеме == {{төп мәҡәлә|Башҡорт кейеме}} [[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|Ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр милли кейеме]] XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән һәм кесерткәндән һуғылған туҡыманы, һарыҡ һәм башҡа төрлө йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөндө, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән ([[Бөйөк ебәк юлы]] аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларын да ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған. XIX быуатҡа тиклем башҡорттар сәкмән, елән, тун кейһә, был осорҙа билле бишмәт, кәзәкей, камзул һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәр бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр. == Аш-һыуы == {{төп мәҡәлә|Башҡорт аш-һыуы}} Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы һәм ҡуй ите, [[һөт]] продукттары, киптерелгән еләк, бөртөклө культуралар, [[башҡорт балы]] тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит), шулай уҡ [[ҡымыҙ]], сейәле hары май, муйыл майы, [[ҡорот]] (ҡоро ҡорот), [[эремсек]] һәм [[айран]] тора — уларҙың барыһы ла йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм юлға алыу өсөн уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән. Традицион башҡорт ашамлығы [[бишбармаҡ]] бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмас төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт ризыҡтары бирелә — һирәк осраҡтарҙа ғына табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора. [[Айран]], буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, [[ҡымыҙ]], [[манты]], [[өйрә]], [[ыумас ашы]] һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре Урал тауҙарынан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала. == Ғаилә == {{Төп мәҡәлә|Башҡорт ғаиләһе}} 1920—1930 йылдарғаса, башҡорттарҙың ғаилә тормошо [[ислам]] дине, [[Шәриғәт]] ҡанундарына буйһонған, ләкин башҡорт йола һәм ғәҙәт ҡағиҙәләре был өлкәгә үҙенсәлектәр биргән. Ислам дине ҡабул ителгәнсе йәшәп килгән [[:ru:|левират]], [[:ru:|сорорат]] кеүек ғәҙәт ҡанундары совет осоронда ла оҙаҡ йылдар һаҡланып ҡалғаны билдәле. Рәсәй империяһы дәүрендә [[Никах|никахҡа]] инеүҙе, тыуған сабыйҙарҙы махсус кенәгәләргә теркәүҙе мосолман руханиҙары башҡарған. Һирәк булһа ла, ир менән ҡатындың [[Талаҡ (айырылышыу)|айырылышыу]] осраҡтары ла булған. Был ғәмәл ислам ҡанундарына ярашлы башҡарылған. [[Күп ҡатынлылыҡ]] башлыса мосолман руханиҙары һәм бай ҡатламға ҡараған башҡорттар араһында осраған<ref name="Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе">[https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061632/https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 |date=2023-03-21 }}</ref>. Бынан тыш, вафат булған ағаһының ҡатынына ҡустыһын өйләндереү (левират) ғәҙәти хәл булған. Совет осоронда күп ҡатынлылыҡ тыйыла, ләкин ғәмәлдә, бындай ғаиләләр рәсми теркәлмәһә лә, йәшәүен дауам итә. Хәҙерге заманда Рәсәй ҡанундарына ярашлы күп ҡатынлылыҡ тыйылған, ләкин мосолман дине йәмғиәттә ҙурыраҡ урын ала барған һайын, халыҡ араһында күп ҡатынлы ғаиләләргә ҡараш, төрлө сәбәптәр арҡаһында, ыңғай яҡҡа үҙгәрә бара<ref name=" И.Солтанморатов.Донъя күрке-йәр менән">[https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796 И.Солтанморатов. Донъя күрке-йәр менән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061635/https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796 |date=2023-03-21 }}</ref>. Ғаилә башлығы тип ата кеше иҫәпләнгән, ул бөтә ғаилә өсөн яуаплы булған. Ғаиләләге иң өлкән ҡатын, йәки ғаилә башлығы ҡатыны өйҙәге ҡатын-ҡыҙ эштәре менән етәкселек иткән. Ире вафат булған ҡатын йыш осраҡта иренең ғаиләһендә ҡалған (иренең бер туған ҡустыһына, йәки яҡын туғанына кейәүгә сыҡҡан). Икенсе ғаиләгә киткән хәлдә, ҡатынға уның бирнәһе ҡайтарып бирелгән, ә балалары мәрхүм иренең туғандарында ҡалған. Совет осорона тиклем башҡорттар етем ҡалған туғандарын үҙ ғаиләһенә алып, үҙ балаһы кеүек ҡараған, был ергә аҫабалыҡ хоҡуғына һәм башҡорт халҡының борондан килгән традицияларына бәйле була. Етем туғандарҙы ҡарау — изге бурыс тип ҡаралған, халыҡ был тәртипте ныҡ һаҡлаған. 1920—1930 йылдарға тиклем башҡорттар араһында этник ҡатнаш ғаиләләр һирәк осрай, шул дәүерҙән алып, тулы булмаған ғаиләләр, етем балалар һаны арта. Хәҙерге ваҡытта башҡорт йәштәре никахҡа һуңыраҡ инә, бер-ике балалы ғаиләләр йышыраҡ осрай. Башҡортостанда никах РФ һәм РБ Конституциялары, 1995 йылғы РФ һәм 1994 йылдың 2 мартында үҙ көсөнә ингән БР Ғаилә кодексы менән көйләнә<ref name="Ғаилә хоҡуғы">[http://bashenc.online/ba/articles/79176/ Ғаилә хоҡуғы]</ref> == Байрамдар == Туй байрамы (туй) — кеше ғүмерендә иң мөһим байрамдарҙың береһе. Башҡорт халҡы башҡа мосолмандар кеүек үк дини (мосолман) байрамдар үткәрә: [[Ураҙа байрамы]] һәм [[Ҡорбан байрамы]]<ref name="Праздники Башкортостана. Ю.Минишев">[https://nekrasov.izh-cbs.ru/sites/default/files/tradition-pdf/prazdniki_bashkortostana.pdf Ю.Минишев. Праздники Башкортостана]</ref>. Шулай уҡ борондан, мәжүсилек осоронан ҡалған халыҡ байрамдары: ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаның яҙҙы ҡаршылау байрамы- [[Ҡарғатуй]] (апрелдән июнгә тиклем үткәрелә)<ref name="https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y">[https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y Ҡарғатуй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320132137/https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y |date=2023-03-20 }}</ref>, кәкүк килеүгә- Кәкүк сәйе (Тауға сығыу, Сәхрәгә сығыу, Теләк салыу, Ҡуҙғалаҡ байрамы); унан һуң яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу байрамы — [[Һабантуй]] үткәрелә. Йыйын (ҡайһы бер урында «бәйге», «майҙан») — 15 майҙан 15 июлгә тиклем, ураҡҡа төшкәнсе үткәрелгән йәйге байрам. [[Йыйын]] ваҡытында башҡорт халҡы өсөн иң мөһим мәсьәләләр (дәүләт, хөкүмәт менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, ер мәсьәләһе һ.б.) тикшерелеп, бер төптән булып уларҙы хәл итеү өсөн ҡарар ҡабул ителгән. Йыйындар хәҙерге заманда ла үткәрелә. Көҙөн — [[Сөмбөлә]], Әбейҙәр сыуағы; ҡыш башында — [[Ҡаҙ өмәһе]], Һуғым байрамы; Ҡышҡы Нардуған (декабрь аҙағынан февраль башына тиклем) һәм башҡа йола байрамдары. Яңы байрамдарҙан — апрелдә һәм сентябрь айында Шәжәрә, Милли кейем байрамы, Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға, «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!», Урам байрамдары үтә<ref name=" Шәжәрә байрамы тарихынан">[http://urgaza.ru/library-portal/articles/214/1901/ Шәжәрә байрамы тарихынан]</ref>. Бынан тыш дөйөм илдә үткәрелә торған байрамдар: Яңы йыл, Ватанды яҡлаусылар көнө, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө, Халыҡ-ара хеҙмәтсәндәрҙе яҡлау көнө, Рәсәй көнө һ.б.билдәләнелә. == Дин == {{шуҡ|Башҡортостанда ислам}} [[Файл:Башкиры.1890.jpg|мини|250x250пкс|Башҡорттар Мулдаҡай ауылы янында көн уртаһындағы намаҙ ҡыла. Максим Дмитриевтың 1890-сы йылдарҙағы фотоһы.]] Диндар башҡорттар — [[мосолмандар|мосолман]]‑сөнниҙәр. [[Ислам]] диненең Башҡортостанға үтеп инеүенә мосолман илдәре менән VIII—IX быуаттарҙа урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралдың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә. Бында эҙләнеү барышында [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегенең]] 706 һәм 712 йылғы өс көмөш дирһәме һәм [[алтын]] динары, шулай уҡ мәйеттәрҙең ҡулдары кәүҙә буйлап һуҙылған, баштары көнбайышҡа йүнәлтелгән иртә мосолман зыяраты ҡәберҙәре табылған<ref>[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']</ref>. VII быуатта пәйғәмбәр [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]]тең үҙ сәхәбәләрен [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралға]] ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Төрөк дин белгесе [[Осман Нури Топбаш]] һәм [[Нәҡшбәндиә]] суфыйҙар тәриҡәтенең башлығы [[Нәҙим әл-Хаҡҡани|Мөхәммәт Назим әл-Хаҡҡани]] Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/372688/|title=В Миякинском районе установили мемориал сподвижникам пророка Мухаммада|date=2011-06-17|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2019-03-29}}</ref>. Быны үҙ хеҙмәттәрендә тарихсылар ''Хисаметдин бин Шәрәфетдин'' һәм [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорт|Таджетдин Ялсығол Әл-Башҡорди]] раҫлай, улар шулай уҡ башҡорттарҙан кемдәр тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итеүе хаҡында хәбәр итәләр. Хисаметдин бин Шәрәфетдин үҙенең «Болғар тарихы» китабында башҡорттарҙың ислам динен үҙ күршеләренән иртәрәк, [[Һижри тәҡүим|һижрәт тәҡүиме]] буйынса 195 йылда ([[Григориан календары]] буйынса 748 йылда) ҡабул итеүҙәре тураһында яҙа<ref name="Уметбаев"/>. «Кун-әл-әкбәр» («Ваҡиғаларҙың асылы») төркиҙәр тарихында башҡорттарҙың яҡынса 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы, ә исламды улар һижрәнең 530 йылда (Григориан календары буйынса 1152 йылда) ҡабул итеүҙәре хаҡында телгә алына<ref name="Уметбаев">{{Мәҡәлә|автор=[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие=Башкиры|ссылка=|издание=[[Ватандаш]]|год=1998|номер=2|страницы=161—162|issn=1683-3554}}</ref>. [[Урта Азия]] илдәре менән мәҙәни һәм сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре Башҡортостанда хәнәфи мәзһәбе тәғлимәтенең таралыуына булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ислам диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда [[Волга буйы Болғары]]ның исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. Әммә [[Аллен Франк]] буйынса, ''«иң мөһиме башҡорттарҙың исламлаштырыу тураһындағы бик боронғо күпселек һәм йыш ҡына осраған риүәйәттәрендә — был [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғар]] ҡалаһы уларҙа бөтөнләй булмауы, ә исламлаштарыу [[Бохара]], [[Бағдад]] һәм [[Кесе Азия|Анатолия]] миссионерҙарына беркетелә»''<ref>''Франк А. Дж.'' Исламская историография и «булгарская» идентичность у татар и башкир в России. — Казань, 2008. — С. 118.</ref>. Иртә осорҙа башҡорттарҙа ислам динен таратыуҙа ҙур ролде Ясауи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡарған, улар Көньяҡ Уралға Урта Азияның үҙәк ҡалаларынан, тәү сиратта Бохаранан, килгән. == Ауыҙ-тел ижады == Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр»]], [[Аҡбуҙат эпосы|«Аҡбуҙат»]], [[Иҙеүкәй менән Мораҙым эпосы|«Иҙеүкәй менән Мораҙым»]], [[Алпамыша менән Барсынһылыу (эпос)|«Алпамыша менән Барсынһылыу»]] һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{ПБН}} * {{книга | автор = [[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]] | заглавие = Башкиры: историко-этнографические очерки | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 376 | серия = | isbn = 5-295-03899-8 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = Антропология башкир / М. А. Бермишева, В. А. Иванов, Г. А. Киньябаева и др. | ссылка = http://www.rfbr.ru/rffi/ru/books/o_491765 | ответственный = | место = СПб. | издательство = Алетейя | год = 2011 | том = | страниц = 496 | серия = | isbn = 978-5-91419-386-4 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/188-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-1.html | ответственный = гл. ред. [[Кульшарипов Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = М. | издательство = Наука | год = 2009 | том = I | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-02-037010-4 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/255-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-2.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2012 | том = II | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-91608-100-8 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/228-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-3.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2011 | том = III | страниц = 476 | серия = | isbn = 978-5-7501-1301-9 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/231-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-4.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = СПб. | издательство = Наука | год = 2011 | том = IV | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-02-038276-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/189-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-5.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2009 | том = V | страниц = 468 | серия = | isbn = 978-5-7501-1199-2 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/230-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-6.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = М. | издательство = Наука | год = 2009 | том = VI | страниц = 374 | серия = | isbn = 978-5-02-036494-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2012 | том = VII | страниц = 424 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = Военная история башкир: энциклопедия | ссылка = | ответственный = гл. ред. [[Асфандияров Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]] | место = Уфа | издательство = НИК «Башкирская энциклопедия» | год = 2013 | том = | страниц = 432 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{external media |topic = Башҡорттар |subtopic = |align = right |width = 280px |image1 = [http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/index.seam?path=62%3A3495499%3A3507971&c=PHOTO&cid=5102372 Фотоколлекция музея антропологии и этнографии им. Петра Великого «Кунсткамера» РАН] }} * {{БЭ2013|81994|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], Мырҙабулатов М. В.}} * http://vatandash.ru/index.php?article=1902 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830050452/http://vatandash.ru/index.php?article=1902 |date=2014-08-30 }} * {{статья|автор= Аминев З.|заглавие= О государственности башкир средневековья|ссылка= http://vatandash.ru/pics/pdf/2741.pdf|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= 2016|том=|номер= 3|страницы= 31—48|doi= |issn= 1683-3554}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5cffe0e919dcb600ac50b1d6/bashkiry-chto-za-narod-takoi-5dce6c51723e5e0ec67ad331 Башкиры. Что за народ такой? Сайт Яндекс-Дзин, 16.11.2019]{{ref-ru}}{{V|19|11|2019}} * [https://zen.yandex.ru/media/centralasia/pochemu-tatary-poiavilis-v-15m-veke-a-bashkiry--odin-iz-samyh-drevnih-narodov-rossii-5e01eec20a451800b2a825bb?&dbr=1 Почему татары появились в 15-м веке, а башкиры — один из самых древних народов России? Сайт Яндекс-Дзин, 27 декабря 2019 года]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}} * [https://zen.yandex.ru/media/kls1958kaukas/bashkiry-kto-vy-5e230df3df944400b950f780?&dbr=1 БАШКИРЫ — кто вы? Сайт Яндекс-Дзин, 19.01.20]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/perepis-nacii-egora-ligacheva-i-kak-v-1990e-bashkir-polojili-na-altar-liberalnoi-ideologii-5e7b2e917bc52e72b9e0a370?&utm_campaign=dbr Михаил Сытин. «Перепись наций» Егора Лигачева и как в 1990-е башкир положили на алтарь либеральной идеологии. Сайт Яндекс-Дзин, 1.04.20]{{ref-ru}}{{V|2|04|2020}} * [http://www.levluzin.ru/wp-content/uploads/planeta.pdf Лев ЛУЗИН. Челябинск, 2012. Планета «Южный Урал». Башкиры.]{{V|12|05|2021}} {{Башҡорттар}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Мосолман халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Урал]] [[Категория:Волга буйы]] [[Категория:Азия халыҡтары]] [[Категория:Европа халыҡтары]] [[Категория:Волга буйы халыҡтары]] [[Категория:Урал халыҡтары]] b8wu6je9a2crf4xefaqpberllzbrzxp 1305456 1305454 2026-09-13T14:11:15Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305456 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = ''Башҡорттар'' <br/> ''башкиры'' | изображение = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 = Salavat memorial.jpg| caption1 = [[Салауат Юлаев]] | image2 = M G Rakhimov.jpg| caption2 = [[Мортаза Рәхимов]] | image3 = Валиди.jpg| caption3 = [[Әхмәтзәки Вәлиди]] | image4 = Ш.Бабич.jpg| caption4 = [[Шәйехзада Бабич]] | image5 = Rasulev Zaynulla.jpg| caption5 = [[Зәйнулла Рәсүлев]] | image6 = Загир Исмагилов.jpg| caption6 = [[Заһир Исмәғилев]] | image7 = Rizaetdin fahretdinov.jpg| caption7 = [[Ризаитдин Фәхретдинов]] | image8 = Халиков.png| caption8 = [[Муллайән Халиҡов]] | image9 = Muhametsalim Ishmuhametovich Umetbaev.jpg| caption9 = [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] | image10 = Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg| caption10 = [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] | image11 =| caption11 = [[Мәжит Ғафури]] | image12 = Mustai Karim 2004.jpg| caption12 = [[Мостай Кәрим]] | image13 = Портрет Акмуллы.jpg| caption13 = [[Аҡмулла]] | image14 = Zajnab biisheva.jpg| caption14 = [[Зәйнәб Биишева]] | image15 = DJultji.jpg| caption15 = [[Дауыт Юлтый]] | image16 = Ғәлимйән Ғирфан улы Таған.jpg| caption16 = [[Ғәлимйән Таған]] | image17 = Генерал Шайморатов.jpg| caption17 = [[Миңлеғәле Шайморатов]] | image18 = Gareev mg.jpg| caption18 = [[Муса Гәрәев]] | image19 = Тагир Кусимов.jpg| caption19 = [[Таһир Күсимов]] | image20 = Муса Муртазин.jpg| caption20 = [[Муса Мортазин]] | image21 = Irek Zaripov.jpg| caption21 = [[Ирек Зарипов]] | image22 = Denis Shafikov in Espoo.jpg| caption22 = [[Денис Шафиҡов]] | image23 = Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы.jpg| caption23 = [[Хәбир Сөләймәнов]] | image24 = Rauil bikbaev.jpg| caption24 = [[Рауил Бикбаев]] | image25 = Saidi.gif| caption25 = [[Ғабдулла Сәиди]] | image26 = Венер Зәйнулла улы Ғәлиев.jpg| caption26 = [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы|Венер Ғәлиев]] }} | самоназвание = ''башҡорт'' | численность = 2 млн тирәһе<ref name="ethnologue">{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|lang=en|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=2011-04-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/61937ez36|archivedate=2011-08-23}}</ref> | расселение = {{флагификация|Россия}}:1 571 879 (2020 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx Том 5. «Национальный состав и владение языками». Таблица 1. Национальный состав населения] </ref> ** {{флагификация|Башкортостан}}: 1 268 806 ** {{флагификация|Челябинская область}}: 128 071 ** {{флагификация|Оренбургская область}}: 36 181 ** {{флагификация|Тюменская область}}: 3 001 ** {{Флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ - Югра}}: 29 717 ** {{флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}: 6 111 ** {{флагификация|Пермский край}}: 16 105 ** {{флагификация|Свердловская область}}: 17 286 ** {{флагификация|Татарстан}}: 11 029 ** {{флагификация|Курганская область}}: 8 026 ** {{флагификация|Самарская область}}: 5 254 ** {{флагификация|Москва}}: 5 715 ** {{флагификация|Московская область}}: 4 258 ** {{флагификация|Саратовская область}}: 2 129 ** {{флагификация|Удмуртия}}: 1 982 ** {{флагификация|Санкт-Петербург}}: 3 185 ** {{флагификация|Ленинградская область}}: 1038 ** {{флагификация|Красноярский край}}: 2 595 ** {{флагификация|Республика Коми}}: 816 ** {{флагификация|Кемеровская область}}: 1 080 ** {{флагификация|Краснодарский край}}: 1 778 ** {{флагификация|Республика Саха}}: 1 109 ** {{флагификация|Томская область}}: 1 125 ** {{флагификация|Иркутская область}}: 797 ** {{флагификация|Приморский край}}: 606 ** {{флагификация|Забайкальский край}}: 534 ** {{флагификация|Хабаровский край}}: 502 ** {{флагификация|Омская область}}: 490 ** {{флагификация|Ростовская область}}: 538 ** {{флагификация|Волгоградская область}}: 390 ** {{Флагификация|Калининградская область}}: 314 ** {{флагификация|Республика Крым}}: 516 ** {{флагификация|Севастополь}}: 152 ** {{флагификация|Ставропольский край}}: 468 ** {{флагификация|Чечня}}: 157 ** {{флагификация|Мурманская область}}: 995 {{KAZ}}: <br />17 263 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=2011-05-11 }}</ref> <br /> {{UKR}}: <br />4 253 (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="un.org">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table4.xls Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003] {{ref-en}}</ref> <br /> {{Флагификация|Туркменистан}}: <br />3 820 (1995 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310001057/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html |date=2016-03-10 }}</ref> <br /> {{UZB}}: <br />53 000 (2016 й. баһалама)<ref>http://joshuaproject.net/countries/UZ</ref><br /> {{KGZ}}: <br />1 111 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года</ref> <br /> {{Флагификация|Молдова}}: 610 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп. МССР. 1989]</ref> йәки 600 <ref>[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/MD]</ref><br> {{Флагификация|Грузия}}: 379 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 Демоскоп. Груз. ССР 1989]</ref><br> {{Флагификация|Азербайджан}}: 533 (1989)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Демоскоп. Аз. ССР 1989]</ref><br> {{Флагификация|Армения}}: 145 (1989)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=13]</ref><br> {{BLR}}: <br /> 339 (2019 й. халыҡ иҫәбен алыу) <ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf| Национальный состав Республики Беларусь.Статистический бюллететень Национальный Статистический комитет Республики Беларусь., Минск 2020]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br /> {{LAT}}: <br />232 (2019 й. баһалама)<ref>https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2019-02-17 }} {{ref-lv}}]</ref> <br /> {{TJK}}: <br />143 (2010 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Перепись населения и жилищного фонда Республики Таджикистан 2010 года. Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан. Том III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=2013-10-14 }}</ref> йәки 8400<ref>[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/TI]</ref> {{EST}}: <br />112 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&lang=1 PCE04: ENUMERATED PERMANENT RESIDENTS BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX, 31 DECEMBER 2011] {{ref-en}}</ref> <br /> {{LIT}}: <br />84 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://web.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_kalba_tikyba.pdf GYVENTOJAI PAGAL TAUTYBĘ, GIMTĄJĄ KALBĄ IR TIKYBĄ (Национальный, языковой и религиозный состав Литвы)]</ref> | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|рус]], [[татар теле|татар]]<ref name="perepis2002.ru">[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}</ref>. | раса = [[европеоид раса|европеоид]], [[көньяҡ себер расаһы|көньяҡ себер]], [[понтий расаһы|понтий]], [[урал расаһы|урал]]<ref name=autogenerated3>''[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' Антропологические типы //Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т.1. A-Б. — Уфа: Башкирская энициклопедия, 2005, С.169.</ref><ref>{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/7280-antropologicheskie-tipy|Антропологические типы|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М]]}}</ref> | религия = [[Сөнниҙәр|Сөнни Ислам]] | родственные = [[төрки халыҡтар]]<ref>[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF ''Лобов А. С.'' Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}</ref><ref>Татары. - М.: Наука, 2001, С.42-43.</ref>, [[мадьярҙар]]<ref>[http://soraman.livejournal.com/5160.html Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.]</ref><ref>[http://soraman.livejournal.com/5576.html Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.]</ref> | входит = [[Алтай ғаиләһе]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Төрки халыҡтар|Төрки тармағы]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ҡыпсаҡтар|Ҡыпсаҡ төркөмө]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Волга буйы ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел буйы төркөмсәһе]]<br /> | включает = | происхождение = [[Башҡорттарҙың этногенезы|ҡатнаш]]: төрки, фин-уғыр, [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]] }} {{БМ}} '''Башҡорттар''' — [[Төрки телле халыҡтар|төрки телле]] милләт, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Тарихи Башҡортостан|шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең]] төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]нда һәм [[Пермь крайы]]нда күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар. Башҡорттарҙың Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. [[Башҡорт теле]] Алтай ғаиләһе [[Төрки телдәре|төрки төркөмөнөң]] көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған [[Башҡорт теленең диалекттары|диалект структураһы]] бар. [[Ислам|Дин]] тотҡан башҡорттар — [[мосолман]]-[[сөнниҙәр]]. == Этноним == Этноним ғәрәп һәм фарсы сәйәхәтселәре һәм географтары [[Сәлләм Тәржемән]], [[Балхи]] («башджард», «башджар», «басхарт»), [[Истахри]], [[Мәсүди]] («баджгард»), [[Ибн Фаҙлан]], [[Гардизи]] («башджурт»), [[Мәхмүт Ҡашғари]] («башгырт»), [[Иҙриси]] («басджирт»), [[Яҡут әл-Хәмәүи]] («баш джирд», «баш кирд»), Европа сәйәхәтселәре [[Плано Карпини]] («баскарт»), [[Гильом де Рубрук]] («паскатир») һәм башҡалар хеҙмәттәрендә телгә алына<ref>{{БЭ|1782|Башҡорт, этноним|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]}}</ref>. Әлеге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50-нән ашыу төрө барлыҡҡа килеү варианты бар. * XVIII быуат тикшеренеүселәре [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]], [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Готлиб]] буйынса, башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «[[бүре|баш бүре]]» тигәнде аңлата<ref>''[[Татищев Василий Никитич|Татищев В. Н.]]'' История Российская". Т. 1. — М.-Л., 1962. — С. 252.</ref><ref>''[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]'' История Оренбургская. — СПб., 1759. — С. 10.</ref><ref>''[[Иоганн Готлиб Георги|Готлиб И. Г.]]'' Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей. — СПб., 1799. — С. 85.</ref>. * Тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе [[Юматов Василий Степанович|В. С. Юматов]] буйынса, башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе [[бал ҡорттары|бал ҡорто]] мәғәнәһендә<ref>''[[Юматов Василий Степанович|Юматов В. С.]]'' О названии башкирцев // Оренбургские губернские ведомости. — № 24. — С. 297.</ref>. * Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф [[Алекторов Александр Ефимович|А. Е. Алекторов]] 1885 йылда яҙғанса, башҡорт — «айырым бер халыҡ»<ref>''[[Алекторов Александр Ефимович|Алекторов А. Е.]]'' // Оренбургский листок. — № 46.</ref>. * Этнограф-ғалим [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Н. В. Бикбулатов]] буйынса, этноним, [[Гардизи]]ҙың (XI б.) тарихи яҙмаларында телгә алынған, [[Яйыҡ]] йылғаһы бассейнында хазарҙар һәм [[ҡыпсаҡтар]] араһында йәшәгән, 2000 яугиры булған легендар сардар ''[[Башҡорт хан|Башгирд (Башҡорт хан)]]'' исеменән килеп сыҡҡан тигән фекер тәҡдим итә<ref>''[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]'' Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия</ref>. * Мадьяр төркиәтселәре [[Бернат Мункачи|Б. Мункачи]], [[Дьюла Немет|Ю. Ф. Немет]], [[АҠШ]] ғалимы Д. М. Данлоп буйынса ''башҡорт'' этнонимы «биш ҡәбилә, биш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр (оғур)]]» тип аңлатылған ''beshgur, bashgur'' формаларынан барлыҡҡа килгән<ref>''Németh Gy.'' A honfoglalo magyarság kialakulása. — Budapest, 1930.</ref>. Шулай уҡ Мункачи һәм Данлоп фекеренсә, хәҙерге телдәге ''Sh'' өнөнөң болғар телендәге ''L'' өнөнә тура килеүе нигеҙендә, ''башҡорт (bashgur)'' һәм ''булгар (bulgar)'' этнонимдары эквивалентлы булып тора<ref>''Munkachi B.'' Etnographia, VI, Budapest 1895, 380—381</ref><ref>''Danlop D. M.'' The History of Jewish khazars. — New Gersey, 1954. — P. 34.</ref>. Был фекерҙәр менән [[Зәки Вәлиди|Ә. Ә. Вәлидов]] та килешә<ref>{{статья|автор =[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]].|заглавие =«Башғурт» һәм «Булғар» һүҙҙәренең этимологияһы / Ибн Фаҙландын юлъяҙмаһы|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1997|номер = 7|страницы=108—109|issn = 1683-3554}}</ref>. * Танылған төрки этнонимдар тикшереүсеһе [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса, башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—"бажа", [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|«(о)ғур»]]—"ҡәбилә атамаһы", һәм мәғәнәһе лә «уғыр бажалары». Шулай уҡ Баскаков был этнонимды [[бәшнәктәр]]ҙең атмаһы менән сағыштыра<ref>''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207.</ref><ref>''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. — М., 1984.</ref>. Баскаков фекеренсә төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм [[Мадьярҙар|«мадьяр»]] этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. * Телсе [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|М. З. Зәкиев]] буйынса ''башҡор/башҡыр'' этнонимы баш-оғур («төп [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғур/уғыр»]] йәки «башҡа [[Уғырҙар|уғыр]]») композитына барып тоташыуы мөмкин: ''башоғур>башғур>башғыр>башҡор''<ref>{{книга |автор= [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|Зәкиев М. З.]]|заглавие=Этногенез тюрков, булгар и башкир |ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2011|том= |страниц= 288|страницы= 58|isbn=978-5-7501-1272-2|ref= }}</ref>. * Этнограф [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] буйынса, башҡорттар борон үҙҙәрен ''«баш унғар»'' («баш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]»), һуңынан ''«башғур»'', һәм аҙаҡ ''«башҡурт»'' тип атай<ref>{{статья|автор =[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие =Башкиры|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1998|номер = 2|страницы=161|issn = 1683-3554}}</ref>. * Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. * Этнограф [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] этноним ''баш'' — «баш», «төп» һәм ''ҡор(т)'' — «ырыу», «ҡәбилә», «бүре» һүҙҙәренән барлыҡҡа килеү варианттарын килтерә<ref>{{ПБН|страницы=447—448}}</ref>. == Этногенез == {{Төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың этногенезы}} Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары]], [[Ырымбур башҡорттары]]), этник ҡатлам төркөмдәре ([[мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]]) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы буйынса бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас. Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар. * Төрки — В. М. Флоринский, П. С. Назаров, [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]], В. Вильяминов-Зернов, В. Н. Витевский, Д. Н. Соколов һәм башҡалар; * Финн-уғыр — [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]], В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, С. А. Токарев, Д. А. Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]], В. Ф. Филоненко, Н. П. Шастина һәм башҡалар; * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]] — [[Ғәлләмов, Салауат Абдрахман улы|С. А. Ғәлләмов]], [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], К. Ф. Смирнов һәм башҡалар<ref>[http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf?PHPSESSID=02f4d6f5bb9d975e3d594a919cd0f377 Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030308130313/http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf |date=2003-03-08 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1d.jpg Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010,]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120144620/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg |date=2012-01-20 }}</ref><ref>Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; [http://soraman.livejournal.com/16422.html Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001156/http://soraman.livejournal.com/16422.html |date=2012-04-26 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1l.jpg Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001,]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120155320/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg |date=2012-01-20 }}</ref><ref>[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120143431/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg |date=2012-01-20 }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg (О башкордах из родов Тангаур и Гайна)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120170621/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg |date=2012-01-20 }}.</ref>; * Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С. А. Токарев һәм башҡалар. === Генетика === [[Файл:Haplogroup R1b (Y-DNA).PNG|thumb|250px|слева| [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] башҡорттарҙа һәм инглиздәрҙә таралған]] [[:ru:Сайкс, Брайан|Брайан Сайкс]] һәм [[:ru:Оппенгеймер, Стивен|Сти́вен О́ппенгеймер]] үҙ хеҙмәттәрендә [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] таралыу нигеҙендә британлылар һәм башҡорттар туған халыҡтар булыу мөмкинлеген билдәләйҙәр<ref>[ http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315204630/http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html |date=2016-03-15 }} ]</ref>. Фонетик яҡтан башҡорт өндәре ҫ, ҙ, һ, ң инглиз телендәге th, th, h, ng өндәре менән оҡшаш. Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомалы мутациялар — R-M269 (R1b-Z2103), R1b-M73, R1a-SRY10831.2 (R1a-M198: R1a-Z2123 һәм R1a-Z280) һәм N1a1a (элеккесә N-tat).<ref name="lob">[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009. — 131 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}</ref> Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күпләп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр. <!-- Көсләүеслек тереяҙмаһы --> (мт-ДНК) ырыулыҡтары буйынса башҡорттарҙа Көнбайыш Рәсәй ырыулыҡтары (60,8 %-ға тиклем) өҫтөнлөк итә һәм 39,2%-ты Көнсығыш Рәсәйҙә таралған ырыулыҡтарға барып тоташа. === Ҡәбиләләре һәм ырыуҙары === {{төп мәҡәлә|Башҡорт ҡәбиләләре}} Башҡорт халҡы элек ҡәбиләләргә һәм ырыуҙарға бүленгән. Ырыуҙар — араларҙан, нәҫел-зат бүленештәренән торған. Ҡәбиләләр таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш ([[байлар]], [[балыҡсы]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[ғәйнә]], [[дыуанай]], [[ирәкте]], [[йылан]], [[йәлдәк]], [[йәнәй]], [[ҡаңлы]], [[ҡаршын]], [[ҡырғыҙ]], [[таҙлар]], [[танып]], [[унлар]], [[Уран (ҡәбилә)|уран]], [[ыуаныш]], [[юрмый]]), төньяҡ-көнсығыш ([[бишул]], [[бәҙрәк]], [[бәкәтин]], [[дыуан]], [[көҙәй]], [[ҡалмаҡ]], [[ҡатай]], [[ҡошсо]], [[ҡумрыҡ]], [[ҡыуаҡан]], [[мырҙалар]], [[өпәй]], [[табын]], [[ҡыуаҡан|түбәләҫ]], [[терһәк]], [[һалйот]], [[һеңрән]], [[һыҙғы]], [[һырҙы]], шуран, [[әйле]]), көньяҡ-көнсығыш ([[бөрйән]], [[ҡыпсаҡ]], [[тамъян]], [[түңгәүер]], [[үҫәргән]], [[юрматы]]), көньяҡ-көнбайыш ([[мең]]) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7508-bil|Ҡәбилә|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Йосопов Р. М.]]}}</ref>. == Тарих == {{Башҡортостан тарихы}} {{төп мәҡәлә|Башҡортостан тарихы}} [[Файл:NE 600ad.jpg|thumb|250px|слева| Евразия картаһы, б.э. 600 йылы]] [[Файл:Башкирские казаки в Европе.jpg|right|thumb|250px|1813 йылда Европала башҡорт полктары. Фёдор Куртенер һүрәте (XIX быуат)]] [[Файл:Basjkier in Veessen bij de haven.jpg|right|thumb|250px|Башҡорт яугиры статуяһы (Нидерланд), 2018 йыл]] Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта [[Геродот]]тың "Тарих"ында [[аргиппейҙар]] исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына<ref name="lurie">''Лурье С. Я.'' История Древней Греции / С. Я. Лурье. — Л., 1940. — Ч. 1. — 685 с.</ref>. Геродот хәбәр итеүенсә, [[аргиппейҙар]] «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй<ref name="herodod">''[[Геродот]].'' [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/gerodot/04.html «История». Книга Четвёртая. «Мельпомена»]</ref>, улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм уларҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. "Асхи"ның төпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр<ref name="herodod"/>. С. Я. Лурье "асхи"ны «әсе» ({{lang-ru|кислый}}) төрки һүҙенә тап килтерә<ref name="lurie"/>, ә телсе [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] буйынса, «асхи» һүҙе [[башҡорт теле]]ндәге «әсе һыу»ҙы ({{lang-ru|кислая жидкость}}) хәтерләтә<ref>''[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Дж. Г.]]'' Некоторые вопросы изучения башкирских и татарских диалектов. — С. 19.</ref>. Төркиәтсе [[Әхмәтзәки Вәлиди]] күҙаллауынса, башҡорттар [[Клавдий Птолемей]]ҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡараған хеҙмәтендә скифтарҙың ''пасиртай'' тигән ырыуы исеме аҫтында телгә алына<ref name="История башкир" >{{китап |автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}</ref>. Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, [[һундар]]ҙың юлбашсыһы [[Аттила]] уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй<ref>{{статья|автор= [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев З. И.]]|заглавие= Когда и как возникла Башкирская республика?|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1785|язык= |издание= [[Ватандаш]]|тип=|год= 2009|том=|номер= 3|страницы=|doi=|issn= 1683-3554}}</ref>. 643 йылда төҙөлгән [[Суй]]-шу хроникаһында, теләү ([[уғыҙ]]) төрки ҡәбиләләре берләшмәһендә 45 ырыу, шул иҫәптән [[Арал диңгеҙе|Арал]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] диңгеҙҙәре араһында йәшәүсе ''башукили'' телгә алына, көнбайыш һәм ҡытай тикшеренеүселәре уны башҡорттар тип иҫәпләй<ref name="История башкир" /><ref>''Вэй Чжэн.'' Хроника государства Суй. — Пекин: Бона, 1958. — Гл. 84, С 18б, 3.</ref>. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, VIII—IX быуаттарҙа [[Волга]] бассейнындағы [[һундар]]ҙың этник вариҫтары булған ҡәбиләләр араһында ''Бо-хан'' һәм ''Бей-дин'' телгә алына, уларҙы волга [[болғарҙар]]ы һәм башҡорттарға тап килтерәләр теләү<ref name="История башкир" /><ref>{{ПБН|страницы=427—428}}</ref>. [[Рәшит әд-Дин]]дең «[[Уғыҙнамә]]»һенә ярашлы, [[Уғыҙҙар|Уғыҙ хандың]] ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ''Оло Балғур'' исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың ''Ҡарашит'' яғбу тигән падишаһын әсиргә ала<ref>{{начало цитаты}}"[Войска] победоносно и с триумфом возвратились и присоединились к Огузу. После этого они все вместе переселились в области северных стран и направились в сторону К.р.л. и Башгурда. Сначала они добрались до высокой крепости под названием Улу Багур. Здешнего правителя звала Кара-шит Ягы. Огуз одержал верх над его войсками и подчинил тамошние края. За то, что Огуз ко всякому проявлял милосердие и любовь, и взрослые, и старшие дали ему имя «Огуз ака». Когда начинался поход против К.р.л. и Башгурдов, то к Огузу собрались люди из девяносто тысяч юртов и поэтому их стали называть Он тогуз Огуз. В пути Огуз обнародовал приказ о том, что «всякий, кто отстанет в пути, должен быть наказан по закону (яса), чтобы не отставал… Что касается жителей страны К.р-л. и Башгурд, то они были весьма необузданными и коварными. Из-за своей гордости и надменности они не склоняли свои головы ни перед одним владыкой. Огуз захватил их падишаха по имени Кара-шит. К.р.л. и Башгурды стали илем и обязались выплачивать дань…»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Рәшит әд-Дин|Фазлаллах Рашид ад-Дин.]]|заглавие= Огуз-наме / Пер. с персидского, предисловие, ком-ментарии, примечания и указатели Р. М. Шукюровой|ссылка= |ответственный = |место= Баку|издательство =Элм|год = 1987|том=|страниц = |страницы= 33|isbn=}}}}</ref>. [[Әбү әл-Ғази]]ға ярашлы, [[мадъярҙар]] һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр<ref>{{книга |автор= Антонов И. В.|заглавие= Абу-л-Гази. Из «Шеджере-и таракимэ» («Родословная туркмен») // Башкиры в эпоху средневековья|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц= 308|страницы=300|isbn= 978-5-905-269-05-9 }}</ref>. Беҙҙең эраның I мең йыллығы аҙағында башҡорттар көнбайышта [[Волга]] йылғаһынан алып көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм [[Яйыҡ]] (Урал) йылғаларынан башлап төньяҡта [[Кама]] һәм Сылва йылғаларына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй һәм төрлө дәүләттәр составына инә ([[Дәшти Ҡыпсаҡ]], [[Төрки ҡағанаты]], [[Хазар ҡағанаты]], [[Волга буйы Болғары]], [[Алтын Урҙа]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Себер ханлығы]]). XVI быуаттың 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡа йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы ([[йыйын]], ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу, урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнаша. 1798—1865 йылдарҙа [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] була, башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]]) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә. Революциянан ([[1917]]) һуң [[Башҡортостан автономияһы]]н төҙөү өсөн көрәш башлана. 1919 йылдың мартында Үҙəк Совет власы менəн [[Башҡорт хөкүмəте]] араһында [[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүгә]] ҡул ҡуйыла. [[1922]] йылда [[Оло Башҡортостан]] ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың күп өлөшө унан ситтә ҡала ([[Туҡ-Соран кантоны]], [[Ялан кантоны]], [[Арғаяш кантоны]]). 1926 йыл аҙағында башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм [[СССР]]‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, [[БАССР]]‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] кире йоғонто яһай. Башҡорттарҙың бер өлөшө [[урыҫтар]], [[татарҙар]] тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда өлгәшелә. Башҡорттарҙың башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: [[1926]] йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, [[1959]] — 25,4 %‑ы, [[1989]] — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар арҡаһында, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттарҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡа төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттарҙың социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта. == Теле == {{main|Башҡорт теле|Башҡорт яҙыуы}} [[Файл:Bashkir language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|right|250px|1897 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Рәсәй империяһы]]нда башҡорт теленең таралыу ареалы.]] [[Башҡорт теле]] алтай телдәре ғаиләһенә ингән төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт теле. Шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]], Чита һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы]]нда, [[Татарстан]]да, [[Коми Республикаһы]]нда, [[Саха Республикаһы]]нда, Урта Азия республикаларында, [[Ҡаҙағстан]]да һ. б. таралған. Башҡорт телендә һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002). Төп диалекттары: [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|төньяҡ-көнбайыш]], [[Көнсығыш диалект|көнсығыш]] һәм [[Көньяҡ диалект|көньяҡ]]. Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса [[татар теле]]нә яҡын. Башҡорттарҙың күбеһе [[урыҫ теле]]н, бер өлөшө [[мари теле]]н, [[сыуаш теле]]н, [[татар теле]]н, [[удмурт теле]]н һәм башҡалар телдәрҙе белә. == Иҫәбе һәм урынлашыуы == [[Файл:Ареал расселения башкир в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года..png|thumb|2010 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Волга-Урал регионында башҡорттарҙың таралып ултырыуы.]] [[Рәсәй империяһы]]ның беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу ([[1897]]) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен [[башҡорт теле]] тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % [[Өфө губернаһы|Өфө]] (899 910), [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] (254 561), [[Пермь губернаһы|Пермь]] (85 395), [[Һамар губернаһы|Һамар]] (57 242), [[Вятка губернаһы|Вятка]] (13 909) губерналарында йәшәгән. Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Рәсәй Федерацияһы]]нда 1 584 554 башҡорт, шул иҫәптән [[Башҡортостан Республикаһы]]нда — 1 172 287 башҡорт теркәлгән<ref name="пер.2010"/><ref name="этнорф2010"/><ref name="этноСРФ">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта [[Тарихи Башҡортостан]]ға ингән территорияларҙан тыш, башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның барлыҡ субъекттарында, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәйҙәр. <div style="width:70%"> {|class="wide" |+Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың һан иҫәбе (кеше) ! ![[1897]]<ref>1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Өфө губернаһы]] территориялары буйынса бирелгән</ref> ![[1926]] ![[1939]] ![[1959]] ![[1970]] ![[1979]] ![[1989]] ![[2002]] ![[2010]] ![[2021]] |- |[[Рәсәй империяһы]], [[СССР]] |align=right| — |align=right| 713 693 |align=right| 843 648 |align=right| 989 040 |align=right| 1 239 681 |align=right| 1 371 452 |align=right| 1 449 157 |align=right| — |align=right| — |align=right| — |- |[[РСФСР]], [[Рәсәй Федерацияһы]] |align=right| 1 321 363 |align=right| 712 366 |align=right| 824 679 |align=right| 953 801 |align=right| 1 180 913 |align=right| 1 290 994 |align=right| 1 345 273 |align=right| 1 673 389 |align=right| 1 584 554 |align=right| 1 571 879 |- |[[Башҡорт АССР-ы]], [[Башҡортостан Республикаһы]] |align=right| 899 910 |align=right| 625 845 |align=right| 671 188 |align=right| 737 711 |align=right| 892 248 |align=right| 935 880 |align=right| 863 808 |align=right| 1 221 302 |align=right| 1 172 287 |align=right| 1 268 806 |} </div> Урбанизация процесы ҡала халҡының [[1938]] йылда 5,8 %‑тан [[2002]] йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән [[Өфө]]лә — яҡынса 155 мең; [[Стәрлетамаҡ]]та — 41 мең; [[Нефтекама]]ла — 34 мең; [[Сибай]]ҙа — 29 мең; [[Салауат]]та — 28 мең; [[Ишембай]]ҙа — яҡынса 20 мең; [[Мәләүез]]дә — 17 мең. {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} == Хужалығы == {{төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың хужалығы}} Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], һунарсылыҡ, [[солоҡ]]солоҡ, [[балыҡсылыҡ]], йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылығы һ. б. торған<ref>[http://www.ufa.aif.ru/society/persona/veli_osedlyy_obraz_zhizni_chem_zanimalis_bashkiry_v_drevnosti_na_samom_dele Алексей Шушпанов. Вели оседлый образ жизни. Чем занимались башкиры в древности на самом деле. «Аргументы и Факты», 2018, 10 августа]{{ref-ru}} {{V|12|06|2019}}</ref>. Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты [[Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары|файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар]]ға — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә. == Кейеме == {{төп мәҡәлә|Башҡорт кейеме}} [[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|Ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр милли кейеме]] XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән һәм кесерткәндән һуғылған туҡыманы, һарыҡ һәм башҡа төрлө йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөндө, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән ([[Бөйөк ебәк юлы]] аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларын да ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған. XIX быуатҡа тиклем башҡорттар сәкмән, елән, тун кейһә, был осорҙа билле бишмәт, кәзәкей, камзул һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәр бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр. == Аш-һыуы == {{төп мәҡәлә|Башҡорт аш-һыуы}} Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы һәм ҡуй ите, [[һөт]] продукттары, киптерелгән еләк, бөртөклө культуралар, [[башҡорт балы]] тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит), шулай уҡ [[ҡымыҙ]], сейәле hары май, муйыл майы, [[ҡорот]] (ҡоро ҡорот), [[эремсек]] һәм [[айран]] тора — уларҙың барыһы ла йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм юлға алыу өсөн уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән. Традицион башҡорт ашамлығы [[бишбармаҡ]] бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмас төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт ризыҡтары бирелә — һирәк осраҡтарҙа ғына табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора. [[Айран]], буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, [[ҡымыҙ]], [[манты]], [[өйрә]], [[ыумас ашы]] һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре Урал тауҙарынан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала. == Ғаилә == {{Төп мәҡәлә|Башҡорт ғаиләһе}} 1920—1930 йылдарғаса, башҡорттарҙың ғаилә тормошо [[ислам]] дине, [[Шәриғәт]] ҡанундарына буйһонған, ләкин башҡорт йола һәм ғәҙәт ҡағиҙәләре был өлкәгә үҙенсәлектәр биргән. Ислам дине ҡабул ителгәнсе йәшәп килгән [[:ru:|левират]], [[:ru:|сорорат]] кеүек ғәҙәт ҡанундары совет осоронда ла оҙаҡ йылдар һаҡланып ҡалғаны билдәле. Рәсәй империяһы дәүрендә [[Никах|никахҡа]] инеүҙе, тыуған сабыйҙарҙы махсус кенәгәләргә теркәүҙе мосолман руханиҙары башҡарған. Һирәк булһа ла, ир менән ҡатындың [[Талаҡ (айырылышыу)|айырылышыу]] осраҡтары ла булған. Был ғәмәл ислам ҡанундарына ярашлы башҡарылған. [[Күп ҡатынлылыҡ]] башлыса мосолман руханиҙары һәм бай ҡатламға ҡараған башҡорттар араһында осраған<ref name="Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе">[https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061632/https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 |date=2023-03-21 }}</ref>. Бынан тыш, вафат булған ағаһының ҡатынына ҡустыһын өйләндереү (левират) ғәҙәти хәл булған. Совет осоронда күп ҡатынлылыҡ тыйыла, ләкин ғәмәлдә, бындай ғаиләләр рәсми теркәлмәһә лә, йәшәүен дауам итә. Хәҙерге заманда Рәсәй ҡанундарына ярашлы күп ҡатынлылыҡ тыйылған, ләкин мосолман дине йәмғиәттә ҙурыраҡ урын ала барған һайын, халыҡ араһында күп ҡатынлы ғаиләләргә ҡараш, төрлө сәбәптәр арҡаһында, ыңғай яҡҡа үҙгәрә бара<ref name=" И.Солтанморатов.Донъя күрке-йәр менән">[https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796 И.Солтанморатов. Донъя күрке-йәр менән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061635/https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796 |date=2023-03-21 }}</ref>. Ғаилә башлығы тип ата кеше иҫәпләнгән, ул бөтә ғаилә өсөн яуаплы булған. Ғаиләләге иң өлкән ҡатын, йәки ғаилә башлығы ҡатыны өйҙәге ҡатын-ҡыҙ эштәре менән етәкселек иткән. Ире вафат булған ҡатын йыш осраҡта иренең ғаиләһендә ҡалған (иренең бер туған ҡустыһына, йәки яҡын туғанына кейәүгә сыҡҡан). Икенсе ғаиләгә киткән хәлдә, ҡатынға уның бирнәһе ҡайтарып бирелгән, ә балалары мәрхүм иренең туғандарында ҡалған. Совет осорона тиклем башҡорттар етем ҡалған туғандарын үҙ ғаиләһенә алып, үҙ балаһы кеүек ҡараған, был ергә аҫабалыҡ хоҡуғына һәм башҡорт халҡының борондан килгән традицияларына бәйле була. Етем туғандарҙы ҡарау — изге бурыс тип ҡаралған, халыҡ был тәртипте ныҡ һаҡлаған. 1920—1930 йылдарға тиклем башҡорттар араһында этник ҡатнаш ғаиләләр һирәк осрай, шул дәүерҙән алып, тулы булмаған ғаиләләр, етем балалар һаны арта. Хәҙерге ваҡытта башҡорт йәштәре никахҡа һуңыраҡ инә, бер-ике балалы ғаиләләр йышыраҡ осрай. Башҡортостанда никах РФ һәм РБ Конституциялары, 1995 йылғы РФ һәм 1994 йылдың 2 мартында үҙ көсөнә ингән БР Ғаилә кодексы менән көйләнә<ref name="Ғаилә хоҡуғы">[http://bashenc.online/ba/articles/79176/ Ғаилә хоҡуғы]</ref> == Байрамдар == Туй байрамы (туй) — кеше ғүмерендә иң мөһим байрамдарҙың береһе. Башҡорт халҡы башҡа мосолмандар кеүек үк дини (мосолман) байрамдар үткәрә: [[Ураҙа байрамы]] һәм [[Ҡорбан байрамы]]<ref name="Праздники Башкортостана. Ю.Минишев">[https://nekrasov.izh-cbs.ru/sites/default/files/tradition-pdf/prazdniki_bashkortostana.pdf Ю.Минишев. Праздники Башкортостана]</ref>. Шулай уҡ борондан, мәжүсилек осоронан ҡалған халыҡ байрамдары: ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаның яҙҙы ҡаршылау байрамы- [[Ҡарғатуй]] (апрелдән июнгә тиклем үткәрелә)<ref name="https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y">[https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y Ҡарғатуй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320132137/https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y |date=2023-03-20 }}</ref>, кәкүк килеүгә- Кәкүк сәйе (Тауға сығыу, Сәхрәгә сығыу, Теләк салыу, Ҡуҙғалаҡ байрамы); унан һуң яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу байрамы — [[Һабантуй]] үткәрелә. Йыйын (ҡайһы бер урында «бәйге», «майҙан») — 15 майҙан 15 июлгә тиклем, ураҡҡа төшкәнсе үткәрелгән йәйге байрам. [[Йыйын]] ваҡытында башҡорт халҡы өсөн иң мөһим мәсьәләләр (дәүләт, хөкүмәт менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, ер мәсьәләһе һ.б.) тикшерелеп, бер төптән булып уларҙы хәл итеү өсөн ҡарар ҡабул ителгән. Йыйындар хәҙерге заманда ла үткәрелә. Көҙөн — [[Сөмбөлә]], Әбейҙәр сыуағы; ҡыш башында — [[Ҡаҙ өмәһе]], Һуғым байрамы; Ҡышҡы Нардуған (декабрь аҙағынан февраль башына тиклем) һәм башҡа йола байрамдары. Яңы байрамдарҙан — апрелдә һәм сентябрь айында Шәжәрә, Милли кейем байрамы, Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға, «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!», Урам байрамдары үтә<ref name=" Шәжәрә байрамы тарихынан">[http://urgaza.ru/library-portal/articles/214/1901/ Шәжәрә байрамы тарихынан]</ref>. Бынан тыш дөйөм илдә үткәрелә торған байрамдар: Яңы йыл, Ватанды яҡлаусылар көнө, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө, Халыҡ-ара хеҙмәтсәндәрҙе яҡлау көнө, Рәсәй көнө һ.б.билдәләнелә. == Дин == {{шуҡ|Башҡортостанда ислам}} [[Файл:Башкиры.1890.jpg|мини|250x250пкс|Башҡорттар Мулдаҡай ауылы янында көн уртаһындағы намаҙ ҡыла. Максим Дмитриевтың 1890-сы йылдарҙағы фотоһы.]] Диндар башҡорттар — [[мосолмандар|мосолман]]‑сөнниҙәр. [[Ислам]] диненең Башҡортостанға үтеп инеүенә мосолман илдәре менән VIII—IX быуаттарҙа урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралдың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә. Бында эҙләнеү барышында [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегенең]] 706 һәм 712 йылғы өс көмөш дирһәме һәм [[алтын]] динары, шулай уҡ мәйеттәрҙең ҡулдары кәүҙә буйлап һуҙылған, баштары көнбайышҡа йүнәлтелгән иртә мосолман зыяраты ҡәберҙәре табылған<ref>[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']</ref>. VII быуатта пәйғәмбәр [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]]тең үҙ сәхәбәләрен [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралға]] ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Төрөк дин белгесе [[Осман Нури Топбаш]] һәм [[Нәҡшбәндиә]] суфыйҙар тәриҡәтенең башлығы [[Нәҙим әл-Хаҡҡани|Мөхәммәт Назим әл-Хаҡҡани]] Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/372688/|title=В Миякинском районе установили мемориал сподвижникам пророка Мухаммада|date=2011-06-17|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2019-03-29}}</ref>. Быны үҙ хеҙмәттәрендә тарихсылар ''Хисаметдин бин Шәрәфетдин'' һәм [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорт|Таджетдин Ялсығол Әл-Башҡорди]] раҫлай, улар шулай уҡ башҡорттарҙан кемдәр тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итеүе хаҡында хәбәр итәләр. Хисаметдин бин Шәрәфетдин үҙенең «Болғар тарихы» китабында башҡорттарҙың ислам динен үҙ күршеләренән иртәрәк, [[Һижри тәҡүим|һижрәт тәҡүиме]] буйынса 195 йылда ([[Григориан календары]] буйынса 748 йылда) ҡабул итеүҙәре тураһында яҙа<ref name="Уметбаев"/>. «Кун-әл-әкбәр» («Ваҡиғаларҙың асылы») төркиҙәр тарихында башҡорттарҙың яҡынса 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы, ә исламды улар һижрәнең 530 йылда (Григориан календары буйынса 1152 йылда) ҡабул итеүҙәре хаҡында телгә алына<ref name="Уметбаев">{{Мәҡәлә|автор=[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие=Башкиры|ссылка=|издание=[[Ватандаш]]|год=1998|номер=2|страницы=161—162|issn=1683-3554}}</ref>. [[Урта Азия]] илдәре менән мәҙәни һәм сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре Башҡортостанда хәнәфи мәзһәбе тәғлимәтенең таралыуына булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ислам диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда [[Волга буйы Болғары]]ның исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. Әммә [[Аллен Франк]] буйынса, ''«иң мөһиме башҡорттарҙың исламлаштырыу тураһындағы бик боронғо күпселек һәм йыш ҡына осраған риүәйәттәрендә — был [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғар]] ҡалаһы уларҙа бөтөнләй булмауы, ә исламлаштарыу [[Бохара]], [[Бағдад]] һәм [[Кесе Азия|Анатолия]] миссионерҙарына беркетелә»''<ref>''Франк А. Дж.'' Исламская историография и «булгарская» идентичность у татар и башкир в России. — Казань, 2008. — С. 118.</ref>. Иртә осорҙа башҡорттарҙа ислам динен таратыуҙа ҙур ролде Ясауи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡарған, улар Көньяҡ Уралға Урта Азияның үҙәк ҡалаларынан, тәү сиратта Бохаранан, килгән. == Ауыҙ-тел ижады == Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр»]], [[Аҡбуҙат эпосы|«Аҡбуҙат»]], [[Иҙеүкәй менән Мораҙым эпосы|«Иҙеүкәй менән Мораҙым»]], [[Алпамыша менән Барсынһылыу (эпос)|«Алпамыша менән Барсынһылыу»]] һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{ПБН}} * {{книга | автор = [[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]] | заглавие = Башкиры: историко-этнографические очерки | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 376 | серия = | isbn = 5-295-03899-8 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = Антропология башкир / М. А. Бермишева, В. А. Иванов, Г. А. Киньябаева и др. | ссылка = http://www.rfbr.ru/rffi/ru/books/o_491765 | ответственный = | место = СПб. | издательство = Алетейя | год = 2011 | том = | страниц = 496 | серия = | isbn = 978-5-91419-386-4 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/188-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-1.html | ответственный = гл. ред. [[Кульшарипов Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = М. | издательство = Наука | год = 2009 | том = I | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-02-037010-4 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/255-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-2.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2012 | том = II | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-91608-100-8 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/228-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-3.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2011 | том = III | страниц = 476 | серия = | isbn = 978-5-7501-1301-9 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/231-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-4.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = СПб. | издательство = Наука | год = 2011 | том = IV | страниц = 400 | серия = | isbn = 978-5-02-038276-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/189-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-5.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2009 | том = V | страниц = 468 | серия = | isbn = 978-5-7501-1199-2 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/230-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-6.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = М. | издательство = Наука | год = 2009 | том = VI | страниц = 374 | серия = | isbn = 978-5-02-036494-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2012 | том = VII | страниц = 424 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} * {{книга | автор = | заглавие = Военная история башкир: энциклопедия | ссылка = | ответственный = гл. ред. [[Асфандияров Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]] | место = Уфа | издательство = НИК «Башкирская энциклопедия» | год = 2013 | том = | страниц = 432 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{external media |topic = Башҡорттар |subtopic = |align = right |width = 280px |image1 = [http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/index.seam?path=62%3A3495499%3A3507971&c=PHOTO&cid=5102372 Фотоколлекция музея антропологии и этнографии им. Петра Великого «Кунсткамера» РАН] }} * {{БЭ2013|81994|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], Мырҙабулатов М. В.}} * http://vatandash.ru/index.php?article=1902 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830050452/http://vatandash.ru/index.php?article=1902 |date=2014-08-30 }} * {{статья|автор= Аминев З.|заглавие= О государственности башкир средневековья|ссылка= http://vatandash.ru/pics/pdf/2741.pdf|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= 2016|том=|номер= 3|страницы= 31—48|doi= |issn= 1683-3554}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5cffe0e919dcb600ac50b1d6/bashkiry-chto-za-narod-takoi-5dce6c51723e5e0ec67ad331 Башкиры. Что за народ такой? Сайт Яндекс-Дзин, 16.11.2019]{{ref-ru}}{{V|19|11|2019}} * [https://zen.yandex.ru/media/centralasia/pochemu-tatary-poiavilis-v-15m-veke-a-bashkiry--odin-iz-samyh-drevnih-narodov-rossii-5e01eec20a451800b2a825bb?&dbr=1 Почему татары появились в 15-м веке, а башкиры — один из самых древних народов России? Сайт Яндекс-Дзин, 27 декабря 2019 года]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}} * [https://zen.yandex.ru/media/kls1958kaukas/bashkiry-kto-vy-5e230df3df944400b950f780?&dbr=1 БАШКИРЫ — кто вы? Сайт Яндекс-Дзин, 19.01.20]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/perepis-nacii-egora-ligacheva-i-kak-v-1990e-bashkir-polojili-na-altar-liberalnoi-ideologii-5e7b2e917bc52e72b9e0a370?&utm_campaign=dbr Михаил Сытин. «Перепись наций» Егора Лигачева и как в 1990-е башкир положили на алтарь либеральной идеологии. Сайт Яндекс-Дзин, 1.04.20]{{ref-ru}}{{V|2|04|2020}} * [http://www.levluzin.ru/wp-content/uploads/planeta.pdf Лев ЛУЗИН. Челябинск, 2012. Планета «Южный Урал». Башкиры.]{{V|12|05|2021}} {{Башҡорттар}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Мосолман халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Урал]] [[Категория:Волга буйы]] [[Категория:Азия халыҡтары]] [[Категория:Европа халыҡтары]] [[Категория:Волга буйы халыҡтары]] [[Категория:Урал халыҡтары]] rx45v3fkbd0x0lqllneamb7f5pm38i4 15 сентябрь 0 7674 1305449 1253393 2026-09-13T12:53:36Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1305449 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), совет органдары хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[журналистика]] ветераны, публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт органдары, муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), тренер. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] 4yh0y2bmazi23f0i8wyr750kknmszg1 1305451 1305449 2026-09-13T13:18:58Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1305451 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] 1y3vdn261kxmze0f3h3h2czy4e9gp76 1305463 1305451 2026-09-13T16:48:37Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Матвеев Иван Егорович]] (1931—2020), [[Финанстар|финансист]]. 1960 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] финанс бүлегенең участка инспекторы, бухгалтеры, иҡтисадсыһы, 1972—1997 йылдарҙа — статистика бүлеге начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы|БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Сазоновка (Баҡалы районы)|Сазановка]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] 2yo7e3b1z893f4re6auyiodqn1qj7km 1305464 1305463 2026-09-13T16:54:57Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1305464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Матвеев Иван Егорович]] (1931—2020), [[Финанстар|финансист]]. 1960 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] финанс бүлегенең участка инспекторы, бухгалтеры, иҡтисадсыһы, 1972—1997 йылдарҙа — статистика бүлеге начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы|БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Сазоновка (Баҡалы районы)|Сазановка]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зарипов Марат Исмәғил улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]], йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Миәкә районы]] электр селтәрҙәре мастеры, өлкән мастеры, 1978—2006 йылдарҙа — электр селтәрҙәре начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре. * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] 9jd1zhbnbzg1dpjitnjdtgh1d103zf6 1305465 1305464 2026-09-13T17:01:15Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305465 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Матвеев Иван Егорович]] (1931—2020), [[Финанстар|финансист]]. 1960 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] финанс бүлегенең участка инспекторы, бухгалтеры, иҡтисадсыһы, 1972—1997 йылдарҙа — статистика бүлеге начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы|БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Сазоновка (Баҡалы районы)|Сазановка]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зарипов Марат Исмәғил улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]], йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Миәкә районы]] электр селтәрҙәре мастеры, өлкән мастеры, 1978—2006 йылдарҙа — электр селтәрҙәре начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре. * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Королёва Галина Николаевна]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. Өфөләге Нариман Сабитов исемендәге 1-се Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] t691rcdgcvu8mc1ur2p7la7nvjc374t 1305466 1305465 2026-09-13T17:28:26Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305466 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Матвеев Иван Егорович]] (1931—2020), [[Финанстар|финансист]]. 1960 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] финанс бүлегенең участка инспекторы, бухгалтеры, иҡтисадсыһы, 1972—1997 йылдарҙа — статистика бүлеге начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы|БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Сазоновка (Баҡалы районы)|Сазановка]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зарипов Марат Исмәғил улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]], йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Миәкә районы]] электр селтәрҙәре мастеры, өлкән мастеры, 1978—2006 йылдарҙа — электр селтәрҙәре начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре. * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Королёва Галина Николаевна]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. Өфөләге Нариман Сабитов исемендәге 1-се Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. * [[Ултыраҡова Лена Фуат ҡыҙы]] (1966), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1985 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Хәйбулла районы]] [[Йәнтеш]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 2011 йылдан — мөдире. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] o187wsk2cxypgvf7l45kfo2sd0ci495 1305467 1305466 2026-09-13T17:45:59Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305467 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 258-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Демократия көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Экология]] ойошмаһы «[[Гринпис]]»тың тыуған көнө. ** Ябығыусылар көнө. ** [[Нөктә (тыныш билдәһе)|Нөктә]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: «Рәхмәт» көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Китап]]ханалар көнө. * {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * [[Гондурас]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Коста-Рика}} [[Коста-Рика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Никарагуа}} [[Никарагуа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Сальвадор}} [[Сальвадор]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Урман]] көндәре (15—17 сентябрь) * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Белем]] көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Дағстан]] халыҡтарының берҙәмлек көнө. * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тыуған төбәк көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Санитар-эпидемиология хеҙмәте көнө. ** Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1784]]: Винченцо Лунарди [[Англия]]ла беренсе булып һауа шарында осош яһай. * [[1917]]: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926]]: Хәҙерге [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның [[Кушнаренко]] тәжрибә хужалығы ойошторола. * [[1928]]: Англия [[Микробиология|микробиологы]] [[Александр Флеминг]] тәжрибә һөҙөмтәһендә беренсе тапҡыр [[пенициллин]] сығара. * [[1930]]: Беренсе халыҡ-ара [[бридж]] чемпионаты. * [[1932]]: [[Өфө]]лә [[РСФСР]] Үҙәк статистика идаралығының Иҫәпте механизациялау техникумы асыла (хәҙер Статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы). * [[1941]]: Өфө витамин заводы эшләй башлай. * [[1965]]: 1975 йылдан [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында урынлашҡан [[Салауат Юлаев]] музейы [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] мәктәбендә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ эш башлай<ref>[http://www.museum.ru/M1188 Музей Салавата Юлаева — Сайт Музеи России]{{ref-ru}}</ref>. * [[1966]]: [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] (хәҙер колледж) эшләй башлай. * [[1997]]: «Google.com» домены теркәлеү үтә. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Куприянов Иван Дмитриевич]] (1910—20.03.1962), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1933 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы быраулаусыһы, быраулау мастеры, 1943—1962 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть промыслаһы идаралығы һәм «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры. Сталин премияһы лауреаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Быуа районы Тимбай ауылынан. * [[Кәтибә Кинйәбулатова]] (1920—17.06.2012), [[Шиғриәт|шағир]], матбуғат эшмәкәре. 1967—1975 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2011). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1991), [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мирхазов Ғилемхан Ғилемйән улы]] (1925—2.11.1973), [[бейеү]]ҙәр ҡуйыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941—1943 һәм 1945—1948 йылдарҙа Борай колхоз совхоз театры актёры, 1949—1973 йылдарҙа [[Борай]]ҙағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Район мәҙәниәт йортоноң «Дуҫлыҡ» бейеү ансамблен ойоштороусы һәм 1950—1965 йылдарҙа уның етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). Республика йәштәр фестивале ([[Өфө]], 1957), Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәт смотры ([[Мәскәү]], 1967) лауреаты. 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Шишмә-Борай]] ауылынан. * [[Гәрәев Рафаил Закир улы]] (1930—11.01.2010), [[төҙөлөш]] өлкәһе алдынғыһы. 1949—1996 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш идаралығы һәм 21-се төҙөлөш тресының 95-се механикалаштырылған күсмә колоннаһы эшсеһе, шул иҫәптән 1950 йылдан — ташсылар бригадиры. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының 1967) атҡаҙанған төҙөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Паразитология|паразитолог]], хеҙмәт ветераны. 1968—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан медицина биологияһы һәм [[генетика]] кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Рәсәй Дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы, 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты (икеһе лә — [[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Ғалим [[Мөхтәр Сәғитов]]тың һеңлеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, фольклорсы. Бөрйән һәм [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] (1906—2.01.1982), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның орудие командиры, [[сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] (1916—25.04.1994), [[театр]] актёры. 1936—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. 1953 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1974). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—21.06.1976), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошорайондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. * [[Ибраҡов Ғәйнулла Шәйәхмәт улы]] (1926—1986), урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. 1974—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Төрөмбәт ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Ирназаров Әкрәм Исмәғил улы]] (1926—14.06.2013), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1961 йылдан [[Баймаҡ районы]] Салауат исемендәге колхоз рәйесе, 1975 йылдан — «Дуҫлыҡ» совхозы директоры, 1979—1983 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан. * [[Матвеев Иван Егорович]] (1931—2020), [[Финанстар|финансист]]. 1960 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] финанс бүлегенең участка инспекторы, бухгалтеры, иҡтисадсыһы, 1972—1997 йылдарҙа — статистика бүлеге начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы|БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Сазоновка (Баҡалы районы)|Сазановка]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы]] (1931—27.07.2006), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971, 1976). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (1936—2025), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]] 1997 йылдан Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). * [[Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], публицист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1990 йылдан «Известия Башкортостана» гәзитенең баш мөхәррире; 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989) һәм [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). * [[Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы]] (1941), юғары мәктәп, комсомол һәм дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары; 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире; 1990 йылдан — Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Эштәр идаралығының бүлек мөдире; 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы; 1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2008). * [[Зарипов Марат Исмәғил улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]], йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Миәкә районы]] электр селтәрҙәре мастеры, өлкән мастеры, 1978—2006 йылдарҙа — электр селтәрҙәре начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре. * [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (1951—4.12.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Бөрйән районы]] «Ағиҙел» колхозы көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987). * [[Королёва Галина Николаевна]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. Өфөләге Нариман Сабитов исемендәге 1-се Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Лукьянов Юрий Михайлович]] (1961), [[тренер]]. 1988 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала балалар турбазаһының [[спорт ориентирлашыуы]] түңәрәге етәксеһе, 1989 йылдан «Факел» үҫмерҙәр клубы, 1997 йылдан — Олимпия резервының 3-сө балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе директоры. Спорт ориентирлашыуы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Алексеевка ауылынан. * [[Ултыраҡова Лена Фуат ҡыҙы]] (1966), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1985 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Хәйбулла районы]] [[Йәнтеш]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 2011 йылдан — мөдире. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Йәнекәйев Әбүбәкер Әбделкәрим улы]] (1897—3.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1933—1962 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1953—1958 йылдарҙа [[педагогика]] һәм [[психология]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1933 йылдан Башҡортостан педагогия ғилми-тикшеренеү институты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1945). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылынан. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Биишев Ғибат Ғиниәт улы]] (1907—1972), комсомол органдары, һатыу-тәьминәт предприятиелары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. Хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда комсомол хәрәкәтен ойошторосыларҙың береһе, ВЛКСМ-дың район комитеты секретары, комсомолдың VIII съезы делегаты (1929); артабан һатыу-тәьминәт предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән (Баймаҡ районы)|Хәсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ищенко Иван Митрофанович]] (1912—17.01.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, автоматсылар ротаһының отделение командиры, сержант. [[1945 йыл]]дан хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Өфө]] предприятиелары автомеханигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] Новоукраинка районының Новоподымка ауылынан. * [[Рафиҡ Сәлмәнов]] (1917—4.07.2003), композитор. 1954 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радио һәм телевидение тапшырыуҙары буйынса комитеттың музыкаль мөхәррире, 1958 йылдан Мәҙәниәт министрлығының сәнғәт бүлеге халыҡ ижады кабинетының ғилми хеҙмәткәре, 1966—1980 йылдарҙа хәҙерге Республика халыҡ ижады үҙәгенең музыкаль консультанты. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). * [[Фәйзуллин Хәйрулла Нурулла улы]] (1922—1996), эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1980 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] фрезеровщигы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан. * [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—19.11.2000), [[Скульптура|скульптор]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2000). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]] (1927—20.05.1999), [[урман]]сы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Белорет районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Байдәүләтова Миңниса Рамазан ҡыҙы]] (1932—2019), педагог. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]] мәктәбе директоры, 1966 йылдан — уҡытыусы; 1971—1988 йылдарҙа — [[Байғусҡар]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1968). Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан. * [[Һырлыбаев Фәйзулла Сәйфулла улы]] (1932), эшсе. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1968). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]] (1937—1.01.2022), [[ҡурай]]сы. 1975—1981 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] музыка мәктәбенең [[Нәби]] ауылы филиалының [[ҡурай]] класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), «Оҙон көй» республика конкурсының Гран при эйәһе (2015). * [[Букаев Геннадий Иванович]] (1947), ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылынан. * [[Камалов Эрнст Камал улы]] (1957), табип. 1986 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] медсанчасының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы, 1994 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1996 йылдан тиҙ медицина ярҙамы [[Салауат (ҡала)|ҡала]] станцияһының баш табибы; 2013 йылдан ҡала дауаханаһының тиҙ медицина ярҙамы бүлеге табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөбәй Үтәғолов]] (1913—15.01.1943), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Ибраһим Ғиззәтуллин]] (1918—13.05.1992), [[проза]]ик, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943)ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке [[Советтар Союзы]]нда ла «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған шәхес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы]], әҙәби псевдонимы [[Таһир Таһиров]] (1923—25.11.2013), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Кәримов Нурлығаян Кәрим улы]] (1923—??), механизатор, [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1942 һәм 1950—1965 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] МТС-ы тракторсыһы; 1965 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы машинисы, операторы; 1980—1990 йылдарҙа «Маяҡ» колхозы хеҙмәткәре. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]] (1928—11.03.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, 1962—1983 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] «Завет Ленина» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] (1928—19.10.1984), актёр, [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. БАССР-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1970) лауреаты. * [[Мәҡсүтов Мөжәүир Оморҙаҡ улы]] (1928—15.10.2010), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1947 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1955 йылдан «Йылайыр» совхозының, 1957—1959 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың, 1960—1961 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары. 1967—1980 йылдарҙа Темәс киске мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан. * [[Берг Генрих Артурович]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1956 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, 1962 йылдан лаборатория, 1968 йылдан — бүлек мөдире, 1993—2000 йылдарҙа — төп ғилми хеҙмәткәр Техник фәндәр кандидаты (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). * [[Булат Йосопов]] (1973), кинорежиссёр. Рәсәй Федерацияһының Кинематографсылар союзы һәм Кинорежиссёрҙар гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Мәҡсүд Сөндөклө]] (1904—23.10.1981), шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). * [[Курнаев Сергей Фёдорович]] (1909—22.07.1992), ғалим-геоботаник, урмансы. 1935—1944 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Башҡортостан тупраҡ‑ботаника бюроһы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр донъяһы картаһы»ның беренсе баҫма (1941) авторы. Биология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ромашкин Иван Данилович]] (1909—26.09.1998), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] (1919—8.06.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Пантелькин Анатолий Александрович]] (1919—14.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). * [[Афридонов Миҙхәт Вафа улы]] (1924—20.07.2000), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1958 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитеты секретары, беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI—IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың Киң Арал ауылынан. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Лосев Михаил Николаевич]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1948 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының, 1968—1989 йылдарҙа — Өфө проект‑төҙөлөш берекмәһенең тимер-бетон конструкциялар монтажсыһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]]‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1975). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Дмитриевка (Благовещен районы)|Дмитриевка]] ауылынан. * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (1929—6.04.2012), ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры. * [[Саяпов Искәндәр Әғзәм улы]] (1934—8.07.2008), сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]ның баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты. * [[Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы]] (1934—2016), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015). * [[Сәғәҙиев Наил Һаҙый улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1955–2001 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1989). III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. * [[Аверьянов Вячеслав Юрьевич]] (1959), хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2001). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). * [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1959—11.09.2014), йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуар—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1857]]: Уильям Тафт, [[АҠШ]]-тың 27-се президенты. * [[1881]]: Этторе Бугатти, [[Италия]]ның автомобиль инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1887]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. * [[1890]]: Агата Кристи, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1899]]: Кириков Сергей Васильевич, зоогеограф, эколог. * [[1923]]: Михаил Танич, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, популяр йыр текстары («Текстильный городок», «Чёрный кот», «Как тебе служится», «Идет солдат по городу», «Погода в доме» һәм башҡалар) авторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000) һәм халыҡ артисы (2003). * [[1925]]: Кирилл Лавров, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1975), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). * [[1926]]: Жан-Пьер Серр, [[Франция]] [[Математик|математигы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1700]]: Андре Ленотр, [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1859]]: Исамбард Кингдом Брюнель, [[Англия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1965]]: [[Степан Злобин]], [[СССР]] яҙыусыһы, «[[Салауат Юлаев]]» романы авторы. * [[1978]]: Вилли Мессершмитт, [[Өсөнсө рейх|Германия]] авиаконструкторы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И15]] [[Категория:15 сентябрь]] tto21hncxigweqysghpya0g0beeqzje Ғафури районы 0 8582 1305494 1188086 2026-09-14T08:43:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305494 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғафури районы''' ({{lang-ru|Гафурийский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район — Башҡортостан Республикаһының урта өлөшөндә һәм Көньяҡ Уралдың көнбайыш итәгендә урынлашҡан. 1930 йылда Красноусол районы ойошторола, һуңынан 1940 йылда хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — [[Красноусольский|Красноусол]] ауылы Өфөнән — 130 км, Стәрлетамаҡтан — 60 км алыҫлыҡта ята. Дөйөм майҙаны 3039 км² тәшкил итә. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, районда йәшәүсе халыҡ һаны 35,6 мең иҫәпләнә. Алдағы йылдар менән сағыштырғанда, тыуым артыуы түбәнәйеп яңынан арта башлауы күҙәтелә: 1970 йыл — 54,8; 1979 йыл — 44,4; 1989 йыл — 36,8, 1995 йыл — 35,1. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 12 кеше тура килә. Районда 97 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары — Красноусол (10,8 мең кеше), [[Табын (Ғафури районы)|Табын]] (1,9 мең) һәм [[Сәйетбаба (ауыл)|Сәйетбаба]] (1,4 мең) ауылдары. [[Башҡорттар]], [[урыҫтар]] һәм [[татарҙар]] күпселекте тәшкил итә. == Географияһы == Район территоряһының ҙур өлөшө таулы (иң бейек урыны 600—700 м-ға етә), ярайһы уҡ дымлы, киң япраҡлы һәм [[ҡайын]] ҡатыш [[уҫаҡ]] урмандар менән ҡапланған. Көнбайышындағы тар тигеҙлекте [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үҙәне биләй. Климаты бер аҙ ҡоро. Район ерҙәрендә һоро урман, туғай тупрағы һәм көлһыу ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Гидрографик селтәрен Ағиҙелдең уң яҡ ҡушылдыҡтары [[Еҙем]], [[Егән]] һәм [[Көгөш]] (Усолка) йылғалары барлыҡҡа килтерә. Ер аҫты байлыҡтарынан [[нефть]] (Табын, Ҡарлы), быяла [[доломит]]ы (Ташлы), кварц ҡомо (Ҡотлоғужа, Ҡарауылтау), ҡом (Табын), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Татар Һаҫыҡкүле, Табын), [[эзбизташ]] (Воскресенск), [[гипс]] (Аҡташ), кирбес сеймалы (Һамар, Үтәш) ятҡылыҡтары барлығы әлеге көндә билдәле. [[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүлдең]] тирә-яғында йәшәгән [[ҡондоҙ]], [[һыуһар]], [[шәшке]], [[бурһыҡ]] һ.б. йәнлектәрҙе ҡурсалау өсөн Аҡкүл дәүләт заказнигы ойошторолған. Аҡкүл, Красноусол минераль һыуҙар, Ҡотлоғужа ауылы янындағы диңгеҙ фауналы өҫкө аҡбур осоро тоҡомдарының күренеп ятҡан урыны, Сәйетбаба ауылы эргәһендәге сәтләүек ҡыуаҡлыҡтары, Еҙем йылғаһының урта ағымындағы шыршылыҡтар тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} Халыҡтың тығыҙлығы {{ #expr: ({{ Население | Гафурийский район | ч }} / 3039 round 2) }} кеше — 1 км². ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 46 %, [[урыҫтар]] — 22,8 %, [[татарҙар]] — 21,7 %, [[сыуаштар]] — 7,8 %, башка — 1,7 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+переписи+населения+2010+года+по+Республике+Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HIrBpkf4|archivedate=2013-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827045240/http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%202010%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |date=2018-08-27 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Гололобов Николай Михайлович]] (10.11.1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.<ref>[https://blagoveshensk.bashkortostan.ru/about/honorary/234166/ Муниципальный район Благовещенский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гололобов Николай Михайлович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|08|11|2018}}</ref>. * [[Ғәйфулла Вәлиев]] (6.11.1930—1.08.1982), [[башҡорт]] журналисы, партия хеҙмәткәре һәм яҙыусы, драматург. 1953 йылдан КПСС, 1957 йылдан [[СССР]] Журналистар һәм 1978 йылдан — СССР Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). [[Имәнлек (Ғафури районы)‎|Имәнлек]] ауылынан. * [[Мәжит Ғафури]] (20.07.1880—28.10.1934), БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1923). * [[Клявлин Марс Сәлих улы]] (27.04.1949), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). Бөтә Союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәте премияһы лауреаты (1978). [[Красноусол]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6700-klyavlin-mars-s-likh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Клявлин Марс Сәлих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421181105/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6700-klyavlin-mars-s-likh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|23|04|2019}}</ref>. * [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]] (20.08.1933—11.10.2015), тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]] академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013). [[Туғай (Сәйетбаба ауыл советы, Ғафури районы)|Туғай]] ауылынан. * [[Мәжитов Фәнил Хажигәрәй улы]] (27.01.1959), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2010 йылдарҙа «Башкирнефтепродукт» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3—4 саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған химигы. Ҡауарҙы ауылынан<ref>[http://runetbook.ru/catalog/mazitov-fanil-hazhigareevich Сайт Популярные лица Рунета. Мазитов Фанил Хажигареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826033707/http://runetbook.ru/catalog/mazitov-fanil-hazhigareevich |date=2019-08-26 }}{{ref-ru}}{{V|18|01|2019}}</ref>. * [[Зәки Мәхмүтов]] (25.01.1934—17.02.2008), йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) артисы. * [[Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы]] (23.05.1928), электрик, 1948—1988 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» берләшмәһе электромонтёры, мастеры, 1964—1988 йылдарҙа өлкән мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1975). [[Бәләкәй Үтәш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15107-ta-irov-f-khr-zi-khm-i-uly Башҡорт энциклопедияһы — Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421183656/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15107-ta-irov-f-khr-zi-khm-i-uly |date=2016-04-21 }}{{V|30|04|2018}}</ref>. * [[Чунин Евгений Петрович]] (24.02.1919—18.11.1998), ғалим-селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1970). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Петропавловка (Ғафури районы)|Петропавловка]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15779-chunin-evgenij-petrovich Башҡорт энциклопедияһы — Чунин Евгений Петрович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|02|2019}}</ref>. * [[Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы]] (20.12.1918—4.01.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Үтәк]] ауылынан. * [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (21.09.1897—30.01.1990) — [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Гвардия ефрейторы. [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан. * [[Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы]], (20.03.1958—1.12.2008), Рәсәй Геройы (1995), милиция подполковнигы (2004). [[Афғанстан]]дағы (1983—1985) һәм [[Кавказ|Төньяҡ Кавказ]]дағы (1994—1996) хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. [[Бурлы]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/2089-yakupov-farvat-abdullovich.html Башкирская энциклопедия — Якупов Фарват Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224135738/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/2089-yakupov-farvat-abdullovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|11|03|2018}}</ref>. == Иҡтисад == Район иҡтисады [[ауыл хужалығы]] һәм урман сәнәғәте тармаҡтары менән билдәле. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 85,2 мең га (райондың дөйөм майҙанының 28 %) алып тора, шуның 50,3 мең га-һын — һөрөнтө ерҙәр, 12,2 мең га-һын — сабынлыҡтар һәм 22,7 мең га-һын көтөүлектәр тәшкил итә. Райондың Көнбайышдағы тигеҙлек көньяҡ урман-дала зонаһына ҡарай һәм яҙғы [[бойҙай]], шәкәр сөгөлдөрө, [[картуф]], йәшелсә үҫтереүгә, күпләп һөт-ит етештереүгә яраҡлы тоҡомло һыйыр малы, сусҡа һәм һарыҡ аҫырауға махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] һәм һунарсылыҡ киң таралған. Райондың һөрөнтө ере күп булмаған көнсығыш тау-урман өлөшөндә ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡ өҫтөнлөк итә. Райондың 184,1 мең га майҙанын (Район территоряһының 60,6 %) урман ҡаплай. Ағас запасы 28529,5 мең м³, күбеһен өлгөргән һәм оҙаҡ торған йомшаҡ япраҡлы ағастар тәшкил итә. Нефть ятҡылыҡтарында «[[Ишембайнефть]]» НГДУ-һы эш алып бара. == Транспорт == Район территорияһын көнбайыштан [[Өфө]]—[[Ырымбур]] тимер юлы киҫеп үтә. [[Талбазы (Ауырғазы районы)]] — [[Красноусол]] һәм [[Архангел (Архангел районы)|Архангель]]—[[Красноусол]]—[[Петровский (Ишембай районы)|Петровск]] автомобиль юлдары дөйөм юл-транспорт селтәрендә мөһим роль уйнай. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 57 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 11 урта мәктәп һәм башҡорт гимназияһы; Красноусол ПУ-һы, 33 дөйөм китапхана, 46 клуб учреждениеһы, Ҡаранйылға ауылында [[Жәлил Кейекбаев|Ж.Кейекбаев]] музейы, үҙәк Район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Район территорияһында «Красноусол» курорты урынлашҡан. Башорт телендә «Табын», урыҫ телендә «Звезда» газеталары сыға. == Урындағы диалект (урта һөйләш) == {{Таҙартырға||Был бүлекте}} Урта һөйләш тураһында дөйөм төшөнсә Урта һөйләш Башҡортостан Республикаһының Архангель, Ғафури, Ҡырмыҫҡалы райондарында, Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Белорет районының — Инйәр, Иглин районының Ләмәз буйында йәшәгән башҡорттарҙың һөйләү телен үҙ эсенә ала. Улар табын ҡәбиләһенең ҡумрыҡ, баҙраҡ, кәлсер, кесе, дыуан, күрпәс, йомран-табын ырыуҙарына шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың гәрәй-ҡыпсаҡ һәм тәлтем-ҡыпсаҡ ырыуҙарына, ҡатайҙарҙың бер өлөшөнә ҡараған башҡорттар. Йомран-табындарҙың бер төркөмө элегерәк Ырымбур өлкәһенеңТуҡ һәм Соран буйҙарына күсеп ултырған һәм унда, нигеҙҙә, дим һөйләше үҙенсәлектәрен ҡабул иткән. Һөйләштең төп диалекталь үҙенсәлеге -лт, -нт, -ңт, -мт, -ңҡ, -ңк, -мҡ, -мк диссимилятив өн ҡушылмаларының ҡулланыуы менән характерлана. Бында л, м, н, ң тартынҡыларынан һуң яңғырау ғ, г өндәре урынына һаңғырау ҡ, к өндәре килә: дамҡа — әҙәби телдә тамға, ямҡыр — ямғыр, кемкә — кемгә, һин кенә — һин генә, ҡомҡан — ҡомған, еңкә — еңгә, саңҡа/саңҡы — саңғы (һунарҙа ҡулланыла торған махсус эшләнгән саңғы), таңҡа — таңға. Диссимилятив өн ҡушылмалары Асҡын һәм Ҡариҙел райондарында йәшәгән (һун) һәм балыҡсы ырыуҙары башҡорттарының теле, йәғни ҡариҙел һөйләше һәм Ғафури, Ишембай райондарының Егән буйында урынлашҡан типтәр ауылдарының һөйләү теле өсөн дә характерлы. Был күренеш буйынса урта һәм ҡариҙел һөйләштәренең себер татарҙары, һары уйғырҙар һәм боронғо төрки яҙма ҡомартҡыларының теленә яҡынлығы бар һәм ул бик үҙенсәлекле боронғолоҡ күренеше тип иҫәпләнә. Бынан тыш урта һөйләштә һүҙ башында б-п өндәренең төп килеше, йәғни б өнө урынына һаңғырау п өнөн ҡулланыу шулай уҡ характерлы үҙенсәлектәрҙең береһе иҫәпләнә. Мәҫәлән: пысҡы — әҙәби телдә бысҡы «пила», пысаҡ — бысаҡ, палта — балта, пыйала — быяла, пысраҡ — бысраҡ, паҙар — баҙар, пармаҡ — бармаҡ, палтаҡ — балдаҡ, пажа — бажа, паҡта баҡта «весенняя линька, шерсть весенней стрижки», пелеү — белеү. Һүҙ башында б өнө урынына п өнөн ҡулланыу буйынса урта һөйләш күршеләге егән һәм төньяҡ-көнбайыш диалекты составындағы ҡариҙел һөйләшенә, алтай һәм уйғыр телдәре һөйләштәренә, сыуаш һәм себер татарҙары теленә яҡын тора . Б өнө шулай уҡ ике һуҙынҡы араһында ла п өнөнә күсә: тупырсыҡ — әҙәби телдә тубырсыҡ, ҡапырсаҡ — ҡабырсаҡ, йапалаҡ — ябалаҡ. Һөйләштә һүҙ башында т өнө урынына д өнөн ҡулланыу күҙәтелә: дуғай — әҙәби телдә туғай, дамға — тамға, думар умарта — түмәр умарта, дирән — тәрән, дүңгәк — түңгәк. Шул уҡ ваҡытта айырым осраҡтарҙа һүҙ башында д, т өндәре параллель рәүештә килә: донйа/тонйа — әҙәби телдә донъя, дәғә — таға, домбойоҡ — томбойоҡ, дәүәт — тәүәт. Һүҙ башында һ өнө, бүтән позицияларҙа иһә, шулай уҡ ике һуҙынҡы араһында күп ваҡыт ҫ өнө ҡулланыла: һикҫән — әҙәби телдә һикһән, туғҫан — туҡһан, танҫыҡ — танһыҡ, ҡорҫаҡ — ҡорһаҡ, һыуҫау — һыуһау, йаҫау — йаһау, ғоҫор — ҡоһор. Көнсығыш һөйләштәрҙәге һәм ҡариҙел һөйләшендәге һымаҡ уҡ, урта һөйләштә лә -а/-ә өндәренә бөткән хәл ҡылымдар менән ал- модаль ҡылымы алдына ике һуҙынҡы араһына й өнө өҫтәлә, ә л өнө төшөп ҡала: бара-й-алмайым — бара алмайым, тора-й-алмайым — тора алмайым, әйтә-й-алмайым — әйтә алмайым. Ә л сонанты, ғөмүмән, ал-, һал-, ҡал-, шулай уҡ һирәкләп бул-, кил- ҡылымдарының үткән һәм киләсәк заман формаларында төшөп ҡала: Йөрөмәгән геше ғаманты — Йөрөмәгән кеше ҡалманы; Эй бүлли бул, бүлли бул, бүҙәнәләй түлли бул; бер ғулың майҙа бу(л)һын, бер ғулың балта бу(л)һын, кө(л)өксәң тулы көл бу(л)һын, итәгең тулы ит бу(л)һын, итәгең тулы ул бу(л)һын, ҡаҙаның тулы ит бу(л)һын (еҙем һөйләшсәһе). Урта һөйләш көньяҡ диалекттың егән, эйек-һаҡмар, дим, көнсығыш диалекттың ҡыҙыл һөйләштәре менән сиктәш урынлашҡан. Һөйләштең көнбайыш өлөшө айырыуса дим һәм өршәк һөйләштәре менән тығыҙ аралашыу процесын кисерә. Һөйләш нигеҙҙә лексик үҙенсәлектәре буйынса өс һөйләшсәгә бүленә. Улар — инйәр, еҙем һәм ҡырмыҫҡалы һөйләшсәләре. Инйәр һөйләшсәһе — Белорет районының ҡатай, Архангел районының бүҙрәк-табын һәм ҡумрыҡ-табын ырыуҙары башҡорт ауылдары өсөн характерлы. Ғафури районының кәлсер-табын һәм кесе-табын ырыуы башҡорттарының һөйләү теле — инйәр һөйләшсәһенә, Ҡырмыҫҡалы районы йомран-табын һәм дыуан-табын ырыуы ауылдары ҡырмыҫҡалы һөйләшсәһенә берләшә. Һөйләшсәләрҙең һүҙлек составы диалекталь синонимдарҙың ғәйәт күп булыуы менән айырылып тора. С. Ф. Миржанова был күренеште урта һөйләштең башҡа һөйләштәр менән әүҙем бәйләнеш һөҙөмтәһе тип аңлата. Мәҫәлән, инйәр һөйләшсәһендә махсус һораулыҡ буйынса яҙып алынған 90 диалекталь һүҙҙең 50-нән артығырағы, ғөмүмән, бөтөн көньяҡ диалект һөйләштәре өсөн уртаҡ лексик берәмек иҫәпләнә (мәҫәлән: ҡаҙна «наличник нар», ҡәйенһеңне «младшая золовка»), 32-һе — ҡыҙыл һөйләше (албар «хлев», тәпәс «цеп», мышар «рябина», ҡойолтороҡ «неказистый», туҡрау «остановиться»), 16-һы — күбәләк һөйләше (тупый «шапка мужская», шәүкәләй «шапка детская», ләшә «снег на деревьях», әберсә «малина»), 16-һы — төп урта һөйләш диалектизмдары (ләс «водянистый (о хлебе)», сөңкөлтәк «ворчун», мәретеү «подтаивать (о снеге)», тыуыш «наледь», йаңҡыҙайаҡ «земляника») һәм бары тик етәүһе һөйләшсәнең үҙе өсөн характерлы диалектизм булып тора (ауһар — әҙәби телдә иҫәр «глупый», әрҙәмәс — әрһеҙ «беспардонный»; һарымай, һарыбаш, аҡпабай — бәпембә «одуванчик в цвету и после цветения»; шәкәлшәй, сәкәлсән, мәшәй — йәкәл «бабка»; урман кәзәһе — ҡоралай «косуля»; әтәрбай — кәрлә «карлик», әтүкәш, өтөкөш алыу «окунуться в холодную воду перед купаньем») . Гөлнур Якупованың «Ҡатындар» трилогияһында диалектизмдар Гөлнур Якупова үҙенең әҫәрҙәрен башҡорт халҡының йәнле һөйләү теленә таянып ижад итә. Ысынлап та, фәҡәт халыҡ ижады менән йәнле һөйләү телен яҡшы белгәндә генә, уларҙы ижад процесында дөрөҫ файҙаланғанда ғына һәйбәт әҫәрҙәр яҙырға мөмкин. Яҙыусы үҙенең әҫәрҙәрендә башҡорт теленең һүҙ байлығын, уның фразеологик берәмектәре һәм мәҡәлдәрен уңышлы файҙалана, туған телебеҙҙең һүрәтләү, тасуирлау саралары менән оҫта эш итә. Бынан тыш, Г.Якупова әҫәрҙәрендә профессиональ һәм көнкүреш терминдарын, иҫкергән һәм тарихи һүҙҙәрҙе, бик күп топонимик атамаларҙы — ер-һыу исемдәрен осратабыҙ. Шуныһы ла мөһим: әҙибә ғәрәп, фарсы, урыҫ теле аша ингән башҡа телдәрҙең һүҙҙәрен дә киң һәм оҫта ҡуллана. Ысынлап та, трилогия менән танышҡан саҡта урта һөйләштә (бигерәк тә еҙем һөйләшсәһенә ҡағылышлы) актив ҡулланылған бик күп диалект һүҙҙәрҙе осратырға мөмкин өс төркөмгә бүлергә мөмкин: вариант диалектизмдар, лексик диалектизмдар, семантик диалектизмдар. Вариант диалектизмдар — семантик яҡтан айырылмаған, әммә әҙәби телдәге һүҙҙәрҙән өн үҙенсәлеге, морфологик ҡоролошо йәки ялғауҙарҙағы өндәре яғынан айырылған өндәр инә: ысвикла — сөгөлдөр, анта — унда, мынта — бында, тиеп — тип, шуңа — шуға, ҡай саҡ — ҡайһы саҡ, инте- инде, көпә-көнтөҙ — көпә-көндөҙ, мына — бына, типтер — тиептер, апҡайтһа — алып ҡайтһа, әйбәт — һәйбәт, ҡыҙый — ҡыҙыҡай, малатса — молодцы, сәтләүек — сәртләүек, үрҙәк — өйрәк, барник — парник, йәмкә — йәмгә, көтөй — көсөк, ҡай саҡ — ҡайһы саҡ-саҡта. Лексик диалектизмдар — башҡорт әҙәби теленең һүҙҙәре менән сағыштырғанда, бөтөнләй башҡа сығанаҡлы һүҙҙәр: мөстән — урам буйында күп йөрөргә яратуысы кеше, иветә — күпселек һорауҙарҙа, диалогтар аҙағында ҡулланыла, кәбәркә — келәт, бәс — темпераментлыҡ: аптырау, ҡыуаныу, ярһып әйтеү ҙә, ҡыҫҡаһы, эмоцияларҙы белдерә, әтнәкәһе — сере, мыҙыҡараҡ — яйыраҡ, һүлпәнерәк, силсәүит — ауыл биләмәһе башлығы (сельсовет,), бәләсник — бәлә һалырға ярытыусы кеше, буйтым — күп, шарҡылдаҡ — юҡтан ғына ҡыҙыҡ табып көлөргә яратыусы кеше, елгүтән — елдәй еңел ҡуҙғалып хәбәрен уйламайыраҡ һөйләүсе. Семантик диалектизмдар — әҙәби телдә бер мәғәнәлә, һөйләштәрҙә икенсе мәғәнәлә ҡулланылған һүҙҙәр: итә — уйлай, елле -шәп, апа -апай, абый — ағай өндәшә, тая һалдым — ҡаса һалдым, йәме — яраймы, йүнләп — яҡшылап, сүмес — ижау, ҡойо- ҡоҙоҡ, инәй — әсәй. "Диалекттарҙы мин махсус индереп ебәрәм ул, төрлө төбәктәрҙекен, геройҙарымдың теле байыраҡ булһын өсөн, " — ти әҙибә һәм был ысынлап та шулай. Уҡыусы берҙән — бер ерле һөйләштең диалекты менән танышһа, икенсенән — бындай әҫәрҙәрҙе уҡыуы ла күңеллерәк. Тәү сиратта трилогиянан вариант диалектиздарҙы ҡарап үтәйек: Эт балаһын еҙем һөйләшсәһендә көтөй тип атау бар: Ә ысын дөрөҫөн Әхмәҙин, әй, Бүреһуҡҡан бабай, үҙе генә белде: ниндәйҙер серле тәҡдир илә, бүре өйөрөндә аҙаштырған көтөйө — Һарыгүҙ үҫеп, хас та бүре булып ҡайтып ингәйне. Исемде көтөйгә үҙе ҡушҡайны, күҙенең төҫө сылт һары булғанға. Шәкәрҙе — бисүк, сөгөлдөрҙө — ысвикла тип йөрөтөү бар еҙем һөйләшсәһендә: Әйткәндәй, беҙҙә уны «ысвикла» тиергә өйрәнеш итеп алдылар, йәнәһе, урыҫсалап. Ә Толпарлының бөтә ҡатындары ла тиерлек хәҙер бер ҡушаматта йөрөй: «ысвикла бисәләре». Бығаса өйрәнеп бөтөр инек «ысвикла бисәһе» булып. — Сөгөлдөр түгел — ысвикла! — тип ҡысҡыра бирҙе Ишбирҙе, үҙен туҡтатып алырлыҡ түгел, саң күтәреп һөрөп бара баҫыуҙы тәпке менән. «Ҡатындар» трилогияһында лексик диалектизмдар йәғни башҡорт әҙәби теленең һүҙҙәре менән сағыштырғанда, бөтөнләй башҡа сығанаҡлы һүҙҙәр ҙә бик күп һәм урынлы ҡулланыла. Трилогиялағы миҫалдарҙа ҡарап үтәйек: Бәләһен һалырға яратыусы кешене еҙем һөйләшсәһендә бәләсник тип атайҙар: — Бәләсник. Шул кәүҙәң менән. Мәш килеү — донъяңды онотоп нимәлер эшләү, шуның менән генә булышыу: Мәш килеп донъя көтөп, ашлыҡ һуғып йөрөүҙәре. Беҙ ҙә Зөлхизә янында мәш киләбеҙ. ла мөстән — урам буйында бушты-бушҡа ауҙарып йөрөүсе кешенең ҡушаматы булараҡ ҡулланыла: — Һынды бит ҡалтағайым, аҙна элек кенә, яңыһын эшләтергә өлгөрмәнем. Ҡайтып етә инем, бынау мөстән юлымды бүлде. «Чырагым, ғай, син кайда?» — тип йыш ҡына әрәмәлектә эҙләп йөрөй шул кәзәһен, мөстән әллә уныһы? Кәбәркә — еҙем һөйләшсәһенән башҡа һөйләштәрҙә бөтөнләй телмәрҙә ҡулланылмаған тиерлек һүҙ йәғни әҙәби телдә келәт һүҙен алмаштырып килә: Мейес башын, карауат аҫтарын, соланды-кәбәркәне тотош ҡарап сыҡтылар. («Ағиҙел» 2010, № 10, 22-се бит). Әсмә ошо арауыҡта кәбәркәлә һутлыраҡ булып ҡыҙарып бешеп ятһын өсөн турпыша менән ҡаплап баҫырылған баланды баулай, оло мейестә муйыл киптерә, бәшмәк тоҙлай, сәтләүек таҙарта — урмандағы кейектәр шикелле, ҡышҡыллыҡҡа сырса әҙерләй. Еҙем һөйләшендә башҡа һөйләштәрҙә, һөйләшсәләрҙә бөтөнләй тиерлек ҡулланылмаған ивит/иветә һүҙе бар. Ж.Ғ.Кейекбаев «Туғандар һәм таныштар» романында уны ибит тип ҡулланған ине, ә Г.Якупова трилогияһында иветә тип ҡуллана: — Һин — Зирәк Райхана, иветә? — ти һалам, үҙем бесәй һымаҡ ҡартәсәйемә һырпаланып алам. Ҡалышмаҫһың, үҙҙырып ебәрерһең әле унан, иветә? — Иветә! — Шулай тинем дә, ҡартәсәйем биргән ике төргәкте, аҡ һәм ҡара сатинды, ҡултыҡ аҫтыма ҡыҫтырып, Татар әбекәйгә йүгерҙем Трилогияла семантик диалектизмдарға ла урын бирелгән, яҙыусы әҙәби телдә бер мәғәнәлә, һөйләштәрҙә икенсе мәғәнәлә ҡулланған һүҙҙәрҙе миҫалдарҙа ҡарайыҡ: Абый, апа һүҙҙәр — тигән уҡытыусы ағайға һәм апайға өндәшеү бар (исеменә ҡушып, атаһының исемен әйтмәй генә): Ә уҡырға мине Мәүлиҙәнең атаһы Әмин абый (беҙҙә уҡытыусыларҙы «абый», «апа» тип йөрөтәләр), өйҙәгеләрҙән дә һорап тормай, етәкләп алды ла китте. Уңарсы абый класс таҡтаһын ҡап уртаға бүлеп, вариантлап мәсьәләләр яҙырға тотондо Шәп һүҙе лә елле һүҙе менән алмаштырыла, мәҫәлән: Елле йүгерә, иветә? (шәп йүгерә, иветә?). Трилогияла ла бар ундай алмаштырыуҙар: Минең башҡа яңыраҡ елле генә бер шиғыр килгәйне, әй, онотмаҫмын әле, тип яҙып ҡуйманым — аҙаҡ иҫләп ҡараным да, ҡайҙа, ти, ул — осҡан. Шулай уҡ йәме урынына ярай менән, тая һалдым — ҡаса һалдым урынына алмашынып киләләр: Өләсәй, шул орденыңды алырға Мәскәүгә барыуыңды һөйләрһең әле берәй ваҡыт, йәме. — Кәнсәләрҙән ҡайтышлай инеп алырым, йәме! — Йәме, йәме. Ҡыҙый, һин ҡалмайһың инде, килерһең, йәме. — Йәме. Бик күрәһем килә ул яҡтарҙы. — Абыйҙың һынап ҡарап тороуын һиҙеп, шып туҡтаным да тая һалдым янынан. Тайҙым тиҙерәк, ныҡ һуҡмаһа ла, эләктереүе бар — бүтән төкөрмәҫтәй булырһың. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4683-afuri-rajony}} {{V|18|01|2019}} * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/detail.php?ID=2720 Башҡортостан Республикаһы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130042429/http://bashkortostan.ru/state/municipality/detail.php?ID=2720 |date=2011-01-30 }} * Миржанова С. Ф. Южный диалект башкирского языка М.: Наука, 1979. 106—106-сы биттәр. {{Ғафури районы ауылдары}} {{Ғафури районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Ғафури районы]] [[Категория:Мәжит Ғафури исеме бирелгән объекттар]] aykrysdn0o4fngj9o2esawhxr084qdi Тәпән (ауыл) 0 9809 1305460 873668 2026-09-13T15:45:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305460 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тәпән''' ({{lang-ru|Тепяново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453626, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201831005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||316||159||157||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 25 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ишҡол]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 73 км == Билдәле шәхестәре == * [[Вәлиев Хәйҙәр Арыҫлан улы]] (20.03.1959), дәүләт, ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ һәм сәйәсәт белгесе. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2006), сәйәсәт фәндәре докторы (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры<ref>[http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich Валеев Хайдар Арсланович. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303153451/http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich |date=2019-03-03 }}{{V|18|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14163-t-p-n-bj-lil-r-nynda-y-auyl}}{{V|18|03|2019}} * [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/tepyanovo.html Тепяново на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] shd1j1zpmnp555lslu1tukp73khqfq8 Ҡалып:Дәүләт 10 15260 1305491 1305438 2026-09-14T07:57:32Z Shirshikay 48080 "Нигеҙләнгән" кодтағы дубликатын төҙәтеү 1305491 wikitext text/x-wiki {| align="right" class="infobox" style="border-spacing: 0px; padding: 0px 0px; width: 300px; font-size:85%; line-height:130%;" cellspacing="0px" |+<big>'''{{{Башҡортса исеме}}}'''<br>'''{{{Оригиналь исеме|}}}'''</big> {{#if: {{{Флаг һәм гербһыҙ|}}} || {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:#f9f9f9;" {{!}}- {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p41|{{{Флаг|}}}| {{wikidata|p41|{{{Флаг|}}}|border=true|size={{{флаг ҙурлығы|130px}}}}} | {{Флаг|{{FULLPAGENAME}}|размер=130px}} }} {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p94|{{{Герб|}}}| {{wikidata|p94|{{{Герб|}}}|size={{{герб дәүмәле|90px}}}|alt={{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}}}|[[Файл:Sin_escudo.svg|{{{герб дәүмәле|90px}}}|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}]]}} {{!}}- {{!}} align="center" width="150" {{!}} [[{{{Эйәлек килеш|}}} флагы|Флаг]] {{!}} align="center" width="150" {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Эйәлек килеш|}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Эйәлек килеш|}}} гербы|Герб]] }} {{!}}} }} {{#if: {{{Девиз|}}} | {{!}}- {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»''{{#if: {{{Девиз тәржемәһе|}}}|<br>''«{{{Девиз тәржемәһе}}}»''}}}} {{#if: {{{Без гимна|}}} || {{!-}} {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | [[Гимн]]: [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'']] | [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|Государственный гимн {{{Эйәлек килеш}}}]]}}{{#if: <!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}--> |[[Файл:<!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}-->|noicon]]}} }} |- {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картала|}}}|plain=true}}| {{!}} align="center" colspan="2" width="300" style="padding:0px;" {{!}}<!-- -->{{wikidata|p242[1]|{{{Картала|}}}|size={{#if:{{{карта ҙурлығы|}}}{{{карта ҙурлығы}}}|270px}}}}<!-- -->{{#if: {{{картаға яҙыу|}}}|<div style="top:0.3em;"><small>{{{картаға яҙыу|}}}</small></div>}}<!-- -->{{#if: {{{Картала2|}}}|<br>[[Файл:{{{Картала2}}}|{{{карта ҙурлығы2|270px}}}]]}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Sovereignty (country/territory) Establishment (geopolitical organization) ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}}{{{sovereignty_type|}}} | <tr {{#if:{{{Этап1|}}} |class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Sovereignty---------- -->{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | <th colspan="3" style="text-align: left; padding-left: 0;">{{{sovereignty_type}}}</th><!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Significant events in country/territory or organization's establishment ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап1}}}</td> <td>{{{Дата1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап2|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап2}}}</td> <td>{{{Дата2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап3|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап3}}}</td> <td>{{{Дата3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап4|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап4}}}</td> <td>{{{Дата4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап5|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап5}}}</td> <td>{{{Дата5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап6|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап6}}}</td> <td>{{{Дата6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап7|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап7}}}</td> <td>{{{Дата7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап8|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап8}}}</td> <td>{{{Дата8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап9|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап9}}}</td> <td>{{{Дата9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап10|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап10}}}</td> <td>{{{Дата10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап11|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап11}}}</td> <td>{{{Дата11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап12|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап12}}}</td> <td>{{{Дата12|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}} {{#if:{{{Бәхәсле статус|}}}| {{!}}- {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Барлыҡҡа килгән көнө|}}} | {{!}} '''Барлыҡҡа килгән көнө''' {{!}} {{{Барлыҡҡа килгән көнө}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү|}}} | {{!}} '''Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү''' {{!}} {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} {{!}}- {{#if: {{{Дипломатик танылыу|}}} | {{!}} '''[[Дипломатик танылыу]]''' {{!}} {{{Дипломатик танылыу}}} }} | {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!-}} {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлок датаһы|}}}{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Суверенитет|Үҙаллылыҡ {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|Дата|датаһы}}]]''' {{!}} {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок даталары}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок датаһы}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} }} }} {{#if: {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Рәсми тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]''' {{!}} {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} | {{!}} '''[[Баш ҡала]]''' {{!}} {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} }} |- {{#if: {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар|}}}}}} | {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Эре ҡала|}}} | Эре ҡала | Эре ҡалалар}}]]''' {{!}} {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар}}}}}} }} |- {{#if: {{{Идара итеү төрө|}}} | {{!}} '''[[Идара итеү төрө]]''' {{!}} {{{Идара итеү төрө}}} }} {{#if: {{{Етәкселәрҙең вазифалары|}}} | {{!-}} style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" {{!}} '''{{{Етәкселәрҙең вазифалары}}}''' {{!}} {{{Етәкселәр}}} }} |- {{#if: {{{Дәүләт дине|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Дәүләт дине]]''' {{!}} {{{Дәүләт дине}}} }} {{#if: {{{Территория|}}} | {{!}}- style="white-space: nowrap;" {{!}} '''[[Территория]]'''<br> • Бөтәһе {{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br> • % һыу өҫтө}}}} {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урыны|}}}|[[Список стран и зависимых территорий по площади|{{{Территория буйынса урыны}}}]]| }}<br>{{{Территория}}} км²{{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br>{{{% һыу өҫтө}}}}}}} }} {{#if: {{{Халыҡ|}}} | {{!}}- style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[{{Дәүләттең халҡы|{{PAGENAME}}}}]]'''<br> • Һаны {{#if: {{{Баһа йылы|}}}|({{{Баһа йылы}}})|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}| • Перепись {{#if: {{{Иҫәп алыу йылы|}}}|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>}} • Халыҡ тығыҙлығы {{!}} <br>{{{Халыҡ}}} чел. {{#if: {{{Халҡы буйынса урыны|}}}|([[Список стран по населению|{{{Халҡы буйынса урыны}}}]])| }}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}|{{{Иҫәп алыу буйынса халҡы}}} чел.<br>}}{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} чел./км²{{#if: {{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны}}}]])}}}} |- {{#if: {{{ЭТП|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{ЭТП буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{ЭТП буйынса урыны}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП}}}&nbsp;[[Доллар США|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП}}}]])}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (ҺАМП)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' ([[Паритет покупательной способности|ППС]])<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)}}})}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>&nbsp;&nbsp;• На душу населения}} {{!}} <br>{{{ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Международный доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>{{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Халыҡ-ара доллар доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (номинал)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' (номинал)<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (номинал)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (номинал)}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (номинал)|{{{Место по ЭТП (номинал)}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (номинал)|{{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)}}}]])}} }} |- {{#if: {{{КПҮИ|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|КПҮИ]]'''&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы}}})}} {{!}} {{{КПҮИ}}}&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны кимәле|}}} | ({{{КПҮИ-ны кимәле}}})&nbsp;}}([[Список стран по индексу человеческого развития|{{{КПҮИ буйынса урыны}}} урын]]) }} |- {{#if: {{{Этнохороним|}}} | {{!}} '''Этнохороним''' {{!}} {{{Этнохороним}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} | {{!}} '''[[Валюта]]''' {{!}} {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} | {{!}} '''[[Домен верхнего уровня|Интернет-домен{{#if:{{{Домендар|}}}|ы}}]]''' {{!}} {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} }} |- {{#if: {{#property:p297}} | {{!}} '''[[ISO 3166-1|Код ISO]]''' {{!}} {{#property:p297}} }} |- {{#if: {{#property:p984}} | {{!}} '''[[МОК коды]]''' {{!}} {{#property:p984}} }} |- {{#if: {{wikidata|p474|{{{Телефон коды|}}}}} | {{!}} '''[[Телефон коды]]''' {{!}} {{#if:{{{Телефон коды|}}}|+{{{Телефон коды}}}|{{wikidata|p474}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} | {{!}} '''{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}}}|[[Сәғәт бүлкәте]]|[[Сәғәт бүлкәте]]}}''' {{!}} {{wikidata/p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} }} |- {{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Иҫкәрмәләр}}} }} |}{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |country_region:{{{region}}} |country}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}} | {{#if:{{#property:p625}}|{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән дәүләттәр]]}}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}{{{Статус|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}{{#switch:{{{Статус|}}} | виртуальное = [[Категория:Виртуаль дәүләттәр]] | непризнанное = [[Категория:Танылмаған дәүләттәр]] | частично признанное = [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] | регион = |}}{{Дәүләт/Викимәғлүмәт}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 6cpupg8v3cxe4dzn7kvvc0qybmelu2t Цимендорф 0 29858 1305478 678336 2026-09-13T23:03:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305478 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Цимендорф |төп исеме = Ziemendorf |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 54|lat_sec 51 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 29|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Михель Майер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 13,22 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 24 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 209 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39619 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 595 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Цимендорф''' ({{lang-de|Ziemendorf}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 209 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 13,22 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 24 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} icdmm836nz2d1oqr5r3y053p7j5dkxj Финау 0 30307 1305469 680212 2026-09-13T19:18:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305469 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Финау |төп исеме = Vienau |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 42|lat_sec 36 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 28|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Фриц Борхман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 22,67 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 44 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 399 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 535 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Финау''' ({{lang-de|Vienau}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 399 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 22,67 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8unk6qas410lu5e513ulpw1j6cmhfvh Тильбер 0 30310 1305445 678506 2026-09-13T12:30:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305445 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Тильбер |төп исеме = Thielbeer |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 28|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Клаус-Дитер Мюнстер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,19 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 31 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 174 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39619 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 520 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тильбер''' ({{lang-de|Thielbeer}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,19 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 3mss6t5cy1wpqy8qjjgw3qy2h3rtl6k Хёвиш 0 30416 1305476 678729 2026-09-13T21:52:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305476 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Хёвиш |төп исеме = Höwisch |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 52|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 37|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Зильфиа Нишик |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 5,65 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 32 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 134 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39615 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 175 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хёвиш''' ({{lang-de|Höwisch}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,65 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} j5nb7wv4swtnfvysk7rgm6vn6vjgrey Энгерзен 0 30549 1305484 678061 2026-09-14T04:31:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305484 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Энгерзен |төп исеме = Engersen |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 20|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Вильфрид Хартман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 16,6 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 37 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 548 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39638 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 120 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Энгерзен''' ({{lang-de|Engersen}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 16,6 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} d5k8mtmqjwatsqz0554eqm6ec3tl42e Шрампе 0 30790 1305483 678135 2026-09-14T02:09:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305483 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Шрампе |төп исеме = Schrampe |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec 35 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 26|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Арно Унгефрорен |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 13,17 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 22 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 313 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39619 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 470 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шрампе''' ({{lang-de|Schrampe}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 313 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 13,17 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} tewix32mfmlur4xr53b6vchqby5cdez Ҡалып:Флагификация/Калининградская область 10 42618 1305453 497915 2026-09-13T13:43:48Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305453 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | variant = {{{variant|}}} | alias = Калининград өлкәһе | flag alias = Flag of Kaliningrad Oblast.svg }}<noinclude>[[Категория:Ҡалыптар:Флагификация:Рәсәй субъекттары]]</noinclude> roznuqki587qkflyod3zmfajx0qiyu4 Этанол 0 59807 1305486 1059698 2026-09-14T05:08:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305486 wikitext text/x-wiki {{Вещество | заголовок = | картинка = Ethanol-2D-skeletal.svg | картинка3D = Ethanol-3D-vdW.png | картинка малая = Ethanol-3D-balls.png | наименование = Этанол | традиционные названия = Этил спирты | сокращения = | хим. формула = С{{sub|2}}H{{sub|5}}OH | эмпирическая формула = С{{sub|2}}H{{sub|6}}O | рац. формула = СH{{sub|3}}СH{{sub|2}}OH | отн. молек. масса = 46.069 | молярная масса = 46.069 | плотность = 0.7893 | состояние = жидкость | вязкость = 1.2 сПз | темп. плавления = -114.3 | темп. кипения = 78.4 | темп. кипения пр. = | темп. разложения = | темп. вспышки = 13 | темп. воспламенения = | темп. самовоспламенения = 363 | пределы взрываемости = 3,28 — 18,95 | тройная точка = -114.3 °C, ? Па | критическая точка = 241 °C, 63 бар | pKa = 15.9 | теплоёмкость = 1.197 | теплоёмкость2 = | теплопроводность = | энтальпия образования = −234,8 | тепловое расширение = | интервал трансформации = | давление пара = | конст. диссоц. кислоты = 15.9 | растворимость = | растворимость1 = сикләнмәгән | вещество1 = һыуҙа | вращение = | поверхностное натяжение = 22,39×10−3 Н/м при 20 °C | изоэлектрическая точка = | диапазон прозрачности = | показатель преломления = 1.3611 | угол Брюстера = | гибридизация = | кристаллическая структура = | дипольный момент = (газ) 1,69 | CAS = [64-17-5] | PubChem = | EINECS = | SMILES = CCO | ЕС = | RTECS = | ЛД50 = 10 300 | токсичность = метаболит, малотоксичен }} '''Этано́л''' (эти́л спирты, метилкарбино́л, шарап спирт йәки алкого́ль, ябай һөйләү телендә «спирт») — формулой C2H5OH бер атомлы спирт (эмпирик формулаһы C2H6O), башҡа варианты: CH3-CH2-OH, бер атлмлы спирттәрҙең гомологик рәтендә икенсе вәкил, нормаль шарттарҙв осоусан, яныусан, төҫһөҙ, үтә күренмәле шыйыҡса. Алкоголле эсемлектәрҙең тәьҫир итеүсе компоненты, кешенең үҙәк нерв системаһына акыр тәьҫир итеүсе психоактив матдә, депрессант. Этил спирты [[яғыулыҡ]], иретеүсе булараҡ һәм спирт [[термометр]]ҙарында ҡулланыла. == Алыу == Этил спиртын ауыуҙың ике ысулы бар — микробиологик (спиртлы әсеү) һәм синтетик (этилен гидратацияһы): === Әсеү === {{main|Биоэтанол}} Составында [[углевод]] булған органик продукттарҙың ([[йөҙөм]], емеше) [[сүпрә]] һәм бактерия ферменттары тәьҫире ярҙамында спиртлы әсәү элек-электән билдәле булған. [[Крахмал]], [[картуф]], [[дөгө]], [[кукурузда]] шулай уҡ эшкәртелә, яғыулыҡ спирты алыу өсөн [[шәкәр ҡамышы]] һәм башҡалар эшкәртелә. Реакция бик ҡатмарлы, схемаһын түбәндәге тигеҙләмә менән бирергә була: : C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> → 2C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH + 2CO<sub>2</sub>. Әсегән иретмәлә этонол 15%-тан артмай, сөнки ҡуйыртылған иремәлә сүпрә йәшәргә яраһыҙ. Был ысул менән алынған этанолды таҙартырға һәм ҡуйыртырға кәрәк, ғәҙәттә [[дистилляция]] ысулы менән. ==== Биологик сеймалдан сәнәғәттә спирт алыу ==== Аҙыү сеймалынан хәҙерге заман этил спиртын алыу технологияһы түбәндәге стадияларҙан тора: * Крахмаллы сеймалды әҙерләү һәм ваҡлау — иген (иң беренсе — арыш, бойҙай), картуф, кукруз.{{nobr|и т. п.}} * Ферментация. Был стадияла крахмал әсей торған шәкәргә тиклем ферментлы тарҡатыла. Для этих целей применяются рекомбинантные препараты альфа-амилазы, полученные биоинженерным путём — глюкамилаза, амилосубтилин. * Әсеү. Сүпрә ярҙамында шәкәрҙе әсетеү нәтижәһендә әстмәлә спирт йыйыла. * Ректификация. Ҡыуыу аппараттарында үткәрелә. ==== Гидролиз етештереүе ==== В промышленных масштабах этиловый спирт получают из сырья, содержащего Сәнәғәт масштабында целлюлоза (үҙағас, һалам) булған сеймалды [[гидролиз]] юлы менән алалар. Барлыҡҡа килгән пентоз һәм гексоз ҡатнашмаһын спиртҡа тиклем әсетәләр. В странах Западной Европы и Америки эта технология не получила распространения, но в СССР (ныне в [[Рәсәй|России]]) существовала развитая промышленность кормовых гидролизных дрожжей и гидролизного этанола. === Этилен гидратацияһы === Сәнәғәттә, беренсе ысул менән бер рәттән, этилен гидротацияһын ҡулланалар. Гидратацияны ике юл менән үткәрергә була. * {{nobr|300&nbsp;°C}} температурала, {{nobr|300&nbsp;°C}} баҫым аҫтында туры гидратация, активлаштырылған күмер йәки асбестҡа һөртөлгән ортофосфор кислотаһы катализатор булып хеҙмет итә: : CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH. * гидратация через стадию промежуточного эфира серной кислоты, с последующим его гидролизом аралаш стадиялағы көкөрт кислотаһы эфирын артабан гидратациялау ({{nobr|80—90 °С}} ткмпературала һәм {{nobr|80—90 °С}} баҫымда): : CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> → CH<sub>3</sub>-CH<sub>2</sub>-OSO<sub>2</sub>OH (этилкөкөрт кислотаһы). :: CH<sub>3</sub>-CH<sub>2</sub>-OSO<sub>2</sub>OH + H<sub>2</sub>O → C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>. Диэтил эфиры барлыҡҡа килеүе реакцияны ҡатмарлаштыра. == Үҙенсәлектәре == === Физик үҙенсәлектәре === Тышҡы күренеше: ғәҙәти шарттарҙа төҫһөҙ осоусан шайыҡса. Этил спирты һыуҙан еңелерәк. Башҡа органик матдәләрҙе яҡши иретеүсе. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="1" width="55%" |+ Этанолдың физик үҙенсәлектәре<td><ref>[http://www.chemport.ru/chemical_substance_3.html Этиловый спирт: химические и физические свойства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206232324/http://www.chemport.ru/chemical_substance_3.html |date=2012-12-06 }}</ref>: </td> | Молекуляр массаһы | 46,069 а. е. м. |- | Эреү температураһы | −114,15&nbsp;°C |- | Ҡайныу температураһы | 78,39&nbsp;°C |- | Критик нөктә | 241&nbsp;°C (6,3 МПа баҫымында) |- | Иреүсенлек | бензол [[һыу]], глицерином, диэтилланған эфир, ацетон, метанол, һеркә кислотаһы, хлороформ менән бутала. |- | Показатель преломления | 1,3611(температурный коэффициент показателя преломления 4,0{{e|−4}},справедлив в интервале температур {{nobr|10—30&nbsp;°C}}) |- | Стандартная энтальпия образования {{math|Δ''H''}} | −234,8 кДж/моль (г) (при 298 К) |- | Стандартная энтропия образования {{math|''S''}} | 281,38 Дж/моль·K (г) (при 298 К) |- | Стандартная мольная теплоёмкость {{math|''C<sub>p</sub>''}} | 1,197 Дж/моль·K (г) (при 298 К) |- | Энтальпия плавления {{math|Δ''H''<sub>пл</sub>}} | 4,81 кДж/моль |- | Энтальпия кипения {{math|Δ''H''<sub>кип</sub>}} | 839,3 кДж/моль |} 95,57 % этанол + 4,43 % һыу ҡушылмаһы азеотроп ҡушылма булып тора, {{nobr|т. е.}} әммә ҡыуған ваҡытта айырыла. === Химик үҙенсәлектәре === [[Рәсем:Ethanol CPK ani.gif|thumb|right|Этанол молекулыһының өс үлсәмле моделе анимацияһы]] Һелтеле металдар менән тәьҫир итешә, этилат һәм [[водород]] барлыҡҡа килә. : 2C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH + 2К = 2С<sub>2</sub>Н<sub>5</sub>ОК + Н<sub>2</sub>. Карбон кислоталары менән ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә: : RCOOH + HOCH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub> → RCOOCH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O Көкөрт кислотаһы булғанда (120&nbsp;°C түбенерәк температурала) дегидратация реакцияһына керә, деэтил эфиры барлыҡҡа килә: : 2 CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH → CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OCH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O 120&nbsp;°C юғары температурала көкөрт кислотаһы булғанда тулылармаған углеводородтар барлыҡҡа килтерә: : CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH → CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O [[Кислород]] булған һауала йылы булеп сығарып яна: : C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH + 3 O<sub>2</sub> → 2 CO<sub>2</sub> + 3 H<sub>2</sub>O Һелтеле металдар һәм уларҙын гидраттары менән тәьҫир итәшә, этилатар барлыҡҡа килә. : 2 CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH + 2 Na → 2 CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>ONa + H<sub>2</sub> : CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH + NaH → CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>ONa + H<sub>2</sub> Цинк хлориды булғанда гидрогалогенирование реакцияһына инә: : CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH + HCl → CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>Cl + H<sub>2</sub>O == Ҡулланыу == === Яғыулыҡ === Этанол эске яныула двигательдәрҙә яғыулыҡ итеп файҙаланыла (донъяла беренсе немец «Фау-2» баллистик ракетаһында яғыулыҡ урынына этанол ҡулланылған). Спирттың классик нефть яғыулыҡтары менән ҡушылмай ҡатлауланғанға ҡулланыу сикләнгән. Юғары октанла яғыулыҡ һәм бензин компоненты булараҡ ҡулланыла. === Химия сәнәғәтендә === * ацетальдегид, диэтил эфиры, тетраэтилсвинец, уксус кислотаһы, хлороформ, этилацетат, этилен һ.б. химик мтдәләр алыу өсөн сеймал булп хеҙмәт итә;; * лак-буяу сәнәғәтендә иреткес итеп, көнкүреш химияһы тауарҙары етештереүҙә һәм башҡа өлкәләрҙә; * антифриз һәм тәҙрә йыуыусы шыйыҡсалар компоненты; * көнкүрештә этанол быяла һәм сантехника йыһаздарын таҙартыу өсөн файҙаланыла. Является растворителем для репеллентов. === [[Медицина]] === [[Рәсем:Ethanol antiseptic.jpg|thumb|130px|Медицинала этил спирты иреткес, экстрагент һәм антисептик булараҡ файҙаланыла.]] * тәьҫире буйынса этил спиртын антисептиктар рәтенә ҡуйырға була; * как обеззараживающее и подсушивающее средство, наружно; йоғошһоҙландырыу һәм киптереү сараһы, * 96%-лы этил спиртының киптереүсе һәм дублаусы үҙенсәлеге оперция урынын һәм ҡайһы бер методикаларҙа хирургтың ҡулып эшкәртеү өсөн ҡулланыла; * дарыуҙарҙы иреткес, үҫемлек сеймалынан төнәтмә һәм экстракт һ.б. әҙерләү өсөн; * төнәтмә һәм экстракттарҙы консервациялау өсөн (минималь концентрация 18 %); * үпкәләрҙе яһалма һулыш алдырғанда күбекте баҫыу өсөн; * йылытыусы компрестарҙа; * биҙгәк тотҡанда һыуытыу өсөн (ыуыныу өсөн)<ref>[http://max.1gb.ru/farm/farm006.shtml Средства, влияющие на ЦНС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703031841/http://www.max.1gb.ru/farm/farm006.shtml |date=2007-07-03 }}</ref>; * медикаменттар булмағанда дөйөм анестезия өсөн; * как пеногаситель при отеке легких в виде ингаляции 33 % раствора; * [[метонол]], [[этиленгиколь]] кеүек ағыулы спиртар менән ағыуланғанда ағыу ҡайтарғыс булараҡ файҙаланыла. === Парфюмерия һәм косметика === Төрлө матделәрҙе иреткес булараҡ хушбуй, одеколон, аэрозолдар составына инә һәм төп компоненты булып тора. Теш пастаһы, шампуньдар һ.б. составында ҡулланыла. === Аҙыҡ сәнәғәте === [[Һыу]] менән бер рәттән спиртлы эсемлектәрҙең төп компоненты (араҡы, виски, джин, һыра һ.б.) Әсеү юлы менән алынған һайһы бер эсемлектәрҙә, әммә алкогольһыҙ һаналған эсемлектәрҙә бар [[(кефир]],[[кеүәҫ]], [[ҡумыҙ]], [[алкогольһыҙ һыра]] һ.б.). Кефирҙа этанол бик әҙ кимәлдә (0,12 %), йылы урында оҙаҡ торған кефирҙа 1 % булыуы мөмкин. Ҡумыҙҙа 1—3 % этанол (әсеһендә 4,5 %), кеүәҫтә — 0,5 -тән 1,2 %-ҡа тиклем<ref name="ГОСТ Р 52409-2005">[http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&amp;baseC=6&amp;page=2&amp;month=1&amp;year=2008&amp;search=&amp;RegNum=1&amp;DocOnPageCount=15&amp;id=121343&amp;pageK=26BC6425-43C8-4062-8CE6-B04D5D3B7DB8 ] Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии. ГОСТ Р 52409-2005 (полный текст)</ref>. Аҙыҡ ароматизаторҙары иреткесе. Икмәк-күмәс өсөн консервант һәм кондитер сәнәғәтендә ҡулланыла.<ref>{{cite book |author=Russell, Nicholas J. |title=Food preservatives |publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers |location=New York |year=2003 |pages= |isbn=0-306-47736-X |oclc= |doi= |accessdate=|page=198|url=http://books.google.ru/books?id=tzRSK-IqhLYC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=ethanol+preservation+bakery&source=bl&ots=a75KuWoMZ1&sig=JLF0hZn9myRQv99U4Q1amF2U6jc&hl=en&ei=x4DJTOCtNseSOsLytN0B&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCYQ6AEwBA#v=onepage&q=ethanol%20preservation%20bakery&f=false}}</ref> Аҙыҡ-түлеккә өҫтәмә булараҡ теркәлгән E1510<ref>[http://prodobavki.com/dobavki/E1510.html E1510 — спирт этиловый]</ref>. Этанолдың энергия ҡиммәте — 7,1 ккал/г. === Башҡалары === Биологик препатараттарҙы консерациялау өсөн ҡулланыла. == Донъяла этанол етештереү == Илдәр буйынса этанол етештереү, млн литр. [http://www.ethanolrfa.org/ ethanolrfa.org] мәғлүмәте. {| class="wikitable" |- | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010est |- | АҠШ | 13 362 | 16 117 | 19 946 | 24 565 | 34 776 | 40 068 | 45 360<ref>[http://renewablefuelsassociation.cmail1.com/T/ViewEmail/y/698C04744910BF06 2008 Ethanol Production Exceeds 9 Billion Gallons]</ref> |- | [[Бразилия]] | 15 078 | 15 978 | 16 977 | 18 972,58 | 24 464,9 |- | Евросоюз | - | - | - | 2 155,73 | 2 773 |- | Китай | <center>3 643</center> | <center>3 795</center> | <center>3 845</center> | 1 837,08 | 1 897,18 |- | [[Һиндостан|Индия]] | <center>1 746</center> | <center>1 697</center> | <center>1 897</center> | 199,58 | 249,48 |- | [[Франция]] | <center>827</center> | <center>907</center> | <center>948</center> | - | - |- | [[Германия]] | <center>268</center> | <center>430</center> | <center>764</center> | - | - |- | '''[[Рәсәй]]''' | <center>'''760''' </center> | <center>'''860''' </center> | <center>'''608''' </center> | 609 | 536 | 517 | 700 |- | ЮАР | <center>415</center> | <center>389</center> | <center>387</center> | - | - |- | [[Бөйөк Британия|Великобритания]] | <center>400</center> | <center>351</center> | <center>279</center> | - | - |- | Испания | <center>298</center> | <center>298</center> | <center>463</center> | - | - |- | Таиланд | <center>279</center> | <center>298</center> | <center>352</center> | 299,37 | 339,4 |- | Колумбия | <center>-</center> | <center>-</center> | <center>279</center> | 283,12 | 299,37 |- | '''Бөтә донъя''' : | '''40 710''' | '''45 927''' | '''50 989''' | '''49 524,42'''<ref>[http://ethanol.net/2008/08/24/ethanol-world-production-statistics/ Ethanol World Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324025113/http://ethanol.net/2008/08/24/ethanol-world-production-statistics/ |date=2009-03-24 }}</ref> | '''65 527,05''' |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commons|Ethanol}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/5437.html Статья об этиловом спирте на XuMuK.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130184722/http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/5437.html |date=2013-01-30 }} [[Категория:Бер атомлы спирттар]] [[Категория:Яғыулыҡ]] [[Категория:Иреткестәр]] [[Категория:Алкоголь]] [[Категория:Парфюмерия]] [[Категория:Аҙыҡ ҡушылмалары]] [[Категория:Уртаса хәүефле матдәләр]] [[Категория:Төп органик синтез продукцияһы]] [[Категория:Наркоз саралары]] [[Категория:Психостимуляторҙар]] 26ohm13jd4yvwwxkpjfkeb9ydmzmzhm 14 сентябрь 0 71946 1305442 1303750 2026-09-13T12:10:59Z Айсар 10823 /* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү 1305442 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 257-се ([[кәбисә йыл]]ында 258-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 108 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Айыҡлыҡ көнө. * {{Флагификация|Непал}}: Балалар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Баҡса]]сылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Румыния}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1741]]: 23 көн туҡтауһыҙ эшләү һөҙөмтәһендә [[Германия]] композиторы [[Георг Гендель]] «Мессия» ораторияһын яҙып бөтә. * [[1867]]: [[Карл Маркс]]тың «Капитал» китабының 1-се томы донъя күрә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1886]]: Джордж Андерсон (George Anderson) яҙыу машинкаһы таҫмаһына патент ала. * [[1896]]: Пётр Лесгафт башланғысы менән [[Петербург]]та «Физик тәрбиә етәкселәре һәм тәрбиәселәре курсы» (бөгөнгө П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институты) асыла. * [[1917]]: [[Монархия]]ны ҡолатыуҙы рәсмиләштереп, Ваҡытлы хөкүмәт [[Рәсәй]]ҙе республика тип иғлан итә. * [[1925]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһында нәшер ителгән [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналының беренсе һаны донъя күрә. * [[1937]]: Дим локомотив депоһы ойошторола. * [[2007]]: [[Өфө]] почтамты бинаһы ҡаршыһында символик «Нуль километр» билдәһе ҡуйыла: ул — Өфө һәм башҡа ҡалалар араһындағы алыҫлыҡты үлсәүҙең башланғыс нөктәһе. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Поляковский Иосиф Болеславович]] (1925—26.05.1981), нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры, 1967 йылдан — участка начальнигы; 1970 йылдан район инженер технология хеҙмәте начальнигы, 1974 йылдан — Өфө быраулау эштәре идаралығының производство техник бүлеге инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1976). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғиниәтулла Ҡапҡаев]] (1856—21.03.1930), [[ислам дине]] әһеле. 1893—1917 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Ырымбур Диниә назараты]]ның, 1920-се йылдарҙа — [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты|Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] [[ҡазый]]ы. * [[Вачаев Анатолий Васильевич]] (1936—2000), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[Магнитогорск тау-металлургия институты]] һәм [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылға тиклем йылылыҡ-газ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тайыпова Асия Зөфәр ҡыҙы]] (1946), [[быяла]] эшләүсе, йәмәғәтсе. 1963—1985 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Баринова Наталия Юрьевна]] (1956), [[Педагогика|педагог]]-ғалим. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] Стәрлетамаҡ филиалының элекке уҡытыусыһы һәм директоры. Педагогия фәндәре кандидаты, профессор. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Музюкина Ольга Юрьевна]] (1961), педагог, муниципаль орган һәм мәғариф хеҙмәткәре. 2009—2014 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф бүлеге һәм идаралығы етәксеһе; 2015 йылдан [[Антошкин Николай Тимофеевич|Советтар Союзы Геройы Н. Т. Антошкин]] исемендәге 1-се гимназия директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] (1912—30.01.1993), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Яңы Шах]] ауылынан. * [[Аверин Андрей Михайлович]] (1922—10.03.1998), [[нефть|нефтсе]]. 1967—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр менән иретеп йәбештереүсеһе, операторы. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Лебяжье ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Максимча Иван Васильевич]] (1922—26.04.1985), хәрби осоусы, [[майор]]. 1946 йылдан [[СССР]]-ҙың граждандар авиацияһы лётчигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]ның [[Николаевка (Миәкә районы)|Николаевка]] ауылынан. * [[Әхмәтйәнов Рәмил Мәсхүт улы]] (1937—30.06.2007), [[спорт]]сы һәм [[Конькиҙа йүгереү спорты]] буйынса тренер. 1966 йылдан «Ағиҙел» спорт клубының Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1974 йылдан «Труд» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, 1984—1985 йылдарҙа «Буревестник» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, бер үк ваҡытта 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987), СССР-ҙың спорт мастеры (1962). * [[Баймурзин Исҡужа Абдулғат улы]] (1947), [[машиналар эшләү]]се. 1966—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1988). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Абрамова Лариса Михайловна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2002 йылдан Көньяҡ Урал Ботаника баҡса-институтында лаборатория мөдире, 2019 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. [[Биология]] фәндәре докторы (2005), профессор (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2018) һәм Башҡортостан Республикаһының (2013) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сидорова Ирэна Тимерйән ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы хәҙерге 2-се лицейының [[математика]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан директорҙың уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан — лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Киссельгоф Иосиф Сергеевич]] (1908—19.05.1973), [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы, 1957 йылдан тарих-филология факультеты деканы, 1959—1973 йылдарҙа дөйөм тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968). * [[Исламғолов Ильяс Нурмөхәмәт улы]] (1923—11.11.2014), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|ВЛКСМ]]-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының бүлек мөдире, 1950—1951 йылдарҙа — 2-се секретары; 1955 йылдан КПСС-тың Дүртөйлө район комитеты пропагандисы, бүлек мөдире урынбаҫары, 1956 йылдан — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1961—1963 һәм 1965—1983 йылдарҙа — секретары; 1963—1965 йылдарҙа [[Илеш районы|Илеш]] колхоз-совхоз производство идаралығының партком секретары урынбаҫары. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1946) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы]] (1928—25.05.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]. 1963 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа Урай быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). [[СССР]]‑ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1972) һәм почётлы нефтсеһе (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. * [[Романов Виктор Иванович]] (1928—16.08.2018), инженер-ғалим. 1948 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең техник-конструкторы, 1954—1959 йылдарҙа редукторҙар, турбиналар бүлегенең инженер-конструкторы. Техник фәндәр докторы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Шәрипова Сәлихә Сәлихйән ҡыҙы]] (1928—2019), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1940 йылдар башынан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының быҙау ҡараусыһы, 1957 йылдан [[һөт]] фермаһы иҫәпсеһе, 1964 йылдан — һауынсы. 1975—1984 йылдарҙа «Матрай» совхозы һауынсыһы. Ленин ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдарҙа бөткән [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан. * [[Ғәйфуллина Римма Зәйнулла ҡыҙы]] (1933—2015), [[иҡтисад|иҡтисадсы]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1992 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Статистика идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1984—1989) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1983). [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. * [[Ҡоҙаҡаев Ғәлимхан Вәлинур улы]] (1933—10.10.1992), механизатор. 1950—1992 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Правда» колхозы тракторсыһы. Ленин (1975) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан. * [[Йәнбәков Венер Әхмәт улы]] (1938—28.11.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы. * [[Сувернева Нина Васильевна]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозының «Колосок» балалар баҡсаһы мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Анновка (Йылайыр районы)|Анновка]] ауылынан. * [[Волосатова Алла Ивановна]] (1943), педагог. 1966 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 4-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1969 йылдан 1-се мәктәптең кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы; 1978 йылдан — ҡала мәғариф бүлегенең методик кабинеты мөдире, 1981 йылдан — 14-се урта мәктәп директоры. 1992—2002 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең мәктәпкәсә белем биреү кабинеты мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Инжавино ауылынан. * [[Матюшин Сергей Иванович]] (1943—9.11.2012), теш табибы, [[яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1968 йылдан Салауат ҡалаһы [[стоматология]] поликлиникаһы, 1999—2001 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең «Тридент» клиникаһы табибы. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2012 йыл өсөн, үлгәндән һуң, 2013). * [[Шакирова Хәшиә Шафиҡ ҡыҙы]] (1943), малсы. 1964—1977 йылдарҙа Әбйәлил районы «Заветы Ильича» колхозы һәм «Красная Башкирия» совхозы һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Ярлыҡап]] ауылынан. * [[Әбсәләмова Ҡыҙбикә Ишбулды ҡыҙы]] (1943—10.07.2002), малсы. 1964—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Моҡас]] ауылынан. * [[Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы]] (1948), педагог. 1975 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1989 йылдан — 5-се лицей уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы]] (2011) һәм мәғариф отличнигы (2000). * [[Исламов Рәмил Фәнәүи улы]] (1958), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының Ғ. Ибраһимов исемендәге Тел, Әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының Яҙма һәм музыкаль мираҫ үҙәге мөдире. Филология фәндәре докторы (2002). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ғ. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Уҫман (Балтас районы)|Уҫман]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Игнатьев Семён Денисович]] (1904—27.11.1983), [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1953—1957 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың I—V саҡырылыш, РСФСР-ҙың IV саҡырылыш һәм Татар АССР-ының V саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1940, 1944, 1948, 1957), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яруллин Харис Хафиз улы]] (1924—3.10.1987), ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медико‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йыланлы]] ауылынан. * [[Булатов Анатолий Павлович]] (1939—23.12.2017), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1988—2013 йылдарҙа Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһының кафедра мөдире, артабан 2013—2017 йылдан — уҡытыусы, бер үк ваҡытта 2007—2017 йылдарҙа «Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство» журналының баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994). * [[Лобастова Светлана Александровна]] (1949), ғалим-физик, 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Кулагин Андрей Алексеевич]] (1979), ғалим-дендроэколог. 1997 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2002 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, 2011 йылдан — экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765]]: Мануэл Мария Барбоза ду Бокаже, [[Португалия]] шағиры. * [[1830]]: Николай Бошняк, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ [[сәйәхәтсе]]һе, [[Сахалин]]ды һәм [[Амур]] йылғаһын тикшереүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1830]]: Порфирио Диас, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1876, 1877—1880 һәм 1884—1911 йылдарҙа [[Мексика]] президенты. * [[1870]]: Лев Штейнберг, дирижёр, композитор һәм [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1913]]: [[Аннализа Эриксон]], [[Швеция]] актёры. * [[1965]]: [[Дмитрий Анатольевич Медведев]], [[Рәсәй]]ҙең өсөнсө (2008—2012) Президенты. * [[1965]]: [[Эми Уайнхаус]], [[Англия]] [[йыр]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2008]]: [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]], [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И14]] [[Категория:14 сентябрь]] g3mas0v7i2s0ldz0gyyyelhtbd0h1xs 1305448 1305442 2026-09-13T12:34:06Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305448 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 257-се ([[кәбисә йыл]]ында 258-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 108 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Айыҡлыҡ көнө. * {{Флагификация|Непал}}: Балалар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Баҡса]]сылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Румыния}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1741]]: 23 көн туҡтауһыҙ эшләү һөҙөмтәһендә [[Германия]] композиторы [[Георг Гендель]] «Мессия» ораторияһын яҙып бөтә. * [[1867]]: [[Карл Маркс]]тың «Капитал» китабының 1-се томы донъя күрә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1886]]: Джордж Андерсон (George Anderson) яҙыу машинкаһы таҫмаһына патент ала. * [[1896]]: Пётр Лесгафт башланғысы менән [[Петербург]]та «Физик тәрбиә етәкселәре һәм тәрбиәселәре курсы» (бөгөнгө П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институты) асыла. * [[1917]]: [[Монархия]]ны ҡолатыуҙы рәсмиләштереп, Ваҡытлы хөкүмәт [[Рәсәй]]ҙе республика тип иғлан итә. * [[1925]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһында нәшер ителгән [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналының беренсе һаны донъя күрә. * [[1937]]: Дим локомотив депоһы ойошторола. * [[2007]]: [[Өфө]] почтамты бинаһы ҡаршыһында символик «Нуль километр» билдәһе ҡуйыла: ул — Өфө һәм башҡа ҡалалар араһындағы алыҫлыҡты үлсәүҙең башланғыс нөктәһе. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Поляковский Иосиф Болеславович]] (1925—26.05.1981), нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры, 1967 йылдан — участка начальнигы; 1970 йылдан район инженер технология хеҙмәте начальнигы, 1974 йылдан — Өфө быраулау эштәре идаралығының производство техник бүлеге инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1976). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғиниәтулла Ҡапҡаев]] (1856—21.03.1930), [[ислам дине]] әһеле. 1893—1917 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Ырымбур Диниә назараты]]ның, 1920-се йылдарҙа — [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты|Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] [[ҡазый]]ы. * [[Вачаев Анатолий Васильевич]] (1936—2000), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[Магнитогорск тау-металлургия институты]] һәм [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылға тиклем йылылыҡ-газ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тайыпова Асия Зөфәр ҡыҙы]] (1946), [[быяла]] эшләүсе, йәмәғәтсе. 1963—1985 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ниғмәтуллина Ҡәнифә Сәлим ҡыҙы]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]], [[Балтас районы]] «Сигнал» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Баринова Наталия Юрьевна]] (1956), [[Педагогика|педагог]]-ғалим. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] Стәрлетамаҡ филиалының элекке уҡытыусыһы һәм директоры. Педагогия фәндәре кандидаты, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Музюкина Ольга Юрьевна]] (1961), педагог, муниципаль орган һәм мәғариф хеҙмәткәре. 2009—2014 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф бүлеге һәм идаралығы етәксеһе; 2015 йылдан [[Антошкин Николай Тимофеевич|Советтар Союзы Геройы Н. Т. Антошкин]] исемендәге 1-се гимназия директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] (1912—30.01.1993), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Яңы Шах]] ауылынан. * [[Аверин Андрей Михайлович]] (1922—10.03.1998), [[нефть|нефтсе]]. 1967—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр менән иретеп йәбештереүсеһе, операторы. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Лебяжье ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Максимча Иван Васильевич]] (1922—26.04.1985), хәрби осоусы, [[майор]]. 1946 йылдан [[СССР]]-ҙың граждандар авиацияһы лётчигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]ның [[Николаевка (Миәкә районы)|Николаевка]] ауылынан. * [[Әхмәтйәнов Рәмил Мәсхүт улы]] (1937—30.06.2007), [[спорт]]сы һәм [[Конькиҙа йүгереү спорты]] буйынса тренер. 1966 йылдан «Ағиҙел» спорт клубының Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1974 йылдан «Труд» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, 1984—1985 йылдарҙа «Буревестник» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, бер үк ваҡытта 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987), СССР-ҙың спорт мастеры (1962). * [[Баймурзин Исҡужа Абдулғат улы]] (1947), [[машиналар эшләү]]се. 1966—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1988). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Абрамова Лариса Михайловна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2002 йылдан Көньяҡ Урал Ботаника баҡса-институтында лаборатория мөдире, 2019 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. [[Биология]] фәндәре докторы (2005), профессор (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2018) һәм Башҡортостан Республикаһының (2013) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сидорова Ирэна Тимерйән ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы хәҙерге 2-се лицейының [[математика]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан директорҙың уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан — лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Киссельгоф Иосиф Сергеевич]] (1908—19.05.1973), [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы, 1957 йылдан тарих-филология факультеты деканы, 1959—1973 йылдарҙа дөйөм тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968). * [[Исламғолов Ильяс Нурмөхәмәт улы]] (1923—11.11.2014), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|ВЛКСМ]]-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының бүлек мөдире, 1950—1951 йылдарҙа — 2-се секретары; 1955 йылдан КПСС-тың Дүртөйлө район комитеты пропагандисы, бүлек мөдире урынбаҫары, 1956 йылдан — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1961—1963 һәм 1965—1983 йылдарҙа — секретары; 1963—1965 йылдарҙа [[Илеш районы|Илеш]] колхоз-совхоз производство идаралығының партком секретары урынбаҫары. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1946) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы]] (1928—25.05.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]. 1963 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа Урай быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). [[СССР]]‑ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1972) һәм почётлы нефтсеһе (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. * [[Романов Виктор Иванович]] (1928—16.08.2018), инженер-ғалим. 1948 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең техник-конструкторы, 1954—1959 йылдарҙа редукторҙар, турбиналар бүлегенең инженер-конструкторы. Техник фәндәр докторы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Шәрипова Сәлихә Сәлихйән ҡыҙы]] (1928—2019), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1940 йылдар башынан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының быҙау ҡараусыһы, 1957 йылдан [[һөт]] фермаһы иҫәпсеһе, 1964 йылдан — һауынсы. 1975—1984 йылдарҙа «Матрай» совхозы һауынсыһы. Ленин ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдарҙа бөткән [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан. * [[Ғәйфуллина Римма Зәйнулла ҡыҙы]] (1933—2015), [[иҡтисад|иҡтисадсы]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1992 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Статистика идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1984—1989) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1983). [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. * [[Ҡоҙаҡаев Ғәлимхан Вәлинур улы]] (1933—10.10.1992), механизатор. 1950—1992 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Правда» колхозы тракторсыһы. Ленин (1975) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан. * [[Йәнбәков Венер Әхмәт улы]] (1938—28.11.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы. * [[Сувернева Нина Васильевна]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозының «Колосок» балалар баҡсаһы мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Анновка (Йылайыр районы)|Анновка]] ауылынан. * [[Волосатова Алла Ивановна]] (1943), педагог. 1966 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 4-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1969 йылдан 1-се мәктәптең кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы; 1978 йылдан — ҡала мәғариф бүлегенең методик кабинеты мөдире, 1981 йылдан — 14-се урта мәктәп директоры. 1992—2002 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең мәктәпкәсә белем биреү кабинеты мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Инжавино ауылынан. * [[Матюшин Сергей Иванович]] (1943—9.11.2012), теш табибы, [[яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1968 йылдан Салауат ҡалаһы [[стоматология]] поликлиникаһы, 1999—2001 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең «Тридент» клиникаһы табибы. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2012 йыл өсөн, үлгәндән һуң, 2013). * [[Шакирова Хәшиә Шафиҡ ҡыҙы]] (1943), малсы. 1964—1977 йылдарҙа Әбйәлил районы «Заветы Ильича» колхозы һәм «Красная Башкирия» совхозы һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Ярлыҡап]] ауылынан. * [[Әбсәләмова Ҡыҙбикә Ишбулды ҡыҙы]] (1943—10.07.2002), малсы. 1964—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Моҡас]] ауылынан. * [[Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы]] (1948), педагог. 1975 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1989 йылдан — 5-се лицей уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы]] (2011) һәм мәғариф отличнигы (2000). * [[Исламов Рәмил Фәнәүи улы]] (1958), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының Ғ. Ибраһимов исемендәге Тел, Әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының Яҙма һәм музыкаль мираҫ үҙәге мөдире. Филология фәндәре докторы (2002). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ғ. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Уҫман (Балтас районы)|Уҫман]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Игнатьев Семён Денисович]] (1904—27.11.1983), [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1953—1957 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың I—V саҡырылыш, РСФСР-ҙың IV саҡырылыш һәм Татар АССР-ының V саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1940, 1944, 1948, 1957), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яруллин Харис Хафиз улы]] (1924—3.10.1987), ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медико‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йыланлы]] ауылынан. * [[Булатов Анатолий Павлович]] (1939—23.12.2017), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1988—2013 йылдарҙа Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһының кафедра мөдире, артабан 2013—2017 йылдан — уҡытыусы, бер үк ваҡытта 2007—2017 йылдарҙа «Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство» журналының баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994). * [[Лобастова Светлана Александровна]] (1949), ғалим-физик, 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Кулагин Андрей Алексеевич]] (1979), ғалим-дендроэколог. 1997 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2002 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, 2011 йылдан — экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765]]: Мануэл Мария Барбоза ду Бокаже, [[Португалия]] шағиры. * [[1830]]: Николай Бошняк, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ [[сәйәхәтсе]]һе, [[Сахалин]]ды һәм [[Амур]] йылғаһын тикшереүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1830]]: Порфирио Диас, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1876, 1877—1880 һәм 1884—1911 йылдарҙа [[Мексика]] президенты. * [[1870]]: Лев Штейнберг, дирижёр, композитор һәм [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1913]]: [[Аннализа Эриксон]], [[Швеция]] актёры. * [[1965]]: [[Дмитрий Анатольевич Медведев]], [[Рәсәй]]ҙең өсөнсө (2008—2012) Президенты. * [[1965]]: [[Эми Уайнхаус]], [[Англия]] [[йыр]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2008]]: [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]], [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И14]] [[Категория:14 сентябрь]] qbo45vk4ksfiflqz1xkcjiargz0uaom Шпенглер кубогы 0 75894 1305482 899975 2026-09-14T02:08:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305482 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = Шпенглер кубогы |вверху = {{{Оригинальное|Spengler cup}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Шпенглер кубогы.jpg|170px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[1923 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Илдәр: |текст4 = {{{Илдәр|[[Швейцария]], [[Канада]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Чехия]], [[Финляндия]] һәм башҡа Европа илдәре}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Европа]] һәм [[Төньяҡ Америка]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|6}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|{{Финляндия флагы}} [[КалПа]] (1-еңеү)}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|{{Швейцария флагы}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] һәм {{Канада флагы}} [[Шайбалы хоккей буйыса Канада йыйылма командаһы|Канада]] (15-шәр тапҡыр)}}} |метка14 = TV партнёрҙар: |текст14 = {{{TV|{{Швейцария флагы}} SRF<br/>'''Европа:'''Eurosport 2<br/>{{Германия флагы}} Sport1<br/>{{Канада флагы}} TSN & RDS<br/>{{АҠШ флагы}} NBCSN<br/>{{Чехия флагы}}/{{Словакия флагы}}/{{Венгрия флагы}} Sport1<br/>{{Словения флагы}} Šport TV<br/>{{Дания флагы}} TV2<br/>{{Сербия флагы}}/{{Хорватия флагы}}/{{Босния һәм Герцеговина флагы}}/{{Черногория флагы}}/{{Македония флагы}} Arena Sport}}} |метка15 = Рәсми сайт: |текст15 = {{{Сайт|[http://www.spenglercup.ch www.spenglercup.ch]}}} }} '''Шпенглер кубогы''' — [[Швейцария]]ның [[Давос]] ҡалаһында йыл һайын декабрь аҙағында үткәрелә торған хоккей буйынса турнир. Был кубок 1923 йылда ойошторола. Ярыштар католиктарҙың Раштыуа (25 декабрь) һәм Яңы йыл байрамдары араһында үткәрелә. Шпенглер кубогында традицион рәүештә [[Давос (хоккей клубы)|«Давос»]] (Швейцария чемпионатының иң яҡшы уйынсылары менән көсәйтелә) һәм Европала уйнаған хоккейсыларҙан торған Канада йыйылма командалары ҡатнаша. Турнирҙың бөтә уйындары «Давос» хоккей клубының [[Вайллант Арена]]һында үтә. Башҡа командалар ойоштороусолар ҡарары буйынса саҡырыла. == Тарихы == Иң тәүге тапҡыр 1923 йылда кубокты Канада студенттарынан торған Оксфорд университетының хоккей клубы еңә<ref>''[[Isis magazine|The Isis]]'', 23 Jan. 1924, page 19. (Future [[List of Prime Ministers of Canada|Prime Minister of Canada]] [[Lester B. Pearson|Lester Pearson]] was a member of the [[Oxford University Ice Hockey Club|Oxford University team]] in the spring of 1923; however, he returned to Canada in the summer of 1923 and therefore did not compete in the first Spengler Cup played at the end of December 1923 and early January 1924. See: Pearson, Lester B. ''Mike : The Memoirs of the Right Honourable Lester B. Pearson''. [[Toronto]]: [[University of Toronto Press]], 1972, page 50.)</ref>. 1965 йылдан 1983 йылға тиклем турнирҙы йә чехословак, йә [[СССР|Советтар союзы]] клубтары еңә. 1984 йылдан алып Канада йыйылма командаһы ҡатнаша башлай һәм шул ваҡыттан башлап турнирҙа 15 тапҡыр еңә. Канаданың составына тулыһынса тиерлек Европала уйнаған Канада хоккейсылары эләгә. Ярыштар 1978 йылға тиклем асыҡ һауала үткәрелә. Асыҡ һауалағы каток әле лә арена эргәһендә бар һәм ул донъялағы иң ҙур катоктарҙың береһе тип һанала. 1978 йылдан башлап бөтә уйындар [[Вайллант Арена]] эсендә үтә. 1956 йылда кубок үҙенең классик һәм билдәле формаһын ала. 2010 йылда уны яңы эшләнгән кубок алмаштыра. Башҡортостан «Салауат Юлаев» хоккей клубы был турнирҙа дүрт тапҡыр ҡатнаша. 2007 йылда команда турнирҙың финалына етә һәм шунда Канада йыйылма командаһына отола. 2013 йылда «Салауат Юлаев» сирекфиналда төп көрәштән төшөп ҡала, ә 2014 йылда финалда «Женева-Серветт» хоккей клубына отола. 2019 йылда Өфө командаһы был турнирҙа тағы уйнаясаҡ. == Еңеүселәр == [[Файл:Spengler Cup.JPG|right|thumb|200 px|1988 йыл. Шпенглер кубогы [[Торонто]] ҡалаһында]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#efefef ! Йыл !! Еңеүсе !! Финалист |- || 1923 || {{Флаг Англии}} [[Оксфорд университеты хоккей клубы|Оксфорд университеты]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1924 || {{флаг|Германия|1871}} [[Берлинер Шлитшуклуб|Берлинер СК]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1925 || {{Флаг Англии}} [[Оксфорд университеты хоккей клубы|Оксфорд университеты]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1926 || {{флаг|Германия|1871}} [[Берлинер Шлитшуклуб|Берлинер СК]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1927 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{флаг|Германия|1871}} [[Берлинер Шлитшуклуб|Берлинер СК]] |- || 1928 || {{флаг|Германия|1871}} [[Берлинер Шлитшуклуб|Берлинер СК]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1929 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1930 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1931 || {{Флаг Англии}} [[Оксфорд университеты хоккей клубы|Оксфорд университеты]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1932 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]]<br />{{Флаг Англии}} [[Оксфорд университеты хоккей клубы|Оксфорд университеты]]<ref>Матч между командами Оксфордского университета и ЛТЦ Прага закончился со счётом 0:0 (после овертайма). Обе команды признаны победителями.</ref> || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] (3-сө урын) |- || 1933 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]|| {{Флаг Франции}} [[Рапид Париж]] |- || 1934 || {{флаг|Италия|1861}} [[Дьяволи Россонери Милан]] || {{Флаг Англии}} [[Оксфорд университеты хоккей клубы|Оксфорд университеты]] |- || 1935 || {{флаг|Италия|1861}} [[Дьяволи Россонери Милан]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1936 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] |- || 1937 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1938 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] |- || 1939<ref name="WW2">.</ref> || || |- || 1940<ref name="WW2" /> || || |- || 1941 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{флаг|Германия|1933}} [[Берлинер Шлитшуклуб|Берлинер СК]] |- || 1942 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Швейцария}} [[ЗСК Лионс|Цюрих СК]] |- || 1943 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] ||{{Швейцария}} [[ЗСК Лионс|Цюрих СК]] |- || 1944 || {{Швейцария}} [[ЗСК Лионс|Цюрих СК]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1945 || {{Швейцария}} [[ЗСК Лионс|Цюрих СК]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1946 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1947 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1948 || {{Чехия флагы}} [[ЛТК Прага]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1949<ref name="nocup">.Үткәрелмәне</ref> || || |- || 1950 || {{Флаг|Италия}} [[Дьяволи Россонери Милан]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1951 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Германия}} [[Крефельд Пингвин|Крефельдер ЕВ]] |- || 1952 || {{Флаг|Германия}} [[Фюссен (хоккей клубы, Фюссен)|ЕВ Фюссен]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1953 || {{Флаг|Италия}} [[Милан (хоккей клубы)|Милан]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1954 || {{Флаг|Италия}} [[Милан (хоккей клубы)|Милан]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1955 || {{Чехия флагы}} [[Комета (хоккей клубы, Брно)|Комета]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1956<ref name="nocup" /> || || |- || 1957 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Чехия флагы}} [[Брно (хоккей клубы)|Руда Гвезда Брно]] |- || 1958 || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Флаг|Италия}} [[Дьяволи Россонери Милан]] |- || 1959 || {{Флаг Франции}} [[АК Булонь-Бийанкур]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1960 || {{Флаг Франции}} [[АК Булонь-Бийанкур]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1961 || {{Флаг Франции}} [[АК Булонь-Бийанкур]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1962 || {{Чехия флагы}} [[Спарта (хоккей клубы, Прага)|Спарта]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1963 || {{Чехия флагы}} [[Спарта (хоккей клубы, Прага)|Спарта]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1964 || {{Флаг|Германия}} [[Фюссен (хоккей клубы, Фюссен)|ЕВ Фюссен]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1965 || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1966 || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1967 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Локомотив (хоккей клубы, Мәскәү)|Локомотив Мәскәү]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1968 || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1969 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Локомотив (хоккей клубы, Мәскәү)|Локомотив Мәскәү]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1970 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]] || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] |- || 1971 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]] || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] |- || 1972 || {{Чехия флагы}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован Братислава]] || {{флаг|СССР|1955|}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо Горький]] |- || 1973 || {{Чехия флагы}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован Братислава]] || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор Силәбе]] |- || 1974 || {{Чехия флагы}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован Братислава]] || {{Флаг|Польша}} [[Шайбалы хоккей буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |- || 1975 || {{Чехия флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] ||{{Финляндия флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] |- || 1976 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Шайбалы хоккей буйынса Советтар Союзы йыйылма командаһы|Сборная СССР Б]]||{{Чехия флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия Б]] |- || 1977 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]] || {{Флаг|Чехия}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] |- || 1978 || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] || {{Флаг|Швеция}} [[АИК Солна]] |- || 1979 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] || {{Флаг|Германия}} [[Дюссельдорф (хоккей клубы, Дюссельдорф)|Дюссельдорф ЕГ]] |- || 1980 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] || {{Флаг|Чехия}} [[Витковице (хоккей клубы)|Витковице]] |- || 1981 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || 1982 || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] || {{Флаг СССР}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] |- || 1983 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] |- || 1984 || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Чехия флагы}} [[Дукла (хоккей клубы, Йиглава)|Дукла Йиглава]] |- || 1985 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || 1986 || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Флаг СССР}} [[Сокол (хоккей клубы, Киев)|Сокол Киев]] |- || 1987 || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Флаг СССР}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] |- || 1988 || {{Флаг США}} [[Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || 1989 || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] || {{Швеция}} [[Ферьестад]] |- || [[Шпенглер кубогы 1990|1990]] || {{Флаг|СССР|1955|}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак Мәскәү]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 1991|1991]] || {{Флаг|СССР|1955|}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]] || {{Швейцария}} [[Лугано (хоккей клубы)|Лугано]] |- || [[Шпенглер кубогы 1992|1992]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швеция}} [[Ферьестад]] |- || [[Шпенглер кубогы 1993|1993]] || {{Флаг|Швеция}} [[Ферьестад]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 1994|1994]] || {{Флаг|Швеция}} [[Ферьестад]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 1995|1995]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Флаг России}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада Тольятти]] |- || [[Шпенглер кубогы 1996|1996]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 1997|1997]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швеция}} [[Ферьестад]] |- || [[Шпенглер кубогы 1998|1998]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 1999|1999]] || {{Флаг|Германия}} [[Кёльнер Хайе]] || {{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Магнитогорск]] |- || [[Шпенглер кубогы 2000|2000]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2001|2001]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2002|2002]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 2003|2003]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 2004|2004]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Чехия флагы}} [[Спарта (хоккей клубы, Прага)|Спарта]] |- || [[Шпенглер кубогы 2005|2005]] || {{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Магнитогорск]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2006|2006]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2007|2007]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев Өфө]] |- || [[Шпенглер кубогы 2008|2008]] || {{Флаг России}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2009|2009]] || {{Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 2010|2010]] || {{Флаг России}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА Санкт-Петербург]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2011|2011]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] || {{Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Рига]] |- || [[Шпенглер кубогы 2012|2012]] || {{Флаг|Канада}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]] |- || [[Шпенглер кубогы 2013|2013]] || {{Швейцария}} [[Женева-Серветт]] || {{Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]] |- || [[Шпенглер кубогы 2014|2014]] || {{Швейцария}} [[Женева-Серветт]] || {{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев Өфө]] |- || [[Шпенглер кубогы 2015|2015]] || {{Канада флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария флагы}} [[Лугано (хоккей клубы)|Лугано]] |- || [[Шпенглер кубогы 2016|2016]] || {{Канада флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] ||{{Швейцария флагы}} [[Лугано (хоккей клубы)|Лугано]] |- || [[Шпенглер кубогы 2017|2017]] || {{Канада флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] || {{Швейцария флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |- || [[Шпенглер кубогы 2018|2018]] ||{{Финляндия флагы}} [[КалПа (хоккей клубы)|КалПа]] || {{Канада флагы}} [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]] |- || [[Шпенглер кубогы 2019|2019]] || || |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.spenglercup.ch/ Турнирҙың рәсми сайты] * [http://hockeyarchives.ru/club/spengler_cup.html Шпенглер кубогы тарихы] * [http://hoknews.ru/history_hockey/spengler_cup/spengler_cup Шпенглер кубогының тарихы һәм һөҙөмтәләре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103231901/http://hoknews.ru/history_hockey/spengler_cup/spengler_cup |date=2017-01-03 }} [[Категория:Шпенглер кубогы]] [[Категория:1923 йылдан алып уҙғарылған спорт турнирҙары]] [[Категория:Декабрҙә спорт ярыштары]] fy8t26w2bqdw90k3cq0hce3wh1seyrc Фоменко Владимир Дмитриевич 0 124762 1305471 1301245 2026-09-13T19:27:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305471 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Владимир Фоменко |Изображение = |Описание изображения = |Тыуғандағы исеме = Владимир Дмитриевич Фоменко |Тыуған ваҡыты = 29.9.1911 (16) |Тыуған урыны = {{ТУ|Чернигов}} |Вафат булған ваҡыты = 17.10.1990 |Вафат булған урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ростов өлкәһе]], {{ВБУ|Старочеркасская станицаһы|Старочеркасская станицаһында}} |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|СССР|Алфавит буйынса Рәсәй|XX быуат Рәсәй|Дондағы Ростов}}, очерксы, {{журналист|СССР|Рәсәй|XX быуат}} |Әүҙемлек йылдары = [[1933]]—[[1990]] |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = [[роман]], [[хикәйә]], очерк |Әҫәрҙәренең теле = [[рус теле|рус]] |Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Отечественной войны II степени|1985}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов|1984}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|1971}}{{!!}}{{Медаль За оборону Кавказа}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}} {{Заслуженный работник культуры РСФСР}}<br> РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы |Викисклад = |Викитека = }} {{Однофамильцы|Фоменко}} '''Влади́мир Дми́триевич Фоме́нко''' (29 сентябрь 1911, Чернигов — 17 октябрь 1990, Старочеркасская станицаһы) — рус совет яҙыусыһы, «Ер хәтере» романының авторы, уның буйынса шул уҡ исемдәге фильм төшөрөлгән. == Биографияһы == Черниговта хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған<ref name="Писатели Дона 1986, С. 355">{{Книга:Писатели Дона 1986|страницы=355}} </ref>. 1915 йылда буласаҡ яҙыусының атаһы ғаиләһен [[Дондағы Ростов]]ҡа күсерә. Фоменко 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы төҙөлөшөнә килә һәм төрлө-төрлө эшсе һөнәрҙәрен һынап ҡарай: ер ҡаҙыусы, йөк ташыусы, сүкешсе, слесарь ярҙамсыһы, драгиль булып эшләй. Төҙөлөш тамамлағандан һуң ошо уҡ заводҡа эшкә урынлаша. 1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, әйткәндәй, Фоменко хеҙмәт иткән артиллерия полкы өҫтөнән Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы (Ростсельмаш) шефлыҡ итә. Ошо осорҙа армия гәзитендә Фоменконың беренсе шиғырҙары һәм мәҡәләләре баҫыла. Демобилизациянан һуң Фоменко китапхана мөдире булып эшләй. Һуңынан законһыҙ репрессияланып бер нисә йыл Ростов төрмәһендә үткәрә<ref name="Культура Дона в лицах">{{Книга:Культура Дона в лицах|автор=Лукьянченко О. А.|часть=Фоменко Владимир Дмитриевич|страницы=46}}</ref>. Әммә ғәҙеллек тантана итә һәм Фоменко азат ителә. Фоменко төрмәнән азат ителгәндән һуң Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә һәм уны 1941 йылда тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Фоменконы армияға саҡыралар һәм Ростов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрәләр. Тиҙләтелгән курсты тамамлағас, уны училищела өйрәтеүсе ут взводы командиры итеп ҡалдыралар. Партия-комсомол артиллерия дивизионы составында [[Дондағы Ростов]]ты обороналауҙа ҡатнаша. Һуңынан ут взводы командиры булараҡ Кавказ өсөн Һуғышта һәм Ростовты азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылда Моздок янындағы һуғыш ваҡытында ВКП(б.) сафына инә. Һуғыш ваҡытында Фоменко фронт матбуғатында шиғыр һәм очерктар менән сығыш яһай, әммә бик һирәк. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] еңеү менән тамамланғандан һуң Фоменко «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә эшкә саҡырыла. Ул унда бер нисә ай эшләй. Күп һанлы очерктар, ә һуңынан — хикәйәләр китабын сығара. Шунан һуң ул үҙ тормошондағы төп хеҙмәтенә—үҙе ҡатнашырға тура килгән Цимлян диңгеҙен төҙөү, һыу баҫҡан хуторҙарҙы ҡалдырып китергә мәжбүр булған кешеләр тураһындағы «Ер хәтере» романын яҙырға тотона. Романдың беренсе китабы 1961 йылда сыға һәм Александр Твардовский<ref>{{книга |автор = [[Твардовский, Александр Трифонович|Твардовский А. Т.]] |часть = Речь на XXII съезде КПСС |заглавие = Твардовский А. Т. Статьи и заметки о литературе |ссылка = |ответственный = |издание = Издание 2-е, дополненное |место = М. |издательство = |год = 1963 |том = |страницы = 248 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} </ref> һәм Анатолий Софронов<ref>{{статья | автор = [[Софронов, Анатолий Владимирович|Софронов А. В.]] | заглавие = Выступление на заседании секретариата правления Союза писателей РСФСР | ответственный = | издание = [[Дон (журнал)|Дон]] | год = 1962 | номер = 7 | страницы = 151—152 | issn = }} </ref> кеүек билдәле яҙыусыларҙың иң юғары баһаһын ала. <blockquote>Фоменко үҙ осоро проблемаларын дөрөҫ һүрәтләргә тырыша, Сталин дәүере әҙәбиәтендәге ысын ауырлыҡтарҙы кире ҡағыусы үтә ябайлаштырыуға ҡаршы аңлы рәүештә ҡаршы сыға. Бойороҡ сәйәсәте һәм буйһоноуға тоғро булған Сталин осоро партия етәксеһенә Фоменко, түҙемле инандырыу юлына баҫҡан һәм, дәүләт-сәйәси хәстәрлектәр менән бер рәттән, айырым кешеләрҙең кескәй мәшәҡәттәрен дә иҫәпкә алыусы «ленинсы» тибындағы етәксене ҡаршы ҡуя. Күп эпизодтарға тармаҡланыусы ваҡиғаларҙың әкрен үҫеше, әңгәмәселәрҙең фекерен тапшырыуҙы үҙ эсенә алыусы диалогтарҙы ентекле алып барыу, шул иҫәптән романдың күп һанлы персонаждарының һәр береһен тәнҡит күҙлегенән ҡарау — былар бөтәһе авторҙың "шәхес культы"н бөтөрөү юлындағы тырышлыҡтары тураһында һөйләй<ref>{{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}. — С. 439.</ref>.</blockquote> «Ер хәтере» романының икенсе китабы 1971 йылда сыға, ә 1973 йылда роман СССР дәүләт премияһына дәғүә итергә тәҡдим ителә. Фоменко Владимир Дмитриевич роман өҫтөндә эшен тамамлағандан һуң Старочеркасская станицаһына йәшәргә күсә һәм хикәйә жанрына әйләнеп ҡайта; улар араһында «Ненастье», «Фиша», «Райком секретары» һәм башҡаларҙы айырыуса билдәләп китергә була. 1948 йылда Фоменко СССР яҙыусылар Союзына ҡабул ителә. Старочеркасская станицаһында 1990 йылдың 17 октябрендә 80-се йәшендә вафат була. Шунда уҡ ерләнә. == Экранлаштырыу == * «Ер хәтере» — телевизион фильмы, режиссерҙары — Борис Савченко һәм Ивченко Борис (1976). == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены<ref name="картотека">{{cite web|url=http://podvignaroda.mil.ru/?n=1520500528|title=Запись о награждении|author=|date=|work=[[ОБД «Подвиг Народа»]]|publisher=|accessdate=2012-10-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BhilxV6m|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921104449/http://podvignaroda.mil.ru/?n=1520500528 |date=2013-09-21 }}</ref> (1985) * «Почёт билдәһе» ордены (29.09.1971) * Халыҡтар дуҫлығы ордены (16.11.1984) * Миҙалдар * РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы (8.10.1981) == Әҙәбиәт == * {{Книга:Писатели Советского Дона 1948, выпуски 1 и 2|страницы=99}} * {{Книга:Писатели Советского Дона 1958|страницы=120—124}} * {{Книга:Писатели Дона 1976|страницы=259—267}} * {{Книга:Писатели Дона 1986|страницы=355—361}} * {{Книга:Культура Дона в лицах|автор=[[Лукьянченко, Олег Алексеевич|Лукьянченко О. А.]]|часть=Фоменко Владимир Дмитриевич|страницы=45—46}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/145301/%D0%A4%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE Владимир Дмитриевич Фоменко] в [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=130274 Владимир Дмитриевич Фоменко]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Биография. Ру» {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Тема = Владимир Фоменко }} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] i9qis5nq95vru8lnczpbri6guheiifb Фролов Владимир Иосифович 0 125674 1305472 932680 2026-09-13T19:46:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305472 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Фролов Владимир Иосифович |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = Фролов Владимир Иосифович |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 14.02.1939 |Тыуған урыны = [[СССР]], [[Ростов өлкәһе]], Цимлян районы, Нижне-Курмоярская станицаһы |Вафат булыу датаһы = 2.01.2007 |Вафат булған урыны = [[Рәсәй]], [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{Медаль За доблестный труд}} |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Фролов Владимир Иосифович''' ([[15 февраль]] [[1939 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[2007 йыл]]) — [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры, 1982 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Владимир Иосифович Фролов 1939 йылдың 15 февралендә [[Ростов өлкәһе]] Цимлян районы Нижне-Курмоярская станицаһында тыуа. Нижне-Курмоярскийҙа Владимир Фролов урта мәктәптең бишенсе синыфына тиклем уҡый һәм йәшәй. [[1951 йыл]]да, быуа төҙөлөп, Цимлян диңгеҙе барлыҡҡа килгәс, Нижне-Курмоярская станицаһы һыу аҫтында күмелеп ҡала. Фроловтар ғаиләһе Лозновская станицаһына күсеп килә. Бында [[1957 йыл]]да В. Фролов урта мәктәпте тамамлай һәм техник училищеға уҡырға инә. [[1958 йыл]]дан алып, армияға хеҙмәт итергә саҡырылғансы «Ростсельмаш» заводының механизациялау һәм станоктар төҙөү цехында электрик булып эшләй. Армиянан һуң оҙаҡ йылдар буйы завод энергия лабораторияһында, ә [[1971 йыл]]дан алып «Ростсельмаш» заводының «Вечерний Ростов» гәзите редакцияһында хеҙмәткәр булып эшләй. [[1990]]-[[1991 йыл]]дарҙа — [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның Ростов яҙыусылар ойошмаһы идараһында рәйес булып эшләй. [[1991]]-[[2006 йыл]]дарҙа — [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзының Ростов төбәк берләшмәһендә идара рәйесе булып эшләй. 2007 йылдың 2 ғинуарында вафат була. == Ижады == [[1962 йыл]]дан алып Владимир Иосифович Фролов завод мәҙәниәт һарайында эшләгән әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй башлай. [[1961 йыл]]да [[Киев]] хәрби округының «Ленинское знамя» гәзмитендә уның тәүге шиғырҙары баҫылып сыға. Артабан йәш шағирҙың әҫәрҙәре «День донской поэзии», «Сердца и звёзды», «В шинели, сшитой из огня», «Донская сторона», «Позывные весны», «Хорошо на Дону вечера», «Четвёртая смена» коллектив йыйынтыҡтарынлда, «[[Дон]]», «Огонёк», «[[Москва]]», «Смена», «Молодая гвардия», «Дружба» журналдарында, үҙәк һәм өлкә гәзиттәрендә баҫыла, радио һәм телевидение аша яңғырай. Владимир Фроловтың «Разрыв-трава» тигән беренсе китабы Ростов китап нәшриәтендә [[1979 йыл]]да, [[1981 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә «Современник» нәшриәтендә донъя күрә, икенсе китабы — «Высокие колокола»,ә [[1985 йыл]]да шул уҡ нәшриәттә «Земной поклон» шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Владимир Иосифович Фроловтың шиғырҙары Тыуған ил, уның үткәне һәм хәҙергеһе тураһында яҙылған. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * Медаль «За доблестный труд» в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина. * Почетная грамота Государственной Думы Российской Федерации (11 февраля 1999 года). * Почетная грамота Союза писателей РСФСР № 766 от 6 февраля 1989 года. * Благодарность Полномочного представителя Президента Российской Федерации В. Г. Казанцева. * Лауреат и дипломант ряда областных конкурсов творческой молодёжи. == Фролов әҫәрҙәре == '''Айырым баҫмалары''' * Разрыв-трава. Стихи. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1979. * Высокие колокола. Стихи. — М: Современник, 1981. * Земной поклон. Стихи. — М.: Современник, 1985. * Постижение тревог. Стихи. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1988. * Земля отцов. Стихи. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1998. * Утоли мои печали. Стихи. — Ростов.: МП «Книга». * Врата Надежды. Стихи. — Ростов н/Д: Новая книга, 2004. == Әҙәбиәт == * Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с. * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://rslovar.com/content/владимир-фролов-от-электрика-до-поэта Владимир Фролов: от электрика до поэта] * [http://www.biografija.ru/biography/frolov-vladimir-iosifovich.htm Фролов Владимир Иосифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814220510/http://www.biografija.ru/biography/frolov-vladimir-iosifovich.htm |date=2017-08-14 }} * [http://enc-dic.com/enc_biography/Frolov-vladimir-iosifovich-28513.html Фролов, Владимир Иосифович] * [http://donpisatel.ru/pagememory/199/ Фролов Владимир Иосифович] * [http://donlib.ru/memorable-dates/2014/1/29/frolov-vladimir-iosifovich.html Фролов Владимир Иосифович] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] n4rs0sv8chet911sx5h245uuo2t29qm Ғәзизов Роберт Хәким улы 0 126435 1305496 1287015 2026-09-14T09:22:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305496 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәзизов Роберт Хәким улы''' ([[25 сентябрь]] [[1939 йыл]]) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге|Башҡортостандың Композиторҙар союзының идара]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). == Биографияһы == Роберт Хәким улы Ғәзизов 1939 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1962 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлай, Өфөлә заводта инженер булып эшләй, унан һуң [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтында]] уҡыта. 1968—1970 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһының ситтән тороп уҡыу бүлексәһендә уҡый (педагог А. С. Леман). 1973 йылда [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай (педагогы [[Заһир Исмәғилев]]). Институтты тамамлағас, Республика рус драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. 1968—1973 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡыта. 1976 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге идараһы секретары, 1978—1992 йылдарҙа рәйесе була. 1979 йылдан — РСФСР Композиторҙар берлеге идараһы секретары. 1995 йылдан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та йәшәй һәм эшләй, донъя буйлап күп сәйәхәт итә. Үҙ йырҙарын башҡарыусы автор булараҡ сығыш яһай. Ижадына жанрҙар һәм тематика төрлөлөгө, композиторлыҡ техникаһы алымдарын (алеаторика, сонористика, полистилистика) ҡулланыу хас. Сит илдә йәшәгән осоронда «техно» стилендәге электрон музыка ижад итә. Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы фестивален, «Ағиҙел» эстрада йырын башҡарыусыларҙың Бөтә Союз конкурсын (1990 йылдан), республика музыка фестивалдәрен ойоштороусы була. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * Ғ.Сәләм исемендәге премия (1984) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1986) * БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). == Төп әҫәрҙәре == Симфониялар (1980, 1987, 1994), «Батырҙар иҫтәлегенә» симфоник поэмаһы(1985); Скрипка өсөн (1987), фпейта менән оркестр өсөн (1988, 1989), симфоник оркестр өсөн (1986, 1990), эстрада-симфоник оркестрҙар өсөн (1981) концерттар; Мостай Кәрим шиғырына (башҡортсанан Е. М. Николаевская тәржемәһендә) «В дороге — ноги… В песне — думы…» (1974), В. Г. Татаринов шиғырына «Я твой сын, Комсомол!» (1978) ораториялары. [[Шамил Анаҡ]] шиғырҙарына хорҙар циклы (1973); Камера-инструменталь музыка: 4 ҡыллы квартет, Флейта менән ҡыллы музыка ҡоралдары өсөн кончерто гроссо, фпейта, скрипка өсөн сонаталар; Орган, флейта өсөн пьесалар; «Али баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» балеты (1975, Р. Ә. Бикчәнтәев һәм И. Х. Хәбиров либреттоһы); Балалар өсөн «Марстың осоуы» (1985, С. Әлибай либреттоһы) операһы; «Аэлита» мюзиклы (1992, Б. В. Заболоцких либреттоһы); Ә. М. Мирзаһитовтың «Бәхтегәрәй» (1979), М. Кәримдең «Диктаторға ат бирегеҙ!» (1981), Б. Брехттың «Мамаша Кураж и её дети» (1976) пьесалары буйынса ҡуйылған һәм башҡа драматик спектаклдәргә музыка; «Дорога в горах» (1975), «Я по земле иду» (М. Карим тураһында; 1976), «Молодой человек из приличной семьи» (1987) телевизион фильмдарына, «Карта для Петра», «Тайна золотой горы» (икеһе лә — 1984) кинофильмдарына һәм башҡаларға музыка; М. Ғәли шиғырына «Аҡ ҡайындар», М. Сиражи шиғырына «Мөхәббәт йондоҙо», У. Кинйәбулатов шиғырына «Мин — бер тамсы», шулай уҡ «Ләйсән ямғыр», «День в сентябре», «Ожидание любви» тигән эстрада йырҙары; «Эдвард» мюзиклы<ref>[http://www.robertgazizov.ru/edvard.html Эдвард] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127081040/http://www.robertgazizov.ru/edvard.html |date=2013-11-27 }}</ref>; Инструменталь музыка: «Осенний дождь», «Эти широкие степи», «Не забудь этот день», «По дороге домой», «Последнее свидание», «Бесполезный разговор», «Уходя оглянись», «Все как в начале», «Ветер дальних странствий» и др. == Әҙәбиәт == * Кудоярова Л. К. Заметки о двух премьерах Р. Газизова: симфоническая поэма «Памяти героев» и Фортепианный концерт // Музыка России. М., 1988. Вып. 7. * Салават Низаметдинов. Исповедь. Уфа, 2014. ISBN 978-5-903622-41-2 == Һылтанмалар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Gazizov_Robert_Hakimovich/t/3332 Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224326/http://wiki02.ru/encyclopedia/Gazizov_Robert_Hakimovich/t/3332 |date=2016-03-04 }} * [http://www.biografija.ru/biography/gazizov-robert-khakimovich.htm Газизов, Роберт Хакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110200352/http://www.biografija.ru/biography/gazizov-robert-khakimovich.htm |date=2017-11-10 }}. Биографическая энциклопедия. * [http://www.robertgazizov.ru/ Персональный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109162855/http://robertgazizov.ru/ |date=2014-01-09 }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=11192 Газизов, Роберт Хакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002054204/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=11192 |date=2016-10-02 }}. Башкирская энциклопедия. * [http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/robert_gazizov_izvestnyj_kompozitor_nash_sootechestvennik/19-1-0-109 Роберт Газизов — известный композитор, наш соотечественник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210745/http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/robert_gazizov_izvestnyj_kompozitor_nash_sootechestvennik/19-1-0-109 |date=2016-03-04 }}. Композиторы РБ. * http://www.youtube.com/user/978653ful * [http://mp3chunk.com/tunes/%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%20%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2 Музыка Р. Газизова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Өфө музыканттары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Опера композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] 5dkedp1qrm7bvbkbeil0jvp9ovfp12o Фәләстин 0 128124 1305473 1297759 2026-09-13T20:05:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305473 wikitext text/x-wiki [[Файл:Historical_boundaries_of_Palestine_(plain).svg|мини|520x520пкс|[[Рим]], [[Византия империяһы|Византия]] һәм Ислам Фәләстиненең тарихи сиктәре. Боронғо сиктәре йәшел төҫтә, 1922 йылғы сиктәре ҡыҙыл төҫтә.]] '''Тәрихи төбәге Фәләстин''' ('''Фәләстан''') ({{Lang-grc|Παλαιστίνη [Palaistinê]}}<ref name="namehist" />; {{Lang-arc|פלשת [Pelešet]}}; פלשת — ''Pelešet'', {{Lang-he|ארץ פלשת}}, {{lang-la|Palaestina}}<ref name="namehist">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/palname.html Origins of the Name «Palestine»]</ref>, [[Ғәрәп теле|ғәр.]] فلسطين‎ — ''фәләстыйн''<ref>Ғәрәп илдәренең географик атамаларын картаға күсереү буйынса инструкция. — М.: Наука, 1966. — 26 бит.</ref>) — [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштағы]] тарихи өлкә. Сиктәре яҡынса хәҙерге [[Ғәззә секторы]], [[Израиль]], [[Голан бейеклектәре]], [[Көнбайыш яр|Иордан йылғаһының Көнбайыш яры]], [[Иордания]], өлөшләтә [[Ливан]], өлөшләтә [[Сүриә]] территорияларын үҙ эсенә алған. [[Синай ярымутрауы]], ҡағиҙә булараҡ, айырым географик зона һанала<ref>[http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm Palestine Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805180851/http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm |date=2017-08-05 }}{{Ref-en}}(инг.)</ref>. «Фәләстин», йәғни «Филистия» ({{Lang-he|ארץ פלשת}}, [''Э́рец-П(е)ле́шет'']) атамаһы хәҙерге [[Израиль|Израилдең]] [[Урта диңгеҙ]] яры буйы территорияһында борон замандарҙа йәшәгән пелештиҙәр<ref>Ханаанға баҫып ингән семит булмаған халыҡ, моғайын, [[Крит|Крит утрауынан]] булғандыр.</ref> ({{Lang-he|פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «баҫҡынсылар») һәм [[филистиҙәр]] менән бәйле<ref>{{Lang-he|14278}}</ref><ref name="KE_Isr">{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref>. == Географияһы == Тарихи яҡтан Фәләстин түбәндәге географик өлкәләргә бүленә: Яр буйы тигеҙлеге ([[Урта диңгеҙ]] буйы), Галилея (төньяғы), Шомрон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Самария; Ҡотдостан төньяҡтараҡ ятҡан урта өлөшө) һәм Йәһүҙиә (Йәрүсәлимде лә индереп, көньяғы), Иордан йылғаһының көнсығыш яры. [[Библия]] ла ошо географик төшөнсәләр менән эш итә. Хәҙерге заманда Йәһүҙиә менән Шомрон территорияһын урыҫ телле сығанаҡтарҙа «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры» тип атау ҡабул ителгән. Галилея, Шомрон һәм Йәһүҙиә ерҙәре [[Тау|тауҙарҙан]], үҙәндәрҙән һәм [[Сүл|сүллектәрҙән]] тора. Илдең көньяғындағы тауҙар — Йәһүҙиә платоһы, урта төшөндә — Шомрон тауҙары (Гризим, Эйвал), артабан Тавор; диңгеҙ кимәленән 562 м юғары), Кесе Хермон (515 м), Кармәл (551 м), төньяҡта — Хермон (2224 м). Диңгеҙ кимәленән ныҡ түбән булған тәрән уйпаттарҙа Кинерет күле (Тивериада күле; диңгеҙ кимәленән 212 м түбән) һәм [[Үле диңгеҙ]] йәйелгән. Үле диңгеҙҙең яр буйы Ер шарындағы иң түбән ҡоро ер булып тора — 2015 йыл аҙағына диңгеҙҙең йөҙө диңгеҙ кимәленән 430 м түбән була һәм йыл һайын яҡынса бер метрға түбәнәйәүен дауам итә. == Тарихы == === Боронғо тарих === Фәләстин ере - бөтә диндәр өсөн дә ([[ислам]], [[Христианлыҡ|насраниәт]] һәм [[йәһүдилек]]) изге ер. Был ергә [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим пәйғәмбәр]] килә. Ибраһим заманында [[Ҡотдос]] менән [[иевустар]] идара итә. [[Аллаһ]] [[Рәсүл|рәсүле]] Ибраһим [[Ер]] йөҙөндә сәйәхәт итә. Фәләстиндән һуң ул [[Мысыр|Мысырға]] китә. Һуңынан ул Фәләстингә ҡайта һәм [[Хеврон]] ҡалаһында вафат була. Хәҙер был ҡалала [[Ибраһим мәсете]] аҫтында уның ҡәбере урынлашҡан. Фәләстиндең урыны уникаль, ул яҡынса [[Африка берләшмәһе|Африка]] менән [[Азия]] араһында урынлашҡан. Был территория [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] көнсығышында урынлашҡан. Ҡайһы берәүҙәр әйтеүенсә, ул цивилизациялар сатында урынлашҡан. Шуға күрә тарих дауамында уның өсөн аяуһыҙ көрәш алып барыла. Көнсығышҡа юл һалырға теләүселәр Фәләстин һәм дөйөм алғанда [[Левант|Шәм]] аша үтергә тейеш була. Ибраһим ғәләйһис-сәләмдән һуң Фирғәүендең ҡасып, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] шунда үҙ дине менән күсеп киткән. Ул шул ергә аяҡ баҫырға ныҡ теләй, әммә [[бәнү Исраил]] унда аяҡ баҫырға теләмәй. Аллаһы Тәғәлә [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндә]] ошо хаҡта әйтә:{{Ҡөрьән/Цитата|Әй, Муса, улар шунда сағында беҙ нисек ке­рәйек? Раббың менән икегеҙ кереп һуғышығыҙ, беҙ бында көтөп торасаҡбыҙ, - (йәһүдтәр) тинеләр.|5|24|тәржемә=башҡортса}}Шунан һуң 40 йыл дауамында йәһүдтәр [[Синай ярымутрауы|Синай сүллеге]] буйлап йөрөй. Артабан был мөбәрәк ерҙәргә [[Йүша үбн Нун|Йүшә ибн Нун]] (христиан традицияларында Йошуа Навин) баҫа. Унда мәжүсиҙәр булған, уларҙы хәҙер фәләстандар тип атайҙар. Йәһүдтәр уларҙан ҡурҡа. Улар был ерҙең төп халҡы булған. Ибраһим "Хәлил" пәйғәмбәр Фәләстиндың был боронғо [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ерҙәренә килгәс, ул иевус ҡатын-ҡыҙға өйләнә. Был ҡатын менән биш бала таба. Иевустар һәм [[ҡынаандар]] был ерҙәрҙә йәшәгән ғәрәптәр булған. Мәҫәлән, [[Танах|Танахта]] ҡынаандар тураһында былай тиелә:{{Цитата|Әммә Раббығыҙ һеҙгә мираҫ итеп биргән был халыҡтарҙың ҡалаларында бер кемде лә тере ҡалдырмағыҙ. Раббың һиңә ҡушҡанса, хеттарҙы, амориҙарҙы, ҡынаандарҙы, ферезейҙарҙы, хивейҙарҙы һәм иевустарҙы ҡырып бөтөр.|[[Второзаконие]], 20:16-18|||}}Дәүләткә килгәндә, ул йәһүдтәрҙә булған, әлбиттә. Дөрөҫөрәге, уны кенәзлек (ҡар. [[Израиль батшалығы]]) тип атарға була. Ә [[Сөләймән ибн Дауыт|Сөләймән пәйғәмбәр]] ғәләйһиссәләм осоронда йәһүдтәрҙең хакимлығы иң ҙур була. Әммә һуңынан улар үҙ-ара һуғыштарға ҡыҫыла. Был осор [[Хөкөмсөләр дәүере]] тип атала. === Антиклыҡ === Артабан төбәкте боронғо Әһәмәниҙәр фарсы дәүләте баҫып ала, шунан ул Птолемейҙарҙың һәм Селевкиҙарҙың эллинистик дәүләттәренә инә (беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттарҙа). Маккавиҙар ихтилалы еңгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 167—140 йылдар) унда Хасмони батшалығы (Йәһүҙиә) барлыҡҡа килә, ә Йәрүсәлим Помпей тарафынан баҫып алынғас (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл), Йәһүҙиә территорияһы [[Рим|Римдың]] вассалына әйләнә, идумиҙар династияһынан Ирод I батшалыҡ иткәндә ул шул уҡ атама менән йөрөй. Беҙҙең эраның 6 йылында Йәһүҙиә провинцияһы булараҡ Римдың туранан-тура хакимлығы аҫтына индерелә. Римлыларға ҡаршы беҙҙең эраның 132 йылында булған Бар-Кохба ихтилалын баҫтырғандан һуң, римлылар бик күп йәһүдте илдән ҡыуа һәм Йәһүҙиә провинцияһына Фәләстин Сүриәһе тигән исем бирә<ref name="Eretz_hist2">{{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}</ref>. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө ошо ваҡытта Йәһүҙиәнән Галилеяға күсә<ref name="history2">{{Cite web|title=Palestine: History|url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000621154528/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archivedate=2000-06-21|lang=en|work=The Online Encyclopedia of the Roman Provinces|publisher=The University of South Dakota|date=22-02-2007|datepublished=22-02-2007|accessdate=5 июля 2007}}(инг.)<span id="cxmwAek" tabindex="0">.</span>&#x20;''The Online Encyclopedia of the Roman Provinces''<span tabindex="0">.</span>&#x20;<span tabindex="0"> The University of South Dakota</span>&#x20;<span tabindex="0">(22-02-2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">[http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 июнь 2000.</small>&#x20;<small tabindex="0">5 июля 2007 тикшерелгән.</small></ref>. 395-614 йылдарҙа Фәләстин [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһы була. 614 йылда Фәләстин Фарсия тарафынан баҫып алына һәм Сәсәниҙәр империяһы составына индерелә. 629 йылда Фарсияны еңгәндән һуң византий императоры Ираклий Ҡотдосға инә — Фәләстин ҡабат Византия провинцияһы ителә. === Ғәрәп хакимиәте аҫтында (638—1099) === 636 йыл тирәһендә Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала<ref>{{Cite web|title=Ancient Palestine|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|lang=en|publisher=[[Майкрософт]]|year=2007|accessdate=30 сентября 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|date=2008-04-05}}(инг.)<span id="cxmwAf4" tabindex="0">.</span>&#x20;<span tabindex="0"> </span>[[Майкрософт]]&#x20;<span tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">30 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref>. Артабанғы алты быуатта был территория Өмәйәләрҙән<ref>{{Cite web|title=Palestine: The Rise of Islam|url=http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwAgc" tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">19 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref> Ғәббәсиҙәргә,<ref>{{Cite web|title=Palestine: 'Abbasid rule|url=http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwAg4" tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">19 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref> шунан [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәргә]] һәм ҡабат мосолмандарға күсә. Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә: # Илде яулап алыу һәм үҙләштереү (638—660); # Өмәйәләр династияһы (661—750); # Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969); # Фатимиҙар династияһы (969—1099). === Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291) === 1099 йылда [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]] бында Ҡотдос короллеген нигеҙләй. Ләкин 1187 йылда уҡ [[Сәләх әд-Дин|Сәләх әд-Дин ибн Әйүп]] Ҡотдосты яулай. Әммә Өсөнсө Тәре яуы ваҡытында тәре йөрөтөүселәр Аккон (Акко), Ашкелон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Аскалон) һәм башҡа ҡалаларҙы ҡабат үҙенә ҡайтара. Ҡотдос үҙе мосолмандар ҡулында булһа ла, Ҡотдос короллеге тергеҙелә. Аккон баш ҡала ителә. 1260 йылдың йәйендә Фәләстингә монголдар бәреп инә. 1260 йылдың 3 сентябрендә Айн-Ялут эргәһендә алышта уларҙы мысыр мосолмандары — Ҡутуз менән Бейбарс етәкселеге аҫтындағы мәмлүктәр ҡыйрата. Был еңелеү монголдар алдында Төньяҡ Африкаға юлды ябы, ә Мысыр төбәктең иң ҡеүәтле державаһы була. Шунан мәмлүктәр Фәләстиндә тәре йөрөтөүселәр менән һуғыша башлай. 1291 йылдың 18 майында — Аккон, 19 майҙа Тир ҡолай. Сидон — июндә, [[Бәйрүт]] 31 июлдә баш һала. [[Ғосман империяһы|Ғосман империя]]<nowiki/>һы дәүеренә тиклем Фәләстин Мысыр хакимлығы аҫтында була. === Ғосман империяһы хакимлығы һәм йәһүд дәүләте булдырыу идеяһы (1516—1917) === 1517 йылда Фәләстин территорияһын [[Сәлим I]] солтан (1512—1520) етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул бик ҙур [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] бер өлөшө булып тора. Европалыларҙы йәһүдтәрҙең йәшәү мәсьәләһе борсой, сөнки улар йәмғиәттән изоляциялана һәм үҙ общиналарында ([[Гетто|геттоларҙа]]) йәшәй. Шуға күрә йәһүдтәр һәм улар йәшәгән илдәр араһында конфликттар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 414 йылда [[Кирилл Александрийский|патриарх Кирилл]] йәһүдтәрҙе [[Искәндәриә|Искәндәриәнән]] ҡыуып сығара, 613 йылда король [[Сисебут]] бойороғо буйынса уларҙы [[Испания|Испаниянан]] ҡыуып сығарылалар, 1113 йылда - [[Русь|Рустән]] [[Владимир Мономах]]<ref>[https://cyclowiki.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8 Йәһүдтәрҙе Киев Русынан ҡыуыу] - cyclowiki{{Ref-ru}}</ref>, 1171 йылда - Римдан һәм [[Болонья|Болоньянан]]<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/360251 Тиберий ваҡытында йәһүдтәрҙе Римдан ҡыуыу] - Elmer Tr<u>uesdell</u> Merrill{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.italian-family-history.com/jewish/historypage.html Италия йәһүдтәренең ҡыҫҡаса тарихы]{{Ref-en}}</ref>, 1182, 1306, 1394 һәм 1615 йылдарҙа - [[Франция|Франциянан]]<ref>[https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches |date=2024-06-19 }} - Eng wiki{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/history/expulsionfromfrance.shtml#:~:text=On%2022%20July%2C%201306%20King,its%20own%20history%20of%20persecution Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү (1306)] - BBC News{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louisdeg Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] - Encyclopedia.com{{Ref-en}}</ref>, 1552 йылда - [[Польша|Польшаның]] баш ҡалаһынан, шул уҡ быуатта [[Иван Грозный]] йәһүдтәрҙең илдә йәшәүен тыйған указ сығара<ref>[https://www.marefa.org/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF_%D9%81%D9%8A_%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7 Рус йәһүдтәрҙең тарихы]{{Ref-ar}}</ref>, 1570 йылда - [[Германия|Германиянан]], 1290 һәм 1647 йылдарҙа - [[Англия|Англиянан]], 1727 һәм 1742 йылдарҙа - [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһынан]]<ref>[https://www.refworld.org/reference/countryrep/irbc/1994/en/22048 Йәһүдтәр Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа: ваҡиғалар хронологияһы: 1727 - 1 ғинуар 1992] - Research Directorate, Immigration and REfugee Board{{Ref-en}}</ref><ref>[https://newamericangovernment.org/re-how-jews-were-evicted-from-the-russian-empire/ Йәһүдтәр нисек Рәсәй империяһынан ҡыуыла]{{Ref-en}}</ref>. Йәһүдтәрҙә "вәғәҙә ителгән ергә" күсеп китеү теләге барлыҡҡа килә. Тәүҙә был идея ғына була, әммә сәйәси йәһәттән дәртләндерелә. Ул ике йөҙ йылдан ашыу элек барлыҡҡа килә: [[Наполеон I|Наполеон]] 1798 йылдың йәйендә Мысырҙы баҫып алғандан һуң, ә киләһе йылдың февралендә үк Фәләстиндә хәрби кампания башлай. 1799 йылдың 22 мартында француз революцияһының төп хәбәрсеһе [[Париж|Париждың]] Le Moniteur Universel гәзите ҙур мәҡәлә баҫтыра, унда Наполеондың Фәләстиндәге кампанияһы йәһүд дәүләтселеген тергеҙеүгә йүнәлтелгән, йәһүдтәрҙе уның билдәһеҙ авторы "Эрец Исраэльдың законлы вариҫтары" тип атай<ref>[https://stmegi.com/posts/93387/kak-napoleon-chut-ne-sozdal-evreyskoe-gosudarstvo/?ysclid=lxm7yrt61k387037615 Наполеон йәһүд дәүләтен нисек тиерлек булдырған] - Леонид Мәрмүр{{Ref-ru}}</ref><ref>[http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm 1799 йыл: Наполеон ғибәҙәтхананы һәм Израилде тергеҙеүҙе вәғәҙә итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205142757/http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm |date=2019-12-05 }} - Йәков Кротов{{Ref-ru}}</ref>. Һәм бер айҙан һуң Фәләстин һәм Сүриәләге йәһүд общиналарында Наполеон Бонапарт яҙған "Африка һәм Азия йәһүдтәренә мөрәжәғәт" тип аталған листовкалар таратыла. Әммә йәһүд [[Раввин|раввиндары]] был саҡырыуҙы ҡабул итмәй, сөнки уларҙың китаптарында йәһүдтәрҙең Фәләстингә ҡайтыуы уларҙың һәләкәтенә башланғыс һала. Әйткәндәй, йәһүдтәрҙең шундай уҡ фекерҙә булған төркөмдәре лә һаман бар, мәҫәлән, [[Ортодоксаль йәһүдилек|ортодоксаль йәһүдтәре]]. 1800 йылда Фәләстин халҡы 300 мең кеше тәшкил итә, шуның 5 меңе йәһүд була. Христиандар һаны 25 мең самаһы, ә ҡалғандары мосолман була. 1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле [[Мөхәммәт Али паша|Мөхәммәт Алиҙың]] улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840). Был хакимдар үҙҙәренең ерҙәрен европеизацияларға теләй, был урындағы халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия|Англияға]] Ҡотдоста консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем [[Европа дәүләттәре исемлеге|Европа дәүләттәренең]] [[Консуллыҡ|консуллыҡтары]] [[Акка (Израиль)|Акка]], [[Хайфа]], [[Яффа]] кеүек портлы ҡалаларҙа һәм [[Рамла|Рамлала]] ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән [[АҠШ]]-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була. Был консуллыҡтарҙа вазифаларҙың күпселеген йәһүдтәр биләй. XIX быуатта Ҡотдос ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. 1841 йылда Фәләстин менән Сүриә яңынан [[Төркиә]] контроллеге аҫтына алына<ref>[https://drevlit.ru/docs/turky/XIX/1800-1820/Bazili/pred.php?ysclid=lxm8ta0tax152754032 Сүриә һәм Фәләстыйн - тарихи һәм сәйәси яҡтан төрөк хөкүмәте аҫтында] - К. М. Базили{{Ref-ru}}</ref>. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала. XIX быуат аҙағында [[Европа]] илдәре араһында бик күп һуғыштар бара. Был ваҡытта йәһүдтәр әүҙем эш итә башлай һәм илдең лидерҙары араһында сионист проектты алға һөрә. [[Бөйөк Британия|Британия]] "Фәләстинде өйрәнеү фонды"н ойоштора, уның маҡсаты - төбәктәрҙең исемдәрен үҙгәртеү һәм уларҙы [[Тора|Торала]] телгә алынғандарына ярашлы өйрәнеү. Улар яңы йәһүд мәҙәниәтен төбәктең исемен үҙгәртеп булдырырға теләй, сөнки шул тиклем оҙаҡ ваҡыт эсендә йәһүдтәр үткән һәм бөгөнгө араһында бәйләнеште юғалтҡан. Бынан һуң Европала [[Сионизм|сионизмға]] ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Мәҫәлән, 1897 йылда [[Теодор Герцль]] етәкселегендә беренсе [[Бөтә донъя сионист конгресы]] ойошторола. Йәһүдтәрҙең Фәләстин ерен бирергә тигән тәҡдименә төрөк солтаны [[Әбделхәмит II]] былай тип яуап бирә: "Мин Фәләстин еренең бер ҡарыш өлөшөн дә бирә алмайым. Фәләстин минең түгел, ә бөтә [[Өммәт|Ислам өммәтҡә]] ҡарай. Йәһүдтәр үҙҙәренең миллиондарын һаҡлап ҡала алһын". 1908—1909 йылдарҙа сионистар [[йәш төрөктәр]] ярҙамында солтанды ҡолатыуҙы ойоштора. Әммә улар уңышҡа өлгәшә алмай. Әбделхәмит II йәһүдтәрҙең Ҡотдосға [[Халыҡтың иммиграцияһы|иммиграцияһын]] тыйған<ref>[https://sefercenter.org/rus/publications/09_%D0%94%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf Палестинаны йәһүд колонизацияһы мәсьәләһе Ғосман империяһы сәйәсәтендә XIX быуат аҙағында – XX быуат башында] – Дәдәева Софья Александр ҡыҙы{{Ref-ru}}</ref>, ләкин йәш төрөктәр власҡа килгәс, улар был тыйыуҙы юҡҡа сығарған. Йәш төрөктәр йәһүдтәрҙең Европа дәүләттәренә бәйләнеше барлығын һәм айырым статус алырға теләүҙәрен аңлай. Үҙенең [[Йәһүд дәүләте (китап)|"Йәһүд дәүләте"]] китабында Герцль, был дәүләтте урынлаштырыу варианттарын тикшергәндә, өҫтәмә исемдә: "[[Аргентина]] йәки Фәләстин" тип яҙа<ref>[https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 Теодор Герцль. Йәһүд дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 |date=2024-06-19 }}{{Ref-ru}}</ref>. Фәләстинде телгә алып, ул ғәрәп ерҙәрендә дәүләт булдырыу сәбәптәре араһында йәһүд дәүләте Көнбайыш менән мосолман илдәрен тоташтырыусы күпер буласағын телгә ала. Тимәк, Көнбайыш был төбәктә йоғонто яһай, мосолман илдәренең эшенә ҡыҫыла һәм төбәктә тотороҡһоҙлоҡ тыуҙыра. Әлеге ваҡытта был Израилдең төбәктә роле. XIX быуат аҙағынан Фәләстингә йәһүдтәрҙе төпләндереү буйынса ҙур күләмле сара башлана. [[Беренсе алия]] тип аталған тәүге йәһүд тулҡыны ({{Lang-he|עלייה}}) 1881 йылда башлана, ул саҡта йәһүдтәр Көнсығыш Европалағы ҡыйралыштарҙан ҡаса<ref name="aliyot2">40 тысяч The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].</ref>. XX быуат башына илдә яҡынса 450 мең ғәрәп һәм 50 мең йәһүд була<ref>[http://files.history.spbu.ru/Gbooks%20Полная%20версия/Gbooks-2/Книги/l/Lyubarskij_G_A_Palestina_ee_nastoyashchee_i_budushchee_1900.pdf ''Любарский Г. А.'' 1900. Палестина: Её настоящее и будущие]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. [[Икенсе алия|Икенсе алияға]] (1904—1914) Кишинев ҡыйралышы сәбәпсе була. 40 меңләп йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, был ерҙәрҙәге кешеләр Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында сағыштырмаса тыныс йәшәй. Ғосман империяһы был һуғышта еңелә. Британия ғәрәптәргә дәүләт төҙөргә вәғәҙә итә, уларҙың һүҙҙәре буйынса, "төрөк оккупацияһынан азат итеү өсөн". Һуңынан Хөсәйен ибн Али (Мәккә шерифы) менән [[Артур Генри Макмагон|Генри Макмагон]] (британ офицеры) араһында хат алышыуҙар була. [[Файл:Allenby enters Jerusalem 1917.jpg|мини|Ҡотдосға [[Эдмунд Алленби|Алленбиҙың]] инеүе]] Артабан Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы араһында ғосман мираҫын бүлеү тураһында [[Сайкс — Пико килешеүе]] була<ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 Сайкс – Пико килешеүе 1916] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 |date=2024-06-19 }} - Ҙур рус энциклопедияһы{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/opinion/sykes-picot-one-hundred-years Сәйкс-Пико: йөҙ йылдан һуң] - Middle East Eye{{Ref-en}}</ref>. Ләкин 1917 йылғы революциянан һуң, Рәсәй был килешеүҙән сыға<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/nuzhno-li-prisoedinyat-rossiyu-k-soglasheniyu-sayksa-piko/?ysclid=lxm7qc1n39145808203 Рәсәйҙе Сайкс-Пико килешеүенә ҡушырға кәрәкме?]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - РСМД{{Ref-ru}}</ref>. Британия һәм ғосман ғәскәрҙәре араһындағы һуғыштар һөҙөмтәһендә Британия еңеү яулай. Британия өсөн [[инглиздәр]], ғәрәптәр, [[һиндтар]], [[австралийҙар]] һәм йәһүдтәр һуғыша. Ғосман дәүләте тарҡала<ref>[https://bookzip.club/b/56997-padenie-osmanskoy-imperii-pervaya-mirovaya-voyna-na-blizhnem-vostoke-1/ Ғосман империяһының ҡолауы: Яҡын Көнсығыштағы Беренсе донъя һуғышы, 1914 – 1920] - ЮДЖИН РОГАН</ref>. === Британия мандаты === [[Файл:BritishMandatePalestine1920.png|справа|мини|270x270пкс|Фәләстиндә Британия мандаты территорияһы]] 1917 йылдың 2 ноябрендә, британ ғәскәрҙәре [[Ғәззә|Ғәззәне]] алырға маташҡанда, [[Бальфур декларацияһы]] була. Был декларация буйынса, Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры йәһүдтәргә Фәләстиндә милли усаҡ булдырырға вәғәҙә бирә.<ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/read-the-balfour-declaration/ Бальфур декларацияһының тулы тексы - ISRAEL HISTORY]{{Ref-en}}</ref> 1922 йылда, ике йыл элек [[Санремо|Санремола]] үткән [[Санремола конференция|конференциянан]] һуң, Беренсе донъя һуғышында еңеүсе илдәрҙе үҙ эсенә алған [[Милләттәр Лигаһы]] Фәләстин һәм Иордания ерҙәрен Британия мандаты аҫтына тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.<ref>[https://books.google.ca/books?id=sY27UmuT6-4C&pg=PA127&dq=%22jaffa+riots%22#v=onepage&q=%22jaffa%20riots%22&f=false A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians]{{Ref-en}}</ref> [[Мосолмандар]] һәм [[христиандар]] берләп йәһүд иммигранттарына һәм британ колонизаторҙарына ҡаршы көрәш башлай. Шулай итеп, 1920 йылдан башлап, Фәләстиндә халыҡ ихтилалдары башлана, уларҙың ҡайһы берҙәре: Пәйғәмбәр Муса байрамы ихтилалы (1920), Яффалағы тәртипһеҙлектәр (1921), Әл-Бураҡ ихтилалы. 1919—1923 йылдарҙа [[Өсөнсө алия]] ваҡытында Фәләстингә [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европанан]] 40 мең йәһүд килә<ref name=":0">[https://eleven.co.il/state-of-israel/history-of-state/11732/ Израиль дәүләте. Алия. Электрон йәһүд энциклопедияһы]{{Ref-ru}}</ref>. Фәләстин ихтилалдары аҙ уңыш килтерә һәм Яффалағы болалар арҡаһында Британия йәһүдтәрҙең миграцияһын сикләй. Сионисттарға бирелергә тейешле ерҙәр Трансиорданияға күсә<ref>{{Harvard citation no brackets|Liebreich|2005|p=34}}</ref>, унда йәһүдтәргә урынлашыу тыйыла<ref>{{Harvard citation no brackets|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема|p=40–1}}</ref>. 1924—1929 йылдарҙа Польша һәм Венгрияла антисемитсыл хәрәкәт көсәйеү арҡаһында [[Дүртенсе алия]] Фәләстингә 82 мең йәһүд күсеп килә. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә<ref name=":0" />. 1930-сы йылдарҙа [[Өсөнсө рейх|Германияла]] көсәйгән [[нацизм]] [[Бишенсе алия|Бишенсе алияға]] сәбәп була<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-fifth-aliyah-1929-1939 Исраилгә иммиграция: Бишенсе алия (1929 - 1939)] - Йәһүд виртуаль китапханаһы{{Ref-en}}</ref>. Был алия һәм [[Ғизз әд-Дин әл-Ҡәссәм|шәйех әл-Ҡассамдың]] үлеме 1935 йылда [[Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)|Бөйөк Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)]] башланыуға килтерә. Ул саҡта халыҡ хәрәкәте менән [[Юғары ғәрәп комитеты]] етәкселек итә мөфтөй [[Әмин әл-Хөсәйни]]. Был Фәләстиндең ҙур өлөшөн биләгән дини төҫтәге ихтилал була. Ихтилал алты айға һуҙылған [[Фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһы|фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһына]] әйләнә. [[Икенсе донъя һуғышы]] яҡынлаша һәм Британия был төбәкте тотороҡландырыу өсөн ғәрәптәргә вәғәҙәләр бирә башлай. 1939 йылда Британия "[[1939 йылғы Аҡ китап|Аҡ китап]]" сығара, ул йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын ғәмәлдә туҡтата.<ref>[https://esoterics.wikireading.ru/132628 Инглиз "Аҡ китабы" (17 май, 1939 йыл)] - Телушкин Джозеф.{{Ref-ru}}</ref> Фәләстиндең Британияға ҡаршы ихтилалы баҫтырылғандан һуң, уның күп кенә ҡатнашыусылары [[Ираҡ|Ираҡта]] һыйыныу урыны таба, һуңынан бында ихтилалсыларҙың лидеры, [[Ҡотдос|Бәйт әл-Мәҡдистың]] элекке [[Мөфтөй|мөфтөйө]] Әмин әл-Хөсәйни күсә, уны британдар ҡулға алырға маташа. Икенсе донъя һуғышы башлана. [[Өсөнсө рейх|Нацистик Германия]] Францияны һәм Британияны баҫып ала<ref>[https://djvu.online/file/R6mNsmmpP3SAq?ysclid=lxkppuakn3691485035 "Француз фронтиерҙары һәм партизандары немец-фашист оккупанттарына ҡаршы көрәштә"] китабы. Автор: Тийон Шарль{{Ref-ru}}</ref>. Әл-Хөсәйни ғәрәп массаларын күтәрергә тырыша<ref>[https://history.wikireading.ru/269046 Бөйөк мөфтөй мираҫы - Млечин Леонид Михайлович]: "1941 йылдың 9 майында бөйөк мөфтөй фетва сығара, Ирактағы ихтилалды инглиздәргә һәм йәһүдтәргә ҡаршы джихад башланыуы тип иғлан итә. Ул немецтарҙан ярҙам алырға иҫәп тота".</ref>. 1941 йылда [[Ираҡта хәрби түңкәрелеш (1941)|Ираҡта хәрби түңкәрелеш]] була, ул барыбер уңышһыҙ тамамлана<ref>[https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2-1-%D0%90%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9B%D0%AF-1941-%D0%B3-%D0%92-%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%95-%D0%98-%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%94%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%90%D0%AF-%D0%92%D0%9E%D0%99%D0%9D%D0%90?ysclid=lxkpalqvy8205400963 1941 йылдың 1 апрелендә Ирактағы түңкәрелеш һәм утыҙ көнлөк һуғыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240618212436/https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2-1-%D0%90%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9B%D0%AF-1941-%D0%B3-%D0%92-%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%95-%D0%98-%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%94%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%90%D0%AF-%D0%92%D0%9E%D0%99%D0%9D%D0%90?ysclid=lxkpalqvy8205400963 |date=2024-06-18 }} - Либмонстр{{Ref-ru}}</ref>. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында йәһүдтәр менән Британия араһында ҡаршылыҡ башлана. Бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, белеүебеҙсә, АҠШ һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] етәкселегендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] булдырыла<ref>[https://tass.ru/spec/un?ysclid=lxkolpbg9j571397287 Бөтә илдәрҙең һөйләшеүселәре. БМО тарихы факттарҙа һәм легендаларҙа] — [[ТАСС|рәсәй дәүләт федераль мәғлүмәт агентлығы ТАСС]].</ref>. Бөйөк державалар алмашына, Британия көсһөҙләнә<ref>[https://history.wikireading.ru/hlFL0cDtXw?ysclid=lxktrh94hg659593670 Бөйөк Британия Икенсе донъя һуғышынан һуң. Европа һәм Америка илдәренең яңы тарихы. XX быуат]</ref>. Инглиздәр менән һуғышта [[Иргун|Эцель]] (Иргун) мөһим роль уйнай. Башта Эцель үҙенең командиры [[Давид Разиэль]] һәм унан айырылған [[Авраам Штерн (сионист)|Авраам (Яир) Штерн]] төркөмө менән ғәрәптәр менән һуғыша. Әммә 1944 йылдың башында ул инглиздәр менән һуғыш башлай. Штерндың фекерҙәше Арье Коцер, Авраамдың һүҙҙәрен килтереп, былай тип яҙа: «Миңә ап-асыҡ: әгәр беҙ [[Өсөнсө рейх|Германия]] менән килешеүгә килмәһәк, Европа йәһүдтәре юҡ ителәсәк. Һәм бер тапҡыр һәм мәңгегә үҙебеҙ өсөн асыҡларға тейешбеҙ: беҙҙең дошманыбыҙ кем? Йәки кем беҙҙең дошмандарыбыҙ? Һуғыштан үҙебеҙгә ниндәй файҙа алабыҙ, һәм беҙҙең ил өсөн бойондороҡһоҙлоҡ яулау һәм халҡыбыҙҙы ҡотҡарыу өсөн, беҙҙең дошмандарыбыҙҙың ҡайһыһына ҡаршы көрәшергә кәрәк, хәҙер Европала булған бөтә миллион йәһүдтәрҙе? Минең өсөн беҙҙең дошманыбыҙ Бөйөк Британия булыуы асыҡ. Британия миллионлаған ҡәрҙәштәрен ҡотҡара алыр ине! Әммә шул уҡ ваҡытта ул уларҙы ҡотҡара алмауы ла асыҡ! Киреһенсә, ул уларҙы юҡ итеү менән ҡыҙыҡһына. Ул уны ғәрәптәрҙең илендә хакимлыҡ урынлаштырыу өсөн, уның ҡулында тыңлаусан ҡорал булыр өсөн кәрәк. Союздаш державаларға ярҙам итеүебеҙҙең файҙаһы бик аҙ. Ә беҙҙең өсөн ул ябай нулгә тиң. Шуға күрә бер генә нәмә ҡала: [[немецтар]] менән Европа йәһүдтәрен ҡотҡарыу тураһында килешеү. Немецтар Европаны йәһүдтәрҙән таҙарта ала, уларҙы бында, [[Израиль ере|Эрец-Исраэльгә]], оҙата ала. Һәм Германия, әгәр беҙ инглиздәргә ҡаршы һуғыш башлаһаҡ, шундай вариантты ҡабул итә ала»<ref>[https://proza.ru/2010/01/08/297?ysclid=lxjhemk34s49711896 1938-1948 йылдарҙағы инглиз-йәһүд һуғышы - Андрей Зелев]{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.unz.com/lromanoff/the-jewish-betrayal-of-germany-and-the-cause-of-world-war-ii/ Йәһүдтәрҙең Германияға хыянат итеүе һәм Икенсе донъя һуғышының сәбәбе] - The Unz Review{{Ref-en}}</ref>. Британия мандаты тамамланғас, йәһүдтәрҙең ерҙәренең бик аҙ өлөшө була (10 проценттан кәм)<ref name=":1" />, йәһүдтәрҙең инглиздәр идараһы осорондағы бөтә өҫтөнлөктәргә ҡарамаҫтан, территорияларҙың күпселеге һаман да ғәрәптәрҙеке була. === Артабанғы ваҡиғалар === [[Файл:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|мини|302x302пкс|Фәләстинде бүлеү буйынса БМО планы картаһы, Ҡыҙғылт һары - ғәрәп ере, фирүзә - йәһүд ере.]] 1947 йылда Британия хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта. Быны йәһүдтәр һәм ғәрәптәр мәсьәләһен хәл итеү юлын таба алмауы менән аңлата<ref>{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}</ref>. Мандат тамамланыуға тиклем бер аҙ ваҡыт ҡалғас ойошторолған Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 1947 йылдың 29 ноябрендә үҙенең Генераль Ассамблеяһының Икенсе сессияһында Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеү планы тураһында 181-се Резолюцияны ҡабул итә<ref>[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf БМО Генераль Ассамблеяһының 181/ІІ-се резолюцияһы. 2003 йылдың 17 декабрҙә архивланған]{{Ref-ru}}</ref><ref>Донъя илдәре. Ҡыҫҡаса сәйәси-иҡтисади белешмәлек — М.: Политиздат. — 1989. — 496 бит.</ref><ref>БМО-ның Генераль Ассамблеяһының A/RES/181 (II) Резолюцияһы ([https://ar.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A9_181_/_%D9%86%D9%88%D9%81%D9%85%D8%A8%D8%B1_1947 ғәрәпсә], [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B8_%D0%9E%D0%9E%D0%9D_%E2%84%96_A/RES/181_(II) русса], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%81%AF%E5%90%88%E5%9C%8B%E5%A4%A7%E6%9C%83%E6%B1%BA%E8%AD%B0%E6%A1%88%E4%B8%80%E5%85%AB%E4%B8%80%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89 ҡытайса] һәм [[wikisource:United_Nations_General_Assembly_Resolution_181|инглизса]]){{Ref-ar}}{{Ref-ru}}{{Ref-zh}}{{Ref-en}}</ref>. Был план Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеүҙе күҙҙә тота. Резолюцияға ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын ала<ref name=":1">[https://rg.ru/2022/11/29/izrailskij-iubilej-povod-dlia-razdumij.html?ysclid=lxkunfl4x6511690096 75 йыл элек БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Израилде булдырыу тураһында резолюция ҡабул итә. Фәләстин-израиль конфликтын тамамларға ваҡыт түгелме?]: "''Әммә ғәрәп донъяһының асыуын аңлау еңел: БМО резолюцияһы фәләстиндәргә ҡарата ғәҙелһеҙ була. Мәҫәлән, БМО планына ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын (55 проценттан ашыуын) ала - бынан алда йәһүдтәр был территорияларҙың бик бәләкәй өлөшөн (10 проценттан кәмерәк) контролдә тотһа ла. Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: йәһүд дәүләте фәләстиндәргә ҡарағанда күпкә уңдырышлыраҡ ергә эйә була"''.</ref>. Ҡотдос БМО идараһы аҫтындағы халыҡ-ара ҡала тип иғлан ителә. «Ишув» (Израилдә йәшәгән йәһүдтәр) был план менән ризалаша<ref>{{Cite web|title=History: Foreign Domination|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|date=2006-10-01|accessdate=2007-07-06}}</ref>, ә [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм мандат аҫтындағы Фәләстиндең Юғарғы ғәрәп комитеты уны инҡар итә<ref>{{Harvard citation no brackets|Bregman|2002|p=40–1}}</ref>. ==== Израилде төҙөү ==== 1948 йылдың 14 майында Фәләстин территорияһында [[Израиль]] дәүләте иғлан ителә<ref name="npr">{{Cite web|title=Part 3: Partition, War and Independence|url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|work=The Mideast: A Century of Conflict|publisher=National Public Radio|date=2002-10-02|accessdate=2007-07-13}}</ref>. Был хәл икенсе көнөнә 7 ғәрәп дәүләте ([[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Ливан]], [[Иордания|Трансиордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Ираҡ]] һәм [[Йәмән]]) Израилгә һөжүм итеүенә килтерә. Шулай итеп, беренсе [[Фәләстин һуғышы (1947–1949)|ғәрәп-израиль һуғышы]] башлана<ref name="KE_war">Все параметры шаблона &#x7B;{[[Ҡалып:Cite web|cite web]]<nowiki>}} должны иметь имя.</nowiki>&#x20; [[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]] [http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203012346/http://www.cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ |date=2012-12-03 }}<span id="cxmwAps" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAps" tabindex="0"> cursorinfo.co.il</span>&#x20;<span id="cxmwAps" tabindex="0">(29 ноября 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwAps" tabindex="0">2 декабрь 2012 тикшерелгән.</small></ref>. [[Файл:Фәләстин сиктәрен кәметеү (1947-2005).png|мини|222x222пкс|Йәһүд (аҡ төҫ) һәм ғәрәп (йәшел) дәүләттәренең сиктәренең күләме 58 йыл дауамында нисек үҙгәрә.]] Бер йыл дауам иткән хәрби хәрәкәттәрҙән һуң солох иғлан ителә һәм «Йәшел һыҙыҡ» тип аталған ваҡытлы сик билдәләнә. Трансиордания һуңынан Көнбайыш яр буйы һәм Көнсығыш Йәрүсәлим тип аталасаҡ территорияларҙы аннексиялай, ә Ғәззә секторы Мысыр контроле аҫтында ҡала. Элекке мандат аҫты территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөлмәй. ==== 1960—2010-сы йылдарҙа ғәрәп дәүләтен төҙөү өсөн көрәш ==== 1964 йылда беренсе фәләстин ойошмаһы, Фәләстин милли азатлыҡ хәрәкәте, [[ФАТХ]] барлыҡҡа килә, уны [[Ясир Арафат]] етәкләй. Ғәрәп илдәре 1967 йылдың авгусында Хартумдағы саммитта «өс „юҡ“» тип йөрөтөлгән ҡарарҙы ҡабул итә: Израиль менән тыныслыҡҡа — юҡ, Израилде таныуға — юҡ, уның менән һөйләшеүҙәр үткәреүгә — юҡ<ref name="Eban1992">{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}</ref>. 1967 йылда [[Алты көнлөк һуғыш]] һөҙөмтәһендә ғәрәп илдәре Израилдән еңелә. Йәһүдтәр ни бары алты көн эсендә [[Синай ярымутрауы|Синайҙы]], [[Көнбайыш яр|Көнбайыш ярҙы]] һәм [[Голан бейеклектәре|Голлан бейеклектәрҙе]] оккупациялай<ref>[https://russian.rt.com/world/article/396817-shestidnevnaya-voyna-50-let Бәләкәй һәм яҙмышлы: Алты көнлөк һуғыш Яҡын Көнсығыш картаһын нисек үҙгәртә — RT урыҫса]</ref>. Бер йылдан һуң [[Караме өсөн алыш]] була. ФАТХ йәһүд көстәрен еңә. [[Фәләстинде азат итеү ойошмаһы]] Иорданиялағы [[Караме]] ҡасабаһына йәһүдтәргә инергә рөхсәт бирмәгән ополчение отрядынан тора. БМО Именлек советы Израилде Иорданияға һөжүм итеүе өсөн ғәйепләй. 1973 йылда [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналын]] азат итеү һуғышы була. Һөҙөмтәлә, Мысыр президенты [[Әнүәр Саҙат]] Израиль менән союз килешеүенә ҡул ҡуя, һәм Мысыр ғәрәп-йәһүд һуғышынан сыға. 1987 йылда [[Беренсе фәләстин интифада|беренсе интифада]] башлана. Был [[Интифада|фәләстин ихтилалы]] ХӘМӘС ислам хәрәкәтәне тыуҙыра. Бер нисә көндән һуң ХӘМӘС Ғәззә һәм Көнбайыш Яр буйында Израилдең оккупацион көстәренә ҡаршы көрәшергә саҡырып листовкалар тарата<ref>[https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html ХӘМӘС туҡтатылған. Фәләстин ҡаршылығын күтәреү һәм тынысландырыу] - Тариҡ Бәйкони [https://web.archive.org/web/20240116174526/https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html Архивланған] 16.01.2024{{Ref-en}}</ref><ref>Зек Бошамп. [https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second Был ниндәй интифадалар булған?]. Vox (2018 йылдың 14 майы) 2024 йылдың 10 ғинуарында [https://web.archive.org/web/20240110215245/https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second архивланған]{{Ref-en}} </ref><ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/10/09/how-hamas-became-israel-s-sworn-enemy_6158400_4.html ХАМАС нисек Исраилдең төп дошманы булып китә] - Le Monde.</ref>. Был интифада биш йылдан һуң Осло килешеүе менән тамамлана. ХӘМӘС был килешеүҙе ҡабул итмәй, сөнки интифаданы дауам итергә теләй. 1993 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы БМО Именлек советының 242-се һәм 338-се резолюцияларын рәсми таный һәм Израилгә ҡаршы көрәште туҡтатыуы тураһында белдерә<ref>[http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 История арабо-израильского конфликта. Справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712181910/http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 |date=2014-07-12 }}. jewish.in.ua.</ref><ref>''Kim Murphy.'' [http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition]. // [//ru.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]. — September 10, 1993.</ref>. Һөҙөмтәлә 1994 йылда Фәләстин милли хакимиәте ойошторола. Исраиллылар Ясир Арафатты, уның [[Рамаллаһ|Рамаллаһтағы]] резиденцияһына танкынан снаряд ебәреп, юҡ итергә маташа. Уның һүҙҙәренсә, ул был ваҡытта түбәндә булған һәм осраҡлы ғына ҡотолған. Ясир, мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү мөмкин түгеллеген аңлап, тағы ла бер интифаданы ҡуҙғата. Һөҙөмтәлә, 2004 йылда Ясир полоний-210 менән ағыуланып вафат булған. 2006 йылдың 25 ғинуарында Фәләстан закондар сығарыу советына Ғәззә секторы территорияһындағы тәүге демократик һайлауҙарҙа ХӘМӘС хәрәкәте еңеү яулай, 133 урындың 73-өн ала. 2006 йылдың мартында ХӘМӘС тарафынан ойошторолған [[Исмәғил Хәниә]] етәкселегендәге хөкүмәт ант итә. Демократик һайлау булыуға ҡарамаҫтан, Израиль Фәләстин дәүләтен иҡтисади блокадаға дусар итә<ref>http://www.kremlin.ru/news/7714 [https://web.archive.org/web/20100514142754/http://www.kremlin.ru/news/7714 Архивланған версиһы] Рәсәй Президентының Сүриәгә сәфәре тамамланғандан һуң Дмитрий Медведев һәм Сүриә Президенты Бәшәр Әсәд ХӘМӘС политбюроһы башлығы Халед Машаал менән осрашты. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ БМО-ның Генераль секретары Израилде Газа секторын блокаданан сығарырға саҡырҙы (архивланған)]{{Ref-ru}}</ref>. Был блокада бөгөнгө көнгә лә тиклем өҙлөкһөҙ дауам итә<ref>[https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-vynudili-oslabit-blokadu-gazy-17655956 Израиль Ғәззә блокадаһын йомшартырға мәжбүр булды]. ТРТ Рәшен</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza Израиль Ғаззаны тулыһынса блокадалауын иғлан итә] — Al Jazeera{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/gaza-palestine-israel-fifteen-years-blockade-benefits-noone Ғәзза: бер кемгә лә файҙа килтермәгән 15 йыллыҡ емереүсе блокада] — Middle East Eye{{Ref-en}}</ref>. [[Файл:Фәләстин 2023 йылдың апрелендә.jpg|мини|205x205пкс|Израиль полицияһы [[Әл-Аҡса мәсете|Әл-Аҡса]] мәсетендә [[намаҙ]] уҡыған мосолмандарҙы [[Әл-Аҡса мәсетендә бәрелеш (2023)|бәйләне]] (2023 йылдың апреле).]] 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль ассамблеяһындағы тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса (138 «ыңғай», 9 «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып тора) Ассамблея «Фәләстингә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эргәһендә уның ағзаһы булмаған күҙәтеүсе дәүләт статусын бирә»<ref name="un121129">{{Cite web|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|publisher=ООН|date=29.11.2012|accessdate=2012-11-30}}</ref><ref>[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }}. Euronews, 29.11.2012.</ref><ref>{{Cite news|title=Палестина признана государством-наблюдателем ООН|url=http://ria.ru/world/20121130/912849822.html#13542531852682&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|publisher=[[РИА Новости]]|date=30 ноября 2012 года}}</ref>. 2023 йылдың 5 апрелендә Израиль полицияһы Әл-Акса мәсетендә рейд үткәрә һәм 100-ҙән ашыу кешене яралай. ХӘМӘС етәкселеге һөжүмде Израилдең Ҡотдосдағы [[Храм тауы|Храм тауында]] урынлашҡан Исламдың изге урыны - Әл-Аҡса мәсетендә "ҡыҙыл һыҙаттарҙы" күп тапҡыр боҙоуына яуап тип белдерә<ref>[https://www.kp.ru/daily/27565.5/4834275/?ysclid=lxm6fgwqk8175524033 Израилдәге һуғыштың өс ысын сәбәбе: ХӘМАС ғәрәп донъяһын уятырға ҡарар итә] — Комсомольская правда{{Ref-ru}}</ref>. 2023 йылдың 7 октябрендә ХӘМӘС «[[«Әл-Аҡса туфаны» операцияһы|Туфан Әл-Аҡса]]<nowiki/>» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итә<ref>[https://www.rbc.ru/politics/07/10/2023/652100a39a794704b96b133c?ysclid=lxm3u99ztf105964280 ХАМӘС Израилгә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' РБК Яңылыҡтар{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/6265493?ysclid=lxm3ud5u1c331238625 "Һәмәс" Израильға ҡаршы операция башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' Коммерсантъ{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/toofan-al-aqsa-jolts-west-asian-geostrategic-architecture/article67396201.ece Туфан Әль-Аҡса Көнбайыш Азия геостратегик архитектураһын тетрәндерҙе] — Махеш Сачдев, Ҙе Һиндү (9 октябрь 2023){{Ref-en}}</ref>. Шулай, 2024 йылда Фәләстинде таныған 138 илгә тағы ла 8 ил өҫтәлә<ref>[https://tass.ru/infographics/10151?ysclid=lxm6uub057706120331 Фәләстинде таныған илдәр] — ТАСС{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://iz.ru/1700624/2024-05-22/priznanie-gosudarstva-palestina-infografika?ysclid=lxm6uykzpm860635516 Фәләстин дәүләтен таныу. Инфографика]{{Ref-ru}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фәләстин Дәүләте]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Густерин П. В.'': Города Арабского Востока, 2007 йыл * ''Густерин П.'' Н. А. Медников и его роль в истории арабистики // ''Православный Палестинский сборник.'' — Вып. 107. — М., 2011 * ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 бит — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1 * ''Надежда Кеворкова:'' Палестина. Сопротивление // Издательство "Садра", 2013 йыл{{Ref-ru}} * ''Циркин Ю. Б.:'' История библейских стран // ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003, Серия «Классическая мысль», 576-сы бит{{Ref-en}} * ''E. W. G. Masterman'' Dress and Personal Adornment in Modern Palestine // The Biblical World, Vol. 18, No. 3 (Sep., 1901), pp. 167—175{{Ref-en}} * ''Ten Myths about Israel'' // Ilan Pappe / Verso Books, 2017 year == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Палестина}}(рус.) (рус.) * [https://ru.wikisource.org/wiki/БЭАН/Палестина Палестина] в БЭАН * [https://www.youtube.com/watch?v=tc6QulIf228 Израиль менән Фәләстин араһындағы ҡаршылыҡтың сығанағы]. Шәйех Мунзир, [[Әбү Ғүмәр Саситлинский]] {{Dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Палестина/}} * Фәләстин тарихы тураһында мәҡәләләр: [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml б. э. т. II мең йыллығы] и [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml][http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st065.shtml б. э. т. II мең йыллығы]. Бөтә донъя тарихы. Энциклопедия. 1-се том. (1956 йыл) * [http://www.ottomanpalestine.com Фәләстин Ғосман империяһында] * [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=Hp_NdE8rx2o Израиль-Фәләстин низағының асылы нимәлә?] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Иордания географияһы]] [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Фәләстин географияһы]] [[Категория:Тарихи өлкәләр]] [[Категория:Азия региондары]] [[Категория:Фәләстин (регион)]] qulwukv52k4ycugkkyqk222hokpyyzw Ярым үткәргес 0 130988 1305489 782253 2026-09-14T07:18:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Monokristalines Silizium für die Waferherstellung.jpg|thumb|125px|Монокристаллический [[кремний]] — полупроводниковый материал, наиболее широко используемый в промышленности сегодня. ]] '''Ярымүткәргестәр''' — үҙҙәренең сағыштырма үткәреүсәнлеге менән үткәргестәр һәм диэлектриктар араһында торған материалдар, үткәргестәрҙән сағыштырмаса үткәреүсәнлегенең ҡушылдыҡтар концентрацияһына, температураға һәм төрлө нурланыштарҙың тәьҫиренә бәйле булыуҙары менән айырылалар. Ярымүткәргестәрҙең үҙенсәлеге — электр үткәреүсәнлегенең температура артыу менән арта барыуы<ref>{{книга|автор=Н. С. Зефиров (гл. ред.).|заглавие=Химическая энциклопедия|место=Москва|издательство=Большая Российская Энциклопедия|год=1995|том=4|страницы=55|страниц=639|isbn=5-85270-092-4|тираж=20000}}</ref>. Ярымүткәргес булып тыйылған зона киңлеге электрон-вольт (эВ) булған кристалдар тора. Мәҫәлән, алмаз — киң зоналы ({{num|6|эВ}} тирәһе), ә индий арсениды (арсенид индия) — тар зоналы ({{num|0.35|эВ}}) ярымүткәргес. Бик күп химик элементтар- ярымүткәргес (германий, кремний, селен, теллур, мышьяк һәм башҡа), шулай уҡ күп кенә ҡушып иретелгән һәм химик ҡушылма (галлий арсениды һәм башҡа) матдәләр. Саф кристалл рәшәткәһендәге башҡа химик элементтың атомы — химик ҡушылма (мәҫәлән, кремний кристалында атом фосфор, бор атомы һәм башҡа) тип атала. Ҡушылма атом электронын кристалға биреүе (кремний кристалында фосфор атомы), йәки алыуына (бор) ҡарап, ҡушылма атомдарҙы донор, йә иһә акцептор тиҙәр. Кристалл рәшәткәһендәге ниндәй атом урынын алмаштырғанына, ниндәй критсаллографик яҫылыҡҡа урынлашыуына ҡарап, ҡушылдыҡтың үҙенсәлеге үҙгәрә ала. Ярымүткәргестәрҙең үткәреүсәнлеге температураға ныҡ бәйле. Температура абсолют нулгә яҡынайғанда ярымүткәргестәр диэлектриктар үҙенсәлегенә эйә була. == Физик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу == Ярым үткәргестәрҙең физик үҙенсәлектәре металл, йәки диэлектриктар менән сағыштырғанда яҡшыраҡ өйрәнелгән. Быға күп төрлө башҡа матдәләрҙә күҙәтелмәй торған эффекттар булышлыҡ итә , улар тәү сиратта ярым үткәргестәрҙең зоналы структура төҙөлөшө менән һәм тыйылған тар зонаһы булыуы менән бәйле. Әлбиттә, ярым үткәргестәрҙе өйрәнеүгә төп стимул булып, ярым үткәргес приборҙар һәм интеграль микросхемалар эшләп сығарыу тора. Был тәү сират та саҡматашҡа (кремний) , тағы башҡа ([[Германий|Ge]], [[GaAs]], [[фосфид индия|InP]], [[антимонид индия|InSb]]) кеүек берләшмәләргә ҡағыла. Саҡматаш — тура зоналы булмаған ярым үткәргес, оптик үҙенсәлектәре [[фотодиод]]тар һәм ҡояш батареяларын эшләү өсөн файҙаланыла , ләкин уны яҡтылыҡ сығанағы итеп эшләтеү бик ауыр. Бында тура зоналы ярым үткәгестәргә бер ни етә алмай — A<sup>III</sup>B<sup>V</sup> тибындағы берләшмәләр, улар араһында яҡтылыҡ диодтары (светодиодтар) һәм ярымүтәргес лазерҙар эшләүҙә ҡулланылған [[Арсенид галлия|GaAs]], [[нитрид галлия|GaN]]. Ысын ярым үткәргес абсолют нуль булған температурала, үткәреүсәнлек зонаһында бәйһеҙ таратыусыларҙан айырмалы , үҙен диэлектрик кеүек тота . Легирлау ваҡытында ситуацияның үҙгәреүе мөмкин (вырожденные полупроводники). Технологтарҙың саф матдәләр алыу мөмкинлектәре бар, шуға күрә Авогардо һаны өсөн яңы эталон эшләү мәсьәләһе ҡалҡа. == Ярым үкәргестәр исемлеге == ярым үткәргестәрҙе бер нисә төргә бүлеп йөрөтәләр: * '''''ябай''''' [[ярым үткәргес материалдар]] — химик элементтар: бор B, углерод C, германий Ge, кремний Si, селен Se, сера S, сурьма Sb, теллур Te и йод I. Германий, кремний һәм селен үҙ аллы киң ҡулланыла. Ҡалғандар легирлау өсөн ҡушылма , йәки ҡатмарлы ярым үткәгес материалдар компоненттары итеп ҡулланыла; * '''''ҡатмарлы'''''ярым үткәргес материалдар төркөмөнә ике, өс, йәки унан да күберәк химик берләшмәләр инә. Ике элементтан торған ярым үткәргес материалдар ''бинар'', химияла ҡабул ителгәнсә, ҡайһы компоненттың металл үҙенсәлектәре әҙерәк сағылһа, шуның исемен йөрөтә. Шулай итеп, составында мышьяк булған бинар берләшмәләр, ''арсенид'',көкөрт  — ''сульфид'', теллур — ''теллурид'', углерод — ''карбид'' исемдәрен йөрөтә. Ҡатлаулы ярым үткәргес материалдарҙы берләшмәнең компоненттары Д.И.Менделеев элементтарҙың периодик системаһындағы ҡайһы төркөмгә инә, шул төркөм һаны буйынса йыялар , һәм латин алфавитындағы хәрефтәр менән билдәләйҙәр (A — беренсе элемент, B — икенсе һ.б.). Мәҫәлән, бинар берләшмә - индий фосфиды InP A<SUP>III</SUP>B<SUP>V</SUP> Түбәндәге берләшмәләр киң ҡулланыла: ;A<SUP>III</SUP>B<SUP>V</SUP> * InSb, InAs, InP, GaSb, GaP, AlSb, GaN, InN ;A<SUP>II</SUP>B<SUP>V</SUP> * CdSb, ZnSb ;A<SUP>II</SUP>B<SUP>VI</SUP> * ZnS, ZnSe, ZnTe, CdS, CdTe, HgSe, HgTe, HgS ;A<SUP>IV</SUP>B<SUP>VI</SUP> * PbS, PbSe, PbTe, SnTe, SnS, SnSe, GeS, GeSe шулай уҡ ҡурғаш , аҡ ҡурғаш, германий, кремний окиселдары, һәм феррит, аморф былалар һәм башҡа бик күр берләшмәләр (A<SUP>I</SUP>B<SUP>III</SUP>C<SUB>2</SUB><SUP>VI</SUP>, A<SUP>I</SUP>B<SUP>V</SUP>C<SUB>2</SUB><SUP>VI</SUP>, A<SUP>II</SUP>B<SUP>IV</SUP>C<SUB>2</SUB><SUP>V</SUP>, A<SUP>II</SUP>B<SUB>2</SUB><SUP>II</SUP>C<SUB>4</SUB><SUP>VI</SUP>, A<SUP>II</SUP>B<SUP>IV</SUP>C<SUB>3</SUB><SUP>VI</SUP>). Күрһәтелгән бинар берләшмәләрҙең күбеһенең нигеҙендә уларҙың ҡаты растворҙарын алып була : (CdTe)<SUB>x</SUB>(HgTe)<SUB>1-x</SUB>, (HgTe)<SUB>x</SUB>(HgSe)<SUB>1-x</SUB>, (PbTe)<SUB>x</SUB>(SnTe)<SUB>1-x</SUB>, (PbSe)<SUB>x</SUB>(SnSe)<SUB>1-x</SUB> и других. A<SUP>III</SUP>B<SUP>V</SUP> берләшмәләре, башлыса, ныҡ юғары йышлыҡта эшләгән электрон техника изделиелары эшләүҙә ҡулланыла. A<SUP>II</SUP>B<SUP>V</SUP> берләшмәләрен күренеүсе өлкәләр [[люминофор]]ҙар, [[светодиод]]тар, Холл датчигы, модуляторҙарҙа ҡулланалар. A<SUP>III</SUP>B<SUP>V</SUP>, A<SUP>II</SUP>B<SUP>VI</SUP> и A<SUP>IV</SUP>B<SUP>VI</SUP>- яҡтылыҡ сығанаҡтарын һәм ҡабул итеүселәрен, нурланыш индикаторҙарын һәм модуляторҙарын эшләгәндә ҡулланалар . Окислы ярым үткәргес берләшмәләр фотоэлементтар, юғары йышлыҡлы индуктивлыҡ турайтҡыстары һәм үҙәктәре итеп ҡулланалар. {| class="wikitable" |+ Физические свойства соединений типа A<SUP>III</SUP>B<SUP>V</SUP> ! Параметры || AlSb || GaSb || InSb || AlAs || GaAs || InAs |- |Температура плавления, К||1333||998||798||1873||1553||1218 |- |Постоянная решётки, [[Ангстрем|Å]]||6,14||6,09||6,47||5,66||5,69||6,06 |- |Ширина запрещённой зоны Δ''E'', эВ||0,52||0,7||0,18||2,2||1,32||0,35 |- |Диэлектрическая проницаемость ε||8,4||14,0||15,9|| — || — || — |- |Подвижность, см²/(В·с): |colspan="6"| |- |электронов||50||5000||60 000|| — ||4000||34000<ref name="xumuk-InAs">[http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1686.html Индия арсенид]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Химическая энциклопедия</ref> |- |дырок||150||1000||4000|| — ||400||460<ref name="xumuk-InAs" /> |- |Показатель преломления света, n||3,0||3,7||4,1|| — ||3,2||3,2 |- |Линейный коэффициент теплового<br>расширения, K<SUP>-1</SUP>|| — ||6,9·10<SUP>-6</SUP>||5,5·10<SUP>-6</SUP>||5,7·10<SUP>-6</SUP>||5,3·10<SUP>-6</SUP>|| — |} === группа IV === * собственные полупроводники ** [[Кремний]] — Si ** [[Германий]] — Ge ** [[Серое олово]] — α-Sn * составной полупроводник ** [[Карбид кремния]] — SiC ** [[Кремний-германий]] — SiGe === Группа III-[[Подгруппа азота|V]] === * 2-компонентные полупроводники ** [[Антимонид алюминия]] — AlSb ** [[Арсенид алюминия]] — AlAs ** [[Нитрид алюминия]] — AlN ** [[Фосфид алюминия]] — AlP ** [[Нитрид бора]] — BN ** [[Фосфид бора]] — BP ** [[Арсенид бора]] — BAs ** [[Антимонид галлия]] — GaSb ** [[Арсенид галлия]] — GaAs ** [[Нитрид галлия]] — GaN ** [[Фосфид галлия]] — GaP ** [[Антимонид индия]] — InSb ** [[Арсенид индия]] — InAs ** [[Нитрид индия]] — InN ** [[фосфид индия]] — InP * 3-компонентные полупроводники ** Al<sub>x</sub>Ga<sub>1-x</sub>As ** [[InGaAs]], In<sub>x</sub>Ga<sub>1-x</sub>As ** [[InGaP]] ** [[AlInAs]] ** [[AlInSb]] ** [[GaAsN]] ** [[GaAsP]] ** [[AlGaN]] ** [[AlGaP]] ** [[InGaN]] ** [[InAsSb]] ** [[InGaSb]] * 4-компонентные полупроводники ** [[AlGaInP]], [[InAlGaP]], [[InGaAlP]], [[AlInGaP]] ** [[AlGaAsP]] ** [[InGaAsP]] ** [[AlInAsP]] ** [[AlGaAsN]] ** [[InGaAsN]] ** [[InAlAsN]] ** [[GaAsSbN]] * 5-компонентные полупроводники ** [[GaInNAsSb]] ** [[GaInAsSbP]] === Группа II-[[Халькогены|VI]] === * 2-компонентные полупроводники ** [[Селенид кадмия]] — CdSe ** [[Сульфид кадмия]] — CdS ** [[Теллурид кадмия]] — CdTe ** [[Оксид цинка]] — ZnO ** [[Селенид цинка]] — ZnSe ** [[Сульфид цинка]] — ZnS ** [[Теллурид цинка]] — ZnTe ** [[Теллурид свинца]] — PbTe * 3-компонентные полупроводники ** [[CdZnTe]], [[CZT]] ** [[HgCdTe]] ** [[HgZnTe]] ** [[HgZnSe]] === Группа I-[[Галогены|VII]] === * 2-компонентные полупроводники ** [[Хлорид меди(I)|Хлорид меди, CuCl]] === Группа IV-[[Халькогены|VI]] === * 2-компонентные полупроводники ** [[Селенид свинца]], [[PbSe]] ** [[Сульфид свинца]], [[PbS]] ** [[Теллурид свинца]], [[PbTe]] ** [[Моносульфид олова|Сульфид олова]], [[SnS]] ** [[Теллурид олова]], [[SnTe]] * 3-компонентные полупроводники ** [[PbSnTe]] ** Tl<sub>2</sub>SnTe<sub>5</sub> ** Tl<sub>2</sub>GeTe<sub>5</sub> === Группа V-[[Халькогены|VI]] === * 2-компонентные полупроводники ** [[Теллурид висмута]], Bi<sub>2</sub>Te<sub>3</sub> === Группа II—V === * 2-компонентные полупроводники ** [[Фосфид кадмия]], Cd<sub>3</sub>P<sub>2</sub> ** [[Арсенид кадмия]], Cd<sub>3</sub>As<sub>2</sub> ** [[Антимонид кадмия]], Cd<sub>3</sub>Sb<sub>2</sub> ** [[Фосфид цинка]], Zn<sub>3</sub>P<sub>2</sub> ** [[Арсенид цинка]], Zn<sub>3</sub>As<sub>2</sub> ** [[Антимонид цинка]], Zn<sub>3</sub>Sb<sub>2</sub> === Башҡалар === ** [[CuInGaSe]] ** [[Силицид платины]], [[PtSi]] ** [[Иодид висмута(III)]], BiI<sub>3</sub> ** [[Иодид ртути(II)]], HgI<sub>2</sub> ** [[Бромид таллия(I)]], [[TlBr]] ** [[Иодид меди(II)]], CuI<sub>2</sub> ** [[Дисульфид молибдена]], MoS<sub>2</sub> ** [[Селенид галлия]], [[GaSe]] ** [[Сульфид олова(II)]], [[SnS]] ** [[Сульфид висмута]], Bi<sub>2</sub>S<sub>3</sub> * Разные оксиды ** [[Диоксид титана]], TiO<sub>2</sub> ** [[Оксид меди(I)]], Cu<sub>2</sub>O ** [[Оксид меди(II)]], [[CuO]] ** [[Диоксид урана]], UO<sub>2</sub> ** [[Триоксид урана]], UO<sub>3</sub> === [[Органические полупроводники]] === * [[Тетрацен]] * [[Пентацен]] * [[Акридон]] * [[Перинон]] * [[Флавантрон]] * [[Индантрон]] * [[Индол]] * [[Alq3]] === [[Магнитные полупроводники]] === * [[Ферромагнетики]] ** [[Оксид европия]], [[EuO]] ** [[Сульфид европия]], [[EuS]] ** CdCr<sub>2</sub>Se<sub>4</sub> ** [[GaMnAs]] ** Pb<sub>1-x</sub>Sn<sub>x</sub>Te легированный Mn<sup>2+</sup> ** GaAs легированный Mn<sup>2+</sup> ** ZnO легированный Co<sup>2+</sup> * [[Антиферромагнетики]] ** [[Теллурид европия]], [[EuTe]] ** [[Селенид европия]], [[EuSe]] ** [[Оксид никеля(II)|Оксид никеля]], [[NiO]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Ян Тауц'' Фото- и термоэлектрические явления в полупроводниках. {{М.}}: Издательство иностранной литературы, 1962, 256 с. * ''Ян Тауц'' Оптические свойства полупроводников. {{М.}}: Мир, 1967, 74 с. nvbvyh26u9wzo6lnj9ulqk706uk71yq Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы 0 135042 1305497 1060170 2026-09-14T09:42:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305497 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы''' ([[26 декабрь]] [[1929 йыл]] — [[28 март]] [[2016 йыл]]) — ғалим-инженер-механик. 1962—2004 йылдарҙа [[Мәскәү]] ҡалаһындағы Газ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының (Газпром ВНИИГАЗ) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан — институт директорының беренсе урынбаҫары, 1994 йылдан — «Газ транспорты» бүлеге директоры. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[СССР]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1974). == Биографияһы == Заһиҙулла Талип улы Ғәлиуллин 1929 йылдың 26 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бәләбәй кантоны <ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының {{ТУ|Баҡалы районы}}</ref> [[Яңы Урсай (Баҡалы районы)|Яңы Урсай]] ауылында тыуған. [[1947 йыл]]да Карповка ете йыллыҡ мәктәбен Маҡтау грамотаһы менән тамамлай (Карповка ауылы Баҡалы районы); [[1951 йыл]]да Өфө авиация техникумын «Махсус двигателдәр буйынса техник-механик» һөнәре буйынса (тик бишле билдәләренә) тамамлай. * 1956—1961 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]н (хәҙер — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]) «Нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау» һөнәре буйынса, инженер-механик квалификацияһы алып бик яҡшы билдәләргә тамамлай. * Өфө нефть институтын тамамлағас, институтта кафедрала, аҙаҡ — нефть эшкәртеү буйынса Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтының нефть һәм газды транспортлау бүлегендә эшләй. * И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында аспирантура (хәҙер — академик Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты). * 1967—2003 йылдарҙа «ВНИИГАЗ» Бөтә союз тәбиғи газ фәнни-тикшеренеү институтының газды магистраль транспортлау өлкәһендә техник сәйәсәте етәксеһе. Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы 2016 йылдың 28 мартында [[Мәскәү өлкәһе]]нең Развилка ҡасабаһында вафат була. == Төп фәнни ҡаҙаныштары == Магистраль газ торбаларын проектлау, уларҙы эксплуатациялау шарттарында ышаныслылығын арттырыу, газды алыҫҡа транспортлағанда ресурстарҙы һаҡлау өлкәһендә алдынғы белгес, магистраль газ торбаларына гидравлик һәм йылылыҡ иҫәпләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Яңы класлы газ торбалары ҡоролмаларына күсеүҙе нигеҙләй, был газды алыҫ араға транспортлау системаһы өсөн үткәргес торбалар төҙөүгә металл сарыф итеүҙе ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә һәм илдә тәбиғи газ сығарыуҙы арттырыуҙа хәл иткес роль уйнай. Һөҙөмтәләр Бохара — Урал, Урта Азия — Үҙәк, Игрим — Серов, Ухта — Торжок, Ырымбур — СССР-ҙың дәүләт сиге («Союз», 1978), Уренгой — Помара — Ужгород (1983), Ямбург — СССР-ҙың көнбайыш сиге («Прогресс», 1985) һәм башҡаларҙа магистраль газ торбалары ҡеүәтен проектлау һәм үҙләштереүҙә файҙаланыла. Утыҙ биштән ашыу техник фәндәр кандидаты етәксеһе, һуңынан уларҙың дүртәүһе техник фәндәр докторы булып китә. == Хеҙмәттәре һәм уйлап табыуҙары == Баҫтырылған ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, ҡырҡ биш уйлап табыу авторы. * «Новые методы проектирования газонефтепроводов», М.: Недра, 1964 г.. * «Интенсификация магистрального транспорта газа». М.: Недра, 1989 г. * «Внутренние покрытия труб на магистральных газопроводах». М.: ООО « ИРЦ Газпром», 2006 г. * «Нестационарные (переходные) тепловые и гидравлические режимы магистральных гозопроводов, проложенных в многолетнемерзлых грунтах». М.: ОАО «Газпром» ООО «Газпром ЭКСПО», 2009 г. * «Развитие научных исследований, техники и технологий в области трубопроводного транспорта газа». Изд. ООО «Газпром ВНИИГАЗ», 2009 г. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1974), * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945), * «Газ сәнәғәтенең почетлы хеҙмәткәре» (1977), * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992), * «Газ сәнәғәте хеҙмәт ветераны» (2002). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4680-liullin-za-i-ulla-talip-uly}} {{V|25|12|2018}} * [http://www.gubkin.ru/wps/wcm/connect/gubkin_portret/st-portret-gallery/sa-portret-gallery/sa-portret-gallery-transfer-201101/galiullin-zagidulla-talipovich Галиуллин Загидулла Талипович // Справочник «Профессора РГУ нефти и газа им И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703125204/http://www.gubkin.ru/wps/wcm/connect/gubkin_portret/st-portret-gallery/sa-portret-gallery/sa-portret-gallery-transfer-201101/galiullin-zagidulla-talipovich |date=2011-07-03 }} [http://www.gubkin.ru/wps/wcm/connect/gubkin_portret/st-portret-gallery/sa-portret-gallery/sa-portret-gallery-transfer-201101/galiullin-zagidulla-talipovich М. Губкина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703125204/http://www.gubkin.ru/wps/wcm/connect/gubkin_portret/st-portret-gallery/sa-portret-gallery/sa-portret-gallery-transfer-201101/galiullin-zagidulla-talipovich |date=2011-07-03 }} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=21365 Галиуллин Загидулла Талипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008101005/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=21365 |date=2025-10-08 }} [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] a64y0bu53eqgtgq9ohrm3eqej9gbg7q Чесноков Фёдор Маркелович 0 135098 1305479 1059172 2026-09-13T23:49:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чесноков Фёдор Маркелович''' ([[7 май]] [[1896 йыл]] — [[25 май]] [[1938 йыл]]) — [[Эрзя теле|моҡша]] совет яҙыусыһы, новелласы, драматург, әҙәбиәт белгесе. Мордва әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Фёдор Маркелович Чесноков 1896 йылдың 7 майында Һарытау губернаһының Лопатинский улусы Петр өйәҙе (хәҙер [[Пенза өлкәһе]]нең Лопатинский районы) Пылково ауылында тыуған. Сығышы менән крәҫтиәндәрҙән. Земство мәктәбен тамамлай, һуңынан 1912 йылда ике йыллыҡ Кутьинский училищеһын тамамлай. 16 йәшенән башланғыс мәктәптә уҡыта. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнаша. [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронтта]] [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафтарында һуғыша. Һуғыштан һуң бөтә көсөн туған халҡының мәғариф эшенә, мәҙәни төҙөлөш эштәренә һала. 1922 йылдан Чесноков Мәскәүҙә йәшәй, бында юғары белем ала: 1924 йылда Ҡыҙыл профессура институтында әҙәби бүлекте, Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик университетында аспирантураны тамамлай. 1932 йылға тиклем СССР халыҡтары үҙәк нәшриәтендә мордва секцияһы мөхәррире, "Учпедгиз"дың мордва секцияһы мөхәрририәтендә эшләй. Мәскәү тормошо осоронда Ф. Чесноков билдәле мордва ғалимдары А.Рябов, Т. Даниловтар авторҙашлығында мордва мәктәптәре өсөн дәреслектәр төҙөй, ижади эш менән шөғөлләнә, шулай уҡ «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә хеҙмәттәшлек итә, беренсе әҙәби аҙымдарын уның менән бәйләй. 1933 йылдан — Саранскиҙа мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтының әҙәбиәт секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылда Беренсе Бөтә союз совет яҙыусылары съезының делегаты, унда мордва әҙәбиәте тураһында доклад менән сығыш яһай. 1938 йылда репрессиялана һәм шул уҡ йылда атып үлтерелә. КПСС-тың XX съезынан һуң реабилитациялана. == Ижады == 1922 йылда тәүге «Сыр учитель» хикәйәһе баҫыла («Старый учитель»), ауыл Совет власының тәүге йылдарында уҡытыусының күңел торошо тураһында һөйләнә. Тиҙҙән хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығы баҫылып сыға («Село раскололось», 1926), («Другим путем», 1927), («Первые огни», 1932), «Избранные рассказы» (1959), «Гул нового времени» (1974) һәм башҡалар, уларҙа яҙыусының реалистик таланты асыҡ сағыла. Хикәйәләр, очерктар, юл яҙмалар, пьесалар, әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр һ. б. авторы. Уның әҫәрҙәренең геройҙары булып хеҙмәт кешеһе тора, ә өҫтөнлөк иткән темаһы — революция, граждандар һуғышы, коллективлаштырыу, яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарындағы синфи көрәш, Совет власының урынлашыуы, дин ҡалдыҡтарына ҡаршы көрәш, мәҙәни революция. Хикәйәләүҙең дөрөҫлөгө шул йылдарҙағы документаль материалдарҙы, үҙе һәм башҡалар шаһит булған ваҡиғаларҙы ҡулланыу иҫәбенә өлгәшелә. Төп иғтибарҙы геройҙың ҡарашы формалашыу проблемаларына бирә. Ф. Чесноков исеме менән мордва әҙәбиәтендә драматургия жанрының барлыҡҡа килеүе бәйле. 1924 йылда Мәскәүҙә, Үҙәк нәшриәттә Е.Окин һәм Т. Васильев менән авторҙашлыҡта «Эрзянь пьесат» («Моҡша» пьесалары) йыйынтығы баҫылып сыға, улар «Кавто киява» («Два пути»), «А мон кедензэ палынь» («А я его руки целовал»), «Роки туво» («Хрюкающая свинья»), «Велув» («Совместно»), «Барщинань шкасто» («Во времена барщины»), «Калдоргауть ташто кайтнэ» («Расшатан старый быт», рус теленә тәржемә ителгән), революциянан һуң мордва ауылының көнкүрешен һүрәтләүгә арналған. Драматик мираҫы революцион-агитациялы, тарихи, көнкүреш пьесалар, сатирик комедиялар рәтенә инә. Уның драматик әҫәрҙәрендә тарихи осорҙа көнүҙәк, киҫкен һәм актуаль булған проблемалар сағыла. Мөһим социаль проблемалар, конфликттың киҫкенлеге, тәрән психологизм — Чесноковтың драма әҫәрҙәренә хас һыҙаттар. Ул шулай уҡ балалар өсөн әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. Юғары сәнғәт кимәле авторҙың балалар өсөн яҙылған «Тетяк левкс» («Весь в папу», 1929), һәм башҡа йыйынтыҡтарға ингән әҫәрҙәренә хас Әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр авторы. Чесноков мордва әҙәби-сәнғәт тәнҡите үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уның «Аволь ансяк кастано» («Не только растем», 1931), «Мокшэрзянь драматургиядонтя» («О мордовской драматургии», 1934), «Эрзянь фольклордонтя» («Об эрзянском фольклоре», 1934) мәҡәләләре ижади ҡыйыулыҡ, объективлыҡ һәм дәүмәллек менән айырыла. 1933 йылда Ф. Чесноков офография, синтаксис һәм мордва теленең терминологияһы мәсьәләләре буйынса Саранскиҙа үткән тел конференцияһы ойоштороусыларының береһе була. Чесноков әҫәрҙәре республика милли мәктәптәр өсөн хрестоматия һәм дәреслектәргә ингән. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/biography/chesnokov-fedor-markelovich.htm Федор Маркелович Чесноков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328101200/http://www.biografija.ru/biography/chesnokov-fedor-markelovich.htm |date=2020-03-28 }} * [https://slovar.wikireading.ru/1361147 Федор Маркелович Чесноков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426213243/https://slovar.wikireading.ru/1361147 |date=2018-04-26 }} [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:СССР-ҙың балалар яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:Рәсәй драматургтары]] [[Категория:СССР драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] nke5ci49300flyl78245m4t1m8fzede Шалухин Станислав Петрович 0 139776 1305480 1281415 2026-09-14T00:41:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шалухин Станислав Петрович '''([[1 март]] [[1952 йыл]] — [[2 июль]] [[2002 йыл]]) — шағир, музыкант, журналист, тәржемәсе. 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Станислав Петрович Шалухин [[1952 йыл]]дың 1 мартында [[Өфө]]лә тыуған. Мәктәптән һуң, [[1969]]—[[1970 йыл]]дарҙа, автослесарь булып эшләй. Ике йыл армияла хеҙмәт итә, [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. [[1977 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «журналистика» һөнәре буйынса филология факультетын тамамлай. Юғары белем алғас, [[«Ленинец» гәзите]]ндә хәбәрсе булып эшләй, 1980—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә мөхәррир була, аҙаҡ урта мәктәп уҡытыусыһы, коммерция фирмаһының реклама бүлеге начальнигы, журналист, 1999 йылдан алып — «[[Бельские просторы]]» әҙәби-нәфис журналының шиғриәт бүлеге мөдире булып эшләй. Армия хеҙмәте ваҡытында шиғырҙар яҙа, [[1970 йыл]]дан баҫтыра башлай. Университет гәзитендә, «Тропинка» альманахында, «Орбита» (1980) коллектив йыйынтыҡта, «Литературная учеба», «Бельские просторы», «Орбита» журналдарында, «Киске Өфө» гәзитендә нәшер ителә Шиғыр<ref>[http://www.kreschatik.nm.ru/33/29.htm Станислав ШАЛУХИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429183213/http://www.kreschatik.nm.ru/33/29.htm |date=2014-04-29 }}</ref> һәм проза яҙа(«Грушенька» романы), гитарала уйнай. 2001 йылда компакт-дискҡа үҙенең йырҙарын яҙа<ref>[http://shanson-e.tk/forum/showthread.php?t=64215 Станислав Шалухин и Елена Анненкова — Сны о дожде (2001) (320 kbps) — Музыкальный огонек]</ref>. [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһы]], үҙенең шиғырҙарын уҡый, уларға яҙылған йырҙар башҡара. Шағирә [[Зөлфиә Ханнанова]]ның шиғырҙарын башҡорт теленән тәржемә итеү менән шөғөлләнгән. 1990—1995 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала Советы депутаты була. Станислав Петрович Шалухин [[2002 йыл]]дың 2 июлендә [[Өфө]]лә затон күпере янында юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була. === Ғаиләһе === Ҡатыны Шалухина Маргарита Георгиевна — педагог, «Башҡортостандың халыҡ медицинаһы» ассоциацияһы президенты Улы, Шалухин Андрей Станиславович — музыкант, Via Chappa хип-хоп төркөмөнөң нигеҙһалыусыһы һәм элекке ҡатнашыусыһы. Ҡыҙы, Шалухина Элла Станиславовна — шағирә, яҙыусы, «Водоканал-Инвест-Консалтинг» компанияһы етәксеһе, Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. Ҡыҙы, Шалухина Ольга Станиславовна — психолог, Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Шағирҙың шиғырҙарын башҡорт теленә шағирә [[Тамара Ғәниева]] тәржемә иткән<ref>[http://vsevidno.ru/vision/?eyes=104597 Железная леди башкирской поэзии — vsevidno.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429194552/http://vsevidno.ru/vision/?eyes=104597 |date=2014-04-29 }}</ref>. == Китаптары == * Шиғыр йыйынтығы: «Посвящение» (Башкирское книжное издательство, 1985 год), * «Душа, идущая ко мне» (издательство «Скиф», 2000), «Посвящение II». == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Станислав Шалухин. «С высот небесных», ж-л Бельские просторы № 2, 2008. * Голоса вещей — 2. Взгляд на уфимскую литературу: Альманах литературного объединения «УФЛИ» / сост. и ред. А. Г. Хусаинов. — Уфа : Вагант, 2008. — 264 с. (Уфимская книга) ISBN 978-5-9635-0138-2 Стихи С. Шалухина. с. 59. == Һылтанмалар == * http://www.hrono.ru/text/2008/grah02_08.html * http://www.bard.ru/html/Shaluhin_S..htm * http://www.biografija.ru/biography/shalukhin-stanislav-petrovich.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718202133/http://www.biografija.ru/biography/shalukhin-stanislav-petrovich.htm |date=2019-07-18 }} * http://xn----7sbbae2fltck.xn--p1ai/novosti_rinka_truda_v_ufe.php?n=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920011544/http://xn----7sbbae2fltck.xn--p1ai/novosti_rinka_truda_v_ufe.php?n=2 |date=2020-09-20 }} * http://husainov.blogspot.ru/2009_05_01_archive.html * http://www.bashinform.ru/news/439518/ * http://posredi.ru/b_03_12_Stihi_Shaluhina.html * http://postpredstvorb.ru/?id=35323 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429195615/http://postpredstvorb.ru/?id=35323 |date=2014-04-29 }} * http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=2864 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429191816/http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=2864 |date=2014-04-29 }} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/118200/%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD Большая биографическая энциклопедия] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:1 мартта тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] 8bdl4dd5wxewfvblvzbi8dfdvbzkipx Ғайсин Салауат Мөхтәр улы 0 139777 1305493 1291678 2026-09-14T08:28:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305493 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғайсин Салауат Мөхтәр улы |оригинал имени = |изображение = |ширина = 150px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = 1992-2011 йылдарҙа «[[Башинформсвязь]]» берекмәһенең генераль директоры |дата рождения = 24.2.1940 |место рождения = Башҡорт АССР-ы, Учалы районы, [[Рәсүл]] ауылы |гражданство = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Рәсәй}} |подданство = |дата смерти = 5.01.2023 |место смерти = {{ВБУ|Өфө}} |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = | образование = Сибирский государственный университет телекоммуникаций и информатики|Новосибирский элемтә электротехник институты |награды и премии = СССР-ҙың Почётлы радисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре |сайт = |викисклад = |networth = }} '''Ғайсин Салауат Мөхтәр улы''' ([[24 февраль]] [[1940 йыл]] — [[5 ғинуар]] [[2023 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1992-2011 йылдарҙа «[[Башинформсвязь]]» йәмғиәтенең генераль директоры <ref>[http://www.bashinform.ru/news/321668-rukovoditel-oao-quot-bashinformsvyaz-quot-salavat-gaysin-nagrazhden-ordenom-pocheta/ ИА Башинформ]</ref><ref>[http://www.uralstars.com/ex/bis/direc.htm ОАО «Башинформсвязь»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618075952/http://www.uralstars.com/ex/bis/direc.htm |date=2018-06-18 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14253/?uauth=no Гайсин Салават Мухтарович<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229105207/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14253/?uauth=no |date=2020-02-29 }}</ref>. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. == Биографияһы == Салауат Мөхтәр улы Ғайсин 1958-1959 йылдарҙа [[Учалы]] ҡалаһындағы төҙөлөш тресында ташсы һәм балта оҫтаһы булып эшләй. 1964 йылда Себер дәүләт телекоммуникациялар һәм информатика университетын, атап әйткәндә, Новосибирский элемтә электротехник институтын «телефон-телеграф бәйләнеше» һөнәре буйынса тамамлай. 1965—1975 йылдарҙа — баш инженер, артабан Белореттағы элемтә эксплуатацион-техника үҙәге начальнигы. 1976 йылдан Башҡорт АССР-ның ПТУС начальнигы урынбаҫары, 1987 йылдың ноябрендә ул бер тауыштан предприятие начальнигы итеп һайлана. 1992 йылда, БАССР ПТУС-ы «[[Башинформсвязь]]» ААЙ итеп үҙгәртелгәндән һуң, Салауат Ғайсин предприятиеның генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм уны 2011 йылға саҡлы етәкләй. 1990—1995 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы була <ref>[http://gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/gaisinsm.php сайт ГС Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126183114/http://gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/gaisinsm.php |date=2016-01-26 }}</ref>. Рәсәй Тәбиғи фәндәр Академияһының Почетлы академигы, Башҡорт дәүләт университетының Почетлы академигы, Телекоммуникацияларҙың Сифат Академияһы мөхбир ағзаһы, «Өфө» футбол командаһының Почетлы президенты. 2011—2014 йылдарҙа — «Башинформсвязь» ААЙ-енең Директорҙар советы рәйесе, «Ростелеком» ААЙ-е президенты кәңәшсеһе. Ғайсин Салауат Мөхтәр улының һәм ул етәкләгән ун мең кешенән торған предприятие хеҙмәткәрҙәрҙең тырышлығы менән БР халҡы фатирҙарында стационар телефондар урынлаштырыу йыл һайын 50 меңдән артыҡ тәшкил итә. Ҡалаларҙа яҡынса 60 процент ғаилә һәм ауыл ерҙәрендә 23 процентҡа яҡын ғаилә телефондар менән тәьмин ителгән. Башҡортостан Республикаһында урындағы {{comment|тапшырғыс|передатчик}}тарҙың 72 радио тапшырыуы, 200 телевизион программаһы халыҡ иғтибарына еткерелә. Ғаиләһе: өйләнгән, улы бар. Салауат Мөхтәр улы Ғайсин 2023 йылдың 5 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-05/ushel-iz-zhizni-eks-rukovoditel-oao-bashinformsvyaz-salavat-gaysin-3095101 Ушел из жизни экс-руководитель «Башинформсвязи» Салават Гайсин. ИА «Башинформ», 5 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|06|01|2023}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Почёт Билдәһе» ордены * Салауат Юлаев ордены * «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы. * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе * «Элемтә оҫтаһы». * СССР-ҙың Почётлы радисы * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған элемтәсеһе Башҡорт дәүләт университетының Почётлы докторы, Коммуникациялар сифаты Халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы һәм Халыҡ-ара меценатлыҡ академияһы ағзаһы. == Китаптары == * «Очерки истории связи Башкирии» (Уфа, 1987) * «Электросвязь в Башкортостане: от телеграфа до Интернета» (Уфа, 2001). * «Верность слову» (Уфа, 2005) * «Исповедь» (Уфа,2006). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == «Республика Башкортостан» гәзите, 2010 й., 3-сө һан. "В ногу со временем" мәҡәләһе. == Һылтанмалар == * [http://www.rosskom.ru/all/page6231.php Почетные граждане России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030084004/http://www.rosskom.ru/all/page6231.php |date=2019-10-30 }} * http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082001/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 |date=2016-03-05 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=79 Журнал «Ватандаш». Генеральный директор Гайсин.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618075650/http://vatandash.ru/index.php?article=79 |date=2018-06-18 }} * http://www.bashinform.ru/news/248242-v-nogu-so-vremenem-k-70-letiyu-generalnogo-direktora-oao-bashinformsvyaz-salavata-gaysina/ * http://gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3Soziv/gaisinsm.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126183114/http://gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/gaisinsm.php |date=2016-01-26 }} * [http://www.biografija.ru/biography/gajsin-salavat-mukhtarovich.htm Биографическая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110160618/http://www.biografija.ru/biography/gajsin-salavat-mukhtarovich.htm |date=2017-11-10 }} * https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261865/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080614/https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261865/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.ros-vel.ru/?p=1196968675&id=1203713547 Персоны эпохи] * [http://www.uchaly.ru/news/nashemu_zemljaku_salavatu_mukhtarovichu_gajsinu_ispolnilos_70_let/2010-02-24-537 Сайт Учалинского района РБ] * http://resbash.ru/pdf/2010/2/RB-24-2-2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830170031/http://resbash.ru/pdf/2010/2/RB-24-2-2.pdf |date=2014-08-30 }} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала. Гайсин Салават Мухтарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916003417/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-09-16 }} * http://www.fcufa.pro/allarticle/lenta/61-klub/1366-s-dnem-rozhdeniya-salavat-mukhtarovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185354/http://www.fcufa.pro/allarticle/lenta/61-klub/1366-s-dnem-rozhdeniya-salavat-mukhtarovich |date=2016-03-04 }} * http://www.iksmedia.ru/articles/22477-Postulaty-zhizni-Calavata-Gajsina.html * http://ufa.bezformata.ru/listnews/bashinformsvyaz-salavat-gajsin-nagrazhden/303414/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081704/http://ufa.bezformata.ru/listnews/bashinformsvyaz-salavat-gajsin-nagrazhden/303414/ |date=2016-03-04 }} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Учалы районында тыуғандар]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] odtnskq5uio4ma9kf9ns2ucjeyy84gj Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы 0 140158 1305495 1283845 2026-09-14T08:45:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305495 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы''' ([[13 декабрь]] [[1954 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты<ref>[http://present5.com/gibadullin-rafail-vagitovich-upolnomochennyj-po-pravam-predprinimatelej-v/ Гибадуллин Рафаил Вагитович]</ref>. == Биографияһы == Рафаил Вәһит улы Ғибәҙуллин [[1954 йыл]]дың 13 декабрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Башҡорт. Юғары белемле, 1978 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. Тау инженер-электригы, тау инженеры (1988 йыл). Артабан Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Социологик фәндәр докторы (1990). Профессор. 1978—1980 — СССР Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә, взвод командиры, яғыулыҡ-майлау частары хеҙмәте начальнигы. 1980—1985 йй. — БАССР-ҙың комсомол һәм профсоюз органдарында эшләй. 1981—1985 йй. — Профсоюздарҙың Үҙәк Комитетының Башҡортостан Республикаһы буйынса хеҙмәт техник инспекторы. 1985—1992 йй. — «Когалымнефтегаз» производство берекмәһенең цех начальнигы, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары, «Ватьеганнефть» {{comment|нефть-газ табыу идаралығы|НГДУ}}ның профкомы рәйесе, Когалым ҡалаһының Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарын башҡорт нефтселәре отряды составында, ЦНИИ берекмәһендә бүлек начальнигы булып, үҙләштергән, «Когалымнефтегаз» производство берекмәһенең цех начальнигынан алып бүлек етәксеһенә тиклем юл үткән. 1992—1995 йй. — РФ «Лукойл-Уралнефтегаз» генераль директор урынбаҫары, генераль директоры. 1995—1996 йй. — «Роснефтеэкспорт» ААЙ-е башҡарыусы директоры (Мәскәү ҡалаһы). 1996—1998 йй. — «Башкирнефтепродукт» ААЙ-те структураһында етәксе вазифалары (Өфө ҡалаһы). 2000—2003 йй. — «Региональный трастовый центр» НП директоры. 2003—2006 йй. — «Энергонефтегаз-сервис» ЯСЙ-те генераль директоры. 2006—2012 йй. — «Стройинвест» инвестицион компанияһы" генераль директоры. 2012 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса {{comment|вәкил|уполномоченный}}. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәттәре һәм баҫмалары бар<ref>[http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831202853/http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ |date=2018-08-31 }}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты итеп һайлана (сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ комитеты ағзаһы) Өфө ҡала советы депутаты, гуманитар мәсьәләләр комитеты рәйесе, 1-се саҡырылыш Өфө ҡала округы Советының президиум ағзаһы<ref>[https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308131718/https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-03-08 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының II дәрәжә миҙалы * «За развитие нефтегазового комплекса России» миҙалы * «За заслуги перед городом Уфа» миҙалы * Рәсәй сәнәғәте һәм энергетикаһы министрлығының Почёт гамоталары * Рәсәй нефть һәм газ сәнәғәтселәре союзының Почёт гамоталары * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Почёт гамоталары<ref>[http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225102743/http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-02-25 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән. Ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гибадуллин Рафаиль Вагитович Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Башкортостан г. Уфа ул. Пушкина, 95, каб. 319 Тел. 280 −85 −45 сайт: http: //upprb. bashkortostan. ru/ == Һылтанмалар == * [http://alrf-rb.ru/about/board_of_trustees/1497/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012201054/http://alrf-rb.ru/about/board_of_trustees/1497/ |date=2018-10-12 }} Гибадуллин Рафаил Вагитович] * [http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831202853/http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ |date=2018-08-31 }} * [https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308131718/https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-03-08 }} * [http://present5.com/gibadullin-rafail-vagitovich-upolnomochennyj-po-pravam-predprinimatelej-v/ Гибадуллин Рафаил Вагитович] * [http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225102743/http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-02-25 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:13 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1954 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] p15vpnalkp1equrvq6id1euddv4ckwz Тимашев Сергей Михайлович 0 140525 1305447 1102184 2026-09-13T12:34:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305447 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тимашев Сергей Михайлович''' ([[16 ғинуар]]) [[28 ғинуар]] [[1866 йыл]] — [[27 ноябрь]] [[1922 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]]нең [[фән|ғалим]]-терапевы, педиатр. 1897—1922 йылдарҙа Томск университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1907 йылдан кафедра етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (1896), профессор (1901). == Биографияһы == Сергей Михайлович Тимашев 1866 йылдың 16 (28) ғинуарында [[Өфө]]лә рухани ғаиләһендә тыуған. Өфө дин училищеһын тамамлай. [[1881]]—[[1887 йыл]]дарҙа Өфө дини семинарияһында уҡый. 1888 йылда [[Томск дәүләт университеты|Томск университетының]] медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1893 йылда лекарь дәрәжәһендә отличие менән тамамлай<ref name="ТУ">Тимашев Сергей Михайлович // [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000035456 Профессора Томского университета: Биографический словарь. 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017110141/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000035456 |date=2019-10-17 }}</ref><ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Тимашев, Сергей Михайлович}}</ref>. [[1894 йыл]]да госпиталь терапевтик клиникаһына ординатор итеп тәғәйенләнә. [[1895 йыл]]да [[Санкт-Петербург]] ҡалаһына Тәжрибә медицина институтына ебәрелә. [[1896 йыл]]дың [[ғинуар]]ынан факультет ҡарамағындағы балалар клиникаһында штаттан тыш ординатор була<ref name="ТУ"/>. Шул уҡ йылда Томск университетында «Үпкә туберкулезы ваҡытында икенсел зарарланыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «медицина докторы» дәрәжәһен ала<ref name="ЭСБЕ"/>.. [[1897 йыл]]да Томск университетының балалар ауырыуҙары кафедраһы буйынса приват-доцент итеп тәғәйенләнә<ref name="ЭСБЕ"/>. [[1901 йыл]]да шул уҡ кафедрала — экстраординар, [[1907 йыл]]да ординар профессор була. Вафат булғанға тиклем ошо кафедраны етәкләй. Балалар клиникаһы мөдире була, яңы корпус төҙөү тураһындағы мәсьәләне күп тапҡырҙар күтәрә. Уның инициативаһы буйынса [[Томск]]иҙа беренсе балалар яслеләре асыла. [[1902 йыл]]да «Ясли» йәмғиәтен ойоштора. Педиатрия, аныҡлап әйткәндә, йоғошло сирҙәрҙе дауалау буйынса хеҙмәттәр авторы<ref>''Балашева Ирина Ивановна'' [https://cyberleninka.ru/article/n/120-let-kafedre-detskih-bolezney-sibirskogo-gosudarstvennogo-meditsinskogo-universiteta 120 лет кафедре детских болезней Сибирского государственного медицинского университета] // Бюллетень сибирской медицины. 2011</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Фән докторҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] ccgie6gh1heteyk5vn7mwbp8ix5mr0p Эстонияның милли парктары исемлеге 0 149453 1305485 1297232 2026-09-14T05:03:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305485 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Viru bog 0057.jpg|thumb|right|300px|Лахемаа Милли паркы]] ''' [[Эстония|Эстонияның]] милли парктары исемлеге ('''{{lang-ru|Список национальных парков Эстонии}}) эсенә милли парктар, тәбиғәт ҡурсаулыҡтары һәм ландшафт ҡурсаулыҡтары (тәбиғәт парктары) инә<ref name="protectionact">{{cite web | url=https://www.riigiteataja.ee/en/eli/508112013010/consolide | title=Nature Conservation Act | publisher=[[Riigikogu]] | accessdate=22 April 2014}}</ref>. Эстонияла 5 милли парк, 138 (йәки 144<ref name="estregistry">{{cite web | url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?list=LO&mount=view | title=Estonian Environmental Registry | publisher=Estonian Ministry of Environment | accessdate=22 April 2014}}</ref>) тәбиғәт ҡурсаулыҡтары һәм 151 ландшафт ҡурсаулыҡтары, шулай уҡ 116 (йәки 118<ref name="estregistry" />) һаҡланмалы зона һәм 537 парк, улар Эстонской ССР-ының ярашлы элекке стандарттарына тура килә <ref name=envirnews>{{cite web |title=Valitsus kiitis heaks nelja looduskaitseala kaitse-eeskirjad |url=http://www.envir.ee/1203933 |publisher=Estonian Ministry of Environment |accessdate=22 April 2014 |author=Berit-Helena Lano |language=et |date=2013-12-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109000155/http://www.envir.ee/1203933 |archivedate=9 January 2014 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109000155/http://www.envir.ee/1203933 |date=9 January 2014 }}</ref>. Улар Эстония майҙанының 18,1 процентын тәшкил итә <ref name=envirnews />: өйәҙҙәр араһында иң күп өлөш 32% (Ляэнемаа өйәҙе), иң әҙе — 9% (Пылвамаа өйәҙе)<ref name="envirIntro">{{cite web | url=http://www.envir.ee/67247 | title=Nature conservation | publisher=Estonian Ministry of Environment | accessdate=22 April 2014 | deadlink=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130331051314/http://www.envir.ee/67247# | archivedate=2013-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130331051314/http://www.envir.ee/67247 |date=2013-03-31 }}</ref>. == Милли парктар == {|class="wikitable sortable" !Русса атамаһы!!Эстонса атамаһы!!Урын!!Нигеҙләнгән!!Майҙаны, км²!!class="unsortable"|Координаттар |- |[[Карула (милли парк)|Карула]]|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000242&mount=view|name=Karula rahvuspark}}||Вырумаа, Варсту (волость)|Варсту, Вана-Рооса||1979-09-23||123.6||{{coord|57.7069|N|26.5058|E|display=inline}} |- |Лахемаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000511&mount=view|name=Lahemaa rahvuspark}}||Ляэне-Вирумаа, Вихула (волость)|Вихула, Вайнупеа||1971-05-31||729.2||{{coord|59.5831|N|25.8586|E|display=inline}} |- |Матсалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000300&mount=view|name=Matsalu rahvuspark}}||Ляэнемаа, Лихула (волость)|Лихула, Келу (Эстония)|Келу||1957-07-10||488.6||{{coord|58.7592|N|23.6483|E|display=inline}} |- |Соомаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000269&mount=view|name=Soomaa rahvuspark}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Метскюла (Вильяндимаа)|Метскюла||1957-07-10||398.4||{{coord|58.4483|N|25.1194|E|display=inline}} |- |Милли парк Вильсанди|Вильсанди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000250&mount=view|name=Vilsandi rahvuspark}}||Сааремаа, Кихельконна (волость)|Кихельконна, Роотсикюла (Сааремаа)|Роотсикюла||1937-10-19||238.8||{{coord|58.3861|N|21.8944|E|display=inline}} |- |} == Тәбиғәт ҡурсаулыҡтары== {|class="wikitable sortable" !Русса атамаһы!!Эстонса атамаһы!!Урын!!Нигеҙләнгән!!Майҙаны, км²!!class="unsortable"|Координаттары |- |Абрука (ҡурсаулыҡ)|Абрука|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000589&mount=view|name=Abruka looduskaitseala}}||Сааремаа, Ляэне-Сааре (волость)|Ляэне-Сааре, Абрука||1937-12-02||4.1||{{coord|58.1364|N|22.5192|E|display=inline}} |- |Агусалу (ҡурсаулыҡ)|Агусалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000599&mount=view|name=Agusalu looduskaitseala}}||Ида-Вирумаа, Иллука (волость)|Иллука, Каатерму||1981-05-24||110.6||{{coord|59.0892|N|27.5197|E|display=inline}} |- |Айду (ҡурсаулыҡ)|Айду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000090&mount=view|name=Aidu looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Паюси (волость)|Паюси, Вягари||2002-11-18||3.1||{{coord|58.6969|N|26.2239|E|display=inline}} |- |Аксте (ҡурсаулыҡ)|Аксте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000454&mount=view|name=Akste looduskaitseala}}||Пылвамаа, Вастсе-Куусте (волость)|Вастсе-Куусте, Кийдьярве||1977-08-30||1.9||{{coord|58.1661|N|27.0136|E|display=inline}} |- |Алема (ҡурсаулыҡ)|Алема|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000141&mount=view|name=Alema looduskaitseala}}||Харьюмаа, Нисси (волость)|Нисси, Мадила||1981-12-28||0.6||{{coord|59.0869|N|24.3292|E|display=inline}} |- |Аллираху (ҡурсаулыҡ)|Аллираху|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000146&mount=view|name=Allirahu looduskaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Сууре-Роотси||2005-07-20||19.7||{{coord|58.1572|N|22.7986|E|display=inline}} |- |Алам-Педья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000455&mount=view|name=Alam-Pedja looduskaitseala}}||Тартумаа, Тяхтвере (волость)|Тяхтвере, Илматсалу||1994-02-16||344||{{coord|58.4739|N|26.1697|E|display=inline}} |- |Ания (ҡурсаулыҡ)|Ания|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000461&mount=view|name=Anija looduskaitseala}}||Харьюмаа, Ания (волость)|Ания, Ания||1990-04-23||0.7||{{coord|59.3725|N|25.2767|E|display=inline}} |- |Анне (заповденик)|Анне|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000286&mount=view|name=Anne looduskaitseala}}||Тартумаа, Луунья (волость)|Луунья, Лохква||1986-07-28||0.2||{{coord|58.3631|N|26.7775|E|display=inline}} |- |Авасте (ҡурсаулыҡ)|Авасте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000464&mount=view|name=Avaste looduskaitseala}}||Пярнумаа, Халинга (волость)|Халинга, Хеленурме||1981-05-24||52.5||{{coord|58.6828|N|24.1917|E|display=inline}} |- |Эндла (ҡурсаулыҡ)|Эндла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000174&mount=view|name=Endla looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Йыгева (волость)|Йыгева, Эндла (Йыгевамаа)|Эндла||1939-09-07||101.6||{{coord|58.8644|N|26.1278|E|display=inline}} |- |Хаавассоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000625&mount=view|name=Haavassoo looduskaitseala}}||Сааремаа, Ляэне-Сааре (волость)|Ляэне-Сааре, Хирмусте||2013-12-19||4||{{coord|58.2442|N|22.2025|E|display=inline}} |- |Хюти (ҡурсаулыҡ)|Хюти|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000619&mount=view|name=Hüti looduskaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Хюти (Хийумаа)|Хюти||2013-11-10||0.3||{{coord|58.9133|N|22.4744|E|display=inline}} |- |Ихамару|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000140&mount=view|name=Ihamaru looduskaitseala}}||Пылвамаа, Пылва (волость)|Пылва, Аарна||1981-09-29||2.5||{{coord|58.1006|N|26.9336|E|display=inline}} |- |Ийдва|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000240&mount=view|name=Iidva looduskaitseala}}||Ярвамаа, Тюри (волость)|Тюри, Колу (Ярвамаа)|Колу||2006-07-26||8.1||{{coord|58.8547|N|25.2989|E|display=inline}} |- |Ярвекюла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000093&mount=view|name=Järveküla looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Тарвасту (волость)|Тарвасту, Мальтса||1990-08-20||2.7||{{coord|58.1606|N|26.0158|E|display=inline}} |- |Ярвселья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000218&mount=view|name=Järvselja looduskaitseala}}||Тартумаа, Вынну (волость)|Вынну, Агали (Эстония)|Агали||1957-07-10||1.9||{{coord|58.2778|N|27.3239|E|display=inline}} |- |Яэруметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000331&mount=view|name=Jäärumetsa looduskaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Кильги (Пярнумаа)|Кильги||2007-02-15||3.3||{{coord|58.4258|N|23.9|E|display=inline}} |- |Калана (ҡурсаулыҡ)|Калана|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000623&mount=view|name=Kalana looduskaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Калана (Хийумаа)|Калана||2013-12-19||0.3||{{coord|58.9181|N|22.1008|E|display=inline}} |- |Калита (ҡурсаулыҡ)|Калита|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000580&mount=view|name=Kalita looduskaitseala}}||Пярнумаа, Саарде (волость)|Саарде, Калита (Эстония)|Калита||2007-04-25||1.5||{{coord|58.0678|N|24.85|E|display=inline}} |- |Кабли (ҡурсаулыҡ)|Кабли|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000333&mount=view|name=Kabli looduskaitseala}}||Пярнумаа, Хяэдемеэсте (волость)|Хяэдемеэсте, Кабли||1991-07-11||7.4||{{coord|58.0083|N|24.4275|E|display=inline}} |- |Кахвена|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000191&mount=view|name=Kahvena looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Кыпу (волость)|Кыпу, Серукюла||2005-06-08||6.6||{{coord|58.2764|N|25.2356|E|display=inline}} |- |Каринымме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000296&mount=view|name=Karinõmme looduskaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Тарва (Пярнумаа)|Тарва||2006-12-20||3.9||{{coord|58.6119|N|23.9853|E|display=inline}} |- |Кареда (ҡурсаулыҡ)|Кареда|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000186&mount=view|name=Kareda looduskaitseala}}||Ярвамаа, Койги (волость)|Койги, Кахала (Койги)|Кахала||2005-07-13||3.6||{{coord|58.9272|N|25.7747|E|display=inline}} |- |Кеэри-Кариярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000285&mount=view|name=Keeri-Karijärve looduskaitseala}}||Тартумаа, Пухья (волость)|Пухья, Хярьянурме (Тартумаа)|Хярьянурме||2006-02-27||19.2||{{coord|58.3072|N|26.4381|E|display=inline}} |- |Кейсрипалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000617&mount=view|name=Keisripalu looduskaitseala}}||Валгамаа, Хельме (волость)|Хельме, Мёлдре||2013-10-09||0.3||{{coord|58.0183|N|25.9153|E|display=inline}} |- |Кескнымме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000236&mount=view|name=Kesknõmme looduskaitseala}}||Сааремаа, Кихельконна (волость)|Кихельконна, Кехила||2005-08-10||3.4||{{coord|58.4422|N|22.0364|E|display=inline}} |- |Кергу (ҡурсаулыҡ)|Кергу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000582&mount=view|name=Kergu looduskaitseala}}||Пярнумаа, Вяндра (волость)|Вяндра, Метсакюла (Пярнумаа)|Метсакюла||2007-04-25||4.4||{{coord|58.6467|N|24.7961|E|display=inline}} |- |Островок Кихну|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000628&mount=view|name=Kihnu laidude looduskaitseala}}||Пярнумаа, Кихну (волость)|Кихну, Линакюла||2014-03-03||42||{{coord|58.1781|N|23.9064|E|display=inline}} |- |Кирикураба|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000618&mount=view|name=Kirikuraba looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Пуурмани (волость)|Пуурмани, Тырве||2013-10-20||4.5||{{coord|58.5836|N|26.3906|E|display=inline}} |- |Кивимурру|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000622&mount=view|name=Kivimurru looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Торма (волость)|Торма, Вытиквере||2013-11-10||0.6||{{coord|58.8647|N|26.9178|E|display=inline}} |- |Кольга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000271&mount=view|name=Kolga looduskaitseala}}||Пярнумаа, Тыстамаа (волость)|Тыстамаа, Раммука (Пярнумаа)|Раммука||1991-07-11||2.8||{{coord|58.3839|N|23.8383|E|display=inline}} |- |Коймла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000620&mount=view|name=Koimla looduskaitseala}}||Сааремаа, Ляэне-Сааре (волость)|Ляэне-Сааре, Коймла||2013-11-10||0.3||{{coord|58.2175|N|22.1628|E|display=inline}} |- |Коорунымме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000258&mount=view|name=Koorunõmme looduskaitseala}}||Сааремаа, Мустьяла (волость)|Мустьяла, Мерисе||1965-04-02||12.7||{{coord|58.4736|N|22.1569|E|display=inline}} |- |Конгута (ҡурсаулыҡ)|Конгута|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000207&mount=view|name=Konguta looduskaitseala}}||Тартумаа, Конгута (волость)|Конгута, Конгута||2006-03-09||0.3||{{coord|58.2125|N|26.2792|E|display=inline}} |- |Кооркюла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000415&mount=view|name=Koorküla looduskaitseala}}||Валгамаа, Хуммули (волость)|Хуммули, Ети (Валгамаа)|Ети||1959-12-10||3.5||{{coord|57.8944|N|25.8639|E|display=inline}} |- |Куяру (ҡурсаулыҡ)|Куяру|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000575&mount=view|name=Kuiaru looduskaitseala}}||Пярнумаа, Тори (волость)|Тори, Куяру||2007-03-29||2.2||{{coord|58.4878|N|24.7297|E|display=inline}} |- |Куриметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000504&mount=view|name=Kurimetsa looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Судисте (Вильяндимаа)|Судисте||1998-11-16||0.6||{{coord|58.0794|N|25.6794|E|display=inline}} |- |Курисоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000188&mount=view|name=Kurisoo looduskaitseala}}||Ярвамаа, Албу (волость)|Албу, Ахула||2005-08-10||0.5||{{coord|59.1253|N|25.7683|E|display=inline}} |- |Кямбла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000509&mount=view|name=Kämbla looduskaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Тухала||1991-12-17||1.6||{{coord|59.2175|N|25.0125|E|display=inline}} |- |Кяревере (ҡурсаулыҡ)|Кяревере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000600&mount=view|name=Kärevere looduskaitseala}}||Тартумаа, Тарту (волость)|Тарту, Марамаа||2007-05-17||18||{{coord|58.4442|N|26.5219|E|display=inline}} |- |Кыргессааре (ҡурсаулыҡ)|Кыргессааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000611&mount=view|name=Kõrgessaare looduskaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Кыргессааре||2009-04-08||0.7||{{coord|58.9756|N|22.5017|E|display=inline}} |- |Кыпу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000570&mount=view|name=Kõpu looduskaitseala }}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Хейстесоо||1958-05-27||30.8||{{coord|58.9153|N|22.2067|E|display=inline}} |- |Лайдевахе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000512&mount=view|name=Laidevahe looduskaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Матсиранна||2002-11-04||24.5||{{coord|58.3186|N|22.8581|E|display=inline}} |- |Остров Лайду (ҡурсаулыҡ)|Остров Лайду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000052&mount=view|name=Laidu saare looduskaitseala}}||Сааремаа, Мустьяла (волость)|Мустьяла, Выхма||1965-04-02||0.2||{{coord|58.5211|N|22.2806|E|display=inline}} |- |Лаукесоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000168&mount=view|name=Laukesoo looduskaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Вирла||1981-05-24||25.6||{{coord|59.0428|N|25.305|E|display=inline}} |- |Лайксааре (ҡурсаулыҡ)|Лайксааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000237&mount=view|name=Laiksaare looduskaitseala}}||Пярнумаа, Саарде (волость)|Саарде, Лайксааре||2006-07-12||4||{{coord|58.1072|N|24.6403|E|display=inline}} |- |Лейгри (ҡурсаулыҡ)|Лейгри|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000275&mount=view|name=Leigri looduskaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Лейгри||1998-05-04||4.6||{{coord|58.8933|N|22.5806|E|display=inline}} |- |Лехтсааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000268&mount=view|name=Lehtsaare looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Карьясоо||1992-11-08||3.8||{{coord|58.5278|N|25.3147|E|display=inline}} |- |Лауласте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000318&mount=view|name=Laulaste looduskaitseala}}||Пярнумаа, Хяэдемеэсте (волость)|Хяэдемеэсте, Маяка||2005-12-21||10.7||{{coord|57.9733|N|24.5314|E|display=inline}} |- |Лейдиссоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000263&mount=view|name=Leidissoo looduskaitseala}}||Ляэнемаа, Ныва (волость)|Ныва, Ныммемаа||2002-11-04||82.2||{{coord|59.0947|N|23.7208|E|display=inline}} |- |Леппоя|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000319&mount=view|name=Leppoja looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Метскюла (Вильяндимаа)|Метскюла||2005-10-16||3.8||{{coord|58.3839|N|25.3342|E|display=inline}} |- |Лийва-Путла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000586&mount=view|name=Liiva-Putla looduskaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Хаэска (Сааремаа)|Хаэска||2007-05-07||1||{{coord|58.4033|N|22.6533|E|display=inline}} |- |Линнураба|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000247&mount=view|name=Linnuraba looduskaitseala}}||Рапламаа, Рапла (волость)|Рапла, Кодила||1959-03-01||33.9||{{coord|59.0639|N|24.5922|E|display=inline}} |- |Линди (ҡурсаулыҡ)|Линди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000517&mount=view|name=Lindi looduskaitseala}}||Пярнумаа, Тыстамаа (волость)|Тыстамаа, Кыпу||1958-09-11||11||{{coord|58.3258|N|24.2028|E|display=inline}} |- |Луусика|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000525&mount=view|name=Luusika looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Лаеквере (волость)|Лаеквере, Салутагусе (Ляэне-Вирумаа)|Салутагусе||1992-04-29||4.4||{{coord|59.0083|N|26.5814|E|display=inline}} |- |Луйтемаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000282&mount=view|name=Luitemaa looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Ильвесе||1939-01-26||113||{{coord|58.1586|N|24.5683|E|display=inline}} |- |Ляхкма|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000581&mount=view|name=Lähkma looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Кикепера||2007-04-25||1||{{coord|58.2758|N|24.8339|E|display=inline}} |- |Мадиссааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000595&mount=view|name=Madissaare looduskaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Тарва (Пярнумаа)|Тарва||2007-04-25||1||{{coord|58.6042|N|24.0275|E|display=inline}} |- |Мааласти|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000626&mount=view|name=Maalasti looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Кыо (волость)|Кыо, Савьяугу||2013-12-19||5.3||{{coord|58.5931|N|25.6936|E|display=inline}} |- |Маапаю|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000314&mount=view|name=Maapaju looduskaitseala}}||Харьюмаа, Ания (волость)|Ания, Пиллапалу||2005-06-05||4.5||{{coord|59.3214|N|25.5189|E|display=inline}} |- |Махтра|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000577&mount=view|name=Mahtra looduskaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Хабая||1959-03-01||76.1||{{coord|59.0925|N|24.9872|E|display=inline}} |- |Маху-Раннаметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000273&mount=view|name=Mahu-Rannametsa looduskaitseala}}||Ида-Вирумаа, Азери (волость)|Азери, Калви||2006-02-27||4.1||{{coord|59.4914|N|26.7372|E|display=inline}} |- |Маруору|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000530&mount=view|name=Maruoru looduskaitseala}}||Пылвамаа, Канепи (волость)|Канепи, Хино||2001-11-26||0.3||{{coord|57.9892|N|26.6808|E|display=inline}} |- |Мариметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000215&mount=view|name=Marimetsa looduskaitseala}}||Ляэнемаа, Ляэне-Нигула (волость)|Ляэне-Нигула, Яакна||1981-05-24||50.8||{{coord|58.94|N|24.0019|E|display=inline}} |- |Метсаяэре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000574&mount=view|name=Metsaääre looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Яамакюла||2007-03-29||1.6||{{coord|58.2867|N|24.7039|E|display=inline}} |- |Михкли (ҡурсаулыҡ)|Михкли|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000198&mount=view|name=Mihkli looduskaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Михкли||1957-07-10||0.9||{{coord|58.6217|N|24.1125|E|display=inline}} |- |Мурасте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000147&mount=view|name=Muraste looduskaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Идьманду||2005-08-17||1.4||{{coord|59.4642|N|24.4433|E|display=inline}} |- |Мурака (ҡурсаулыҡ)|Мурака|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000536&mount=view|name=Muraka looduskaitseala}}||Ида-Вирумаа, Ийзаку (волость)|Ийзаку, Аллику (Ида-Вирумаа)|Аллику||1957-07-10||140.6||{{coord|59.1486|N|27.1147|E|display=inline}} |- |Мусталлика|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000159&mount=view|name=Mustallika looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Йыгева (волость)|Йыгева, Эллаквере||1992-07-28||0.5||{{coord|58.715|N|26.43|E|display=inline}} |- |Мыйсамытса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000172&mount=view|name=Mõisamõtsa looduskaitseala}}||Вырумаа, Варсту (волость)|Варсту, Пяхни||2005-04-20||2.2||{{coord|57.5803|N|26.6553|E|display=inline}} |- |Найссоо (ҡурсаулыҡ)|Найссоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000569&mount=view|name=Naissoo looduskaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Найссоо||1964-02-04||1.2||{{coord|58.6094|N|24.1778|E|display=inline}} |- |Нехату|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000175&mount=view|name=Nehatu looduskaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Муристе||1957-07-10||10.2||{{coord|58.5472|N|23.6581|E|display=inline}} |- |Недрема|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000576&mount=view|name=Nedrema looduskaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Урита||1991-07-11||24.4||{{coord|58.5425|N|24.0658|E|display=inline}} |- |Нийнсони|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000546&mount=view|name=Niinsoni looduskaitseala}}||Харьюмаа, Ания (волость)|Ания, Пиллапалу||2000-11-13||1.1||{{coord|59.33|N|25.5636|E|display=inline}} |- |Нигула|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000213&mount=view|name=Nigula looduskaitseala}}||Пярнумаа, Хяэдемеэсте (волость)|Хяэдемеэсте, Непсте||1957-07-10||64.3||{{coord|58.0111|N|24.6831|E|display=inline}} |- |Нятси-Вылла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000201&mount=view|name=Nätsi-Võlla looduskaitseala}}||Пярнумаа, Аудру (волость)|Аудру, Эассалу||1957-07-10||108||{{coord|58.4461|N|24.0842|E|display=inline}} |- |Нымме-Раба|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000329&mount=view|name=Nõmme raba looduskaitseala}}||Ярвамаа, Тюри (волость)|Тюри, Кяревере (Ярвамаа)|Кяревере||2006-01-22||4.4||{{coord|58.6992|N|25.4508|E|display=inline}} |- |Оркьярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000249&mount=view|name=Orkjärve looduskaitseala}}||Харьюмаа, Нисси (волость)|Нисси, Ауде||2005-07-06||11.5||{{coord|59.1436|N|24.2472|E|display=inline}} |- |Охепалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000230&mount=view|name=Ohepalu looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Кадрина (волость)|Кадрина, Арбавере||1973-03-19||59.3||{{coord|59.3492|N|25.93|E|display=inline}} |- |Пааденурме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000560&mount=view|name=Paadenurme looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Лаеквере (волость)|Лаеквере, Каасиксааре||1992-04-29||3.4||{{coord|59.0325|N|26.8564|E|display=inline}} |- |Паадрема|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000043&mount=view|name=Paadrema looduskaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Нымме||2003-01-06||13.4||{{coord|58.5147|N|23.7625|E|display=inline}} |- |Падакырве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000252&mount=view|name=Padakõrve looduskaitseala}}||Тартумаа, Алатскиви (волость)|Алатскиви, Кокора||1964-09-08||15.6||{{coord|58.5997|N|27.0156|E|display=inline}} |- |Паопе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000281&mount=view|name=Paope looduskaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Изабелла (Эстония)|Изабелла||2006-10-25||22.3||{{coord|58.9725|N|22.4494|E|display=inline}} |- |Параспыллу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000167&mount=view|name=Paraspõllu looduskaitseala}}||Харьюмаа, Раэ (волость)|Раэ, Урвасте||1999-12-14||4.8||{{coord|59.2972|N|25.1036|E|display=inline}} |- |Парика (ҡурсаулыҡ)|Парика|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000190&mount=view|name=Parika looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Кухьявере||1981-05-24||21.9||{{coord|58.5083|N|25.7733|E|display=inline}} |- |Парму (ҡурсаулыҡ)|Парму|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000413&mount=view|name=Parmu looduskaitseala}}||Вырумаа, Миссо (волость)|Миссо, Кивиора||2006-07-06||10.3||{{coord|57.5561|N|27.305|E|display=inline}} |- |Пихла-Кайбальди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000267&mount=view|name=Pihla-Kaibaldi looduskaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Пилпакюла (Хийумаа)|Пилпакюла||1998-04-28||37.8||{{coord|58.9342|N|22.6922|E|display=inline}} |- |Пейпсивеэре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000624&mount=view|name=Peipsiveere looduskaitseala}}||Тартумаа, Вынну (волость)|Вынну, Ахунапалу||2013-12-19||346.1||{{coord|58.3808|N|27.3183|E|display=inline}} |- |Пещеры Пиуса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000100&mount=view|name=Piusa koobastiku looduskaitseala}}||Пылвамаа, Орава (волость)|Орава, Пиуса||1981-09-29||0.5||{{coord|57.8431|N|27.4656|E|display=inline}} |- |Пранди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000326&mount=view|name=Prandi looduskaitseala}}||Ярвамаа, Койги (волость)|Койги, Койги||1981-01-25||8.8||{{coord|58.8283|N|25.6522|E|display=inline}} |- |Пухату|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000042&mount=view|name=Puhatu looduskaitseala}}||Ида-Вирумаа, Иллука (волость)|Иллука, Кунингакюла||1967-01-16||123.9||{{coord|59.1525|N|27.7331|E|display=inline}} |- |Пухту-Лаэлату|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000176&mount=view|name=Puhtu-Laelatu looduskaitseala}}||Ляэнемаа, Ханила (волость)|Ханила, Ханила||1939-01-26||27.7||{{coord|58.5681|N|23.5431|E|display=inline}} |- |Пяхни (ҡурсаулыҡ)|Пяхни|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000414&mount=view|name=Pähni looduskaitseala}}||Вырумаа, Варсту (волость)|Варсту, Пяхни||2006-03-02||2.8||{{coord|57.6386|N|26.7744|E|display=inline}} |- |Луга Пярну|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000584&mount=view|name=Pärnu rannaniidu looduskaitseala}}||Пярнумаа, Пярну||1958-09-11||3.7||{{coord|58.3636|N|24.5131|E|display=inline}} |- |Пюхаметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000602&mount=view|name=Pühametsa looduskaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Кыльяла||2007-05-16||0.6||{{coord|58.3603|N|22.69|E|display=inline}} |- |Пыхья-Кырвемаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000598&mount=view|name=Põhja-Kõrvemaa looduskaitseala}}||Харьюмаа, Куусалу (волость)|Куусалу, Пала (Харьюмаа)|Пала||1991-10-28||131.6||{{coord|59.3808|N|25.6764|E|display=inline}} |- |Рахусте (ҡурсаулыҡ)|Рахусте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000305&mount=view|name=Rahuste looduskaitseala}}||Сааремаа, Сальме (волость)|Сальме, Рахусте||1965-04-02||6.9||{{coord|58.1081|N|22.1189|E|display=inline}} |- |Раудна (ҡурсаулыҡ)|Раудна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000103&mount=view|name=Raudna looduskaitseala}}||Вильяндимаа, Вильянди (волость)|Вильянди, Раудна||1994-06-01||0.3||{{coord|58.3361|N|25.4731|E|display=inline}} |- |Рийдая (ҡурсаулыҡ)|Рийдая|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000616&mount=view|name=Riidaja looduskaitseala}}||Валгамаа, Пыдрала (волость)|Пыдрала, Рийдая||2013-08-08||0.1||{{coord|58.1033|N|25.9058|E|display=inline}} |- |Рубина (ҡурсаулыҡ)|Рубина|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000192&mount=view|name=Rubina looduskaitseala}}||Валгамаа, Пыдрала (волость)|Пыдрала, Воорбахи||2005-04-07||21.1||{{coord|58.0753|N|25.7653|E|display=inline}} |- |Румби|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000012&mount=view|name=Rumbi looduskaitseala}}||Рапламаа, Кяру (волость)|Кяру, Лунгу (Рапламаа)|Лунгу||2001-07-23||0.7||{{coord|58.8861|N|25.1858|E|display=inline}} |- |Руйла (ҡурсаулыҡ)|Руйла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000163&mount=view|name=Ruila looduskaitseala}}||Харьюмаа, Керну (волость)|Керну, Мынусте||2005-06-05||8.3||{{coord|59.1631|N|24.4172|E|display=inline}} |- |Санга (ҡурсаулыҡ)|Санга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000320&mount=view|name=Sanga looduskaitseala}}||Пярнумаа, Саарде (волость)|Саарде, Лейпсте||2005-09-27||1.5||{{coord|58.1225|N|25.0883|E|display=inline}} |- |Сийраку|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000573&mount=view|name=Siiraku looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Ляхкма||2007-04-02||6.9||{{coord|58.2311|N|24.7933|E|display=inline}} |- |Сипласе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000588&mount=view|name=Siplase looduskaitseala}}||Сааремаа, Торгу (волость)|Торгу, Ийде (Эстония)|Ийде||2007-05-07||2.1||{{coord|57.9803|N|22.0931|E|display=inline}} |- |Сильмси (ҡурсаулыҡ)|Сильмси|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000187&mount=view|name=Silmsi looduskaitseala}}||Ярвамаа, Койги (волость)|Койги, Сильмси||2005-07-06||1.5||{{coord|58.8744|N|25.9331|E|display=inline}} |- |Сиртси|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000076&mount=view|name=Sirtsi looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Винни (волость)|Винни, Кауквере||1981-05-24||45.8||{{coord|59.2581|N|26.8025|E|display=inline}} |- |Сильма (ҡурсаулыҡ)|Сильма|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000197&mount=view|name=Silma looduskaitseala}}||Ляэнемаа, Ляэне-Нигула (волость)|Ляэне-Нигула, Ведра||1998-09-24||48.2||{{coord|59.0211|N|23.5836|E|display=inline}} |- |Соо-Отса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000568&mount=view|name=Soo-otsa looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Кикепера||2007-03-29||7.4||{{coord|58.3364|N|24.8675|E|display=inline}} |- |Соокунинга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000317&mount=view|name=Sookuninga looduskaitseala}}||Пярнумаа, Саарде (волость)|Саарде, Яэрья||1964-02-04||59||{{coord|57.9969|N|24.8297|E|display=inline}} |- |Соонтага|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000264&mount=view|name=Soontaga looduskaitseala}}||Валгамаа, Пука (волость)|Пука, Ребасте||2006-07-26||12.3||{{coord|58.0283|N|26.0856|E|display=inline}} |- |Сопиметса (ҡурсаулыҡ)|Сопиметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000615&mount=view|name=Sopimetsa looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Паюси (волость)|Паюси, Сопиметса||2013-07-03||0||{{coord|58.7722|N|26.0122|E|display=inline}} |- |Соргу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000627&mount=view|name=Sorgu looduskaitseala}}||Пярнумаа, Тыстамаа (волость)|Тыстамаа, Манилаид|Мания||2014-03-06||2.7||{{coord|58.1739|N|24.1961|E|display=inline}} |- |Суурупи (ҡурсаулыҡ)|Суурупи|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000612&mount=view|name=Suurupi looduskaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Вяэна-Йыэсуу||2009-10-21||1.9||{{coord|59.4625|N|24.3667|E|display=inline}} |- |Суйгу (ҡурсаулыҡ)|Суйгу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000106&mount=view|name=Suigu looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Винни (волость)|Винни, Суйгу (Ляэне-Вирумаа)|Суйгу||1976-03-16||0.8||{{coord|59.1394|N|26.8186|E|display=inline}} |- |Сяэреныммеe|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000234&mount=view|name=Säärenõmme looduskaitseala}}||Сааремаа, Ориссааре (волость)|Ориссааре, Лийгалаксма||2005-12-11||3.9||{{coord|58.5844|N|22.9708|E|display=inline}} |- |Тахкуна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000290&mount=view|name=Tahkuna looduskaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Таресте||1958-05-27||18.8||{{coord|59.0556|N|22.6281|E|display=inline}} |- |Таарикынну|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000058&mount=view|name=Taarikõnnu looduskaitseala}}||Рапламаа, Кехтна (волость)|Кехтна, Элламаа||2001-05-29||28.3||{{coord|58.7047|N|24.8728|E|display=inline}} |- |Таммику (ҡурсаулыҡ)|Таммику|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000144&mount=view|name=Tammiku looduskaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Таммику (Харьюмаа)|Таммику||1991-12-17||3.8||{{coord|59.2156|N|24.9156|E|display=inline}} |- |Теэсу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000594&mount=view|name=Teesu looduskaitseala}}||Сааремаа, Кихельконна (волость)|Кихельконна, Кехила||2007-04-25||1.5||{{coord|58.4211|N|22.0814|E|display=inline}} |- |Теллисе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000160&mount=view|name=Tellise looduskaitseala}}||Йыгевамаа, Касепяя (волость)|Касепяя, Рая (Эстония)|Рая||2005-06-05||2.4||{{coord|58.8386|N|26.8811|E|display=inline}} |- |Тилльнийду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000078&mount=view|name=Tillniidu looduskaitseala}}||Рапламаа, Кехтна (волость)|Кехтна, Коогисте||2001-07-23||0.4||{{coord|58.8106|N|25.0072|E|display=inline}} |- |Тиху (ҡурсаулыҡ)|Тиху|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000310&mount=view|name=Tihu looduskaitseala}}||Хийумаа, Кяйна (волость)|Кяйна, Мяннамаа||1961-09-19||14.1||{{coord|58.8681|N|22.5006|E|display=inline}} |- |Тоольсе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000180&mount=view|name=Toolse looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Кунда||1978-12-10||4.7||{{coord|59.5217|N|26.4894|E|display=inline}} |- |Тиммасе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000108&mount=view|name=Timmase looduskaitseala}}||Вырумаа, Выру (волость)|Выру, Юба||2004-04-29||3.9||{{coord|57.8147|N|26.8814|E|display=inline}} |- |Толкусе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000332&mount=view|name=Tolkuse looduskaitseala}}||Пярнумаа, Сурью (волость)|Сурью, Ильвесе||2007-02-07||8.1||{{coord|58.1558|N|24.6658|E|display=inline}} |- |Тудусоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000277&mount=view|name=Tudusoo looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Винни (волость)|Винни, Паласи||1981-05-24||47.5||{{coord|59.1456|N|26.7511|E|display=inline}} |- |Тырасоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000248&mount=view|name=Tõrasoo looduskaitseala}}||Рапламаа, Райккюла (волость)|Райккюла, Метскюла (Рапламаа)|Метскюла||2005-06-15||33.1||{{coord|58.8208|N|24.6933|E|display=inline}} |- |Тюндре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000193&mount=view|name=Tündre looduskaitseala}}||Валгамаа, Хельме (волость)|Хельме, Холдре||1999-12-20||18.5||{{coord|57.9567|N|25.6228|E|display=inline}} |- |Ухтью|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000017&mount=view|name=Uhtju looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Вихула (волость)|Вихула, Тоолсе||1938-05-10||24.4||{{coord|59.6772|N|26.5072|E|display=inline}} |- |Вахенурме (ҡурсаулыҡ)|Вахенурме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000272&mount=view|name=Vahenurme looduskaitseala}}||Пярнумаа, Халинга (волость)|Халинга, Вахенурме||2006-03-09||2.2||{{coord|58.6458|N|24.3933|E|display=inline}} |- |Вайсте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000593&mount=view|name=Vaiste looduskaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Сааре (Пярнумаа)|Сааре||2007-04-25||1.6||{{coord|58.3633|N|23.8675|E|display=inline}} |- |Варангу (ҡурсаулыҡ)|Варангу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000183&mount=view|name=Varangu looduskaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Вяйке-Маарья, Пикевере||1993-10-03||1||{{coord|59.0397|N|26.1064|E|display=inline}} |- |Васкьйыэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000567&mount=view|name=Vaskjõe looduskaitseala}}||Пярнумаа, Пайкусе (волость)|Пайкусе, Сельяметса||2007-03-29||2.9||{{coord|58.3331|N|24.6756|E|display=inline}} |- |Варди (ҡурсаулыҡ)|Варди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000156&mount=view|name=Vardi looduskaitseala}}||Рапламаа, Мярьямаа (волость)|Мярьямаа, Ваймыйса||1978-05-22||6.6||{{coord|59.0067|N|24.4597|E|display=inline}} |- |Вески (ҡурсаулыҡ)|Вески|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000440&mount=view|name=Veski looduskaitseala}}||Пылвамаа, Кыллесте (волость)|Кыллесте, Прангли||2001-11-26||0.6||{{coord|58.125|N|26.7867|E|display=inline}} |- |Вийеристи|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000437&mount=view|name=Viieristi looduskaitseala}}||Сааремаа, Торгу (волость)|Торгу, Лыупыллу||1965-04-02||3.8||{{coord|58.0067|N|22.1608|E|display=inline}} |- |Вийдумяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000438&mount=view|name=Viidumäe looduskaitseala}}||Сааремаа, Ляэне-Сааре (волость)|Ляэне-Сааре, Варпе||1957-07-10||26.1||{{coord|58.2953|N|22.1114|E|display=inline}} |- |Вяльги (ҡурсаулыҡ)|Вяльги|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000226&mount=view|name=Välgi looduskaitseala}}||Тартумаа, Вара (волость)|Вара, Алайыэ (Тартумаа)|Алайыэ||2006-05-28||7.6||{{coord|58.555|N|26.9053|E|display=inline}} |- |Вяэтса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000145&mount=view|name=Väätsa looduskaitseala}}||Ярвамаа, Вяэтса (волость)|Вяэтса, Рёа (Ярвамаа)|Рёа||2005-07-13||4.2||{{coord|58.9339|N|25.4786|E|display=inline}} |- |Вытиквере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000161&mount=view|name=Võtikvere looduskaitseala}}||Ида-Вирумаа, Авинурме (волость)|Авинурме, Ульви (Ида-Вирумаа)|Ульви||2005-04-20||1.2||{{coord|58.8786|N|26.8228|E|display=inline}} |- |Энниксе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000422&mount=view|name=Ännikse looduskaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Коэри||2007-03-07||5.4||{{coord|58.4694|N|23.855|E|display=inline}} |- |Юлгасе (ҡурсаулыҡ)|Юлгасе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000259&mount=view|name=Ülgase looduskaitseala}}||Харьюмаа, Йыэляхтме (волость)|Йыэляхтме, Ребала||1960-06-23||0.5||{{coord|59.4839|N|25.0933|E|display=inline}} |- |} == Ландшафт ҡурсаулыҡтары == {|class="wikitable sortable" !Русса атамаһы!!Эстонса атамаһы!!Урын!!Нигеҙләнгән!!Майҙаны, км²!!class="unsortable"|Координаттары |- |Аэгна (ҡурсаулыҡ)|Аэгна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000613&mount=view|name=Aegna maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Таллин, Кесклинн (Таллин)|Кесклинн||1991-04-11||3||{{coord|59.5811|N|24.7622|E|display=inline}} |- |Аэла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000421&mount=view|name=Aela maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кайу (волость)|Кайу, Ваопере||1981-05-24||36.6||{{coord|59.0158|N|25.1906|E|display=inline}} |- |Йылға - Ахья (ҡурсаулыҡ)|Йылға - Ахья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000452&mount=view|name=Ahja jõe ürgoru maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Вастсе-Куусте (волость)|Вастсе-Куусте, Кийдьярве||1957-07-10||11.3||{{coord|58.1294|N|27.0189|E|display=inline}} |- |Айня (ҡурсаулыҡ)|Айня|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000453&mount=view|name=Ainja maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Айня||1960-01-12||1.1||{{coord|58.0731|N|25.6108|E|display=inline}} |- |Алатскиви (ҡурсаулыҡ)|Алатскиви|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000456&mount=view|name=Alatskivi maastikukaitseala}}||Тартумаа, Алатскиви (волость)|Алатскиви, Алатскиви||1957-07-30||3.8||{{coord|58.6108|N|27.0933|E|display=inline}} |- |Озёра Андсу (ҡурсаулыҡ)|Озёра Андсу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000460&mount=view|name=Andsu järvede maastikukaitseala}}||Вырумаа, Выру (волость)|Выру, Пуйга||1958-04-02||0.5||{{coord|57.8006|N|27.0172|E|display=inline}} |- |Асери (ҡурсаулыҡ)|Асери|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000592&mount=view|name=Aseri maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Азери (волость)|Азери, Кырккюла (Ида-Вирумаа)|Кырккюла||2007-05-08||6.1||{{coord|59.4472|N|26.8633|E|display=inline}} |- |Эбавере (ҡурсаулыҡ)|Эбавере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000465&mount=view|name=Ebavere maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Вяйке-Маарья, Эбавере||1959-03-12||0.4||{{coord|59.1033|N|26.2217|E|display=inline}} |- |Эльва-Витипалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000466&mount=view|name=Elva-Vitipalu maastikukaitseala}}||Тартумаа, Ныо (волость)|Ныо, Уута||1992-09-29||9||{{coord|58.1736|N|26.4219|E|display=inline}} |- |Эмумяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000468&mount=view|name=Emumäe maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Ракке (волость)|Ракке, Салла||1959-09-09||5.4||{{coord|58.9539|N|26.3667|E|display=inline}} |- |Эсна (ҡурсаулыҡ)|Эсна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000261&mount=view|name=Esna maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Кареда (волость)|Кареда, Эсна||1965-12-28||2.3||{{coord|58.9814|N|25.7781|E|display=inline}} |- |Островок Хийумаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000471&mount=view|name=Hiiumaa laidude maastikukaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Салинымме||1958-05-27||26.8||{{coord|58.7928|N|23.0481|E|display=inline}} |- |Хаанья (ҡурсаулыҡ)|Хаанья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000469&mount=view|name=Haanja looduspark}}||Вырумаа, Ласва (волость)|Ласва, Соокюла (Вырумаа)|Соокюла||1957-07-10||169.9||{{coord|57.7258|N|27.0347|E|display=inline}} |- |Хино (ҡурсаулыҡ)|Хино|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000171&mount=view|name=Hino maastikukaitseala}}||Вырумаа, Миссо (волость)|Миссо, Сиксяля||2005-08-10||7||{{coord|57.5828|N|27.2031|E|display=inline}} |- |Иганымме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000324&mount=view|name=Iganõmme maastikukaitseala}}||Рапламаа, Мярьямаа (волость)|Мярьямаа, Лаукна||1960-09-13||0.1||{{coord|58.9294|N|24.185|E|display=inline}} |- |Ярвские дюны|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000232&mount=view|name=Järve luidete maastikukaitseala}}||Сааремаа, Ляэне-Сааре (волость)|Ляэне-Сааре, Мяндьяла||1959-05-18||1||{{coord|58.1964|N|22.2858|E|display=inline}} |- |Ярвеотса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000323&mount=view|name=Järveotsa maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Саарде (волость)|Саарде, Яэрья||1991-07-11||0.3||{{coord|58.0467|N|24.9875|E|display=inline}} |- |Яласе (ҡурсаулыҡ)|Яласе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000157&mount=view|name=Jalase maastikukaitseala}}||Рапламаа, Райккюла (волость)|Райккюла, Койксе||1937-12-02||27.4||{{coord|58.9783|N|24.5969|E|display=inline}} |- |Каали (ҡурсаулыҡ)|Каали|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000477&mount=view|name=Kaali maastikukaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Кыльяла||1938-08-18||0.8||{{coord|58.3692|N|22.6697|E|display=inline}} |- |Ярвевялья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000476&mount=view|name=Järvevälja maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Тудулинна (волость)|Тудулинна, Раннапунгерья||1967-01-16||5.8||{{coord|58.9547|N|27.0653|E|display=inline}} |- |Каллуксе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000480&mount=view|name=Kallukse maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Кадрина (волость)|Кадрина, Ундла||1978-12-10||2.3||{{coord|59.3578|N|26.0725|E|display=inline}} |- |Калли (ҡурсаулыҡ)|Калли|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000596&mount=view|name=Kalli maastikukaitseala}}||Сааремаа, Вальяла (волость)|Вальяла, Тыния||2007-05-08||4.8||{{coord|58.3892|N|22.9061|E|display=inline}} |- |Касти (ҡурсаулыҡ)|Касти|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000485&mount=view|name=Kasti maastikukaitseala}}||Сааремаа, Пихтла (волость)|Пихтла, Лахекюла (Сааремаа)|Лахекюла||2000-07-26||1.9||{{coord|58.2492|N|22.6422|E|display=inline}} |- |Карула-Пиккьярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000416&mount=view|name=Karula Pikkjärve maastikukaitseala}}||Валгамаа, Карула (волость)|Карула, Карула (Валгамаа)|Карула||1959-12-10||3.6||{{coord|57.7706|N|26.3131|E|display=inline}} |- |Кастна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000572&mount=view|name=Kastna maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Тыстамаа (волость)|Тыстамаа, Раннику||2007-03-29||1.2||{{coord|58.3231|N|23.905|E|display=inline}} |- |Каугатома-Лыо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000487&mount=view|name=Kaugatoma-Lõo maastikukaitseala}}||Сааремаа, Сальме (волость)|Сальме, Ансекюла||1973-12-17||5||{{coord|58.1072|N|22.1922|E|display=inline}} |- |Келлавере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000490&mount=view|name=Kellavere maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Лаеквере (волость)|Лаеквере, Моора||1959-09-09||1.6||{{coord|59.0789|N|26.5136|E|display=inline}} |- |Кесселайу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000284&mount=view|name=Kesselaiu maastikukaitseala}}||Сааремаа, Муху (волость)|Муху, Кессе||1938-11-09||1.8||{{coord|58.6322|N|23.4289|E|display=inline}} |- |Кирикумяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000492&mount=view|name=Kirikumäe maastikukaitseala}}||Вырумаа, Вастселийна (волость)|Вастселийна, Хаава (Вырумаа)|Хаава||1970-11-11||3.7||{{coord|57.6819|N|27.2503|E|display=inline}} |- |Кийгумыйса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000260&mount=view|name=Kiigumõisa maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Албу (волость)|Албу, Каалепи||1981-01-25||1.7||{{coord|59.0517|N|25.6556|E|display=inline}} |- |Кисеярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000313&mount=view|name=Kisejärve maastikukaitseala}}||Вырумаа, Миссо (волость)|Миссо, Кяриня||1983-03-15||6.7||{{coord|57.6294|N|27.1894|E|display=inline}} |- |Кивинымме|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000494&mount=view|name=Kivinõmme maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Ийзаку (волость)|Ийзаку, Йыуга||1987-08-24||3.1||{{coord|59.1653|N|27.4272|E|display=inline}} |- |Койги|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000231&mount=view|name=Koigi maastikukaitseala}}||Сааремаа, Лаймяла (волость)|Лаймяла, Нымме||2005-08-17||23.7||{{coord|58.4919|N|22.9636|E|display=inline}} |- |Кивикупица|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000330&mount=view|name=Kivikupitsa maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Хяэдемеэсте (волость)|Хяэдемеэсте, Орайыэ (Пярнумаа)|Орайыэ||1960-03-24||1.4||{{coord|57.9286|N|24.4619|E|display=inline}} |- |Кольгский залив (ҡурсаулыҡ)|Кольгский залив|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000495&mount=view|name=Kolga lahe maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Йыэляхтме (волость)|Йыэляхтме, Рамму||1938-11-09||19.3||{{coord|59.5686|N|25.2886|E|display=inline}} |- |Койва-Мустйыэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000308&mount=view|name=Koiva-Mustjõe maastikukaitseala}}||Вырумаа, Мынисте (волость)|Мынисте, Хюти (Вырумаа)|Хюти||1957-07-10||32||{{coord|57.6392|N|26.3892|E|display=inline}} |- |Костивере (ҡурсаулыҡ)|Костивере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000499&mount=view|name=Kostivere maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Йыэляхтме (волость)|Йыэляхтме, Костивере||1959-03-12||1||{{coord|59.4361|N|25.1156|E|display=inline}} |- |Куйметса (ҡурсаулыҡ)|Куйметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000419&mount=view|name=Kuimetsa maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кайу (волость)|Кайу, Ваопере||1959-03-12||0.5||{{coord|59.0556|N|25.1456|E|display=inline}} |- |Кулламяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000501&mount=view|name=Kullamäe maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Тарвасту (волость)|Тарвасту, Якобимыйса||1964-01-16||0.1||{{coord|58.2183|N|25.8764|E|display=inline}} |- |Кукка (ҡурсаулыҡ)|Кукка|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000500&mount=view|name=Kukka maastikukaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Паладе||1998-04-28||1.5||{{coord|58.965|N|22.8725|E|display=inline}} |- |Куртна (ҡурсаулыҡ)|Куртна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000194&mount=view|name=Kurtna maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Иллука (волость)|Иллука, Васавере||1987-06-07||28.2||{{coord|59.2681|N|27.5683|E|display=inline}} |- |Куресе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000566&mount=view|name=Kurese maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Эмму (Пярнумаа)|Эмму||1976-09-26||5.2||{{coord|58.6414|N|24.1303|E|display=inline}} |- |Кяйнский залив — Кассари|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000508&mount=view|name=Käina lahe-Kassari maastikukaitseala}}||Хийумаа, Кяйна (волость)|Кяйна, Йыэкюла (Хийумаа)|Йыэкюла||1961-09-19||56.8||{{coord|58.8006|N|22.8325|E|display=inline}} |- |Куулмаярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000184&mount=view|name=Kuulmajärve maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Вериора (волость)|Вериора, Вийра (Пылвамаа)|Вийра||1983-03-27||10.2||{{coord|57.9725|N|27.1544|E|display=inline}} |- |Кяэпа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000287&mount=view|name=Kääpa maastikukaitseala}}||Тартумаа, Вара (волость)|Вара, Вяльги||1961-06-27||23||{{coord|58.6247|N|26.8506|E|display=inline}} |- |Кыннумаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000505&mount=view|name=Kõnnumaa maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кайу (волость)|Кайу, Вана-Кайу||1961-06-01||57.4||{{coord|58.9206|N|25.0342|E|display=inline}} |- |Кюбассааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000295&mount=view|name=Kübassaare maastikukaitseala}}||Сааремаа, Пёйде (волость)|Пёйде, Какуна (Сааремаа)|Какуна||1973-12-17||5.2||{{coord|58.4411|N|23.2983|E|display=inline}} |- |Кырвемаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000265&mount=view|name=Kõrvemaa maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Тапа (волость)|Тапа, Раудла||1959-04-05||206.5||{{coord|59.1436|N|25.5514|E|display=inline}} |- |Лауласмаа (ҡурсаулыҡ)|Лауласмаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000165&mount=view|name=Laulasmaa maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Кейла (волость)|Кейла, Лауласмаа||2005-07-06||1.3||{{coord|59.3828|N|24.2494|E|display=inline}} |- |Лихула (ҡурсаулыҡ)|Лихула|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000200&mount=view|name=Lihula maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Соокатсе||1998-09-24||66.5||{{coord|58.6569|N|23.9492|E|display=inline}} |- |Летипеа (ҡурсаулыҡ)|Летипеа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000516&mount=view|name=Letipea maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Виру-Нигула (волость)|Виру-Нигула, Летипеа||1992-01-29||6||{{coord|59.5431|N|26.5792|E|display=inline}} |- |Линдметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000571&mount=view|name=Lindmetsa maastikukaitseala}}||Сааремаа, Торгу (волость)|Торгу, Кауниспе||2007-03-29||0.5||{{coord|58.0511|N|22.0725|E|display=inline}} |- |Лооди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000241&mount=view|name=Loodi looduspark }}||Вильяндимаа, Вильянди (волость)|Вильянди, Луйга||1992-11-08||34.8||{{coord|58.2897|N|25.6142|E|display=inline}} |- |Лухасоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000522&mount=view|name=Luhasoo maastikukaitseala}}||Вырумаа, Хаанья (волость)|Хаанья, Луутснику||1981-05-24||8||{{coord|57.6453|N|26.9067|E|display=inline}} |- |Луйдя|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000523&mount=view|name=Luidja maastikukaitseala}}||Хийумаа, Хийу (волость)|Хийу, Паопе||1958-05-27||0.7||{{coord|58.9397|N|22.4053|E|display=inline}} |- |Люманду (ҡурсаулыҡ)|Люманду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000245&mount=view|name=Lümandu maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кохила (волость)|Кохила, Люманду (Рапламаа)|Люманду||1981-11-23||1.1||{{coord|59.1714|N|24.5706|E|display=inline}} |- |Люсингу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000325&mount=view|name=Lüsingu maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Амбла (волость)|Амбла, Рейневере||2006-10-12||1.1||{{coord|59.1636|N|25.8947|E|display=inline}} |- |Ляэнемаа-Суурсоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000124&mount=view|name=Läänemaa Suursoo maastikukaitseala}}||Ляэнемаа, Ляэне-Нигула (волость)|Ляэне-Нигула, Куийыэ||1959-06-09||103||{{coord|59.1253|N|23.8603|E|display=inline}} |- |Мания (ҡурсаулыҡ)|Мания|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000316&mount=view|name=Manija maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Тыстамаа (волость)|Тыстамаа, Манилаид|Мания||1991-07-11||2||{{coord|58.2183|N|24.1228|E|display=inline}} |- |Меэникунно|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000417&mount=view|name=Meenikunno maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Орава (волость)|Орава, Ребасмяэ||1972-03-28||26.6||{{coord|57.9422|N|27.3242|E|display=inline}} |- |Меэлва|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000532&mount=view|name=Meelva maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Ряпина (волость)|Ряпина, Кынну (Пылвамаа)|Кынну||1981-05-24||20.8||{{coord|58.1583|N|27.3381|E|display=inline}} |- |Мукри (ҡурсаулыҡ)|Мукри|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000535&mount=view|name=Mukri maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кехтна (волость)|Кехтна, Элламаа||1992-10-19||21.6||{{coord|58.7386|N|24.9958|E|display=inline}} |- |Мути (ҡурсаулыҡ)|Мути|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000537&mount=view|name=Muti maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Хирмукюла||1990-08-20||1.6||{{coord|58.1342|N|25.6831|E|display=inline}} |- |Дубовый лес Мядапэа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000578&mount=view|name=Mädapea tammiku maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Кадрина (волость)|Кадрина, Сауксе||1958-11-26||0.7||{{coord|59.3222|N|26.2603|E|display=inline}} |- |Мустоя|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000178&mount=view|name=Mustoja maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Вярска (волость)|Вярска, Сесники||1998-10-26||34.9||{{coord|57.8883|N|27.6564|E|display=inline}} |- |Мярьямаа (ҡурсаулыҡ)|Мярьямаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000243&mount=view|name=Märjamaa järtade maastikukaitseala}}||Рапламаа, Мярьямаа (волость)|Мярьямаа, Кыртсуотса||1981-11-23||1.1||{{coord|58.9019|N|24.46|E|display=inline}} |- |Мяэтагузе (ҡурсаулыҡ)|Мяэтагузе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000221&mount=view|name=Mäetaguse maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Мяэтагузе (волость)|Мяэтагузе, Мяэтагузе||1965-11-23||0.5||{{coord|59.2244|N|27.3217|E|display=inline}} |- |Мыдрику-Роэла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000579&mount=view|name=Mõdriku-Roela maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Винни (волость)|Винни, Кехала||1958-11-26||16.3||{{coord|59.2397|N|26.5247|E|display=inline}} |- |Йылға - Нарва (ҡурсаулыҡ)|Йылға - Нарва|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000542&mount=view|name=Narva jõe kanjoni maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Нарва||1959-03-12||0.1||{{coord|59.3569|N|28.1953|E|display=inline}} |- |Нааге (ҡурсаулыҡ)|Нааге|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000166&mount=view|name=Naage maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Нааге||2005-07-20||0||{{coord|59.4072|N|24.3583|E|display=inline}} |- |Найссааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000540&mount=view|name=Naissaare looduspark}}||Харьюмаа, Виймси (волость)|Виймси, Тагакюла||1995-03-30||19||{{coord|59.5714|N|24.5197|E|display=inline}} |- |Навести (ҡурсаулыҡ)|Навести|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000543&mount=view|name=Navesti maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Коотси||1992-11-08||1.7||{{coord|58.5922|N|25.3414|E|display=inline}} |- |Неэрути|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000544&mount=view|name=Neeruti maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Тамсалу (волость)|Тамсалу, Пийсупи||1957-07-10||12.8||{{coord|59.2939|N|26.1325|E|display=inline}} |- |Нийду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000321&mount=view|name=Niidu maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Пярну||1958-09-11||0.8||{{coord|58.3817|N|24.5486|E|display=inline}} |- |Нымме-Мустамяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000548&mount=view|name=Nõmme-Mustamäe maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Таллин, Мустамяэ||2004-04-29||2||{{coord|59.39|N|24.6633|E|display=inline}} |- |Одалятси|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000590&mount=view|name=Odalätsi maastikukaitseala}}||Сааремаа, Кихельконна (волость)|Кихельконна, Куреметса||1959-05-18||1.6||{{coord|58.3931|N|22.1133|E|display=inline}} |- |Ныва|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000120&mount=view|name=Nõva maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Падизе (волость)|Падизе, Кейбу||1959-06-09||18.8||{{coord|59.2011|N|23.6194|E|display=inline}} |- |Охессааре (ҡурсаулыҡ)|Охессааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000552&mount=view|name=Ohessaare maastikukaitseala}}||Сааремаа, Торгу (волость)|Торгу, Охессааре||1959-03-12||0.1||{{coord|57.9978|N|22.0217|E|display=inline}} |- |Онтика (ҡурсаулыҡ)|Онтика|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000554&mount=view|name=Ontika maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Тойла (волость)|Тойла, Альткюла (Ида-Вирумаа)|Альткюла||1939-05-18||12.2||{{coord|59.435|N|27.3372|E|display=inline}} |- |Ору-Парги|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000557&mount=view|name=Oru pargi maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Тойла (волость)|Тойла, Пюхайыэ||1936-05-21||0.8||{{coord|59.4228|N|27.53|E|display=inline}} |- |Осмуссаре (ҡурсаулыҡ)|Осмуссаре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000558&mount=view|name=Osmussaare maastikukaitseala}}||Ляэнемаа, Ноароотси (волость)|Ноароотси, Осмуссаре||1996-03-13||4.9||{{coord|59.2886|N|23.3933|E|display=inline}} |- |Отепя (ҡурсаулыҡ)|Отепя|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000559&mount=view|name=Otepää looduspark}}||Пылвамаа, Валгярве (волость)|Валгярве, Хаука||1957-07-10||225.5||{{coord|58.045|N|26.4269|E|display=inline}} |- |Падаору|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000182&mount=view|name=Padaoru maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Виру-Нигула (волость)|Виру-Нигула, Метсавялья||1959-09-30||1.8||{{coord|59.4233|N|26.7011|E|display=inline}} |- |Паэ (ҡурсаулыҡ)|Паэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000244&mount=view|name=Pae maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кехтна (волость)|Кехтна, Паэ (Рапламаа)|Паэ||1959-03-12||0.3||{{coord|58.9969|N|24.9153|E|display=inline}} |- |Паганамаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000177&mount=view|name=Paganamaa maastikukaitseala}}||Вырумаа, Варсту (волость)|Варсту, Лигури||1962-03-29||10.3||{{coord|57.5847|N|26.7733|E|display=inline}} |- |Паяка|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000328&mount=view|name=Pajaka maastikukaitseala}}||Рапламаа, Мярьямаа (волость)|Мярьямаа, Хийэтсе||1958-05-26||2||{{coord|59.0467|N|24.4003|E|display=inline}} |- |Пакри|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000113&mount=view|name=Pakri maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Палдиски||1998-05-04||14.6||{{coord|59.3508|N|24.02|E|display=inline}} |- |Панга (ҡурсаулыҡ)|Панга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000007&mount=view|name=Panga maastikukaitseala}}||Сааремаа, Мустьяла (волость)|Мустьяла, Панга||1959-03-12||0.3||{{coord|58.5608|N|22.2925|E|display=inline}} |- |Пангоди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000288&mount=view|name=Pangodi maastikukaitseala}}||Тартумаа, Камбья (волость)|Камбья, Кодиярве||1957-07-09||3.8||{{coord|58.19|N|26.5672|E|display=inline}} |- |Папиору|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000047&mount=view|name=Papioru maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Яска||1964-01-16||0||{{coord|58.5597|N|25.5564|E|display=inline}} |- |Паункюла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000211&mount=view|name=Paunküla maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Рыыса||1958-10-01||6.2||{{coord|59.1411|N|25.2775|E|display=inline}} |- |Йылға - Пеэтри (ҡурсаулыҡ)|Йылға - Пеэтри|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000173&mount=view|name=Peetri jõe maastikukaitseala }}||Вырумаа, Мынисте (волость)|Мынисте, Карисёэди||1959-03-12||5||{{coord|57.5572|N|26.555|E|display=inline}} |- |Пийуметса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000327&mount=view|name=Piiumetsa maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кяру (волость)|Кяру, Лунгу (Рапламаа)|Лунгу||1981-05-24||11.4||{{coord|58.8997|N|25.2533|E|display=inline}} |- |Пирита-Риверору|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000216&mount=view|name=Pirita jõeoru maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Йыэляхтме (волость)|Йыэляхтме, Иру (Харьюмаа)|Иру||1957-07-10||7.1||{{coord|59.465|N|24.8731|E|display=inline}} |- |Пилкусе|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000099&mount=view|name=Pilkuse maastikukaitseala}}||Рапламаа, Вигала (волость)|Вигала, Вана-Вигала||1992-10-19||4.8||{{coord|58.8|N|24.2547|E|display=inline}} |- |Поркуни|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000270&mount=view|name=Porkuni maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Раквере (волость)|Раквере, Левала||1959-09-09||11.5||{{coord|59.2114|N|26.22|E|display=inline}} |- |Йылға - Пиуса (ҡурсаулыҡ)|Йылға - Пиуса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000202&mount=view|name=Piusa jõe ürgoru maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Орава (волость)|Орава, Тамме (Пылвамаа)|Тамме||1962-03-29||12.1||{{coord|57.7742|N|27.3583|E|display=inline}} |- |Прангли (ҡурсаулыҡ)|Прангли|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000018&mount=view|name=Prangli maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Виймси (волость)|Виймси, Идаотса||1960-06-23||1.3||{{coord|59.6053|N|25.0622|E|display=inline}} |- |Пяхклисааре|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000289&mount=view|name=Pähklisaare maastikukaitseala}}||Тартумаа, Луунья (волость)|Луунья, Сиргуметса||1964-09-08||6.5||{{coord|58.4344|N|27.0081|E|display=inline}} |- |Пяйте (ҡурсаулыҡ)|Пяйте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000206&mount=view|name=Päite maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Тойла (волость)|Тойла, Пяйте||2005-07-20||1.3||{{coord|59.4158|N|27.6225|E|display=inline}} |- |Пярну (ҡурсаулыҡ)|Пярну|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000603&mount=view|name=Pärnu maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Пярну||1958-09-11||5.2||{{coord|58.3317|N|24.5939|E|display=inline}} |- |Рабивере (ҡурсаулыҡ)|Рабивере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000246&mount=view|name=Rabivere maastikukaitseala}}||Рапламаа, Кохила (волость)|Кохила, Мяливере||1981-11-23||21.7||{{coord|59.1108|N|24.7097|E|display=inline}} |- |Райккюла-Пакамяэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000227&mount=view|name=Raikküla-Pakamäe maastikukaitseala}}||Рапламаа, Райккюла (волость)|Райккюла, Раэла||1973-09-24||0.2||{{coord|58.9419|N|24.7478|E|display=inline}} |- |Дубовый лес Раквере|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000102&mount=view|name=Rakvere tammiku maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Раквере||1939-01-26||0.2||{{coord|59.3364|N|26.3511|E|display=inline}} |- |Раннамыйса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000116&mount=view|name=Rannamõisa maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Табасалу||1959-03-12||0.7||{{coord|59.4408|N|24.5222|E|display=inline}} |- |Скалы Раннанийди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000233&mount=view|name=Rannaniidi pankade maastikukaitseala}}||Сааремаа, Муху (волость)|Муху, Лыэтса||1959-03-12||1||{{coord|58.6422|N|23.3411|E|display=inline}} |- |Рава (ҡурсаулыҡ)|Рава|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000214&mount=view|name=Rava maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Амбла (волость)|Амбла, Рава (Ярвамаа)|Рава||1936-05-10||0.2||{{coord|59.1247|N|25.8508|E|display=inline}} |- |Роосна-Аллику (природный парк)|Роосна-Аллику|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000185&mount=view|name=Roosna-Alliku maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Роосна-Аллику (волость)|Роосна-Аллику, Алликьярве||2005-08-10||0.4||{{coord|59.0275|N|25.6994|E|display=inline}} |- |Руту (ҡурсаулыҡ)|Руту|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000045&mount=view|name=Rutu maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Айня||1990-08-20||3.3||{{coord|58.0439|N|25.6586|E|display=inline}} |- |Саарьярве (ҡурсаулыҡ)|Саарьярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000162&mount=view|name=Saarjärve looduspark}}||Йыгевамаа, Сааре (волость)|Сааре, Саарьярве||1968-07-16||1.6||{{coord|58.6547|N|26.7608|E|display=inline}} |- |Салайыэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000262&mount=view|name=Salajõe maastikukaitseala}}||Ляэнемаа, Ляэне-Нигула (волость)|Ляэне-Нигула, Ведра||1959-06-09||0.1||{{coord|59.0222|N|23.6686|E|display=inline}} |- |Саарьйыэ|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000254&mount=view|name=Saarjõe maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Сууре-Яани (волость)|Сууре-Яани, Коотси||2006-08-16||17.6||{{coord|58.6144|N|25.3025|E|display=inline}} |- |Йылға - Селья (ҡурсаулыҡ)|Йылға - Селья|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000179&mount=view|name=Selja jõe maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Вихула (волость)|Вихула, Rutja||1978-12-10||6.4||{{coord|59.5108|N|26.3603|E|display=inline}} |- |Сепасте (ҡурсаулыҡ)|Сепасте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000276&mount=view|name=Sepaste maastikukaitseala}}||Хийумаа, Эммасте (волость)|Эммасте, Сепасте||1998-07-27||0.4||{{coord|58.72|N|22.5189|E|display=inline}} |- |Сарве (ҡурсаулыҡ)|Сарве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000158&mount=view|name=Sarve maastikukaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Сарве||1973-07-29||6.8||{{coord|58.8456|N|23.025|E|display=inline}} |- |Смольница (ҡурсаулыҡ)|Смольница|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000105&mount=view|name=Smolnitsa maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Алайыэ (волость)|Алайыэ, Смольница||1967-01-16||2.4||{{coord|59.0031|N|27.6586|E|display=inline}} |- |Струуга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000597&mount=view|name=Struuga maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Иллука (волость)|Иллука, Яама (Ида-Вирумаа)|Яама||2007-05-08||12.5||{{coord|59.0311|N|27.7289|E|display=inline}} |- |Сями|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000274&mount=view|name=Sämi maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Виру-Нигула (волость)|Виру-Нигула, Самма (Эстония)|Самма||1981-05-24||9.5||{{coord|59.3933|N|26.6617|E|display=inline}} |- |Сууремыйса|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000591&mount=view|name=Suuremõisa lahe maastikukaitseala}}||Сааремаа, Муху (волость)|Муху, Лахекюла (Сааремаа)|Лахекюла||1965-04-02||3.5||{{coord|58.5525|N|23.2328|E|display=inline}} |- |Таресте (ҡурсаулыҡ)|Таресте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000601&mount=view|name=Tareste maastikukaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Таресте||2007-05-17||4.5||{{coord|59.0178|N|22.7081|E|display=inline}} |- |Теринги|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000195&mount=view|name=Teringi maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Лилли (Вильяндимаа)|Лилли||1999-10-07||3.2||{{coord|57.9758|N|25.5528|E|display=inline}} |- |Тильга|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000041&mount=view|name=Tilga maastikukaitseala}}||Хийумаа, Эммасте (волость)|Эммасте, Прасси||1998-09-24||0.4||{{coord|58.715|N|22.6144|E|display=inline}} |- |Тиксте|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000196&mount=view|name=Tikste maastikukaitseala}}||Валгамаа, Хельме (волость)|Хельме, Кирикукюла (Валгамаа)|Кирикукюла||1964-06-04||0.4||{{coord|57.9986|N|25.9017|E|display=inline}} |- |Тыстамаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000565&mount=view|name=Tõstamaa maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Аудру (волость)|Аудру, Лиу||1976-09-26||12.9||{{coord|58.2842|N|24.0953|E|display=inline}} |- |Тухала (ҡурсаулыҡ)|Тухала|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000251&mount=view|name=Tuhala maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Козе (волость)|Козе, Таммику (Харьюмаа)|Таммику||1989-10-30||1.9||{{coord|59.2011|N|24.9603|E|display=inline}} |- |Туху|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000199&mount=view|name=Tuhu maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Пеантсе||1981-05-24||37.3||{{coord|58.5781|N|23.8608|E|display=inline}} |- |Убари (ҡурсаулыҡ)|Убари|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000164&mount=view|name=Ubari maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Йыэляхтме (волость)|Йыэляхтме, Кабернееме||2005-06-15||0.6||{{coord|59.49|N|25.2964|E|display=inline}} |- |Тюри (ҡурсаулыҡ)|Тюри|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000614&mount=view|name=Türi maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Тюри (волость)|Тюри, Кирна (Ярвамаа)|Кирна||2010-11-25||35.8||{{coord|58.8444|N|25.4742|E|display=inline}} |- |Тюрисалу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000143&mount=view|name=Türisalu maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Вяэна-Йыэсуу||1991-12-17||1||{{coord|59.4117|N|24.3086|E|display=inline}} |- |Ухаку|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000621&mount=view|name=Uhaku maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Люганузе (волость)|Люганузе, Люганузе||2013-11-10||0.3||{{coord|59.3728|N|27.0178|E|display=inline}} |- |Ура (ҡурсаулыҡ)|Ура|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000585&mount=view|name=Ura maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Коонга (волость)|Коонга, Иска (Пярнумаа)|Иска||2007-05-07||3.1||{{coord|58.5872|N|24.2019|E|display=inline}} |- |Удрия (ҡурсаулыҡ)|Удрия|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000583&mount=view|name=Udria maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Вайвара (волость)|Вайвара, Удрия||1939-10-05||3.8||{{coord|59.3911|N|27.9192|E|display=inline}} |- |Ууэ-Выйду|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000048&mount=view|name=Uue-Võidu maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Вильянди (волость)|Вильянди, Айнду||1964-01-16||0.5||{{coord|58.3961|N|25.6025|E|display=inline}} |- |Вахтрепа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000238&mount=view|name=Vahtrepa maastikukaitseala}}||Хийумаа, Пюхалепа (волость)|Пюхалепа, Хагасте||1958-05-27||14||{{coord|58.9153|N|22.9978|E|display=inline}} |- |Вальгесоо|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000449&mount=view|name=Valgesoo maastikukaitseala}}||Пылвамаа, Ахья (волость)|Ахья, Аксте||1981-05-24||3.5||{{coord|58.1456|N|27.0733|E|display=inline}} |- |Вайвара (ҡурсаулыҡ)|Вайвара|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000450&mount=view|name=Vaivara maastikukaitseala}}||Ида-Вирумаа, Вайвара (волость)|Вайвара, Синимяэ||1959-03-12||0.8||{{coord|59.3461|N|27.8058|E|display=inline}} |- |Вальгеярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000142&mount=view|name=Valgejärve maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Нисси (волость)|Нисси, Сиимика||1981-12-28||7.2||{{coord|59.1122|N|24.1314|E|display=inline}} |- |Островок Варбла|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000564&mount=view|name=Varbla laidude maastikukaitseala}}||Пярнумаа, Варбла (волость)|Варбла, Раннакюла (Пярнумаа)|Раннакюла||1976-09-26||9.9||{{coord|58.4511|N|23.655|E|display=inline}} |- |Варесемягеде|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000445&mount=view|name=Varesemägede maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Вильянди (волость)|Вильянди, Таари||1964-01-16||0.2||{{coord|58.4111|N|25.6864|E|display=inline}} |- |Вериявре (ҡурсаулыҡ)|Вериярве|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000442&mount=view|name=Verijärve maastikukaitseala}}||Вырумаа, Выру (волость)|Выру, Вериярве||1958-04-02||0.8||{{coord|57.8086|N|27.0539|E|display=inline}} |- |Винни-Паюсти|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000297&mount=view|name=Vinni-Pajusti maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Винни (волость)|Винни, Кехала||1958-11-26||0.9||{{coord|59.2908|N|26.4303|E|display=inline}} |- |Виитна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000435&mount=view|name=Viitna maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Кадрина (волость)|Кадрина, Ама (Эстония)|Ама||1971-05-31||3.1||{{coord|59.4425|N|26.0094|E|display=inline}} |- |Вильянди (ҡурсаулыҡ)|Вильянди|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000279&mount=view|name=Viljandi maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Вильянди (волость)|Вильянди, Вардья (Вильяндимаа)|Вардья||1964-01-16||3.7||{{coord|58.3464|N|25.6019|E|display=inline}} |- |Вяйке-Палкна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000424&mount=view|name=Väike-Palkna maastikukaitseala}}||Вырумаа, Хаанья (волость)|Хаанья, Пилларди||1979-09-23||0.2||{{coord|57.6086|N|26.9694|E|display=inline}} |- |Вульби|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000109&mount=view|name=Vulbi maastikukaitseala}}||Ярвамаа, Албу (волость)|Албу, Пеэду||1993-10-06||0.1||{{coord|59.1844|N|25.6897|E|display=inline}} |- |Вормси (ҡурсаулыҡ)|Вормси|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000220&mount=view|name=Vormsi maastikukaitseala}}||Ляэнемаа, Вормси (волость)|Вормси, Сёдербю||1939-05-18||24.3||{{coord|58.9939|N|23.2525|E|display=inline}} |- |Вооремаа|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000294&mount=view|name=Vooremaa maastikukaitseala}}||Тартумаа, Тарту (волость)|Тарту, Кукулинна||1964-02-03||98.8||{{coord|58.5844|N|26.65|E|display=inline}} |- |Вяэна (ҡурсаулыҡ)|Вяэна|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000427&mount=view|name=Vääna maastikukaitseala}}||Харьюмаа, Харку (волость)|Харку, Хумала||1991-12-17||4.1||{{coord|59.3839|N|24.3811|E|display=inline}} |- |Энту (ҡурсаулыҡ)|Энту|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000181&mount=view|name=Äntu maastikukaitseala}}||Ляэне-Вирумаа, Вяйке-Маарья, Кярса (Ляэне-Вирумаа)|Кярса||1978-12-10||3.9||{{coord|59.0519|N|26.2439|E|display=inline}} |- |Ыйсу|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000223&mount=view|name=Õisu maastikukaitseala}}||Вильяндимаа, Каркси (волость)|Каркси, Морна (Эстония)|Морна||1959-06-04||6||{{coord|58.1958|N|25.5353|E|display=inline}} |- |Юйгу (ҡурсаулыҡ)|Волость|||{{Plain link|url=http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=KLO1000425&mount=view|name=Üügu maastikukaitseala}}||Сааремаа, Муху (волость)|Муху, Калласте||1959-03-12||0.1||{{coord|58.6717|N|23.24|E|display=inline}} |- |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Охраняемые природные территории Эстонии]] * [[Водно-болотные угодья Эстонии]] * [[Эстонский фонд дикой природы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?lang=eng EELIS: Estonian Nature Information System] {{ref-en}} {{ref-et}} * [http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?list=LO&mount=view Estonian Environmental Registry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513115747/http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?list=LO&mount=view |date=2018-05-13 }} {{ref-en}} {{ref-et}} * [https://archive.is/20140422180859/http://protectedplanet.net/search?country_id=67&q=&region_id=2 List of Estonian protected areas] in the World Database on Protected Areas {{ref-en}} * [http://www.birdlife.org/datazone/sitesearchresults.php?cty=67&fam=0&gen=0 Important bird areas of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002155/http://www.birdlife.org/datazone/sitesearchresults.php?cty=67&fam=0&gen=0 |date=2016-03-04 }} ([[BirdLife International]]) {{ref-en}} {{Европа по темам|Список национальных парков|цвет=Эстония}} [[Категория:Эстония ]] [[Категория:Эстония географияһы]] [[Категория:Эстония тәбиғәте]] k59opgdgcyrr1adm9tdij17uscohu0z Томский Михаил Павлович 0 153735 1305452 1217027 2026-09-13T13:27:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305452 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Томский Михаил Павлович''' (ысын фамилияһы — ''Ефремов''; [[31 октябрь]] [[1880 йыл]]<ref name="pdr">Политические деятели России 1917. Биографический словарь. — М.: 1993.</ref><ref>Согласно другим сведениям, родился в Санкт-Петербурге. (О. Горелов. М. П. Томский: страницы политической биографии. С. 4)</ref>, — [[22 август]] [[1936 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] партия һәм профсоюз эшмәкәре. == Биографияһы == Сығышы менән мещан ғаиләһенән. Башланғыс ҡала училищеһын тамамлай. 13 йәштән [[Петербург]]та төрлө сәнәғәт предприятиеларында эшләй. [[1904 йыл]]дың көҙөндә социал-демократик хәрәкәтендә ҡатнаша башлай, большевик. 1905—1907 йылдарҙағы Революцияла ҡатнашыусы, [[1905 йыл]]да — йыл ойошторола һәм эшсе депутаттары советы ағзаһы [[Таллин|Ревелдә]] Эшсе депутаттары Советын ойоштороусы һәм ағзаһы, [[1906 йыл|1906 йылдың]]. ғинуарында ҡулға алына. 4 ай төрмәлә ултырғандан һуң Нарым крайына һөргөнгә оҙатыла, һөргөн урынынан [[Томск|Томскиға]] ҡаса, һуңынан ''Томск'' ҡалаһы исемен үҙенең псевдонимы итеп ала. 1906 йылдың август айында Петербургка килә, унда ҡабаттан партия һәм профсоюз эштәре менән шөғөлләнә башлай. [[1907 йыл]]дың ғинуарында РСДРП-ның Петербург комитетына һайлана, шул уҡ йылдың яҙында ул РСДРП-ның 5-сы (Лондон) съезына делегат итеп һайлана, съезда бөтә мәсьәләләр буйынса [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндың]] позицияларын яҡлай<ref name="m1">О. Горелов. М. П. Томский: страницы политической биографии. C. 4—18</ref>. [[1909 йыл]]дың майында Парижда «Пролетарий» большевистик гәзитенең кәңәшмәһендә ҡатнаша, Париждан Үҙәк Комитеты Томскийҙы Мәскәүгә ебәрә. Шул уҡ йылдың авгусында Мәскәүгә килгәндән һуң ул йәшерен типография ойоштора, унда «Эшсе байраҡ» гәзите баҫтырыла, әммә декабрҙә уны ҡулға алалар. Тикшереү ике йыл дауамында бара, һәм 1911 йылдың ноябрендә Томскийҙы 5 йыллыҡ каторга эштәренә хөкөм итәләр, [[Беренсе донъя һуғышы]] башынан уҡ шәхсән үҙе оборона позицияһында була<ref>«во взглядах М. П. Томского некоторые из его соратников находили „законченное оборончество“» ([http://www.penpolit.ru/papers/?ELEMENT_ID=902 С. П. Исачкин. Отношение ссыльных большевиков в Сибири к первой мировой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113182245/http://www.penpolit.ru/papers/?ELEMENT_ID=902 |date=2019-01-13 }} // Вопросы истории, № 8, 2008)</ref>. [[1916 йыл]]дың яҙында Иркутск губернаһы Кирень өйәҙенә һөрөлә киренский биләмәһе өйәҙенә ебәреп, Иркутск губерна<ref name="m1">О. Горелов. М. П. Томский: страницы политической биографии. C. 4—18</ref>. === 1917 йылда === 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң һөргөн урынынан сығып китә һәм апрель уртаһында Петроградҡа килеп етә. Томский РСДРП(б) Петроград комитетының яңы составына инә. 10 майҙа комитет Томскийҙы Петроград комитетының Башҡарма комиссияһына һайлай. Июлдә Петербургтан [[Мәскәү]]гә күсә, унда ул Район думаларына һайлауҙар буйынса комиссияла эшләй. Көҙ көнө ул «Металлист» журналы мөхәррире булараҡ Мәскәү металлистар союзына эшкә күсә. Металлистар союзынан Мәскәү профессиональ союздары советына делегат итеп һайлана. 28 октябрҙә Мәскәү Хәрби-революцион комитеты уны Петроградҡа ебәрә, 29 октябрҙә Ленин Томскийҙың докладын тыңлай һәм Мәскәү революцион көстәренә ярҙам итергә вәғәҙәләй. 1917 йылдың декабрендә Мәскәү профессиональ союзы Советы рәйесе итеп һайлана<ref>О. Горелов. М. П. Томский: страницы политической биографии. C. 18—28</ref>. === Совет профсоюздары лидеры === Мәскәү делегация составында 1-се Бөтә Рәсәй профсоюздары съезында ҡатнаша, съезд [[1918 йыл]]дың 7 — 14 ғинуарында Петроградта үтә. Съезда ВЦСПС Башҡарма комитеты рәйесе съезы итеп — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], ә Томский — әлегә ВЦСПС исполкомы кандидаты булып ҡына һайлана. Әммә 4-йсе Бөтә Рәсәй профсоюздары конференцияһында (12-17 март, Мәскәү) Томский «Профессиональный вестник» журналының яуаплы мөхәррире булараҡ башҡарма комитет составына инә, 9 октябрҙә ВЦСПС исполкомы Томскийҙы ВЦСПС Президиумы рәйесе итеп һайлай<ref name="m3">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 30—56.</ref>. [[1919 йыл]]дың мартынан алып — РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1919 —[[1920 йыл|1920 йылдарҙа]] профсоюздар менән етәкселек итеүҙе дауам итә, шул уҡ ваҡытта профсоюздарҙың II һәм III съездарында ВЦСПС рәйесе итеп һайлана. 1920 йылдың октябрь айында Цектран буйынса низағ ҡуба. Томский Троцкийҙы әлеге профсоюзды Юлдар наркоматына тулыһынса буйһондорғаны өсөн тәнҡитләй. Артабан «профсоюздар буйынса бәхәс» йәйелә, Томский ғәҙәттәгесә Троцкийға ҡаршы сыға, Ленин һәм Зиновьев менән бергә «ундар платформаһында» ҡатнаша<ref name="m3">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 30—56.</ref>. [[1921 йыл]]дың май айында профсоюздарҙың IV съезында Д. Б. Рязанов профсоюздарҙың партиянан бойондороҡһоҙлоғо идеяһын үткәргән резолюция проекты тәҡдим итә. РКП(б) Үҙәк Комитеты Томскийға әлеге проектҡа ҡаршы сығыш яһарға ҡуша, әммә ул был бойороҡто үтәмәй. Һәҙәмтәлә Рязанов редакцияһындағы резолюция ҡабул ителә. Үҙәк Комитеты пленумында Рязановтың һәм Томскийҙың позицияһын ҡырҡа тәнҡитләйҙәр һәм профсоздар эшенән ситләштерәләр. Томский Төркөстан эштәре буйынса ВЦИК-тың [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Әммә [[1922 йыл]]дың ғинуарында уҡ Томский профсоюз эшенә кире ҡайтарыла, башта ВЦСПС секретары, ә профсоздарҙың V съезынан һуң — ВЦСПС рәйесе сифатында: ВЦИК-тың Төркөстан комиссияһы рәйесе М. П. Томский һәм Г. И. Сафаров араһындағы аңлашмаусанлыҡтар арҡаһында. Политбюро, бөтә материалдар менән танышҡандан һуң, Лениндың Томскийҙы Төркөстандан саҡыртып алыу тәҡдимен ҡабул итә һәм Төркөстан комиссияһының һәм Төркөстан бюроһының яңы составын билдәләй<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Ленинский сборник|ответственный=под общ. ред. Анатолия Григорьевича Егорова, Петра Николаевича Федосеева|издание=|место=М.|издательство=Политиздат|год=1975|том=XXXVIII (38)|страницы=395|страниц=|тираж=}}</ref>. Шул уҡ йылда Томский Политбюро ағзаһы итеп һайлана<ref name="m3">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 30—56.</ref>. 1920—1921 йылдарҙа һәм 1924—1925 йылдарҙа — РКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат. 1921 йылда һәм 1922—1924 йылдарҙа — РКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзаһы. 1922—[[1929 йыл]]дарҙа — ВЦСПС рәйесе. [[1925 йыл]]да [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] менән берлектә Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменевтың]] «Яңы оппозиция»һына ҡаршы сығыш яһай. 1929 йылдың ғинуар — февралендә Томский Бухарин һәм Рыков менән бергә НЭП-ты бөтөрөүгә һәм индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыуға ҡаршы сығыш яһай. 1929 йылдың 9 февралендә Н. И. Бухарин, А. И. Рыков һәм М. П. Томский ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһы Президиумының берләштерелгән ултырышына үҙҙәренең ғаризаһын юллайҙар<ref>[http://istmat.info/node/29645 Из заявления Н. И. Бухарина, А. И. Рыкова и М. П. Томского Объединённому заседанию Политбюро ЦК ВКП(б) и Президиума ЦКК. 9 февраля 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604133849/http://istmat.info/node/29645 |date=2013-06-04 }}</ref>. 1929 йылда Үҙәк Комитетының апрель пленумында Сталин әлеге позицияны «уң тайпылыш» тип иғлан итә. Пленум Томскийҙы ВЦСПС рәйесе ваифаһынан бушатыу буйынса ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар шул уҡ йылдың май айында ВЦСПС пленумында раҫлана<ref name="m3">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 30—56.</ref>. === Һуңғы йылдары === [[Файл:Tomskiy_MP.jpg|мини|Михаил Томский, 1936 йыл]] [[1930 йыл]]да Томский Политбюро составынан сығарыла, шул уҡ ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы булып ҡала ([[1934 йыл]]дан — кандидат). Ошо ваҡыттан сәйәси тормошта әүҙемлек күрһәтмәй. 1929 йылда Томский химия сәнәғәтенең Бөтә Союз берекмәһе рәйесе була, шулай уҡ СССР Халыҡ хужалығының юғары советы (ВСНХ) рәйесе урынбаҫары. [[1932 йыл]]дың 11 апреленән Берләштерелгән дәүләт нәшриәте (ОГИЗ) мөдире булып эшләй<ref name="m4">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 57—58.</ref>. [[1936 йыл]]дың авгусында «Советтарға ҡаршы берләшкән Троцкий-Зиновьев үҙәге» буйынса суд процесы барышында Г. Зиновьев һәм Л. Каменев көтмәгәндә Томский, Рыков һәм Бухариндың контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында күрһәтмәләр бирә башлай. 1936 йылдың 22 авгусында А. Вышинский, Прокуратура ошо кешеләргә ҡарата тикшереү башланы, тип белдерә. «Правда» гәзитендә был хаҡтағы хәбәрҙе уҡығас, Томский Мәскәү өлкәһенең Болшево ҡасабаһындағы дачаһында үҙ-үҙен атып үлтерә<ref name="m4">''О. Горелов''. М. П. Томский: страницы политической биографии. Cтр. 57—58.</ref>. 1936 йылдың 23 авгусында «Правда» гәзитенән: «ВКП (б) Үҙәк Комитеты контрреволюцион террористар менән бәйләнештәрҙә аҙашҡан Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат М. П. Томский 22 августа үҙенең дачаһында ғүмерен үҙ-үҙенә ҡул һалыу аша тамамлаған, тип хәбәр итә». Үҙенең үлеме алдында Сталинға яҙған хатында Томский былай тип аңлата: {{Цитата башы}}Мин һиңә партия етәксеһенә генә түгел, ә элекке хәрби иптәш булараҡ мөрәжәғәт итәм, һәм бына минең һуңғы үтенесем — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевтың]] оятһыҙ нахаҡ һүҙҙәренә ышанма, мин бер ҡасан да улар менән бер ниндәй ҙә блоктарға инмәнем, партияға ҡаршы бер ниндәй ҙә заговорҙар ойошторманым<ref>''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 264</ref>{{Цитата аҙағы}} == Шәхесе == Троцкий Михаил Томскийҙы ошолайтып тасуирлай<ref>Лев Троцкий. Портреты революционеров.</ref>: {{Цитата башы}} Томский (уның ысын фамилияһы Ефремов), һис шикһеҙ, большевистик партияһы, хатта, дөйөм алғанда, урыҫ революцияһы алға сығарған иң күренекле эшсе була. Бәләкәй генә буйлы, йыйырсыҡлы битле, ябыҡ, ул мөсһөҙ һәм хәлһеҙ күренә ине. Ысынында каторга һәм башҡа төрлө һынау йылдары уның физик яҡтан ҡөҙрәтле көскә һәм әхләҡи ҡарщылыҡҡа һәләтен күрһәтте. Бер нисә йыл дауамында ул совет профессиональ союздары башында торҙо, халыҡты белде һәм халыҡ менән уның телендә һөйләшә белде. {{Цитата аҙағы}} == Ғаиләһе == М. Томскийҙың бөтә ғаиләһе 1930-сы йылдар аҙағында репрессиялана. Ҡатыны — Мария Ивановна (никахта — Ефремова) 10 йылға хөкөм ителә, 1956 йылда Себерҙә вафат була. Өлкән улдары Михаил Михайлович һәм Виктор Михайлович — ҡулға алыналар һәм атып үлтереләләр. Кесе улы, Томский Юрий Михайлович (1921—1997), 10 йыл төрмәгә һәм 9 йыл һөргөнгә хөкөм ителә. Аҡлауҙан һуң СССР-ҙың Энергетика һәм электификация министрлығы системаһында эшләй<ref>О. Горелов. М. П. Томский: страницы политической биографии. C. 60</ref>. == Хәтер == * 1926—1934 йылдарҙа Йәш пионерҙар стадионы Томский исемендәге пищевиктар стадионы тип атала. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Горелов О. И.|заглавие=М. П. Томский: страницы политической биографии|место=М.|издательство=Знание|год=1989|страниц=64|серия=Новое в жизни, науке, технике : сер. «История и политика КПСС» ; № 8}} * {{Китап|автор=Горелов О. И.|заглавие=Цугцванг Михаила Томского|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2000|страниц=286|серия=Люди России|isbn=|тираж=}} — (научная биография) Автору удалось через судьбу Томского проследить историю отечественного профсоюзного движения в самые драматичные для него годы. * {{Китап|автор=Троцкий Л.|заглавие=Портреты революционеров: Сборник|ссылка=http://lib.ru/TROCKIJ/Trotsky.PortretyRev.txt|ответственный=Ред.-сост. Ю. Г. Фельштинский|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1991|страниц=365|isbn=|тираж=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=125463 Биография Томского на сайте Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250916092137/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=125463 |date=2025-09-16 }} * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tomski_mp.php Биография Томского на Хроносе] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр]] [[Категория:СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзалары]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1936 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 августа вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] p3zv479ssqal7udpvixbvnlbyo2klo8 Терещенко Геннадий Фёдорович 0 155555 1305443 1103325 2026-09-13T12:13:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305443 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Терещенко Геннадий Фёдорович''' ([[28 декабрь]] [[1941 йыл]] — [[16 апрель]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-химигы, дәүләт эшмәкәре, РФА академигы, Санкт-Петербург фәндәр академияһы фәнни үҙәге рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (1998—2000). Химия фәндәре докторы (1982), профессор. == Биографияһы == Геннадий Федорович Терещенко 1941 йылдың 28 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Соловьевка (Стәрлетамаҡ районы)|Соловьёвка]] ауылында тыуған. 1964 йылда «инженер-технолог-химик» һөнәре буйынса Ленинград технология институтын, 1969 йылда — аспирантура тамалай. 1982 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1964—1966 йылдарҙа — СССР Машиналар эшләү министрлығы ҡарамағындағы Дзержинск фәнни-тикшеренеү институтында инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр (Горький өлкәһе, Дзержинск ҡалаһы). 1969—1989 йылдарҙа — Дәүләт ғәмәли химия институтында (1988 йылдан — «Технохим» тармаҡ-ара берләшмәһе, [[Ленинград]] ҡалаһы) эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория начальнигы, директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1989—1996 йылдарҙа — «Дәүләт ғәмәли химия институты» Фәнни-производство берекмәһе генераль директоры (1993 йылдан — «Ғәмәли химия» Рәсәй ғилми үҙәге, [[Санкт-Петербург]] ҡалаһы). 1996—1997 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Фән һәм технологиялар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. 1997—1998 йылдарҙа — статс-секретарь — министр урынбаҫары, 1998—1999 йылдарҙа — статс-секретарь — министрҙың беренсе урынбаҫары, 1999—2000 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары. 2000—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының сәнәғәт, фән һәм технологиялар министры урынбаҫары. 2003 йылдан — РФА-ның Санкт-Петербург ғилми үҙәге рәйесе урынбаҫары, Иоффе исемендәге Физика-техник институты лабораторияһы начальнигы (Санкт-Петербург); Нефть химияһы синтезы институты лабораторияһы начальнигы (Мәскәү;) Технологик университеты профессоры (Санкт-Петербург). Химия һәм материалдар тураһында фәндәр Бүлексәһе буйынса РФА академигы (2003), РФА ағза-корреспонденты (1997). Рәсәй фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы. Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия йәмғиәте вице-президенты; Инженер академияһы академигы, Азия- Тымыҡ океан төбәгенең материаловедение академияһы ағзаһы, Рәсәй фәндәр академияһының химия һәм материалдар буйынса Бүлексәһе бюроһы ағзаһы. «Мембраны» һәм «Ғәмәли химия журналы», журналдарының баш мөхәррире, «Сәнәғәттә катализ» һәм «Химик технология» журналадары редакциялары ағзаһы. РФА Иоффе исемендәге Физика-техник институтының, РФА фәнни-мәғариф үҙәгенең, РФА нефть-химия синтезы институтының, Дәүләт ғәмәли химия институтының фәнни советтары ағзаһы. 2003 йылдан алып — Менделеев съезы ойоштороу комитеты ағзаһы. 2010 йылдың 21 апрелендә вафат була. Санкт-Петербургта [[Смоленск]] зыяратында ерләнгән. == Фәнни эшмәкәрлеге == Техник химияһы өлкәһендә алдынғы ғалимдарының береһе. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: аминоорганик берләшмәләренең химияһы һәм технологияһы, юғары энергетикалы берләшмәләрҙең химияһы һәм технологияһы, химик хәүефһеҙлек. Ул тәүгеләрҙән булып алифатик амин-галогеналкандар-өс ағзалы циклдар (оксирадар, азириндар) -һыу системаларындағы каталитик реакцияһы механизмы реакцияларының берлеген системаһы берлеген иҫбат итә. Алконаламиндарҙың диазабициклооктанға каталитик әүерелеүенең механизмы ла иҫбатлана һәм тәҡдим ителә. 15-тән ашыу мөһим һәм актуаль сәнәғәт технологиялары авторы. 285-ҙән ашыу фәнни эштәр, 153 уйлап табыу авторы. Һуңғы йылдарҙа каталитик мембраналар катализы, наноуглерод материалдадары, водород энергетикаһы, химик хәүейһеҙлек өлкәләрендә эшләй. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте премиялары (1999, 2001) * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999), * «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы, * «Санкт-Петербургтың 300 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы, * [[Хеҙмәт ветераны (исем)|«Хеҙмәт ветераны»]] маҡтаулы исеме. * Д. И. Менделев исемендәге РХТУ-ның Почетлы профессоры (2002)<ref>{{Cite web|url=http://www.muctr.ru/about/honprof/|title=Почётные профессора РХТУ|accessdate=2017-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520212034/http://www.muctr.ru/about/honprof/|archivedate=2017-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520212034/http://www.muctr.ru/about/honprof/ |date=2017-05-20 }}</ref>. == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|1159|Геннадия Фёдоровича Терещенко}} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=124001 Биография на сайте biografija.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514111544/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=124001 |date=2012-05-14 }} * [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=39af9e50-9a87-45ab-8ccf-46decbff9f36 Некролог на сайте РАН] [[Категория:Рәсәй химиктары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1941 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Стәрлетамаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт технология институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Санкт-Петербург политехник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербург технология университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй химик технология университетының почётлы профессорҙары]] emcngxvxl839he6y90eh4gchfnuu2kf Рәсәй флагы 0 155831 1305457 1302025 2026-09-13T15:35:42Z Русский вексиллолог 48917 Флаг РФ по ГОСТ Р 51130-2023 1305457 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Тутыйғош|2=26 ноябрь 2019}}. [[Файл:Flag of Russia New GOST.png|мини|Флаг по ГОСТ Р 51130-2023]] {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 4q4mmnxkz1pt2moar8jt8m7ilu4lw0b 1305458 1305457 2026-09-13T15:36:17Z Alex NB IT 12739 [[Special:Contributions/Русский вексиллолог|Русский вексиллолог]] эшләгән [[Special:Diff/1305457|1305457]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Русский вексиллолог|фекер алышыу]]): cross-wiki abuse 1305458 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Тутыйғош|2=26 ноябрь 2019}}. {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 9lwmcspcoaebdc59zmbj9mmlcnqee2x 1305459 1305458 2026-09-13T15:38:24Z Русский вексиллолог 48917 [[Special:Contributions/Alex NB IT|Alex NB IT]] эшләгән [[Special:Diff/1305458|1305458]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Alex NB IT|фекер алышыу]]): Флаг РФ по ГОСТ Р 51130-2023 1305459 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Тутыйғош|2=26 ноябрь 2019}}. [[Файл:Flag of Russia New GOST.png|мини|Флаг по ГОСТ Р 51130-2023]] {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 4q4mmnxkz1pt2moar8jt8m7ilu4lw0b 1305461 1305459 2026-09-13T15:56:56Z M7 2535 [[Special:Contributions/Русский вексиллолог|Русский вексиллолог]] ([[User talk:Русский вексиллолог|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Alex NB IT|Alex NB IT]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1305458 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Тутыйғош|2=26 ноябрь 2019}}. {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 9lwmcspcoaebdc59zmbj9mmlcnqee2x 1305462 1305461 2026-09-13T16:24:22Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1305462 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] jz9a7amikrm19h0j7jjyqzho048c4z7 Янина Ирина Юрьевна 0 159110 1305488 1178165 2026-09-14T06:52:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305488 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Янина Ирина Юрьевна''' ([[27 ноябрь]] [[1966 йыл]] — [[31 август]] [[1999 йыл]]) — Рәсәй Эске эштәр министрлығының контракт буйынса хеҙмәткәре, шәфҡәт туташы, [[сержант]]. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Ирина Юрьевна Янина Ҡаҙаҡ ССР-ы [[Талдыҡорған]] ҡалаһында тыуған. Медицина училищеһын тамамлап, туберкулёз диспансерында һәм бала табыу йортонда шәфҡәт туташы һәм санитарка булып эшләй. [[1995 йыл]]да Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә контракт буйынса хәрби хеҙмәтен башлай һәм артабан оператив тәғәйенләнештәге бригаданың Дондағы Ҡалас ҡалаһындағы медицина ротаһының процедура кабинетында шәфҡәт туташы булып хеҙмәт итә. Хеҙмәте ваҡытында ире менән айырыла, бәләкәй ҡыҙы вафат була. Беренсе чечен һуғышы барышында ике тапҡыр хәрби хәрәкәттәр барған районға командировкала була. Икенсе чечен һуғышы ваҡытында 1999 йылдың июленән [[Дағстан]]да була. == Үлеме == [[1999 йыл]]дың [[31 август|31 авгусында]] Карамахи ауылын таҙартыу ваҡытында Янина Ирина эвакуация төркөмө составында яралы һалдаттарға ярҙам күрһәтә. Ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, 15 яралыға ярҙам итә. Өс тапҡыр бронетранспортёрҙа туранан-тура ут һыҙығына сыға, унан тағы федераль көстәрҙең 28 яралы һалдатын алып сыға. Дүртенсе тапҡыр сығыуында боевиктар контрһөжүмгә күсә, һәм Ирина Янина, яралыларҙы тейәүҙе ойоштороп, автомат уты менән ошо операцияның хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Сигенгәндә БТР-ға ике граната эләгә, һөҙөмтәлә көслө янғын сыға. Ирина Янина яныусы машинанан яралыларға сығырға ярҙам итә. Уның арҡаһында капитан А. Л. Кривцов, рядовойҙар С. В. Гольнев һәм И. А. Лядов тере ҡала. Ирина үҙе яныусы машинанан сығып өлгөрмәй, көтмәгәндә хәрби комплект шартлай. Шартлау шул тиклем көслө була, унан һуң Иринан бер нәмә лә ҡалмай тиерлек. Уның улы ҡала. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[1999 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябрендә]] Янина Иринаға үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә. Ул хәрби частың шәхси составы исемлегенә мәңгелеккә индерелә. Ирина Янина Төньяҡ-Кавказ төбәгендә контртеррористик операцияларҙың хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан һәм Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ булған беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ. == Хәтер == * 2012 йылда Рәсәй почтаһы «Рәсәй Федерацияһы Геройы» серияһында И. Ю. Янина фотоһүрәте менән почта маркаһы сығара. == Һылтанмалар == * {{Warheroes|star=Rus|id=645}} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=140724 Ирина Янина на сайте www.biografija.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250709143913/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=140724 |date=2025-07-09 }} * [http://www.army.lv/?s=79&id=65&p=1&a=1 Сержант Ирина Янина: «Повоюем и приеду домой…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025162202/http://www.army.lv/?s=79&id=65&p=1&a=1 |date=2004-10-25 }} [[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1999 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 августа вафат булғандар]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] dihldqdj61q204pct0vmcs42cebq6dn Хан-Тәңре 0 161080 1305474 1279194 2026-09-13T20:48:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305474 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хан-Тәңре''' ({{Lang-ky|Кан-Теңири}}, {{Lang-kk|Хан Тәңірі}}, {{Lang-zh|汗腾格里峰}}) — [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Ҡытай]]ҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы сигендә Тянь-Шандәге Тәңре-Таг һыртында пирамида түбәһе. Бейеклеге — 7010 метр (боҙлоҡ менән), тоҙ ҡатламын иҫәпкә алмайынса — 6995 метр. Төрөк теленән тәржемә иткәндә уның исеме «Күк батшаһы» тигәнде аңлата. == Өйрәнеү тарихы == Хан-Тәңре түбәһе бик күптән билдәле. Уның барлығы тураһында боронғо сәйәхәтселәр яҙған. Төрки-монгол сығышлы боронғо халыҡтарҙың ҡарашында Тәңре юғары алла, алиһә Һомай һәм Эрлик менән бергә донъяны барлыҡҡа килтереүсе була. Тәңреселек динендә Тәңре кешеләрҙең яҙмышын билдәләй, ғүмер ваҡытын бүлә, йәмғиәттә юғары власть бирә. Шулай итеп, Тянь-Шань түбәһе Хан-Тәңре — юғары алланың йәшәү урыны. Хан-Тәңре тураһында беренсе фәнни мәғлүмәттәр [[XIX быуат]] уртаһына ҡарай, был түбәне Тянь-Шангә үҙенең сәйәхәтендә 1856—1857 йылдарҙа билдәле рус географы һәм сәйәхәтсеһе Петр Петрович Семёнов-Тян-Шанский һүрәтләй<ref name="risk1">[http://old.risk.ru/rus/regions/tienshan/khan/index.html Хан-Тенгри. Часть 1. ''Risk Onlain'']</ref>. 1857 йылда Ысыҡ-Күлде уратҡан Терскей Алатау һыртының көнсығыш артылышынан Түбәләрҙең һәм боҙлоҡтарҙың мөһабәт күренешенә таң ҡалып, ул пирамидаларҙың иң бейеген һәм матурын — бөтә Тян-Шандең иң бейек нөктәһен легендар Хан-Тәңре түбәһе тип билдәләй. Ул уның артынан Ҡаҡшаал-Тоо сик һыртының бөтә Тянь-Шань өҫтөнән ҡалҡып торған ҙур ҡарлы-боҙло тауын күрмәй. Көньяҡтан, уйғыр Аҡсу ҡалаһынан, Тарим йылғаһы үҙәненән, был тау яҡшы күренә һәм электән Хан-Тәңре тип атала. Оҙатып йөрөүселәрҙең был түбәне урындағы ҡырғыҙҙар Ҡан-Тоо, ә ҡаҙаҡтар Ҡантау (тәржемәлә «ҡанлы тау», ҡояш байығанда ҡыҙыл мәрмәрҙән торған тауҙың алһыу төҫкә инеп сағылыуы) тип атай, тигән дәлилдәренә иғтибар итмәй, Петр Семенович осло түбәле пирамиданы Хан-Тәңре түбәһе тип атай һәм картала түбәне төньяҡҡа ҡарай 20 км күсереп, уны Тянь-Шань һырттарының үҙәгенә урынлаштыра Ләкин 1895 йылда Ҡытай яғынан билдәле швед сәйәхәтсеһе Свен Гедин, европалыларҙан беренсе булып, ысын Хан-Тәрене күрә (7320 м) һәм бейеклеген дөрөҫ билдәләй (әлеге ваҡытта — Еңеү түбәһе), әммә уның Хан-Тәңреһе Ҡаҡшаал-Тоо һыртында урынлаша. 1902 йылда немец географ Готфрид Мерцбахер Тироль оҙатып йөрөүселәре менән тәүге тапҡыр Ҡан-Тоо итәгенә етә (Семеновтың Хан-Тәңреһе) һәм Көньяҡ Иныльчек боҙлоғо буйынса үтеп, был пирамиданың төп һырттың үҙәгендә түгел — унда ике осло Сатыр түбәһе тора (6700 метр), ә унан көнбайышҡа ҡарай, Тәңре-Тау һырты тип аталған ҡыҫҡа бейек армытта урынлашҡанлығын асыҡлай. Уның бейеклеген 7200 метр тип билдәләй. 1943 йылда совет топографтары, Свен Гединдан һуң 50 йыл үткәс, шулай ҙа боронғо йылъяҙмалар буйынса билдәле булған ысын Хан-Тәңрене таба, әммә уны ошо айҡанлы Еңеү түбәһе (7439 м) тип атайҙар. == Географик сығышы менән проблемалар == [[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_234a.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ҡырғыҙстандың почта маркаһында Ха-Тәңре көньяҡтан<small>, 2000</small>]] Рус географы Петр Петрович Семёнов- -Тян-Шанскийҙың хатаһы был түбәнең дөрөҫ булмаған атамаһын ғына тыуҙырмай, шулай уҡ был тау районындағы сиктәрҙең үтеүе тураһында күп йыллыҡ бәхәстәргә килтерә. Киләһе тикшеренеүселәр дөрөҫ булмаған Семёновтың схемаһын ала һәм уны сик буйы комиссарҙары 1882 йылғы Ҡашғар протоколы буйынса Ҡытай менән сиктәрҙе билдәләгәндә ҡуллана. Һуңғараҡ, Еңеү пигын тапҡандан һуң 1943 йылда, Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһын аңлап, совет топоргафтары үҙҙәренең карталарында сикте төп үҙәккә шылдыра (Сатыр пигы) һәм уны, Нарынколь һыртын Еңеү түбәһе менән тоташтырған Меридиональ һырт буйынса үткәрә. Ысын Хан-Тәңренең Савабци һыртында урынлашыуы тураһында һәр ваҡыт белгән Ҡытай яғы шулай ҙа Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһы менән файҙалана, һәм сикте үҙҙәренең карталарында Семёнов Ха-Тәңреһенән көнбайыштараҡ һәм төньяҡтараҡ үткәрә, шулай итеп үҙҙәренә көньяҡтан Кокшаал-Тоо һырты һәм төньяҡтан Тәңре-Таг һырты араһында урынлашҡан Көньяҡ Эныльчек боҙлоғон ала. Семёнов-Тян-Шанскийҙың география фәнендә абруйы ҙур, әммә уның [[XIX быуат]]та эшләгән иң ҙур хатаһы, беҙҙең көндәрҙә прецедент — ҡытай-ҡырғыҙ сигендә бәхәсле участка тыуҙыра<ref name="risk1"/>. Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһы әлегә тиклем төҙәтелмәгән, әммә дипломаттар тапҡан компромисс яҡтарҙы ҡәнәғәтләндерә. 1996 йылдың 4 июлендә ҡытай-ҡырғыҙ сиге тураһында Ҡытай һәм Ҡырғыҙстан араһында килешеү төҙөлә. Хан-Тәңре пигы районы проблемалары буйынса оҙайлы фекер алышыуҙарҙан һуң ике яҡ та компромисс нигеҙендә майҙаны яғынан тигеҙ территориялар менән алмаша. Килешеүгә 1999 йылдың 24 — 26 авгусында [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] башлыҡтарының осрашыуы ваҡытында Ҡырғыҙстандың президенты ҡул ҡуя<ref name="risk2">О делимитации и демаркации государственной границы между Кыргызской Республикой и Китайской Народной Республикой. ''Risk Onlain'' .</ref>. [[Файл:Stamp_of_Kazakhstan_344.jpg|слева|мини|246x246пкс|<small>Ҡаҙағстандың почта маркаһында Хан-Тәңре төньяҡтан (2001)</small>]] Ҡан-Тоо (Хан-Тәңре) формаль өс дәүләттең түбәһе һәм бөгөнгө донъяның хәлен сағылдыра. Әммә ысынында ҡытай сиге, элекке кеүек, 12 км көнсығыштараҡ, һыу айырғыс буйлап үтә, бөтә донъяла ҡабул ителгәнсә, был ҡоролоҡло төбәктә ҙур әһәмиәткә эйә. Совет карталарындағы кеүек, сик Ҡаҙағстан Нарынколынан көньяҡҡа Мәрмәр стена, Рус географик йәмғиәтенә 100 йыл, Көнбайыш Сатыр (Көнсығыш Сатыр Ҡытайға күсә) түбәләре аша үтә һәм артабан Меридиональ һырты буйлап Зорге, Дуҫлыҡ, Нагела түбәләре аша, һуңынан Кокшаал-Тоо һырты буйынса Хәрби топографтар, Еңеү, Важа Пшавела, Неру һәм артабан һырт буйлап көньяҡ-көнбайышҡа борола. Ҙур боҙлоҡтарҙа йыйылған Һыу запастары, үткән быуаттарҙағы кеүек үк Тянь-Шандән көнбайышҡа һыу айырғыстан — ҡырғыҙ Нарынына һәм [[Һырдаръя]]һына һәм көнсығышҡа — ҡытай Таримы бассейнына ағыуын дауам итә, шуның менән бергә Ҡырғыҙстан һәм Урта Азияның башҡа үҙәндәрен, шулай уҡ ҡытай Синьцзянының тығыҙ ултырған ерҙәрен һуғара. Ә Тәңре-Таг [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Ҡырғыҙстан]] араһындағы сик булып тороп ҡала. Ҡаҙағстан яғынан уны Төньяҡ Иныльчек, ә Ҡырғыҙстан яғынан Көньяҡ Эныльчек боҙлоғо уратып ала. Был боҙлоҡтарҙа тауға үрләүселәр өсөн, шул иҫәптән Хан-Тәңрегә лә, ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ турфирмалары ойошторған халыҡ-ара Альп лагерҙары урынлаша. == Күтәрелеүҙәр == [[Файл:Экспедиция1931ХанТенгри2.jpg|мини|1931 йылда экспедиция каруаны Иныльчек йылғаһы үҙәнендә]] [[Файл:Экспедиция1931ХанТенгри4.jpg|мини|1931 йылда экспедицияла ҡатнашыусылар Хан-Тәңре районында ]] [[Файл:South_Inylchek_Base_Camp.jpg|справа|мини|250x250пкс|4000 м бейеклектә Көньяҡ-Иныльчек боҙлоғонда лагерь, һулда Чапаев түбәһе, алыҫта Хан-Тәңре, көньяҡ-көнбайыштан, ҡырғыҙ яғынан күренеш]] 1931 йылда беренсе тапҡыр түбәһенә Михаил Погребецкой, Борис Тюрин һәм Зауберер Франц күтәрелә. Экспедицияның баҫмасыларҙан ҡораллы һаҡлаусылары була, сөнки баҫмасылыҡ шул саҡта әле таулы тарлауыҡтарҙа реаль ҡурҡыныс була. Погребецкийға тау түбәһенә менеү өсөн дөрөҫ маршрутты билдәләүгә ике йыл кәрәк була. Беренсе тау түбәһенә менеүселәрҙең мемуарҙарынан юлдың өс варианты ҡаралғанлығы билдәле, әммә бер юл һайлап алына ''«киң, ҡар менән тулған соҡор, ул төньяҡта ҡара ҡаялар һәм көньяҡта яҡты мәрмәр ҡаялар араһынан үтә һәм бер-береһе менән түбә аҫтында тоташа, унан һыртҡа сығырға кәрәк була»''. Улар Көньяҡ Иныльчек боҙлоғо буйлап Чапаев пигына, һуңынан Хан-Тәңренең көнбайыш яғына һәм артабан көньяҡ-көнбайыш битләү буйлап өҫкә бара. 11 сентябрь бөтә өс күтәрелеүсе түбәгә етә<ref name="Pogrebeckiy2">Погребецкий М. Т. «Три года борьбы за Хан-Тенгри», Харьков, 1935.</ref>. М. Т. Погребецкий «В глубь Центрального Тянь-Шаня». Сборник «К вершинам Советской земли», стр. 361 — {{Цитата|Кис етеп килә. Тауҙарҙан үҙәнгә еңел күләгә ята. Ҡояш һырт түбәләрен алтынға мана. Боҙлоҡтарҙа һәм ҡарҙарҙа бөтә горизонт буйлап бөйөк Тянь-Шань стенаһы тора. Ул алтын-ҡыҙылһыу һәм ҡыҙыл төҫтә, ә ҡараңғы йәшел-зәңгәр күккә олғашҡан Хан-Тәңре ҙур ҡырланған яҡут кеүек янып тора. Бына ҡояш горизонт артына йәшеренә, күк йөҙө ҡараңғылана, төҫтәр тоноҡлана башлай, ҡыҙылһыу төҫ алһыу төҫ, алһыу төҫтәр миләүшә төҫө, һуңынан көл төҫө менән алмашына, тик ҡараңғы күк йөҙөндә Хан-Тәңре утта ҡыҙған тимер кеүек ҡуйы-ҡыҙыл төҫтә янып тора. Тауҙар яйлап ҡараңғылыҡҡа сума һәм ниһайәт. бөтөнләй ҡуйы эңерҙә эрей. Улар артынан яй ғына Хан-Тәңре лә юҡҡа сыға.}} Хан-Тәңрегә төньяҡтан беренсе күтәрелеүҙе 1964 йылда «Дауыл ҡошо» йәмғиәтенән альпистар төркөмө, Е.И.Тамм етәкселегендә экспедиция башҡара. Төньяҡ Иныльчек боҙлоғона Мерцбахер күле яры буйлап үтергә мөмкин булыуы билдәһеҙ булғас, алдан төркөм ебәрелә, ул боҙлоҡҡа Мушкетов боҙлоғонан Сарыджас һыртындағы артылыш аша күлдән өҫтәрәк сығыу юлын өйрәнергә тейеш була. Төркөм артылышты, күл яры буйында лагерь өсөн һәм вертолеттан ташлана торған йөктәрҙе ҡабул итеү өсөн уңайлы урын таба. Экспедицияның төп составы лагерға, Төньяҡ һәм Көньяҡ Иныльчекты айырыусы һырттың контрофорс биләне аша күлде һул яр буйын урап килеп етә. Хан-Тәңрегә күтәрелеүҙе ике төркөм башҡара. Е.И. Тамм етәкселегендәге беренсе төркөм алты көн күтәрелгәндән һуң ҡатмарлы һауа торошо шарттары арҡаһында кире әйләнеп ҡайта. К.Кузьмин етәкселегендәге икенсе төркөм, беренсе төркөм сығып ике көн үткәс, маршрутҡа сыға, һалынған юлдан күтәрелеп, тиҙ хәрәкәт итә һәм бер көндән һуң «киҫкен» урынға барып етә, алдан яуған ҡарҙы ҡар ишелмәһе һепереп алып китә һәм юл шуға күрә бик үк ҡурҡыныс булмай. Тау түбәһендә бынан бер нисә көн элгәре Көньяҡ Иныльчек боҙлоғонан Хан-Тәңре мәрмәр ҡабырғаһы буйлап тауға күтәрелгән Б.Романов етәкселегендәге «Хеҙмәт» йәмғиәте төркөмөнөң яҙыуын таба. Был ике күтәрелеү ҙә бейеккә артылыу класы буйынса иң яҡшыһы тип таныла, ә уларҙың ҡатнашыусылары алтын миҙалға лайыҡ була<ref>Е. И. Тамм «На Хан-Тенгри с севера», сборник «Побеждённые вершины, 1961—1964 годы», изд-во «Мысль», Москва, 1966, стр. 5-36</ref>,<ref>В. А. Смит «Мои друзья и горы», изд-во Игоря Балабанова, Москва, 2011, стр. 177—206</ref>. :* Әлеге ваҡытта Хан-Тәңрегә, кәм тигәндә, төньяҡтан көньяҡҡа 25 артылыу маршруты һалынған<ref>[http://www.alpklubspb.ru/ass/a360.htm Альпинисты Северной столицы. ХАН-ТЕНГРИ — ГОРА ТЫСЯЧЕЛЕТИЙ. Владимир Проскурин]</ref>. Тәжрибәле альпистарҙан артылыу буйынса инструкциялар бар<ref>[https://www.risk.ru/blog/11318#relap ЛУЧШЕ ДЕСЯТЬ РАЗ ВЕРНУТЬСЯ… Глеб Соколов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117070203/https://www.risk.ru/blog/11318#relap |date=2019-01-17 }}</ref>. :* Егерме бер тапҡыр Гималай һигеҙ меңлеген яулаусы Анатолий Букреев Хан-Тәңрене үҙенең дөрөҫ урынлашҡан ҡабырғалары һәм геометрик пирамидаль симметрияһы арҡаһында донъяның иң матуры тип һөйләй. :* Ҡаҙағстан альпинисы Денис Урубко, БДБ илдәрендә беренсе булып донъяның бөтә 14 һигеҙ меңлеген яулаусыһы өсөн Хан-Тәңре Гималай тауҙарын артылыу алдынан өйҙәге «күнекмә» ете меңлеге була. Ул уға тиҫтәләрсә күтәрелә. Урубко шулай уҡ Хан-Тәңрегә тиҙ менеү буйынса рекорд ҡуя, 2000 йылда — база лагерынан (4000 м) тау түбәһенә тиклем (7010 м) 7 сәғәт 40 минут ваҡытта күтәрелә <ref name="vosh2">''Денис Урубко.'' Хан-Тенгри-2000. Скорость в стиле соло. Mountain.ru .</ref>. :* Хан-Тәңре түбәһендә бер нисә тапҡыр артылыусылар ҡуна. Еңеү пигы, Хан-Тәңренең пигы траверсына әҙерлек ваҡытында —Валерий Хрищатый етәкселеге аҫтында 1990 йылдың йәйендә акклиматизация маҡсатында түбәлә буласаҡ траверс ҡатнашыусылары ҡуна<ref>[http://www.mountain.ru/world_mounts/tien-shan/2004/Pobeda_Han/index.shtml Пятнадцать дней в Поднебесье Траверс п. Победа — п. Хан-Тенгри]</ref>. Бындай осраҡтар етди тау түәбәләрендә бик һирәк. Әммә 2011 йылдың 1 авгусында Урубко Денис Хан-Тәңре түбәһендә (7010 м) планлаштырылған яңғыҙ төндө үткәрә<ref>[http://www.russianclimb.com/russian/urubko_dollar_palka.html Денис Урубко: о маршруте на пик Победы]</ref>. Ике көндән һуң Новосибирсктан Глеб Соколов һәм Виталий Горелик Хан-Тәңре түбәһендә төн үткәреүҙе ҡабатлай<ref>[http://www.risk.ru/users/ss18/17355/ RISK — Палка к «Доллару», экспедиция Глеба Соколова — новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710162533/http://www.risk.ru/users/ss18/17355/ |date=2012-07-10 }}</ref>. :* Хан-Тәңре түбәһенә артылыуҙар һаны буйынса 62 йәшлек Новосибирск кешеһе Глеб Соколов рекорд ҡуя, ул донъяла Лхоцзеның өс түбәһен яулаусы өс кешенең береһе (Е.Виноградский һәм С.Тимофеевтар менән бергә — икеһе лә [[Екатеринбург]]тан) — 2015 йылдың 15 авгусында ул Хан-Тәңрегә 33-сө тапҡыр күтәрелә<ref>[http://russianclimb.com/russian/ 17 августа, 2015 В 33-й раз поднялся на Хан-Тенгри Глеб Соколов!]</ref>. 2016 йылда ул үҙ рекордын 34 күтәрелеүгә тиклем еткерә<ref>[http://www.risk.ru/blog/209941 Хрустальный пик-2016. Человек риска. Глеб Соколов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124073751/http://www.risk.ru/blog/209941 |date=2016-11-24 }}</ref>. :* Хан-Тәңрене иң йәш яулаусы булып 17 йәшлек поляк [[:en:en:Adam Bielecki (climber)|Адам Белецкий]] тора, ул 2000 йылда альп стилендә түбәгә менә. == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Файл:KyrgyzstanP21-100Som-2002_b.jpg|мини|300x300пкс|<small>Ҡырғыҙстандың 100-сомлыҡ банкнота артында Хан-Тәңре пигы, 2002 йыл</small>]] * 2002 йылда [[Ҡырғыҙстан]] Милли банкы арт яғында Хан-Тәңре һүрәте менән 100 һумлыҡ (сом) банкнота сығара (6995 м). Әлегә тиклем Иран тау һүрәте — илдең юғары нөктәһе (5604 м), һүнгән Демавенд вулканы менән 10 000 риал күләмендә банкнота сығара , шулай уҡ Төркиә — 100-лиралыҡ банкнота (1972—1986) һәм Әрмәнстан — биш банкнотаның арт яғында (1993 һәм 2001 йылдарҙа) Төркиәлә урынлашҡан Арарат тауы менән (5165 м) банкнота сығара, Арарат тауы шулай уҡ Әрмәнстандың милли символы булып тора һәм дәүләт гербында төшөрөлгән. * Хан-Тәңре (6995 м) төньяҡтан урынлашыуы буйынса күрше Чапаев түбәһенә (6371 м) уның көнбайыш тоташтырмаһы (5900 м) [[Джомолунгма|Эверест]] тауының (8848 м) гималай гиганттары, уның Көньяҡ биләне (7900 метр) һәм күрше Лхоцзе пигы (8516 м), урынлашыуына ныҡ оҡшаған. Әммә бөтәһе лә 2 саҡрым түбән, был Гималайҙың классик маршрутына оҡшатырға мөмкинлек бирә. == Топографик карталар == * {{Карта|K-44-65}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Ҡаф тауы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Merzbacher Gottfried. [http://www.alpklubspb.ru/ass/a252.htm The central Tian-Schan mountains.] London, 1905 * Михайлов Н. Н. «Хан-Тенгри», 1933. * Погребецкий М. Т. «Хан-Тенгри», Харьков, 1934. * Погребецкий М. Т. [http://climb.com.ua/books.php?author=П «Три года борьбы за Хан-Тенгри»], Харьков, 1935. {{Недоступная ссылка}} * Абалаков Е. М. «Хан-Тенгри», Москва, 1936. * Погребецкий М. Т. В сердце небесных гор. Киев, 1956 и 1960 г. * Ветров И. Е. Первый на Хан-Тенгри: Путешествия М. Т. Погребецкого — М.: Мысль, 1971. — (Замечательные географы и путешественники). * Рыбак Ян. [https://web.archive.org/web/20160304212440/http://rybakian.com/y2004_Khan_Tengri_trip_report/Khan%20Tengri-2004%20trip%20report%20-%20linked%20to%20Picasa.htm «Хан-Тенгри с севера. Негероические записки»], 2006. * Рыбак Ян. [http://rybakian.com/y2008_Khan_Tengri_Hollywood/Hollywood%20na%20Hane.htm «Голливуд на Хане»], 2010. [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] == Маршруттар тасуирламаһы == * Сайт Хан-Тенгри [http://www.kantengri.kz/rus/index.html] * Петлицкий В. Хан-Тенгри. История восхождений [http://www.turist40.ru/Gora11/petl_han_tengri_anons/HanTengri11.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116120955/http://www.turist40.ru/Gora11/petl_han_tengri_anons/HanTengri11.htm |date=2020-01-16 }}. * Петлицкий В., Иванов А. Траверс Хан-Тенгри — 2011 («Маршрут на 100 сом») [http://www.risk.ru/users/robinsya/18845/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104204349/http://www.risk.ru/users/robinsya/18845/ |date=2013-11-04 }} == Фильмдары == * «Восхождение на пик Хан-Тенгри. 1975 год», автор-операторы Б. Блонштейн. * «Мраморное сердце Тянь-Шаня», авторы А. Кислов, 2000. * «Хан-Тенгри-2003», авторы А. Казаков, 2003. * [https://web.archive.org/web/20190626035919/http://www.kantengri.ru/ «Хан-Тенгри. Путь к вершине»], 2008 г., реж. Алексей Рюмин. * «Хан-Тенгри: суровый январь 2011», режиссеры Олег Парамонов, 2011. == Һылтанмалар == * [http://www.wikimapia.org/#y=42210833&x=80175000&z=12&l=0&m=a&v=2 '''Хан-Тенгри'''] * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=137 Peakware.com] * [http://www.svali.ru/show_picture.php?cntr=48&type=1&id=1&cd=1 Современная карта окрестностей Хан-Тенгри] * [http://www.summitpost.org/khan-tengri/150339 Summitpost.org] [[Категория:Изге тауҙар]] [[Категория:Тянь-Шань]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Тау түбәләре]] [[Категория:Алфавит буйынса тау түбәләре]] [[Категория:Ҡаҙағстан тауҙары]] [[Категория:Ҡырғыҙстан тауҙары]] 3389xvp901opz0f31c19cbz6b0c4vzr Шапошников Евгений Иванович 0 162538 1305481 1225636 2026-09-14T00:54:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305481 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шапошников Евгений Иванович''' ([[3 февраль]] [[1942 йыл]] — [[8 декабрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби етәксеһе, авиация маршалы (1991), СССР-ҙың һуңғы оборона министры (1991 август — февраль 1992). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1990—1991). Хәҙер Рәсәйҙә тере берҙән-бер ғәскәр төрө маршалы. СССР тарихында һуңғы (дата буйынса), «маршал» һүҙе булған хәрби дәрәжә бирелгән кеше. == Биографияһы == Евгений Иванович Шапошников 1942 йылдың 3 февралендә [[Ростов өлкәһе]] Аҡсай районы Большой Лог хуторында тыуған<ref name="biografija.ru">[http://www.biografija.ru/biography/shaposhnikov-evgenij-ivanovich.htm Шапошников Евгений Иванович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113057/http://www.biografija.ru/biography/shaposhnikov-evgenij-ivanovich.htm |date=2017-02-07 }}</ref>. Урыҫ. 1963 йылда ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби-авиация летчиктар училищеһын тамамлай<ref name="biografija.ru"/>. Карпат буйы хәрби округында хеҙмәт итә. 1966 йылда Ю. А. гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, уны 1969 йылда тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа авиация полкы командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, һуңынан полк командиры була. 1975 йылда Капрат буйы хәрби округына авиация истребитель дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, һуңынан дивизия командиры урынбаҫары, артабан дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1979 йылда Карпат буйы хәрби округының хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. [[Файл:Vladimir_Putin_21_January_2002-7.jpg|слева|мини|250x250пкс|Шапошников [[Путин Владимир Владимирович|Путин]]<nowiki/>дың уң яғында]] Евгений Иванович Шапошников 2020 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды<ref>[http://redstar.ru/wp-content/uploads/2020/12/138-09-12-2020.pdf Некролог. // Красная звезда. — 2020, 9 декабря. — С. 12]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history_department/more.htm?id=11345875@SD_Employee Шапошников Евгений Иванович] на сайте Министерства обороны России * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/118359/Шапошников * [https://web.archive.org/web/20140826120401/http://www.rusperson.com/html/23/RU01001993.htm Шапошников Евгений Иванович] * [http://fakty.ua/152181-marshal-aviacii-evgenij-shaposhnikov-intstruktor-govoril-nam-kursantam-izmenila-zhena-ili-devushka---radujsya-chto-tebe-a-ne-rodine Маршал авиации Евгений Шапошников: «Инструктор говорил нам, курсантам: „Изменила жена или девушка — радуйся, что тебе, а не Родине“»] * [http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=21726 ШАПОШНИКОВ Евгений Иванович] в базе данных «Лабиринт» * [http://www.itogi.ru/spetzproekt/2012/11/175570.html Маршал Империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219015653/http://www.itogi.ru/spetzproekt/2012/11/175570.html |date=2019-02-19 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Авиация маршалдары]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 февралдә тыуғандар]] qyupdl397dq0noaoeqs8xvhfluvn54l Тербий 0 165054 1305441 1301689 2026-09-13T12:06:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305441 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=65}} '''Тербий''' ({{lang-lat|Terbium}}, Tb) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 65. == Символы == Тербий элементының символы — Tb (''Тербий'' тип уҡыла). == Тарихы == Тербий [[1843 йыл]]да [[Мосандер]] тарафынан асыла. 1843 йылда швед химигы К. Г. Мосандер Y<sub>2</sub>O<sub>3</sub> концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: [[иттрий]], алһыу ''terbia'' (ул хәҙерге заман [[эрбий]] элементы) һәм төҫһөҙ ''erbia'' (быныһы [[тербий]] элементы булған). XХ быуат башында француз химигы ''Жорж Урбэн'', ионлы алмашыу технологияһын ҡулланып, беренсе тапҡыр таҙа тербий ала<ref name="history">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=E1npz8pwmYwC&pg=PA5|заглавие=Extractive metallurgy of rare earths|автор=Gupta C. K.|ответственный=C. K. Gupta, N. Krishnamurthy|издательство=CRC Press|год=2005|pages=504|isbn=0-415-33340-7}}</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Химик элемент рәттән тағы өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған — был ауыл [[Стокгольм архипелагы]]на ингән Ресарё утрауында урынлашҡан. == Тәбиғәттә == Тербий кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 4,3 г/т. === Ятҡылыҡтары === Тербий [[лантаноидтар]]<ref>[[Лантаноиды]]</ref> составына инә, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия]]ла йыш осрай. [[Япония]]ның айырым иҡтисади зонаһында [[Тымыҡ океан]]дың [[:ru:Минамитори|Минамитори]] утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтары запастары шаҡтай ҙур<ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-018-23948-5.pdf The tremendous potential of deepsea mud as a source of rare-earth elements]</ref>. == Сығарып алыу == Тербийҙы һирәк ер элементтары ҡатнашмаһынан ионлы хроматография йәки экстракция ысулдары менән айырып сығаралар. === Хаҡы === Тербий хаҡы таҙартыу дәрәжәһенә бәйле. 2013 йылда 99,91 % таҙа тербийҙың 1 грамын 64 евроға алырға мөмкин була<ref>[http://mateck.com/index.php?option=com_virtuemart&view=category&virtuemart_category_id=62&Itemid=3 Terbium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082806/http://mateck.com/index.php?option=com_virtuemart&view=category&virtuemart_category_id=62&Itemid=3 |date=2016-03-05 }} — Materials Technology & Crystals for Research, Development and Production — [http://www.peeep.us/d4819bc7 архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113081936/http://www.peeep.us/d4819bc7 |date=2014-11-13 }}.</ref>. 2014—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә 99,9 % таҙалыҡлы 2 грамм ауырлыҡтағы металл ҡойолмалар өсөн 150 евро һорайҙар<ref>[http://www.reakor.ru/index.php?route=product/search&search=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B9 Поиск — тербий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306170325/http://www.reakor.ru/index.php?route=product/search&search=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B9 |date=2021-03-06 }}</ref>. == Компьютер етештереүҙә == Һуңғы йылдарҙа компьютер етештереүҙә тербий ферриты айырым әһәмиәткә эйә була бара. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html Тербий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402045156/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html |date=2008-04-02 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm Тербий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025075601/http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm |date=2009-10-25 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Лантаноидтар]] [[Категория:Химик элементтар]] 6n18nov03a3kwu63rrkhw4ogvdnxdwu Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе) 0 173250 1305487 1285265 2026-09-14T06:11:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305487 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юрғамыш''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе]]ндә ҡала тибындағы ҡасаба, [[Юрғамыш районы]]ның административ үҙәге, Юрғамыш ҡасаба Советының ҡала биләмәһе үҙәге. Шул уҡ исемдәге йылғанан төньяҡҡа ҡарай бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Силәбе]] — [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] линияһында тимер юл станцияһы Ҡурғандан көнбайышҡа табан 56 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халыҡ — {{Население|Юргамыш (Курганская область)|фс}} кеше (2020). == Тарихы == «Юрғамыш» атамаһы сыбыр теленнән «йорғамыш (репейник)» ; Революция осоро [[1891 йыл]]дарҙа батша раҫлаған план буйынса транссебер тимер юлының төҙөлөшө башлана. Тимер юл полотноһына юлдың бөтә тиерлек дауамында тупраҡ һибә башлайҙар. Бының өсөн тирә-яҡ ауылдарҙан эш ҡоралдары һәм үҙ аттары һәм арбалары менән крәҫтиәндәрҙе йәлеп итәләр. Юл бер һыҙыҡлы төҙөлә — шуға тимер юл полотноһы тар була. Тимер юлы планында тимер юл составтары өсөн разъездар, тимер юл станциялары һәм паровоздарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн бассейн менән һыу ҡыуҙырғыс башнялар төҙөү раҫлана. 1891 йылда Юрғамыш тимер юлы станцияһы өсөн полотно төҙөлә башлай. Юрғамыш станцияһы аша беренсе поезд 1894 йылда үтһә лә, станцияның нигеҙләнеү датаһы тип 1891 йыл тип иҫәпләнә. [[1898 йыл]]да Юрғамыш халҡы 8 ғаиләнән тора (Уфимцев, Владимирцев, Колупаев, Варлаков, Титов, Гасников, Ульянин, һәм Макеевтар). Унда улар хәҙер Вокзал урамының көнсығыш аҙағы булған урында йәшәгән. Мунса һәм нефть базаһы араһындағы ҙур булмаған һаҙлыҡ Сафронов тип аталған, һәм бөтә яҡтан ул ҡуйы әрәмәлек менән уратып алынған була. Ул Сафронов һаҙлығы тип аталған, сөнки уның янындағы баҫыу яңы нигеҙләнгән Юрғамышҡа Малое Белоенан күсеп килгән Колупаев Сафрон Иванович биләмәһе булған. Әлеге Юрғамыштың территорияһын Пушкин урамынан төньяҡтараҡ, тотош ҡайынлыҡ биләгән. Элекке район башҡарма комитетының һәм балалар баҡсаһының бинаһы булған ҡасабаның өлөшө Ф.Е.Гасниковҡа ҡараған һөрөнтө ерҙәр булған. Сталин урамынан (хәҙер Тыныслыҡ урамы) көнсығышҡа ҡарай ағас комбинаты йүнәлешендә дәүләт ҡайын урманы участкаһы һуҙылған була («Киҫелгән урман»). 1900 йылға тиклем ҡасаба шундай ҡиәфәттә була. [[1900 йыл]]да Юрғамыш станцияһында 18 ихата була, унда 123 кеше йәшәй. Кипельский мәктәбенең тарих уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе Владимир Иванович Дюсюбаев 1916 йыл өсөн Кислян улусының мәғлүмәттәрен яҙып ала, ул «Список населённых мест Челябинского уезда Оренбургской губернии» (Силәбе, 1916) китабында баҫылып сыға. Юрғамыш ҡасабаһы 1916 йылда Кислян улусы составында була, унда бер класлы министр училищеһы, табип медицина пункты, ветеринар-табип пункты, ер станцияһы, почта-телеграф бүлексәһе, 10 кибет була, шаршамбы һайын баҙар, йәрминкәләр үтә. Пар он тартыу тирмәне, 52 ихата, 135 ир-ат, 124 ҡатын-ҡыҙ заты, бөтәһе 259 кеше иҫәпләнә. Ә бына Кислян улусында бөтәһе 11142 кеше йәшәгән. Юрғамыш тимер юл станцияһы янында, башлыса төньяҡ яҡта,ҡасаба үҫешә, уны шулай уҡ Юрғамыш станцияһы кеүек атайҙар. ; Совет осоронда Совет власының тәүге йылдарында Юрғамыш станцияһы айырым әһәмиәткә эйә була. Юрғамыш станцияһы келәттәренә райондан иген ташыйҙар, уларҙы вагонға тейәйҙәр һәм Петроградҡа оҙаталар. 1918 йылдың 4 июнендә станцияла баш күтәреүсе чехтар барлыҡҡа килә. Элекке матрос Карпов Василий Семеновичты атып үлтерәләр. Район «Рассвет» гәзитендә Карпов исеме йыш осрай. Юрғамышта Карпов исемендәге урам бар, ул атып үлтерелгән урында һәйкәл ҡуйылған, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Гәзиттәрҙә ул «Малобеловодский ауыл Советының беренсе рәйесе», «Балтик матросы», «Ҡышҡы штурмлауҙа ҡатнашыусы» тип атайҙар. [[1919 йыл]]дың Силәбе өйәҙенең Мало-Беловодский улусында Малобеловодский ауыл Советы ойошторола. [[1924 йыл]]да улустарға бүлеү бөтөрөлә. 1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкә башҡарма комитеты Президиумы ҡарары нигеҙендә [[РСФСР]] Урал өлкәһенең Ҡурған округы составында Юрғамыш ҡасабаһында үҙәге менән Юрғамыш районы ойошторола. Ошо ваҡыттан алып Юрғамыштың артабанғы үҫеш этаптары һәм уның район тормошонда әһәмиәтен көсәйтеү башлана. 1920 йылға тиклем Юрғамыш станцияһы бик бәләкәй була. Уның биләмәһе бөгөнгө Вокзал урамы менән генә сикләнгән була. Юрғамыш районы 1924 йылда барлыҡҡа килә. Ҡасаба үҫешә башлай. [[1925 йыл]]дың 14 декабрендә Юрғамыш ауыл Советы ойошторола, ул Юрғамыш районының Малобеловодский ауыл Советынан бүленеп сыға. 1930 йылдар аҙағында уның территорияһы элеваторҙан алып нефть базаһына тиклем һәм тимер юлы линияһының көньяҡ яғындағы беренсе ҡоролмаларҙан алып Совет урамына тиклем һуҙыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында ҡасабаның көнсығыш ситендә «Новостройка — 24» тип аталған хеҙмәт армияһы урынлаша, ә һуғыш аҙағында Щучье ауылынан икенсе часть — ОСМЧ — 22 (22-се айырым төҙөлөш-монтаж часы) күсеп ултыра. Юрғамыштың көнсығыш ситен хәҙер Төҙөлөш урамы тип атайҙар. Ә бына ОСЧМ үҙе тураһында бер ниндәй ҙә хәтирәләр ҡалдырмай: был часть бер йылдан һуң Каргапольеға күсерелә, эшселәр өсөн ҡабалан төҙөлгән контора һәм барактар тиҙ туҙа һәм яңы ҡаралтылар менән алмашына, ә территорияла башта «Май һығыу сәнәғәте» тресы, һуңынан ремонт-төҙөлөш идаралығы урынлаша. Артабан ҡасаба көнбайыш йүнәлешкә ҡарай тиҙ үҫешә һәм ахыр сиктә ҡасабанан яландар һәм ваҡ урмандар менән айырылған «Ҡыҙыл һабансы» колхозы менән ҡушыла. Хәҙер Ҡыҙыл Һабансы ҡасабаның урамы ғына түгел, ә Юрғамыштың бөтә көнбайыш сите булып тора. [[1944 йыл]]дың 12 февралендә Юрғамыш ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы категорияһына индерелә. 1950-се йылдар аҙағында Төҙөлөштөң төньяҡ-көнсығыш яғында холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһы ойошторола, һәм яҡындағы район яйлап — Колония тип атала башлай. Шул уҡ ваҡытта «һыҙыҡ артында» — тимер юлынан көньяҡҡа ҡарай урамдар барлыҡҡа килә һәм үҫешә. Көньяҡ-көнбайышта Транссебер магистрален электрлаштырыу ваҡытында төҙөлөш-монтаж поезының вагонсыҡтары була. Унда йәштәр күп була, һәм хәҙерге тел менән әйткәндә формаль булмаған бейеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Район баҡсаһында урынлашҡан рәсми бейеү майҙансығынан ул ҡылыҡтарҙың иркенлеге менән айырыла һәм шаян һүҙ менән Франция тип атала. Һүҙ был яҡтың атамаһы булып һаҡланып ҡала. Ҡасаба төньяҡҡа табан ҙурая: һуғыштан һуңғы йылдарҙа Матросов урамы һәм уға параллель урамдар барлыҡҡа килә. Был яҡ үҙенсәлекле исемгә эйә булмай. 1963 йылдың 1 февралендә РСФСР Юғары Советы Президимуы Указы менән [[Юрғамыш районы]] бөтөрөлә, Юрғамыш ҡасабаһы Советы [[Ҡуртамыш районы]]на тапшырыла. 1964 йылдың 3 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мишкә ауыл районы барлыҡҡа килә, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә. 1965 йылдың 12 ғинуарында РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Мишкә ауылы районы [[Мишкә районы (Ҡурған өлкәһе)|Мишкә районы]] тип үҙгәртелә. [[1965 йыл]]дың 3 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Юрғамыш районы ойошторола, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә. === Рәсәй осоро === 90-сы йылдар көрсөгө, ҡасабала барлыҡ предприятиеларҙың тиерлек ҡотолғоһоҙ тарҡалыуы ҡасабаның деградацияһына килтерә. Халыҡтың күпләп китеүе, социаль өлкәлә көрсөк, торлаҡ йорттар төҙөлөшө күләменең кәмеүе һ.б. күҙәтелгән. Хәҙер Чехов, Рәсәй һәм башҡа йорт ҡаралтылары төҙөлә. == Халҡы == {{Население|Юргамыш (Курганская область)}}{{население|Юргамыш (Курганская область)|график}} 2010 йыл өсөн Юрғамыш ҡасабаһында үлеүселәр һанына ҡарағанда 17 кешегә кәмерәк бала тыуа, был һуңғы өс йылда район үҙәгендә халыҡтың тәбиғи артыуы тенденцияһын боҙа. Юрғамыштан китеүселәр һанына ҡарағанда килеүселәр һаны 78 кешегә күберәк. == Транспорты == Юргамыш аша [[Көньяҡ Урал тимер юлы]] үтә, шул уҡ исемле станция бар. Ҡасабанан төньяҡтараҡ [[Иртыш (автомобиль юлдары)|М51]] федераль юл үтә. Юрғамыш станцияһында Рәсәйҙең көнсығышына һәм көнбайышына йүнәлеүсе бер нисә поезд туҡтай. Электропоезддар [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]]дан Шумихаға, [[Силәбе]]гә һәм кирегә йөрөй. Маршрут автобустары [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурғанға]] һәм район буйлап һәр ауылға тиерлек йөрөй. Был М51 туҡталыш бар, унда ҡала-ара автобустар туҡтай. Шулай уҡҠуртамыштан [[Силәбе]]гә Юрғамыш аша автобус йөрөй. == Иҡтисады == === Совет осоронда === Совет осоронда ҡасабала байтаҡ предприятиелар урынлаша: ағас комбинаты, Пермяковка заводы, кирбес, асфальт заводтары, аҙыҡ-түлек комбинаты, икмәк комбинаты хәҙер эшләмәй тиерлек, һөт заводы әле лә эшләй, бер нисә төҙөлөш-монтаж предприятиеһы, нефть базаһы, элеватор (хәҙер төп бинаһы ғына ҡулланыла). Ҡасабала ҡатын-ҡыҙҙарҙың 7-се холоҡ төҙәтеү колония (элекке тәрбиә колонияһы биләмәһендә) урынлаша. Байтаҡ социаль сфера объекттары төҙөлә: мәктәп, спорт комплексы [[1980 йыл|1980]], балалар баҡсаһы, район мәҙәниәт йорто, кинотеатр (хәҙер мебель магазины), Үҙәк район дауаханаһы [[1969 йыл|1969]]. Күпләп торлаҡ төҙөлә, ҡасаба бөтә яҡтан үҫә. 70-се йылдар башында ҙур нефть һурҙырыу станцияһы төҙөлә һәм сафҡа инә. === Советтан һуңғы осоро === Әлеге ваҡытта был ҡасабаның бөтә сәнәғәт потенциалы: ит комбинаты ООО «ВИТ», урман хужалығы, һөт заводы, ГУП «Юрғамыш типографияһы», икмәк комбинаты. Музыкаль һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре, дауахана, 2 китапхана, мәҙәниәт йорто бар. 2008 йылдың 16 декабрендә тимер юл вокзалы асыла. Кирбес заводын тергеҙеү һәм нефть эшкәртеү заводын төҙөү буйынса пландар бар, әммә бының өсөн эре инвесторҙарҙы йәлеп итеү талап ителә. [[2005 йыл]]дың [[3 октябрь|3 октябрендә]] [[Шумиха (ҡала)|Шумиха]] — [[Мишкино (Ҡурған өлкәһе)|Мишкә]] — Юрғамыш газ үткәргес төҙөлә башлай, ул Ҡурған өлкәһендә 100-ҙән артыҡ тораҡ пунктты тәбиғи газ менән тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. 2010 йылдың 23 ғинуарында Магнит сауҙа селтәре асыла. 2010 йылдың 28 декабрендә Юрғамыш ҡасабаһына Мишкә — Юрғамыш төп газ магистрале үткәреү тантанаһы үтә һәм районға тәбиғи газ бирелә.[http://45.ru/newsline/351660.html]. 2010 йыл дауамында Юрғамышта 2 кафе: «Камелот» һәм «Галактика» асыла (элекке «Русь» ресторан). 2012 йылда «Метрополис» магазин асыла == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Юрғамыш районы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.urgadmin.ru/ Официальный сайт Администрации Юргамышского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008212300/http://www.urgadmin.ru/ |date=2014-10-08 }} * [http://юргамыш45.рф/ Сайт администрации Юргамышского поссовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224063650/http://xn--45-6kcl0cv3dxaw.xn--p1ai/ |date=2020-02-24 }} * [http://yurgamysh.ru/ Юргамыш.Ru - Юргамышский Интернет Портал] * [http://www.letopisi.ru/index.php/%D0%AE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%2C_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA_%28%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%29 Статья на сайте Летописи.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Из БСЭ}} [[Категория:Ҡурған өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:1891 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] 61tg6k32q239vh5vw15giotrirwvhn6 Хулисса Вильянуэва 0 175173 1305475 1290321 2026-09-13T21:50:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305475 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Семма Вильянуэва Хулисса''' ({{Lang-es|Semma Julissa Villanueva}}; [[12 май]] [[1972 йыл]], Тегусигальпа) — [[Гондурас]] прокуратураһының суд медицинаһы департаментын етәкләүсе [[гондурас]] табибы. == Белеме == Хулисса Вильянуэва Гондурастың баш ҡалаһы Тегусигальпала 1972 йылдың 12 майында тыуған<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.laprensa.hn/honduras/1117021-410/no-me-imagin%C3%A9-ni-so%C3%B1%C3%A9-ser-la-directora-de-medicina-forense|title="No me imaginé ni soñé ser la directora de Medicina Forense"|work=Diario La Prensa|accessdate=2021-03-17|language=es}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725154259/http://www.laprensa.hn/honduras/1117021-410/no-me-imagin%C3%A9-ni-so%C3%B1%C3%A9-ser-la-directora-de-medicina-forense |date=2018-07-25 }}</ref>. Атаһының тартышыу ауырыуынан яфа сигеүен күреп, медицина өйрәнергә ҡарар итә. Гондураста квалификациялы суд медицинаһы эксперттары етешмәүен белгәс, Вильянуэва патологияла махсуслашырға була. == Карьераһы == Вильянуэва 2002 йылда суд патологы булып эшләй башлай, 2013 йылда ул [[Гондурас]] прокуратураһының суд экспертизаһы департаментының директоры итеп тәғәйенләнә. 2015 йылда ул илдең суд эшмәкәрлеге эшендә фәнни темаларға бағышланған " Revista Científica Forense en Honduras " фәнни журналын булдырыу инициативаһы менән сыға<ref>{{Cite news|url=http://www.proceso.hn/index.php/component/k2/item/17889.html|title=Interventora oficializa nombramiento de Semma Villanueva en Medicina Forense|accessdate=2021-03-17|language=es}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325105851/http://www.proceso.hn/index.php/component/k2/item/17889.html |date=2018-03-25 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://noticias.universia.hn/cultura/noticia/2015/07/31/1129204/lanza-primera-revista-cientifica-forense-honduras.html|title=Se lanza la primera Revista Científica Forense en Honduras|last=noticias.universia.hn|work=Noticias Universia Honduras|accessdate=2021-03-17|language=es}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702122221/http://noticias.universia.hn/cultura/noticia/2015/07/31/1129204/lanza-primera-revista-cientifica-forense-honduras.html |date=2018-07-02 }}</ref>. Вильянуэва Гондураста көс ҡулланыу енәйәттәренән ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы яҡлау эшенә әүҙем йәлеп ителә<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.latribuna.hn/2015/01/24/semma-julissa-villanueva-barahona-video/|title=Semma Julissa Villanueva Barahona (VIDEO)|date=2015-01-24|work=Diario La Tribuna Honduras|accessdate=2021-03-17|language=es|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009175034/http://www.latribuna.hn/2015/01/24/semma-julissa-villanueva-barahona-video}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121184647/http://www.latribuna.hn/2015/01/24/semma-julissa-villanueva-barahona-video |date=2019-01-21 }}</ref>. Балаларға ҡаршы енәйәттәр менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү маҡсатында Испания белгестәре менән берлектә ул DNA Prokids исеме аҫтында программа әҙерләй<ref>{{Cite news|url=https://diariodecaracas.com/gente/villanueva-la-forense-hondurena-contra-la-impunidad-el-olvido|title=Villanueva, la forense hondureña contra la impunidad y el olvido|work=El Diario de Caracas|accessdate=2021-03-17|language=es|archivedate=2018-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325045342/https://diariodecaracas.com/gente/villanueva-la-forense-hondurena-contra-la-impunidad-el-olvido}}</ref>. Вильянуэва Гондурас прокуратураһынан сертификациялы суд-медицина эксперттарын әҙерләүгә өлгәшә<ref>Médicos de Patología Forense fortalecen capacidades en la Escena del Crimen | Dirección General Medicina Forense Honduras&nbsp;(исп.)&nbsp;(недоступная ссылка).&#x20;''www.mp.hn''.&#x20;<small>Дата обращения: 17 марта 2021.</small>&#x20;<small>Архивировано 25&nbsp;марта 2018&nbsp;года.</small></ref>. Шулай уҡ ул мигранттарҙың кәүҙәләрен таныу өсөн ДНК анализы эшендә [[АҠШ Дәүләт департаменты]] менән хеҙмәттәшлек итә<ref name=":2">{{Cite news|url=https://sociallay.com/meet-the-2018-worldwide-womenofcourage/|title=Meet the 2018 Worldwide #WomenofCourage - Social Lay|date=2018-03-21|work=Social Lay|accessdate=2021-03-17|language=en|archivedate=2018-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325045109/https://sociallay.com/meet-the-2018-worldwide-womenofcourage/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325045109/https://sociallay.com/meet-the-2018-worldwide-womenofcourage/ |date=2018-03-25 }}</ref>. Вильянуэва илдә моргтар өсөн компьютерлаштырылған мәғлүмәт базаһын индерә<ref>{{Cite news|url=http://www.latribuna.hn/2017/01/04/directora-forense-advierte-nuevo-sistema-informatico-estadistico/|title=Directora forense advierte sobre nuevo sistema informático y estadístico|date=2017-01-04|work=Diario La Tribuna Honduras|accessdate=2021-03-17|language=es}}</ref>. Вильянуэва Гондураста Арлингтон (АҠШ, Вирджиния штаты) хәрби зыяраты өлгөһөндә беренсе зыярат төҙөтә, унан кәрәк булмаған йәки танылмаған мәйеттәрҙе эксгумацияларға һәм иҫбатлау сифатында ҡулланырға була<ref>{{Cite news|url=http://www.latribuna.hn/2018/03/23/melania-trump-entrega-premio-julissa-villanueva-valor/|title=Melania Trump entrega premio a Julissa Villanueva por su valor|date=2018-03-23|work=Diario La Tribuna Honduras|accessdate=2021-03-17|language=es}}</ref>. Ул бөтөн ил территорияһында асылмаған үлтереүҙәр буйынса мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү өсөн кешеләрҙең идентификацион белешмәләренең дөйөм милли реестрын эшләй. Вильянуэва шулай уҡ Гондураста сексуаль бәйләнеүҙәр йәки рәхимһеҙ мөғәләмә ҡорбандарына үз шәхестәрен асмайынса ғына судта күрһәтмәләр бирергә мөмкинлек биреүсе Гезелл көҙгөләр менән бүлмәләр булдырыуға өлгәшә. 2018 йылда ул АҠШ дәүләт секретарының йыл һайын бирелә торған «Батырлыҡ өсөн» Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2018/03/279434.htm|title=2018 International Women of Courage Award Recipients Announced|work=U.S. Department of State|accessdate=2021-03-17|language=en}}</ref> уны уға Мелания Трамп тапшыра<ref>{{Cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/03/24/world/politics-diplomacy-world/melania-trump-honors-non-u-s-women-courage/|title=Melania Trump honors non-U.S. women for courage|date=2018-03-24|work=The Japan Times Online|accessdate=2021-03-17|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414083628/https://www.japantimes.co.jp/news/2018/03/24/world/politics-diplomacy-world/melania-trump-honors-non-u-s-women-courage/ |date=2018-04-14 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2018/03/23/politics/melania-trump-state-department-courage/index.html|title=Melania Trump honors International Women of Courage at State Dept.|first=Betsy|last=Klein|work=CNN|accessdate=2021-03-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://blogs.state.gov/stories/2018/03/21/en/meet-2018-international-womenofcourage|title=Meet the 2018 International #WomenofCourage|work=DipNote|accessdate=2021-03-17|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322000756/https://blogs.state.gov/stories/2018/03/21/en/meet-2018-international-womenofcourage |date=2018-03-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Табиптар]] [[Категория:Гондурас шәхестәре]] n1ihjfuzf4sipvphxwstkuti7uwpicx Яҡшымбәт (исем) 0 178332 1305490 1247646 2026-09-14T07:36:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305490 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яҡшымбәт (исем)''' — [[башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла бар. == Этимология == Яҡшымбәт — башҡортса, ({{lang-ar|яҡшы өммәт (халыҡ)}}; Яҡшымбәтов фамилияһында һаҡланған.<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref> == Фамилияла == [[Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы]] ([[18 апрель]] [[1944 йыл]] — [[18 февраль]] [[1993 йыл]]) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан (киностудия)|«Башҡортостан» киностудия]]һының художество етәксеһе.<br> [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] ([[18 октябрь]] [[1928 йыл]] — [[6 ноябрь]] [[2018 йыл]]) — [[Сибай]] руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны.<br> [[Яҡшымбәтов Альфред Ғәбит улы]] — билдәле татар композиторы, баянсы. 1962 йылдың 10 ғинуарында [[Әлшәй районы]]ның Иҫке Аҡкулай ауылында тыуған. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы, [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы. 1979 йылда музыкаль гимназияны тамамлаған.<ref>https://shubino-video.ru/old/shubino-kinoteatr473.html#:~:text=Якшимбетов%20Альфред%20Габитович-известный%20татарский%20композитор%2C,г.%20–%20окончил%20музыкальную%20гимназию {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925184028/https://shubino-video.ru/old/shubino-kinoteatr473.html#:~:text=Якшимбетов%20Альфред%20Габитович-известный%20татарский%20композитор%2C,г.%20–%20окончил%20музыкальную%20гимназию |date=2021-09-25 }}</ref> == Топонимияла == [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге. <br> [[Яҡшымбәт ауыл советы]] — ауыл биләмәһе, [[Көйөргәҙе районы]]на ҡараған муниципаль берәмек. <br> [[Яҡшембәт (Күгәрсен районы)]] ({{lang-ru|Якшимбетово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл.<br> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] bf1h65l8eo93di6bu3e97z0lqja3rqj Флёров Константин Константинович 0 180381 1305470 1177735 2026-09-13T19:24:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305470 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Флёров Константин Константинович''' ([[4 февраль]] [[1904 йыл]] — [[26 июль]] [[1980 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Палеонтология|палеонтологы]]. Биология фәндәре докторы, профессор. Ю. А. Орлов исемендәге Палеонтология музейы мөдире (1946—1972), СССР Фәндәр академияһының монгол палеонтология экспедицияһында ҡатнашыусы. Рәссам-реконструктор һәм анималист, күп ҡаҙылма хайуандар ҡиәфәтен тергеҙә, [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында палеонтология тематикаһына иллюстрацияларҙа киң цитаталана. == Эше == [[1938 йыл|1938]]—[[1973 йыл|1973]] — СССР Фәндәр академияһының Палеонтология институтында эшләй. - 1945—1946 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын башҡарыусы. - 1945—1972 йылдарҙа музей мөдире. Параллель рәүештә Дарвин музейында эшләй (1937—1946). 1973—1980 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының А. Н. Северцов исемендәге Хайуандарҙың эволюцион морфологияһы һәм экологияһы институтында (ИЭМЭЖ) эшләй. Умыртҡалылар, нигеҙҙә, хәҙерге заман һәм ҡаҙылма һөтимәрҙәр буйынса белгес. == Биографияһы == Бала саҡтан зоопаркта хайуандарҙың һүрәтен төшөрөргә ярата. [[1913 йыл]]да, 9 йәшендә рәссам В. А. Ватагин (киләсәктә — СССР художество академияһының мөхбир ағзаһы) менән таныша. Ватагин Константин Флёровтың художестволы һәләтенә иғтибар итә һәм уны анималистик һүрәт студияһына алып килә, унда А. С. Степанов (Рәсәй художество академияһын тамамлаусы, Рәсәйҙә тәүге анималистарҙың береһе) уҡыта. Степанов студияһында Константин Флёров рәсем сәнғәте академик мәктәбенең профессиональ белемен ала. Өс компонент: революцияға тиклемге һәм революциянан һуңғы осорҙар һынлы сәнғәтендә ағымдар менән ҡыҙыҡһынмау; юғары художество уҡыу йорттарында махсус анималистик курстың булмауы; зоология менән ҙур ҡыҙыҡһыныу — К. К. Флёровтың һөнәр һайлауын билдәләй. Ул Мәскәү университетының биология бүлегенә (ул ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлеге) уҡырға инә. Шул уҡ ваҡытта Флеров һүрәт төшөрөүҙән туҡтамай. [[1925 йыл]]да Флеров уҡыуын уңышлы тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң 30 йыл дауамында Ленинградта Зоология институтында эшләй. Бик күп ғилми экспедицияларҙа һәм сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. [[1935 йыл]]да Флеровҡа диссертация яҡламайынса биология фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. [[1938 йыл]]да академик В. А. Ватагин К. К. Флёровты Мәскәүҙә Дарвин музейында бергәләп эшләргә саҡыра. Флеров саҡырыуҙы ҡабул итә һәм 1946 йылға тиклем музейҙа эшләй. Бында, ҡыҙыҡлы биологик коллекциялар базаһында, Ерҙә хайуандар донъяһы эволюцияһының төп этаптарын тергеҙеүсе һынлы сәнғәт һәм скульптура эштәре серияһын башҡарырға хәл ителә. Флеровтың профессионал зоолог һәм профессионал рәссам булыуы уға һөлдәләре буйынса хайуандарҙың тышҡы ҡиәфәтен уңышлы тергеҙергә, уларҙың скульптура һынын булдырырға һәм боронғо донъя темаһына һүрәт төшөрөргә мөмкинлек бирә. [[1948 йыл]]да Флёров «Оленеобразные — монографическое описание» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Флеровтың юҡҡа сыҡҡан хайуандарҙы реконструкциялауы һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлауы палеонтологтарҙың иғтибарын йәлеп итә. 1946 йылда уға Палеонтология музейы директоры вазифаһын биләргә тәҡдим итәләр. Флеров тәҡдимде ҡабул итә һәм артабан был вазифаны 26 йыл, 1972 йылға тиклем биләй. Белеме буйынса хәҙерге заман фаунаһын өйрәнеүсе зоолог булараҡ, Флеров палеонтологияла ла үҙенең иғтибарын Ер тарихының һуңғы геологик этабына, хәҙерге һөтимәрҙәрҙең барлыҡҡа килеү осорона йүнәлтә. Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәре параллель рәүештә картиналар серияһында уларҙың художестволы кәүҙәләнеше менән оҙатыла. Был хеҙмәттәре тотош бер дәүер донъяһын — [[Дүртенсел осор|дүртенсел осорҙо]] тергеҙә. Шул уҡ ваҡытта Константин Константинович бик күп график эштәр башҡара: Балалар энциклопедияһының палеонтология бүлеген, һунар һәм кәсеп хайуандары Атласын, академик В. А. Обручевтың һәм Я. А. Орловтың, ғалим һәм фәнни-фантастик яҙыусы И. А. Ефремовтың китаптарын иллюстрациялай. [[1971 йыл]]да [[Париж]]да [[дүртенсел осор]]ҙо өйрәнеүсе ғалимдарҙың конгресында Флеровтың һынлы сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәһе ҡуйыла. Ул тамашасыларҙа ҙур уңыш ҡаҙана. Шунда уҡ ғалим-антрополог М. М. Герасимовтың хеҙмәттәре күрһәтелә. Ике ғалимдың, палеонтолог-рәссам һәм антрополог-скульпторҙың аралашыуы һөҙөмтәле була. Һуңынан Флеров «Боронғо кеше» темаһына һүрәттәр серияһын ижад итә. Һуңыраҡ, [[1973 йыл]]дан Константин Флеров СССР Фәндәр академияһының А. Н. Северцов исемендәге Хайуандарҙың эволюцион морфологияһы һәм экологияһы институтында (ИЭМЭЖ) эшләй. 1980 йылдың 26 июлендә 76-сы йәшендә йөрәге туҡтауҙан вафат була. == Ижади мираҫы == Флёровтың сәнғәт әҫәрҙәре [[Санкт-Петербург]]та Зоология музейында, Дарвин музейында, академик Я. А. Орлов исемендәге палеонтология музейында, Монголия халыҡ музейында һәм [[Германия]]лағы дүртенсел палеонтология институтында урынлашҡан. Рәссам сит ил коллегаларына һәм СССР Фәндәр академияһының Палеонтология институты хеҙмәткәрҙәренә бер нисә әҫәрен бүләк итә, бөгөн улар шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. Рәссамдың күп кенә әҫәрҙәре бөтә [[XX быуат]]тың икенсе яртыһы дауамында махсус, фәнни-популяр һәм уҡыу әҙәбиәтендә, филателияла, күргәҙмә әсбаптарҙы һәм музей экспозицияларын биҙәгәндә киң файҙаланыла һәм репродукциялана. == Фәнни эшмәкәрлеге == Ғалим иҫәбендә 110 баҫма, шул иҫәптән 6 монография. Төп хеҙмәттәре: * «Звери Таджикистана, их жизнь и значение для человека» (в соавт., 1935, М.-Л. Труды Таджикской базы АН СССР, Т.1). * «Кабарги и олени» (1952, М.-Л.: Изд-во АН СССР). * «История фауны млекопитающих в четвертичном периоде» (в соавт., 1955, M.: издание МГУ). * «Диноцераты Монголии» (1957, Тр. ПИН, Т.67). * «Зоогеография палеогена Азии» (в соавт., 1974, Тр. ПИН, Т.146). * «Зубр. Морфология, систематика, эволюция, экология» (в соавт., 1979, M.: Наука). == Һылтанмалар == * [http://www.varvar.ru/arhiv/gallery/animal_art/flerov/index.html Работы Флёрова-анималиста] * [http://www.paleo.ru/ Палеонтологический институт РАН] * [http://www.paleo.ru/museum Официальный сайт палеонтологического музея им Ю. А. Орлова] * [http://www.sevin.ru/ Официальный сайт институт проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213043044/http://www.sevin.ru/ |date=2007-12-13 }} * [http://www.darwin.museum.ru/ Государственный Дарвиновский музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306225002/http://www.darwin.museum.ru/ |date=2007-03-06 }} [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат биологтары]] [[Категория:Эволюционистар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1980 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 февралдә тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] lj8htmbrjpsrfzr96spll8rtbkku8fq Тимаков Владимир Дмитриевич 0 183575 1305446 1229784 2026-09-13T12:32:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305446 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Владимир Дмитриевич Тимаков''' ([[1905 йыл]] — [[1977 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Микробиология|микробиологы]] һәм эпидемиологы, микробиологтар һәм генетиктар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороусы. [[Фән докторы|Медицина фәндәре докторы]], СССР ФА һәм Рәсәй Медина фәндәре академияһы академигы, СССР Медицина фәндәре академияһының 5-се президенты ([[1968 йыл|1968]]—[[1977 йыл|1977]]). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1975 йыл|1975]]). == Биографияһы == Владимир Тимаков  1905 йылдың 9 (22) июлендә Пустотино ауылында (хәҙер [[Рязань өлкәһе]]нең Кораблинский районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. [[1922 йыл]]да отличие менән урта мәктәпте тамамлай, шунан һуң Пустотино комсомол ячейкаһында эшләй. [[1924 йыл]]да Тимаков [[Себер дәүләт медицина университеты|Томск университетының медицина факультеты]]на уҡырға инә. Уны уңышлы тамамлағандан һуң [[1929 йыл]]да аспирантураға уҡырға инә. [[1932 йыл]]дан Владимир Тимаков Томск санитар-бактериологик институтының микробиология кафедраһында ассистент һәм бер үк ваҡытта бүлек мөдире була. [[1934 йыл]]да Тимаков Төркмән медицина институтына саҡырыу ала, бында тәүҙә ассистент, һуңынан доцент ([[1935 йыл]]дан) һәм микробиология кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара ([[1944 йыл]]дан). Бер үк ваҡытта 1934 йылдан 1941 йылға тиклем Төркмән эпидемиология һәм микробиология институтының бүлек етәксеһе була. [[1941 йыл]]да медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Молочные тифозные и паратифозные вакцины» темаһына диссертация яҡлай [[1941 йыл]] да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] -ға ҡабул ителә, Төркмән ССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны [[1945 йыл]]ға тиклем башҡара. Уның етәкселеге аҫтында Красноводск ҡалаһында эвакуацияланған халыҡ һәм яралылар араһында киҫкен эсәк инфекцияһы таралыуы бөтөрөлә. Һуғыш йылдарында Төркмән микробиология һәм эпидемиология институты көсө менән 11 миллион бактериаль препараттар, 6 миллион доза сәсәк детриты, фронт һәм тыл ихтыяждары өсөн 20 төр вакцина һәм сывороткалар етештерелә. Һуғыш тамамланғандан һуң, [[1945 йыл]]да, Тимаков СССР Медицина фәндәре академияһы тәҡдиме буйынса Мәскәүҙә [[Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәге|Эпидемиология һәм микробиология институтын]] етәкләй. Бында, талантлы ғалимдарҙан торған коллектив составында ([[Гамалея Николай Фёдорович|Н. Ф. Гамалея]], П. Ф. Здродовский, Зильбер А. Л) Тимаковҡа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә микробиология, иммунология һәм эпидемиология буйынса бер нисә мөһим теоретик һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкин була. Әүҙем эштең һөҙөмтәһе булып икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] була. Ул ғалимдарҙың ҙур төркөмөнә [[1952 йыл]]<nowiki/>да тапшырыла. [[1948 йыл]]дан — ағза-корреспондент, [[1952 йыл]]дан  — СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (академигы). [[1968 йыл]]да ул шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана Фәнни эшмәкәрлегенән тыш, Тимаков уҡытыусылыҡ эше өсөн дә ваҡыт таба. 1949 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ул Н.И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү халыҡ-ара микробиология институтының микробиология кафедраһын етәкләй. Академик Тимаков 40 йыл самаһы студенттарға микробиология фәнен уҡыта. Тап ул табиптар - биофизиктар, биохимиктар, биокибернетиктар әҙерләү өсөн 2-се Мәскәү медицина институтында медицина-биология факультетын асыу инициаторы була, шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Себер филиалын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1957 йылдан алып 1963 йылға тиклем — СССР Медицина фәндәре академияһы вице-президенты. 1968 йылдың 8 февраленән 1977 йылдың 21 июненә тиклем — СССР Медицина фәндәре академияһы президенты. Ғилми эш йылдарында 300-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 7 монография һәм микробиология буйынса бер нисә дәреслек баҫтырып сығарған. Эпидемияға ҡаршы практика тәжрибәһен дөйөмләштереп, инфекцияларҙы бөтөрөүҙең бер нисә принциптарын күтәрә. Тимаковтың төп фәнни хеҙмәттәре микробтарҙың үҙгәреүсәнлеге һәм генетикаһы проблемаларын өйрәнеүгә, бактериофагияға - бактериялар формаларына, микоплазматологияға, эпидемиологияға һәм инфекцион ауырыуҙарҙы лаборатор диагностикалауға, иммунологияға арналған. Тимаков бактерияларҙың L-формаларын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Мәҫәлән, ҡайһы бер дарыу препараттары йоғонтоһо аҫтында ҡайһы бер бактериялар юҡҡа сыҡмай, ә тышсаһының бер өлөшөн генә юғалтып, шар формаһын ала һәм танымаҫлыҡ үҙгәрә. Төрлө бактерияларҙың L-формалары оҙаҡ ваҡыт организмда һаҡлана һәм хроник ауырыуҙар тыуҙырыу һәләтенә эйә. Академик Тимаков етәкселегендә институт лабораторияһында бактерияларҙың L-формаларының барлыҡҡа килеү процесы өйрәнелә, бактерияларҙың һәм микоплазмаларҙың L-формалары сағыштырма өйрәнелә. Һуңынан был тикшеренеүҙәрҙең йомғаҡтары Тимаковтың Г.Я.Каган менән авторҙашлыҡ төҙөгән 3 монографияһында баҫылып сыға (1961, 1967, 1973). 1974 йылда ошо тикшеренеүҙәре өсөн академик Тимаков Г.Я. Каган менән бергә Ленин премияһына лайыҡ була. Владимир Дмитриевич һәм уның уҡыусыларының тикшеренеүҙәре ярҙамында йөрәк-ҡан тамырҙары һәм нервы системалары ауырыуҙары, респиратор инфекциялары ваҡытында бик ҙур әһәмиәткә эйә булған бактерияларҙың L-формалары һәм микоплазмалар тураһында тәғлимәт булдырыла. Ул шулай уҡ эпидемияға ҡаршы хеҙмәтте ойоштороу мәсьәләләре менән шөғөлләнә, бер нисә инфекцияны бөтөрөү һәм СССР биләмәһендә йоғошло ауырыуҙарҙың дөйөм кимәлен кәметеү принциптарын дәлилләй. Уҡыусылары менән бергә тирә-яҡ мөхиттәге бактерияларҙы фагодиагностикалау һәм фагоиндикациялау алымдарын әҙерләй, шулай уҡ вакциналарҙың һөҙөмтәлелеген күтәреү алымдарын тәҡдим итә. 1973 йылда ғалимдарҙың "Правда" гәзитенә "Академик А. Д. Сахаровтың тәртибен ғәйепләп яҙған хатына ҡул ҡуя. Сахаров мөрәжәғәттә Совет ҡоролошон, Советтар Союзының эске һәм тышҡы сәйәсәтен яманлап сығыш яһауындә ғәйепләнә<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20180115154331/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html|title=АНТОЛОГИЯ САМИЗДАТА :: Материалы о Сахарове из "Хроники текущих событий"|date=2018-01-15|publisher=web.archive.org|accessdate=2020-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://old.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm|title=Письмо членов Академии наук СССР|publisher=old.ihst.ru|accessdate=2020-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223112403/http://old.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm |date=2020-02-23 }}</ref>. 1975 йылдың 21 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән медицина фәнен үҫтереүҙәге, ғилми кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн һәм 70 йәше менән бәйле академик Владимир Дмитриевич Тимаковҡа [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52347.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Историческая справка о Владимире Тимакове // сайт РАН]</ref>. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Шулай уҡ КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты, 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советының Милләттәр советы (Абхазия АССР-ынан) депутаты (1974—1979)<ref>Депутаты Верховного Совета СССР IX-го созыва 1974—1979 <small>(недоступная ссылка)</small>. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991.&nbsp;<small>Дата обращения: 25 декабря 2013.</small><small>Архивировано 25 декабря 2012 года.</small></ref>, шулай уҡ ҡала һәм район Халыҡ депутаттары советтары ағзаһы, Мәскәү советы депутаты, Медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзы үҙәк комитеты ағзаһы итеп һайлана. СССР Юғары Советының Милләттәр советының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт буйынса комиссияһын етәкләй, Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитеттың медицина секцияһы эшен етәкләй (1958 йылдан 1966 йылға тиклем). Оҙаҡ йылдар «Микробиология, эпидемиология һәм иммунология журналы»ның баш мөхәррире була, башҡа журналдарҙың редакция коллегиялары составына инә.<ref>[http://www.biografija.ru/biography/timakov-vladimir-dmitrievich.htm Владимир Дмитриевич Тимаков // Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114004333/http://www.biografija.ru/biography/timakov-vladimir-dmitrievich.htm |date=2015-01-14 }}</ref>. Ул бактериялар генетикаһын өйрәнеү буйынса бер нисә лаборатория ойоштора, ул СССР Медицина фәндәр академияһының медицина генетикаһы институтын ойоштороу инициаторҙарының береһе була.. Шулай уҡ Владимир Тимаков - микробиологтар һәм генетиктар ғилми мәктәбен ойоштороусы. Нәҡ уның башланғысы менән бактериялар генетикаһы буйынса ике Бөтә Союз симпозиумы үткәрелә. 1977 йылда Бөтә Рәсәй генетиктар һәм селекционерҙар йәмғиәтенең өсөнсө съезында Тимаков « Микроорганизмдар генетикаһы һәм медицина» темаһына доклад яһай, унда ул микроорганизмдар генетикаһы өлкәһендәге үҙ тикшеренеүҙәренә йомғаҡ яһай һәм артабанғы эш перспективаларын билдәләй. Үкенескә күрә, был пландар тормошҡа ашмай. 1977 йылдың 21 июнендә академик Владимир Дмитриевич Тимаков Мәскәүҙә ҡапыл вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә<ref>[http://novodevichiynecropol.narod.ru/09/timakov_vd.htm Могила В. Д. Тимакова // Новодевичий некрополь]</ref><ref>[http://www.nd.m-necropol.ru/timakov-vd.html Владимир Дмитриевич Тимаков // Новодевичье кладбище]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[21 июль]] [[1975 йыл]]) * өс [[Ленин ордены]] * [[Октябрь Революцияһы ордены]] * ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * Төркмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1945) * икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] ([[1952 йыл|1952]]) — дауалау-иҫкәртеү препараттарын етештереү ысулдарын тулыһынса камиллаштырған өсөн * [[Ленин премияһы]] (1974) — йоғошло патологияла микоплазмалар ғаиләһе L-форма бактерияларының ролен тикшереү циклы өсөн * Краков университетының ([[Польша]]) Почетлы медицина докторы == Хәтер == * Рязань, Томск һәм Новосибирск ҡалалрында академик Тимаковисеме менән урамдар аталған Новосибирскиҙа, ҡаланың академик Тимаков урамындағы 2-се йортта Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Себер бүлеге урынлашҡан<ref>[http://www.ramn.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=136%3A2010-12-12-16-40-23&catid=40%3Aregionalnie-otdeleniya&Itemid=132 Устав Сибирского отделения РАМН // сайт РАМН]</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=12398}} * {{Сотрудник РАН|52347|Владимира Дмитриевича Тимакова}} * [https://web.archive.org/web/20160304131649/http://slovari.299.ru/word.php?id=62881&sl=enc Владимир Дмитриевич Тимаков // Большой энциклопедический словарь] * {{Из|БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article110543.html}} * [http://museumdom.narod.ru/bio05/timakov.html Владимир Дмитриевич Тимаков // Музей «Дом на Набережной»] * [http://tushik.ru/zdorove/lyudi-nashej-epoxi.html/ Владимир Дмитриевич Тимаков // Люди нашей эпохи]{{Недоступная ссылка|accessdate=Декабрь 2019|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * [http://www.megabook.ru/article?%D0%A2%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%9E%D0%92%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Владимир Дмитриевич Тимаков] // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:Рәсәй генетиктары]] [[Категория:XX быуат медиктары]] [[Категория:Томск дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Академиктар]] qxfyf62oxsdatzzg2hvygve5c60z8ot Филатов Николай Николаевич (медик) 0 183578 1305468 1282919 2026-09-13T19:11:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305468 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Филатов Николай Николаевич''' ([[28 май]] [[1954 йыл]], Төньяҡ-Задонск — [[4 февраль]] [[2021 йыл]], [[Мәскәү]]<ref name="РБК, 04.02.2021">''Екатерина Костина, Михаил Котляр.'' [https://www.rbc.ru/society/04/02/2021/601b98ec9a7947f0c4baf5d7 Умер бывший главный санитарный врач Москвы Николай Филатов] // [[РБК]], 04.02.2021.</ref>) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, профессор, медицина фәндәре докторы, 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар Ғилми-тикшеренеү институтының фән буйынса директор урынбаҫары. Сеченов университетының эпидемиология кафедраһы мөдире. 1980 йылдар аҙағынан 2012 йылға тиклем — Мәскәүҙең баш санитар табибы<ref name="РБК, 04.02.2021" /><ref name="Эпидемия">[https://www.business-gazeta.ru/article/484288 Николай Филатов: «Я эпидемиолог, всю жизнь этим занимаюсь и не могу понять происходящего!»] // [[Бизнес-online]], 13.10.2020.</ref>. Шулай уҡ властарҙың 2020 йылда Рәсәйҙә COVID-19 таралыуын туҡтатыу өсөн күрелгән сараларҙы ҡаты тәнҡитләүе арҡаһында танылыу яулай<ref name="РБК, 04.02.2021"/><ref name="Эпидемия"/>. == Биографияһы == Николай Николаевич Филатов 1954 йылдың 28 майында [[Тула өлкәһе]]нең Төньяҡ-Задонск ҡалаһында тыуа. 1977 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай, уны тамамлағандан һуң өс йыл [[Амурҙағы Комсомольск]]иҙа суднолар төҙөү заводында табип-эпидемиолог булып эшләй. [[Мәскәү]]гә ҡайтҡас, Ленин районының санитар-эпидемиологик станцияһында эшләй. [[1988 йыл]]да Мәскәү санитар-эпидемиологик хеҙмәтенең эпидемиология бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1993 йылда ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Мәскәү буйынса идаралығы башлығы, Мәскәү буйынса баш дәүләт санитар табибы итеп һайлана, был вазифаны ул [[2012 йыл]]ға тиклем биләй.1996 йылда медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>{{Китап|автор=Филатов Н.Н|заглавие=Эпидемиологический надзор за стрептококковой (группы А) инфекцией в условиях крупного города. Диссертация|ответственный=науч. руковод. проф. Н.И. Брико|год=1996|издание=Центральный НИИ эпидемиологии|место=Москва|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> ә 1999 йылда медицина фәндәре докторы дәрәжәһе ала<ref>{{Китап|автор=Филатов Н.Н|заглавие=Пути совершенствования эпидемиологического надзора на основе разработки и внедрения системы социально-гигиенического мониторинга (в условиях Москвы)|ответственный=|год=1999|издание=|место=Москва|издательство=|страницы=|страниц=|серия=Диссертация|isbn=}}</ref>, шулай уҡ профессор исеменә лайыҡ була. 2014 йылда юғары медицина һәм фармацевтика белеменең психологик-педагогик нигеҙҙәре курсын тамамлай. 2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. === Үлеме === 2021 йылдың ғинуар уртаһында Филатов үҙенең COVID-19 менән зарарланыуы тураһында хәбәр итә<ref>''Наталья Веденеева.'' [https://www.mk.ru/social/2021/02/04/smert-ot-koronavirusa-otricavshego-opasnost-vracha-filatova-stala-shokom.html Смерть от коронавируса отрицавшего опасность врача Филатова стала шоком] // [[Московский комсомолец]], 04.02.2021.</ref>; билдәле, уның сире дауаханаға һалыу сәбәбе булыуы билдәле<ref>''Алексей Фёдоров.'' [https://snob.ru/profile/32592/blog/173363 Сможет ли массовая вакцинация «отменить» третью волну коронавируса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517161434/https://snob.ru/profile/32592/blog/173363 |date=2021-05-17 }} // блог на сайте журнала [[Сноб]].</ref><ref>[https://mirnov.ru/obshchestvo/persona/uchenyi-bez-straha-i-upreka.html Ученый без страха и упрека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517161425/https://mirnov.ru/obshchestvo/persona/uchenyi-bez-straha-i-upreka.html |date=2021-05-17 }} // [[Мир новостей]], 09.02.2021.</ref>. Ул 2021 йылдың 4 февралендә 66 йәштә, Мәскәүҙә вафат була<ref>''Николай Дорофеев.'' [https://www.mk.ru/social/2021/02/04/ot-koronavirusa-umer-rossiyskiy-vrach-filatov-kritikovavshiy-ogranicheniya.html От коронавируса умер российский врач Филатов, критиковавший ограничения] // [[Московский комсомолец]], 04.02.2021.</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/moscow/2021/02/04/1885819.html Врач, критиковавший ковидные ограничения, умер от коронавируса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503174656/https://www.rosbalt.ru/moscow/2021/02/04/1885819.html |date=2021-05-03 }} // [[Росбалт]], 04.02.2021.</ref>. Үлеменең сәбәбе рәсми иғлан итәелмәй<ref name="РБК, 04.02.2021"/><ref>[https://web.archive.org/web/20210214184304/http://www.instmech.ru/ob-institutie/stranitsa-pamiati/nikolai-nikolaievich-filatov Николай Николаевич Филатов](некролог, размещённый на сайте [[Федеральное государственное бюджетное научное учреждение «Научно-исследовательский институт вакцин и сывороток им. И.И. Мечникова»|НИИ им. Мечникова]]), архивная копия.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210228101411/https://www.sechenov.ru/pressroom/news/ushel-iz-zhizni-nikolay-nikolaevich-filatov-/ Ушёл из жизни Николай Николаевич Филатов] (некролог, размещённый на сайте [[Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова|Сеченовского института]]), архивная копия.</ref>. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә (10-сы участка)<ref>{{Cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2021/filatov_nn.htm|title=Московские могилы. ФИЛАТОВ Николай Николаевич (1954 – 2021)|access-date=2021-07-04}}</ref>. == Ғилми эштәр, асыштары һәм баҫмалары == Николай Филатов — 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, улар араһында: * «Экостан» ғилми эше: тирә-яҡ мөхиттең техноген бысраныуына һәм кеше һаулығының экологик баһа системаһы. * монографиялар<ref>{{Китап|автор=Л.Ф. Морозова, [[Сергиев, Владимир Петрович|В.П. Сергиев]], Н.Н. Филатов|заглавие=Геоинформационные технологии в профилактике инфекционных и паразитарных болезней|год=2017|издание=Центр исследований проблем безопасности Российской академии наук|место=Москва|издательство=Наука|страниц=190|isbn=978-5-02-040045-0}}</ref><ref>{{Китап|автор=Филатов Н.Н., Шаханина И.Л|заглавие=Инфекционные болезни в Москве: надзор и экономическая значимость|ответственный=науч. ред. В.И. Покровский|год=2005|место=Москва|издательство=Санэпидмедиа|страниц=207|isbn=5-902586-13-5}} Рассмотрен широкий спектр вопросов инфекционной патологии в столичном мегаполисе: медико-демографические процессы, методология и организация эпидемиологического надзора, эпидемиологическая обстановка в последнее десятилетие</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01003030287|автор=[[Сергиев, Владимир Петрович|В.П. Сергиев]], Н.Н. Филатов|заглавие=Инфекционные болезни на рубеже веков: осознание биологической угрозы|год=2006|издание=Российская академия наук, Центр исследований проблем безопасности|место=Москва|издательство=Наука|страницы=|страниц=571|isbn=5-02-035887-8}}</ref>, * юғары уҡыу йорттары дәреслектәре<ref>{{Китап|ссылка=https://dlib.rsl.ru/01002875848|автор=В.И. Покровский, Н.Н. Филатов, И.П. Палтышев|заглавие=Описательное эпидемиологическое исследование: (ретроспективный эпидемиологический анализ)|год=2005|место=Москва|издательство=Санэпидемиа|страниц=239|серия=учебное пособие: для студентов мед. вузов|isbn=5-902586-14-3}}</ref>, * уҡыу-методик ҡулланмалар<ref>{{Китап|автор=Филатов Н.Н. и др|заглавие=Учебное пособие для профессиональной гигиенической подготовки должностных лиц и работников учреждений дополнительного образования детей (внешкольных учреждений)|ответственный=|год=2012|издание=2 изд|место=Москва|издательство=Санэпидсервис|страниц=119|серия=для очно-заочной и заочной форм обучения|isbn=978-5-93085-053-6}}</ref>. == Киң мәғлүмәт сараларында сығышы == 2020 йылдың мартында Н. Филатов «Бизнес Online» баҫмаһына биргән интервьюһында COVID-19 гриппҡа ҡарағанда күпкә кәм контагиозен, тип белдерә, сусҡа киҙеүенән үлем осрағы 18 %, ҡош киҙеүенән (H7N9) — 34 %, әммә был йоғошло ауырыуҙарҙың таралыуы һәләкәт килтермәне һәм COVID-19 һымаҡ шау-шыу менән оҙатылманы, тип хәбәр итә<ref name="Филатов-2020-04">{{Cite web|lang=ru|url=https://m.business-gazeta.ru/article/461452|title=«Кому-то понадобилось очень сильно напугать человечество»: так ли страшен COVID-19?|author=Вадим Бондарь|date=17-04-2020|location=Казань|publisher=|accessdate=06-12-2020}}</ref>. Һуңғараҡ, 2020 йылдың майында, ул шул уҡ баҫмаға эксперт сифатында COVID-19 менән көрәш стратегияһын тикшереү өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты менән осрашыуға саҡырылыуын хәбәр итә, ''«балаларҙы сығарырға һәм ял итеү зоналарын асырға кәрәк»'', тип фекерен әйтә, әммә кәңәшмәнең башҡа ҡатнашыусыларын үҙенең хаҡлығында күндерә алмай<ref name="майское интервью">''Вадим Бондарь.'' [https://www.business-gazeta.ru/article/468419 «Осенью COVID-19 как тему дня вспоминать не будут, люди перестанут умирать»] // «Бизнес Online», 14.05.2020.</ref>.Ошо уҡ май интервьюһында Н. Филатов 2020 йылдың йәйендә сирҙең кәмеүен һәм һуңынан был сирҙең мөһимлеген юғалтыуын фаразлай<ref name="майское интервью" />: {{Цитата башы}}Көҙ көнө был хаҡта көн темаһы булараҡ берәү ҙә хәтергә төшөрмәйәсәк. Ниндәйҙер бер нисә сығанаҡ барлыҡҡа килеүе лә ихтимал, ләкин был бер ниндәй ҙә проблема булмаясаҡ. Кешеләр бынан үлеүҙән туҡтаясаҡ, сөнки аҙ вирулентлы ҡуҙғытыусы ғәҙәти булмаған иммун яуап механизмын ғәмәлгә индерә алмай.{{Цитата аҙағы}} == Бүләктәре == * Ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты. * 1997 — Дуҫлыҡ ордены кавалеры * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|64345|Николая Николаевича Филатова}} * [https://www.sechenov.ru/univers/all/2039/ Филатов Николай Николаевич, страница на сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125070045/https://www.sechenov.ru/univers/all/2039/ |date=2021-01-25 }} Сеченовского университета * [http://www.instmech.ru/ob-institutie/stranitsa-pamiati/nikolai-nikolaievich-filatov Филатов Николай Николаевич, страница на сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214184304/http://www.instmech.ru/ob-institutie/stranitsa-pamiati/nikolai-nikolaievich-filatov |date=2021-02-14 }} НИИ вакцин и сывороток * [https://microbiol.elpub.ru/jour/pages/view/Filatov Страница] на сайте «Журнала микробиологии, эпидемиологии и иммунобиологии» * [https://www.vesti.ru/doc.html?id=116232 Филатов Николай Николаевич] * [https://ria.ru/20120515/649829526.html Филатов Николай Николаевич] * [https://www.youtube.com/watch?v=Ib1ZPgDXrnk Николай ФИЛАТОВ: Кому-то понадобилось очень сильно напугать человечество — так ли страшен COVID-19?] // Радио Комсомольская Правда. 9 апреля 2020. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Мәскәү дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:1-се Мәскәү дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 майҙа тыуғандар]] 05wnlepsbzgbioa1vwdyekrrgf5bzll Целлюлоза 0 185084 1305477 1191590 2026-09-13T22:58:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305477 wikitext text/x-wiki {{Вещество | заголовок = Целлюлоза | картинка = Cellulose Sessel.svg | картинка3D = Cellulose-Ibeta-from-xtal-2002-3D-balls.png | картинка малая = Cellulose-Ibeta-from-xtal-2002-3D-vdW.png | изображение = | наименование = | традиционные названия = | сокращения = | хим. формула = (C<sub>6</sub>H<sub>10</sub>O<sub>5</sub>)<sub>n</sub> | молярная масса = 162,1406 масса мономера глюкозы | плотность = ~1,5 | предел прочности = | твёрдость = | примеси = | состояние = аҡ порошок | динамическая вязкость = | кинематическая вязкость = | темп. плавления = 467 | темп. кипения = | темп. разложения = 260±1 и 270±1 | темп. вспышки = | темп. воспламенения = | темп. самовоспламенения = | тройная точка = | критическая точка = | теплоёмкость = | теплоёмкость2 = | теплопроводность = | энтальпия образования = | удельная теплота парообразования = | удельная теплота плавления = | тепловое расширение = | интервал трансформации = | температура размягчения = | давление пара = | конст. диссоц. кислоты = | изоэлектрическая точка = | диапазон прозрачности = | показатель преломления = | угол Брюстера = | гибридизация = | координационная геометрия = | кристаллическая структура = | дипольный момент = | CAS = 9004-34-6 | EINECS = | SMILES = | RTECS = | ЛД50 = | токсичность = }} '''Целлюло́за''', '''клетчáтка''' ({{lang-fr|cellulose}} от {{lang-lat|cellula}} — «күҙәнәк») — органик берләшмә, [[углеводтар|углевод]], полисахарид һәм уның формулаһы (C<sub>6</sub>H<sub>10</sub>O<sub>5</sub>)<sub>n</sub>. [[Молекула]]лары — гликозид бәйләнештәр менән тоташтырылған β-(1→4) β-глюкоза ҡалдыҡтарынан торған тармаҡһыҙ сылбырҙар. Һыуҙа эремәй торған аҡ төҫтәге ҡаты матдә. Бөтә ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙә күҙәнәк тышсаларының төп состав өлөшө. == Тарихы == Целлюлозаны 1838 йылда француз химигы Ансельм Пайен аса һәм һүрәтләй<ref>{{Книга|автор=Никитин Н.И.|заглавие=Химия древесины и целлюлозы|ссылка=https://books.google.ru/books?id=9df8AgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)]]|год=1962|страницы=427|страниц=713|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Төҙөлөшө == Целлюлоза — йөҙҙәрсә йәки тиҫтәләрсә мең D-глюкоза ҡалдыҡтарынан торған һыҙыҡлы гомополимер. Глюкоза фрагменттарын тоташтырыу β (1→4)-гликосид бәйләнеше менән тәьмин ителә. Мономер берәмектәрҙең бындай берләшмәһе целлюлозаны башҡа глюкоза гомополимерҙары: [[крахмал]] һәм гликогенға хас булған α(1→4)-гликосидлы бәйләнештәрҙән айыра. Молекулалары спиралға төрөлгән крахмал амилозаһынан айырмалы рәүештә, целлюлоза макромолекулаһы буйға һуҙылған үҙәк конформация фиғылын ала. == Физик үҙенсәлектәре == [[Файл:Салфетка универсальная губчатая (вид сбоку).jpg|thumb|left|{{center|Целлюлоза микроскоп аҫтында}}]] Целлюлоза — аҡ төҫтәге ҡаты, тотороҡло матдә, йылытҡанда тарҡалмай (200 °C тиклем). Яныусан матдә, тарҡалыу температураһы — 275 °C<ref>{{cite doi| 10.1021/acs.iecr.8b00332}}</ref>. Үҙ-үҙенән тоҡаныу температураһы — 420 °C (мамыҡ целлюлоза). Целлюлозаның 467 °C кимәлендә иреүе 2016 йылда эксперименталь рәүештә күрһәтелгән<ref name="Dauenhauer">{{статья|автор=Dauenhauer P., Krumm C., Pfaendtner J. |заглавие=Millisecond Pulsed Films Unify the Mechanisms of Cellulose Fragmentation |издание={{Нп3|Chemistry of Materials}} |год=2016 |том=28 |номер=1 |doi=10.1021/acs.chemmater.6b00580 |страницы=0001 |язык=en }}</ref>. Һыуҙа, көсһөҙ кислоталарҙа һәм күпселек органик эреткестәрҙә эремәй. Әммә гидроксил төркөмдәре күп булыу сәбәпле гидрофил (һыулау мөйөшө — 20-30 градус) булып тора<ref>{{книга |автор=Bishop C. A. |заглавие=Vacuum deposition onto webs, films, and foils |год=2007 |isbn=0-8155-1535-9 |ссылка=https://books.google.com/books?id=vP9E3z7o6iIC&pg=PA165 |страницы=165 |язык=en }}</ref>. Целлюлозаның тәме лә, еҫе лә юҡ. E460 аҙыҡ өҫтәмәһе булараҡ теркәлгән. Целлюлоза бик күп микроорганизмдар ҡатнашлығында биодеградацияға дусар була. == Химик үҙенсәлектәре == Целлюлоза глюкоза молекулалары ҡалдыҡтарынан тора, улар целлюлоза гидролизында барлыҡҡа килә: : (C<sub>6</sub>H<sub>10</sub>O<sub>5</sub>)<sub>''n''</sub> + ''n'' H<sub>2</sub>O → ''n'' C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> [[Иод]] менән көкөрт кислотаһы, гидролиз арҡаһында, целлюлозаны күк төҫкә индерәләр. Азот кислотаһы менән реакцияға ингәндә нитроцеллюлоза (целлюлоза тринитраты) барлыҡҡа килә: : [[Файл:Nitrocellulose ru.svg|500px]] Целлюлозаны уксус кислотаһы менән этерификациялау процесында целлюлоза триацетаты килеп сыға: : [[Файл:Cellulose acetate preparation etherification.svg|500px]] Целлюлозаны эретеү һәм артабанғы химик әүерелеүҙәргә үткәреүе бик ауыр, әммә яраҡлы эретмә шарттарында, мәҫәлән, ион шыйыҡсаһында бындай процесс һөҙөмтәле башҡарылырға мөмкин<ref name=Synthesis>{{статья|автор=Ignatyev I. et al. |заглавие=Synthesis of glucose esters from cellulose in ionic liquids |издание=Holzforschung |год=2011 |том=66 |номер=4 |страницы=417—425 |doi=10.1515/hf.2011.161 |ссылка=http://www.degruyter.com/view/j/hfsg.2012.66.issue-4/hf.2011.161/hf.2011.161.xml |язык=en }}</ref>. == Алыу == [[Файл:Plant cell wall diagram-en.svg|thumb|Үҫемлек күҙәнәктәренең көбөндә целлюлоза һәм башҡа полисахаридтарҙың урынлашыуы]] [[Файл:Cellulose spacefilling model.jpg|thumb|Глюкоза ептәре араһында водород бәйләнештәрен (зәңгәр һыҙыҡтар) күрһәткән целлюлозаның өсләтә епсәһе]] [[Файл:Cotton.JPG|thumb|Составында 90 проценттан ашыу полисахарид булған целлюлозаның таҙа тәбиғи формаһы — [[мамыҡ]] сүстәре]] [[Файл:Cellulose strand.svg|thumb|Целлюлоза ептәре (конформация I<sub>α</sub>)]] Целлюлозаны сәнәғәт ысулы менән сәнәғәт комплекстарына (комбинаттарға) ингән целлюлоза заводтарында юнысҡы бешереү ысулы менән алалар. Файҙаланылған реагенттарҙың төрө буйынса целлюлоза бешереүҙең түбәндәге ысулдарын айыралар: * '''Әсе''': ** '''Сульфитлы'''. Ҡайнатыу иретмәһендә көкөрт кислотаһы һәм уның тоҙо, мәҫәлән, натрий гидросульфиты бар. Был ысул ағастың аҙ ыҫмалалы тоҡомдарынан — [[шыршы]], [[аҡ шыршы]] — целлюлоза алыу өсөн ҡулланыла. * '''Һелтеле''': ** '''Натрийлы'''. Натрий гидроксиды иретмәһе файҙаланыла. Ағастың япраҡлы тоҡомдарынан һәм бер йыллыҡ үҫемлектәрҙән целлюлоза алырға мөмкин. Был ысулдың өҫтөнлөгө — көкөрт берләшмәләренең насар еҫе юҡ, етешһеҙлеге — алынған целлюлозаның хаҡы юғары булыуы. ** '''Сульфатлы'''. Бөгөнгө көндә киң таралған алым. Реагент сифатында составында гидроксид һәм натрий сульфиды булған, аҡ көл һелтеле тип аталған эретмә ҡулланыла. Был алым атамаһын натрий сульфатынан алған, унан целлюлоза комбинаттарында аҡ һелте өсөн сульфид алына. Был алым төрлө үҫемлек сеймалынан целлюлоза алыу өсөн яраҡлы. Етешһеҙлеге: өҫтәлмә реакциялар һөҙөмтәһендә бик күп насар еҫле көкөрт берләшмәләре, метилмеркаптан, диметилсульфид һ.б. бүленеп сығыуы. Бешереүҙән һуң алынған техник целлюлоза составында лигнин, гемицеллюлоза бар. Әгәр целлюлоза химик эшкәртеү (мәҫәлән, яһалма сүстәр алыу өсөн) өсөн тәғәйенләнһә, ул яҡшыртыуға — гемицеллюлозаны бөтөрөү өсөн һелтенең һалҡын йәки эҫе эретмәһе менән эшкәртеүгә дусар ителә. Ҡалған лигнинды алып ташлау һәм целлюлозаға аҡлыҡ өҫтәү өсөн уны ағартыу үткәрелә. XX быуат өсөн традицион хлорлы ағартыу ике баҫҡыстан була: * [[хлор]] менән эшкәртеү — лигнин макромолекулаларын емереү өсөн; * Һелте менән эшкәртеү — барлыҡҡа килгән лигниндың емерелеү продукттарын экстракциялау өсөн. 1970 йылдарҙа ҡулланылышҡа шулай уҡ [[озон]] менән ағартыу ҙа индерелә. 1980 йылдар башында хлорлы ағартыу процесында үтә хәүефле матдәләр — диоксиндар барлыҡҡа килеүе тураһында мәғлүмәттәр сыға башлай. Был хлорҙы башҡа реагенттарға алмаштырыу кәрәклегенә килтерә. Әлеге ваҡытта ағартыу технологиялары: * '''ECF (Elemental chlorine free)''' — Ябай хлорҙы ҡулланмайынса, уны хлор диоксидына алмаштырып. * '''TCF (Total chlorine free)''' — тулыһынса хлорһыҙ эшкәртеү. [[Кислород]], озон, водород пероксиды һ.б. ҡулланыла. == Ҡулланыу == Фармацевтикала таблеткаларҙа тултырғыс сифатында ҡулланыла. Целлюлоза һәм уның эфирҙары яһалма сүс (вискоз, ацетат, баҡыр-аммиак ебәге, яһалма тире) алыу өсөн ҡулланыла. Күбеһенсә целлюлозанан (99,5 процентҡа тиклем) торған кизе-мамыҡ туҡымалар әҙерләүгә китә. Ағас целлюлозаһы ҡағыҙ, пластмасса, кино һәм фотоплёнкалар, лактар, төтөнһөҙ дары һ.б. етештереүҙә ҡулланыла<ref name="Глинка" />. == Тәбиғәттә булыуы == Целлюлоза үҫемлектәрҙең, бер күҙәнәк көбө өлөштәрендә уның миҡдары ныҡ үҙгәрһә лә, күҙәнәк көбөндәге төп компоненттарҙың береһе булып тора. Мәҫәлән, ҡыяҡлылар эндоспермы күҙәнәктәренең стеналарында целлюлоза ни бары 2 % самаһы, шул уҡ ваҡытта мамыҡ үләне орлоҡтарын уратып алған мамыҡ сүстәре 90 проценттан ашыуыраҡҡа целлюлозанан тора. Поляр үҫеш менән характерланған оҙон күҙәнәктәрҙең осо өлкәһендәге күҙәнәк көбөндә (һеркә торбаһы, тамыр төктәре) целлюлоза юҡ тиерлек һәм күбеһенсә пектиндарҙан торалар, шул уҡ ваҡытта был күҙәнәктәрҙең базаль өлөштәрендә целлюлоза байтаҡ. Бынан тыш, күҙәнәк көбөндәге целлюлоза миҡдары онтогенез барышында үҙгәрә, ғәҙәттә икенсел күҙәнәк көбөндә беренселгә ҡарағанда целлюлоза күберәк була. === Күҙәнәк көбөндәрендә ойошторолоуы һәм функцияһы === Целлюлозаның айырым макромолекулалары 2 меңдән алып 25 меңгә тиклем D-глюкоза ҡалдыҡтарын үҙ эсенә ала. Күҙәнәк көбөндәге целлюлоза водород бәйләнештәре һәм Ван-дер-Ваальс көстәре менән үҙ-ара бәйләнгән бер нисә айырым макромолекуланан (көпшәле үҫемлектәрҙә яҡынса 36)<ref name=":0">{{Книга|заглавие=Biochemistry & molecular biology of plants|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/920806546|издание=Second edition|место=Chichester, West Sussex|страниц=xv, 1264 pages|isbn=9780470714225}}</ref> һалынған паракристаллик ансамблдәрҙән торған микрофибрилларға ойошторолған. Бер яҫылыҡта урынлашҡан һәм үҙ-ара водород бәйләнештәре менән бәйләнгән макромолекулалары битте микрофибрилла сиктәрендә барлыҡҡа килтерә. Макромолекула биттәре шулай уҡ күп һанлы водород бәйләнештәре менән бәйләнгән. Водород бәйләнештәре ярайһы уҡ көсһөҙ булһа ла, уларҙың күп һанлы микрофибрилдары арҡаһында целлюлозалар механик ныҡлыҡҡа һәм ферменттар тәьҫиренә тотороҡлолоҡҡа эйә. Микрофибриллелә индивидуаль макромолекула төрлө урындарҙа башлана һәм тамамлана, шуға күрә микрофибрилдың оҙонлоғо целлюлозаның айырым макромолекулалары оҙонлоғонан артып китә. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: макромолекулалар микрофибрилдә бер үк йүнәлештә, йәғни редукциялаусы остары бер яҡтан урынлашҡан. Целлюлоза микрофибрилладарының ойоштороуҙың заманса моделдәре үҙәк өлкәлә юғары ойошҡанлы структураға эйә булыуын, ә периферияла макромолекулаларҙың урынлашыуы болайыуын күҙаллай. Мәҫәлән, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең микрофибрилла үҙәгендә 24 молекуланан торған ядро урынлашҡан. Тағы 12 молекулаһы фибрилланың ситендә урынлашҡан. Был микрофибрилланың теоретик яҡтан диаметры 3,8 нм тәшкил итә, әммә рентген структуралы анализ мәғлүмәттәре был дәүмәлдең бер аҙ кәмерәк булыуын күрһәтә — 3,3 нм, һәм был 24 молекулаға тап килә<ref name=":0" /> . Башҡа баһалар буйынса фибрилларҙың дәүмәле күпкә ҙурыраҡ: арҡыры киҫелештә 5-9 нм (50-нән ашыу айырым макромолекула)<ref>{{Книга|автор=Nobel, Park S.|заглавие=Physicochemical and environmental plant physiology|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/370436048|издание=4th ed|место=Amsterdam|издательство=Academic Press|год=2009|страниц=1 online resource (xxi, 582 pages)|isbn=9780123741431}}</ref>. Микрофибриллалар гликандар (гемицеллюлозалар) һәм, кәмерәк осраҡта, пектиндар менән бәйләнгән. Гликандар менән бәйләнгән целлюлоза микрофибриллалары пектиндарҙан гелгә оҡшаш матриксҡа батҡан һәм күҙәнәк көбөндәгеләрҙең ныҡлығын тәьмин иткән өс үлсәмле селтәр барлыҡҡа килтерә. Микрофибриллаларҙың икенсел күҙәнәк көбөндә макрофибрилла тип йөрөтөлгән шәлкемдәргә ассоциацияланырға мөмкин. Бындай ойошма күҙәнәк көбө ныҡлығын арттыра. === Биосинтез === Ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең күҙәнәк көбө макромолекулалары барлыҡҡа килеү оҙонайыусы микрофибрилларҙың осонда урынлашҡан мультисубберәмек мембраналы целлюлосинтаз комплексын катализлай. Целлюлосинтазаның тулы комплексы каталитик, бөрсөклө һәм кристаллашыу субберәмектәренән тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.chemport.ru/chemical_encyclopedia_article_4320.html Статья «Целлюлоза» (Химическая энциклопедия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322102347/http://www.chemport.ru/chemical_encyclopedia_article_4320.html |date=2012-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20051001072830/http://www.lsbu.ac.uk/water/hycel.html LSBU cellulose page]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20050426105859/http://msa.ars.usda.gov/la/srrc/fb/ca.html Clear description of a cellulose assay method] at the Cotton Fiber Biosciences unit of the [[United States Department of Agriculture|USDA]]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060424074441/http://www.sunopta.com/bioprocess/default.htm Cellulose Ethanol Production — First commercial plant]{{ref-en}} s0y87dpsrou64o2nbt7cctf9kgr0ns0 Яңы империализм 0 185324 1305492 1260392 2026-09-14T08:15:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305492 wikitext text/x-wiki [[Тарих]]и контекста «'''Яңы империализм'''» термины XIX—XX быуат башында ҙур европа державаларының, шулай уҡ АҠШ һәм Японияның [[Колонизациялау|колониаль экспансия]] осорон<ref name="goger">Ср.: {{Китап|часть=32: Robinson and Gallagher and Their Critics|заглавие=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|ссылка=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC|место=London|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|страницы=910|isbn=9781845113476|автор={{Нп3|William Roger Louis|Louis, William Roger|en|William Roger Louis}}}}. — "{{Oq|en|[...] the concept of the 'new imperialism' espoused by such diverse writers as John A. Hobson, V. I. Lenin, Leonard Woolf, Parker T, Moon, Robert L. Schuyler, and William L. Langer. Those students of imperialism, whatever their purpose in writing, all saw a fundamental difference between the imperialist impulses of the mid- and late-Victorian eras. Langer perhaps best summarized the importance of making the distinction of late-nineteenth-century imperialism when he wrote in 1935: '[...] this period will stand out as the crucial epoch during which the nations of the western world extended their political, economic and cultural influence over Africa and over large parts of Asia ... in the larger sense the story is more than the story of rivalry between European imperialisms; it is the story of European aggression and advance in the non-European parts of the world.'}}</ref> улар араһында диңгеҙ аръяғы биләмәләре өсөн ғүмергә булмаған конкуренция осорон аңлатҡан. Яңы империализм осоронда көнбайыш дәүләттәр (Япония менән) бөтә [[Африка]]ны тулыһынса тиерлек һәм [[Азия|Азияның]] байтаҡ өлөшөн юуйһондорған. Яңы империализмды донъя баҙарҙары һәм арзан ресурстар өсөн көрәштә бөйөк державалар араһындағы киҫкен ярыштың артабанғы үҫеше һәм милли элиталарҙың донъя хакимлығына ынтылышы тип билдәләйҙәр. Ошо осорҙа нигеҙ һалынған колонияларҙың күбеһе [[деколонизация]] дәүерендә генә бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә була, ул ике бөтә [[донъя һуғышы]], шул иҫәптән Яңы империализм осоро эҙемтәһе булараҡ та, үҙенсәлекле һөҙөмтә булып тора. «Яңы» тигән билдәләмә феодаль колониаль империяларҙың һәм «колонизацияның тәүге тулҡыны» ваҡытының үҫеүенә бәйле үткән дәүерҙән — XIX—XX быуат башы капиталистик империализм дәүерен айырыу өсөн ҡулланыла. Был дәүерҙә Европа державалары Америка һәм Себерҙе үҙләштерә башлаған һәм Азия, Себерҙә ныҡлы форпостар булдырған<ref name=goger/><ref> Compare the three-wave account of European colonial/imperial expansion: {{книга |часть= 9: Colonialism/imperialism |заглавие= Key Concepts in Political Geography |ссылка= https://books.google.com/books?id=XpBJclVnVdQC |серия= Key Concepts in Human Geography |место= London |издательство= SAGE |страницы= 115 |isbn= 9781446243541 |автор= Gilmartin, Mary |ответственный= {{Нп3|Carolyn Gallaher|Gallaher, Carolyn|en|Carolyn Gallaher}}; Dahlman, Carl T.; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter }}. — «{{oq|en|Commentators have identified three broad waves of European colonial and imperial expansion, connected with specific territories. The first targeted the Americas, North and South, as well as the Caribbean. The second focused on Asia, while the third wave extended European control into Africa.}}». </ref>. == Тәүшарттары == Америка революцияһы (1775—1783) һәм Испания империяһының Латин Америкаһында тулыһынса тарҡалыуы (яҡынса 1820) менән Европа империализмының тәүге дәүере тамамлана. Бөйөк Британияла экспансия нигеҙе булып торған меркантилизмдың — сикләнгән байлыҡтар өсөн иҡтисади конкуренция тураһындағы тәғлимәттең етешһеҙлектәрен аңлайҙар. 1846 йылда бизнесты тотҡарлаған «икмәк закондары» бөтөрөлә, етештереүселәр киң күләмдә эш итеү азатлығын ала. Бөйөк Британияла ирекле сауҙа концепцияһы көс туплаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137814/Corn-Law|title=Corn Law|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2010-11-10|access-date=2018-10-29|archive-date=2015-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502190933/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137814/Corn-Law|deadlink=no}}</ref> [[Файл:CongressVienna.jpg|альт=An oil painting of the delegates to the Congress of Vienna.|мини|275px|''Вена конгресы'', 1815. (Жан-Батист Изабе, 1819). Был данлыҡлы съезда колониаль держава лидерҙары шәхси осрашыуҙар серияһында йоғонто яһау өлкәләрен үҙ-ара бүлешкән.]] Вена конгресынан (1815) алып Франция-Пруссия һуғышы (1871) тамамланғанға тиклем дауам иткән осорҙа Бөйөк Британия, технологиялар һәм гражданлыҡ институттары үҫешендә уларҙы күпкә уҙып китеп, башҡа дәүләттәрҙән күпкә отошло эш алып барған. Великобритания баҙарында әҙер продукцияға хаҡтар башҡа илдәр баҙарына ҡарағанда арзаныраҡ булған, ә продукция күләме Германия, Франция, Бельгия һәм АҠШ кеүек сәнәғәте үҫешкән илдәргә лә конкурент хаҡы буйынса артыҡ продукция менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.<ref>{{книга |заглавие=Imperialism and Colonialism |год=1969 |издательство={{Нп3|Macmillan Inc.|Macmillan|en|Macmillan Inc.}} (2004 ed.) |ref=Nadel |автор=Nadel, George H. and Curtis, Perry }}</ref> Пруссия етәкселегендә немец дәүләттәре коалицияһы Францияны тар-мар иткән Франк-прус һуғышының һөҙөмтәһе Бөйөк Британияның оҙайлы гегемонияһын ҡаҡшата. 1820—1870 йылдарҙағы Европа һәм донъя тарихы барышында йыйылған етди сәйәси һәм иҡтисади үҙгәрештәр Вена конгресы төҙөгән Европа концертында булған көстәр балансын боҙған. Германияла һәм Италияла милли дәүләттәрҙе иғлан итеү оҙаҡ ваҡыт был потенциаль ярышташтарҙың иғтибарын эске эштәргә йүнәлтеп ситкә тартып торған территориаль мәсьәләләрҙе хәл итте. 1871—1914 йылдарҙағы осор тыныслыҡ булмаған үтә тотороҡһоҙ шарттарҙа дауам иткән. Францияның Франк-прус һуғышы һөҙөмтәһендә юғалған Эльзас-Лотарингияны кире ҡайтарыу ниәте, Германияла империя амбицияларының үҫеүе кеүек үк, ике илде лә конфликтҡа даими әҙерлек дәрәжәһендә тотто<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216971/Franco-German-War|title=Franco-German War|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2010-11-10|access-date=2018-10-29|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928001124/https://www.britannica.com/event/Franco-German-War/|deadlink=no}}</ref>. Ҡапма-ҡаршылыҡтар 1873—1896 йылдарҙа депрессия — етештереү түбәнәйә барған оҙайлы хаҡтар кәмеү осоронда ҡатмарлашҡан. Үҙҙәренең сәнәғәттәрен дәртләндереүсе хөкүмәттәр (Германияла — 1879 йылдан Францияла — 1881 йылдан алып) ирекле сауҙа принциптарынан ихлас баш тартҡан<ref>Киндлбергер, С. П., (1961), «внешняя торговля и экономический рост: уроки Великобритании и Франции, 1850—1913», ''Экономическая история обзор'', вып. 14, нет. 2, с. 289—305.</ref><ref>Портер, Б., (1996), ''львиная доля: Краткая история британского империализма 1850—1995'', (Лондон: Лонгмен), С. 118ff</ref>. Бының менән улар бер-береһенең үҙ-ара асыуын ғына ҡабартҡан. === Берлин конференцияһы === Берлин конференцияһында (1884—1885) ҡатнашҡандар, «һөҙөмтәле оккупация» принциптарын формалаштырып, көсөргәнеште кәметергә тырыша. африкала) Ике шартты үтәгәндә: бәхәсле биләмәләр территорияларына ғәмәлдә эйә булыу һәм ресурстарын үҙләштереү принцибы территориаль дәғүәләр (атап әйткәндә, Африкала) булғанда халыҡ-ара таныу фаразланған. Шул уҡ ваҡытта, ерле халыҡ фекере иҫәпкә алынмаған. Император хакимлығына ҡаршы сығыштар рәхимһеҙ рәүештә баҫтырылған. 1904—1907 йылдарҙа булып үткән Германияның Көнсығыш Африка колонияларындағы гереро һәм нама ҡәбиләләре (1904—1907) һәм Маджи-Маджи ихтилалдары — күрһәтмәле. 15 ҡатнашыусы ил араһында береһе лә Африка исеменән сығыш яһамаһа ла, сауҙа, навигация һәм Үҙәк Африка сиктәре буйынса килешеүгә ирешеү конференцияның маҡсаты булған. Конференцияла [[Франция]], [[Германия]], [[Португалия]] һәм [[Бөйөк Британия]]ның колониялары һәм бойондороҡло территориялары өҫтөнлөк иткән. Державалар, бер үк ваҡытта бында урынлашҡан тел һәм мәҙәни сиктәрен кире ҡағып, Африкалағы колонияларының сиктәрен ҡайтанан ҡараған. Африка 50 бойондороҡло территорияға бүленгән һәм уның контролдә нисек тотолоуы ҡаралған. Шулай уҡ державалар, рәсми нигеҙҙә булмаһа ла, Африкала ҡолдар һатыуға сик ҡуйыу тураһында килешкән. == Яңы империализм осоронда Британия == Британияла Яңы империализм осоро байтаҡ иҡтисади үҙгәрештәр менән билдәләнгән<ref>{{статья |заглавие=Divide et Impera: Vertical and Horizontal Dimensions of British Imperialism |издание=Critique |том=44 |номер=3 |страницы=221—231 |doi=10.1080/03017605.2016.1199629 |язык=en|тип=journal |автор=Xypolia, Ilia |год=2016}}</ref>. Ил беренсе булып индустриалләшә башлағанлыҡтан, Британия XIX быуаттарҙың күп өлөшө дауамында технологик яҡтан башҡа илдәрҙән алда барҙы<ref name="Lambert">Lambert, Tim. «England in the 19th Century.» Localhistories.org. 2008. 24 March 2015. [http://www.localhistories.org/19thcentengland.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505232504/http://www.localhistories.org/19thcentengland.html |date=2019-05-05 }}</ref>. Әммә XIX быуат аҙағында башҡа илдәргә, башлыса Германия һәм АҠШ, Британия технологик һәм иҡтисади ҡеүәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу юлын һайлай<ref name="Lambert" />. Башҡа державалар халыҡ-ара баҙар мөнәсәбәттәрендә әүҙем ҡатнаша башлағанда, бер нисә тиҫтә йыл монополия тотоп торғандан һуң ил үҙ иҡтисадының өҫтөнлөгөн һаҡлау өсөн көрәшә башлай. 1870 йылда донъя етештереү ҡеүәтенең АҠШ-ҡа 23,3 %, Германияға — 13,2 % тура килгән сағында, Британияға — 31,8%-ы тура килгән<ref name="Platt">Platt, D.C.M. «Economic Factors in British Policy during the 'New Imperialism.'» ''Past and Present'', Vol. 39, (April 1968). pp.120-138. jstor.org. 23 March 2015. [https://www.jstor.org/stable/649858?seq=18#page_scan_tab_contents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214154354/https://www.jstor.org/stable/649858?seq=18#page_scan_tab_contents |date=2017-02-14 }}</ref>. 1910 йылға шул уҡ нисбәттә АҠШ-та 35,3 %-ҡа, ә Германияла — 15,9 %-ҡа еткәндә, Британияның етештереү ҡеүәте 14,7 %-ҡа кәмегән<ref name="Platt" />. Германия менән Америка кеүек илдәр иҡтисади яҡтан уңышлыраҡ була барған һайын, улар империализмда әүҙемерәк ҡатнаша бара, һәм был Британия сауҙаһының һәм сит илдәрҙәге инвестицияларҙың элекке күләмен мөмкин тиклем нығыраҡ хупларға мәжбүр итә<ref name="Platt" />. Егерменсе быуат башында Британияның шулай уҡ өс экспансионистик держава (Япония, Германия һәм Италия) менән халыҡ-ара мөнәсәбәттәре көсөргәнешле булған. 1939 йылға тиклем был өс держава Британияның үҙенә бер ҡасан да янаманы, әммә империяға ситләтелгән ҡурҡыныс янауы көн кеүек асыҡ ине<ref name="Davis">Davis, John. ''A History of Britain, 1885—1939''. MacMillan Press, 1999. Print.</ref>. 1930 йылдарҙа Британия, Япония Алыҫ Көнсығыш биләмәләренә, шулай уҡ Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия биләмәләренә янар, тип борсолған<ref name="Davis" />. Италия Британияның Мысырына янаған Төньяҡ Африкаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу күрһәткән, ә Европа ҡитғаһында Германия өҫтөнлөгөнөң Бөйөк Британия именлегенә бер ни тиклем ҡурҡыныс тыуҙырған<ref name="Davis" />. Британлылар, экспансионистик державалар халыҡ-ара тотороҡлоҡто боҙоуға килтерер, тип борсолған<ref name="Davis" />. Бөйөк Британия үҙенең биләмәләрен юғалтыу ҡурҡынысы янағанда, ризалаштырыу булараҡ билдәле булған юл ҡуйыу сәйәсәтен ҡабул итеү ҡарарын сығарған булған<ref name="Davis" />. Британияла яңы империализм дәүере йәмәғәтселектең империализм идеяһына ҡарата мөнәсәбәтенә йоғонто яһай. Йәмәғәтселектең күбеһе, Британия империализмдың этәргес көсө булһа, яҡшыраҡ булыр ине, тип ышанған<ref name="Ward">Ward, Paul. ''Britishness Since 1870''. Routledge, 2004. Print.</ref>. Шулай уҡ шул уҡ кешеләр, Британия империализмы донъялағы изгелектең көсө булып тора, тип уйлаған<ref name="Ward" />. 1940 йылда Фабиан колониаль тикшеренеүҙәр бюроһы, Африка иҡтисади йәһәттән дә, социаль планда ла үҫешә ала, тип раҫлай, ләкин ул ғәмәлгә ашҡанға тиклем Африканың Британия империяһы менән ҡалғаны иң яҡшыһы тип раҫлаған. Британияла XIX быуат аҙағында һәм XX башында империализмға ҡаршы оппозиция сығанаҡтары булыуға ҡарамаҫтан, тотош ил буйынса империализмға ҡаршылыҡ булмаған тиерлек<ref name="Ward" />. Күпселек йәһәттән империализмдың был яңы формаһы Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы империализм эраһы аҙағына тиклем Британия оҡшашлығының (идентичность) бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Ward" />. == Империяларҙың бер-береһен уҙырға тырышыуы == {{Кратное изображение |зона = справа |направление = vertical |заголовок = Сравнение колониальных владений в начале эпохи «Нового империализма» и в конце. |ширина = 400 |изобр1 = Colonisation 1822.png |подпись1 = 1822 йылда, Наполеон һуғыштарынан һуң, донъя картаһы. |изобр2 = Colonisation 1914.png |подпись2 = 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы алдынан донъя картаһы. }} Африка һәм Азия биләмәләре өҫтөнән Европа державалары контролен киңәйтеү Беренсе донъя һуғышы алдынан бер нисә тиҫтә йыл дауамында халыҡ-ара дипломатия эшмәкәрлегенә сәбәпсе булған яңы ҡаршылыҡтар, шиклелек һәм йәшерен конкуренция өсөн нигеҙ булды. 1881 йылда Францияның Тунисты 15 йылға баҫып алыуы уның Италия менән мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштыра. Таможня йыйымдары улар араһындағы алыш даирәһенә әйләнде. Бер йылдан Бөйөк Британияның Мысырҙы баҫып алыуы уның Франция менән мөнәсәбәттәрен һыуытыуға килтерҙе. 1898 йылғы Испан-америка һуғышы һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы дәүерҙең сағыу конфликттары була, улар һөҙөмтәһендә сәхнәлә тағы ике бөйөк империя державаһы — АҠШ һәм Япония — барлыҡҡа килә. 1898 йылғы Фашодтағы хәл инглиз-француз мөнәсәбәттәрендә ауыр көрсөккә килтерә, Францияның һуғыш ҡурҡынысы аҫтында инглиздәргә ҡайтыуын һуңынан Германияның арта барған йоғонтоһона ҡаршы көрәштә союздаштарын юғалтмаҫ өсөн компенсацияларға тура килә. Британияның Көньяҡ Африкалағы сәйәсәте һәм Германияның 1900-сы йылдарҙа Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы әүҙем эшмәкәрлеге бығаса изоляция сәйәсәтен үткәргән Британияға союздаштар эҙләргә этәргес бирә. Тәүҙә уның союздашы Япония була, һуңынан Британия Франция менән Рәсәй союзына ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Германия, Мароккола француз гегегемонияһына ҡаршы сығып, ике тапҡыр һуғышҡа әҙерлеген күрһәтте: 1905 йылда Танжер көрсөгө һәм 1911 йылда Агадир көрсөгө Беренсе донъя һуғышы алдынан элекке йылдарҙа Антанта лагерында Германияға ҡаршы ҡарашты нигеҙләне. Бер яҡтан Америка Ҡушма Штаттары менән Бөйөк Британия араһындағы бәхәс Тымыҡ океан төбәгендә Самоан утрауҙарын бүлгеләргә алып килгән көрсөккә килтерҙе. 1902—1903 йылдарҙа Америка Ҡушма Штаттарына (ҡара: «Монро доктринаһы») иҫәп тотҡан Венесуэла менән Европа илдәре коалицияһы араһында тағы ла бер көрсөк була. == Теориялар == К. Каутский, Д. А. Хобсон үҫешкән һәм В. И. Ленин тарафынан популярлаштырылған «Туплау теорияһы» сәнәғәт революцияһы ваҡытында һәм унан һуң артыҡ (таҙа, финанс) капитал туплауға айырыуса иғтибар бүлә. Был теорияға ярашлы, сәнәғәт райондарын үҫтереү ваҡыт үтеү менән уларға инвестицияларҙы аҙ отошло иткән. Ирекле капитал арзаныраҡ эш көсө, файҙаланылмаған сеймал һәм конкуренция аҙ булған үҫешмәгән райондарға күсә. Әммә «йыйылыу теорияһы» насар үҫешкән илдәр, Италия, АҠШ, Рәсәй йәки Япония яғынан ҙур ирекле капиталға эйә булмаған кешеләрҙең — элекке бурыслыларҙың колониаль экспансияһын бындай төрҙә аңлата алмай. Бынан тыш, яулап алынған биләмәләрҙә хәрби һәм бюрократик сығымдар йыш ҡына уларҙан килгән килемдән артығыраҡ була. Африкала (1909 йылда Көньяҡ Африка Союзына ингән биләмәләрҙән тыш) 1880 йылдарға тиклем һәм унан һуң Европа капитал һалыуҙарының күләме сағыштырмаса ҙур булмай, һәм улар бөтөнләйе тигеләй үҙ мәнфәғәттәре, сәйәси йоғонтоһо булмаған компаниялар. Иммануил Валлерстайн яҙған «Донъя-системалы теорияһы» "яңы империализм"ды сәнәғәте үҫешкән илдәрҙең «ядро»һынан капитал һалыуҙарҙың яйлап артыуын "периферия"ның бер өлөшө итеп күрә. Протекционизм һәм «формаль империялар» глобаль капиталистик "мир-система"ның "ядроһы"нда үҙгәрештәргә ынтылған Германия кеүек «ярымперифериялы индустриаль дәүләттәрҙең» төп ҡоралдары булып тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == === Эпоханың мөһим шәхестәре === * [[Бисмарк Отто фон|Отто фон Бисмарк]], Германия * [[Родс Сесил]], Британия * [[Чемберлен Джозеф]], Британия * [[Ферри Жюль]], Франция * [[Наполеон III]], Франция * [[Виктор Эммануил III]], Италия * [[Уильям Маккинли]], США == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Albrecht-Carrié, René. ''A Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958), 736pp; basic survey * Aldrich, Robert. ''Greater France: A History of French Overseas Expansion'' (1996) * Anderson, Frank Maloy, and Amos Shartle Hershey, eds. ''Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa, 1870—1914'' (1918), highly detailed summary prepared for use by the American delegation to the Paris peace conference of 1919. [https://books.google.com/books?id=RdSwAAAAIAAJ&pg=PA1 full text] * Baumgart, W. ''Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion 1880—1914'' (1982) * Betts, Raymond F. ''Europe Overseas: Phases of Imperialism'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }} 206pp; basic survey * Cady, John Frank. ''The Roots Of French Imperialism In Eastern Asia'' (1967) * Cain, Peter J., and Anthony G. Hopkins. «Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945.» ''The Economic History Review'' 40.1 (1987): 1-26. * Hinsley, F.H., ed. ''The New Cambridge Modern History, vol. 11, Material Progress and World-Wide Problems 1870—1898'' (1979) * Hodge, Carl Cavanagh. ''Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800—1914'' (2 vol., 2007); online * Langer, William. ''An Encyclopedia of World History'' (5th ed. 1973); highly detailed outline of events; online * Langer, William. ''The Diplomacy of Imperialism 1890—1902'' (1950); advanced history; online * Manning, Patrick. ''Francophone Sub-Saharan Africa, 1880—1995'' (1998) [https://www.questia.com/read/105166421/francophone-sub-saharan-africa-1880-1995 online]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Moon, Parker T. ''Imperialism & World Politics'' (1926), Comprehensive coverage; online * Mowat, C. L., ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 12: The Shifting Balance of World Forces, 1898—1945'' (1968); online * Page, Melvin E. et al. eds. ''Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia'' (2 vol 2003) * Pakenham, Thomas. ''The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876—1912'' (1992) * Stuchtey, Benedikt, ed. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025319 ''Colonialism and Imperialism, 1450—1950''], European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011 * [[Тейлор, Алан Джон Персиваль|Taylor, A. J. P.]] ''The Struggle for Mastery in Europe 1848—1918'' (1954) 638pp; advanced history and analysis of major diplomacy; online == Һылтанмалар == * [http://www.yale.edu/iss/Hobson-Imperialism-Yale-ISS-Cain.pdf J.A. Hobson’s Imperialism: A Study: A Centennial Retrospective by Professor Peter Cain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060306042233/http://www.yale.edu/iss/Hobson-Imperialism-Yale-ISS-Cain.pdf |date=2006-03-06 }} * [http://www.britishempire.co.uk Extensive information on the British Empire] * [https://web.archive.org/web/20030605165829/http://www.btinternet.com/~britishempire/empire/empire.htm British Empire] * [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-459es.html The Empire Strikes Out: The «New Imperialism» and Its Fatal Flaws by Ivan Eland, director of defense policy studies at the Cato Institute.] (an article comparing contemporary defense policy with those of New Imperialism (1870—1914) * [http://www.angelfire.com/nb/martian/newimp.htm The Martian Chronicles: History Behind the Chronicles New Imperialism 1870—1914] * 1 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). [https://web.archive.org/web/20070221033409/http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoyneDaviesCommentJanuary2007.pdf] * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook34.html Imperialism — Internet History Sourcebooks — Fordham University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109120927/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook34.html |date=2010-01-09 }} * [https://web.archive.org/web/20160303171022/http://www.columbia.edu/~lt95/altlect14.htm The New Imperialism] (a course syllabus) * [https://web.archive.org/web/20080908005650/http://www.gpc.edu/~proseman/Imperialism.htm The 19th Century: The New Imperialism] * 2 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). [https://web.archive.org/web/20070221033409/http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoyneDaviesCommentJanuary2007.pdf] {{ВС}} {{Новый империализм}} [[Категория:Империализм]] [[Категория:Яңы империализм]] 079rn7lyehy22bkp8b1mridotlnc4ob Толпар шыршылыҡтары 0 187957 1305450 1240174 2026-09-13T13:11:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305450 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Толпар шыршылыҡтары''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге ботаника [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]<ref> {{БЭ2013|76304}}</ref>. == Тасуирламаһы == Толпар шыршылыҡтары — Ғафури районындағы [[Еҙем]] йылғаһы урта ағымында [[Ерекле (Ғафури районы)|Ерекле]] һәм [[Талпар]] ауылдары араһында урынлашҡан ботаника [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]. Үҙенсәлекле ботаника төбәге 1965 йылдың 17 авгусында уҡ булдырылған. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинетының 1999 йылдың 26 феврале 48-се ҡарары менән (27.08.2014 редакцияһында) раҫланған Тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында положениеның 1.7-се пунктына ярашлы, махсус һаҡланыусы ҡомартҡы тип иғлан ителгән<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%95%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E-%D1%80-%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BC-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83-%D1%81-%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE Толпаровские ельники, Гафурийский район]</ref> Һәйкәл билдәле бер үҙәктәре булған 9 участканан тора. == Флораһы == Киң япраҡлы урмандарҙың тотош таралыу зонаһында Еҙем йылғаһы үҙәнендәге киң япраҡлы-ҡара ылыҫлы ([[шыршы]], һирәгерәк [[аҡ шыршы]]) боронғо урмандар. Икенсе яруста [[йүкә]], [[ҡайын]], һирәгерәк — йыла үҫә. Үләндәр япмаһы башлыса ғәҙәттәгесә. Төньяҡ экспозицияларҙа бореаль типтағы шыршылыҡтар, шул иҫәптән йәшел мүклектәр осрай. Шыршыларҙың йәше — 70—110 йәш. Үҫемлектәр япмаһында түбәндәге үҫемлектәр: Браун күп рәтле абағаһы, йәйелеүсән гудайера, эре сәскәле һәм ысын кәкүк ситеге сәскәһе, кортуза рәүешле [[кәзә һаҡалы]] йәки сәүкәбаш һ. б. кеүек һирәк төрҙәре осрай. Реликттар (Роберт яран сәскәһе, себер умырзаяһы, споралы әсе үлән һ.б.) һәм эндемиктар (Крылов айғолағы, татар ҡутырбашы, Урал цицербитаһы һ. б.) киң таралған<ref>[https://uraland.ru/info/maps/landmarks/?id_obj=260&ysclid=lcxecxpnxr717206665 ТОЛПАРОВСКИЕ ЕЛЬНИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115133312/https://uraland.ru/info/maps/landmarks/?id_obj=260&ysclid=lcxecxpnxr717206665 |date=2023-01-15 }}</ref>. == Фаунаһы == Толпар шыршылыҡтарының хайуандар донъяһы: һирәк осрай торған йәнлектәрҙән тыш [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[бүре]], [[Айыу һымаҡтар|айыу]], [[тейен]], [[төлкө]], [[Терпеләр|терпе]], [[шәшке]], [[һеләүһен]], [[һыуһар]], ҡыр тауыҡтары — [[ҡор]], [[һуйыр]] кеүек йәнлек-ҡоштар. Шулай уҡ ваҡ йәнлектәр, төрлө [[бөжәктәр]] тереклек итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Талпар]] * [[Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76304}} * [https://uraland.ru/info/maps/landmarks/?id_obj=260&ysclid=lcxecxpnxr717206665 ТОЛПАРОВСКИЕ ЕЛЬНИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115133312/https://uraland.ru/info/maps/landmarks/?id_obj=260&ysclid=lcxecxpnxr717206665 |date=2023-01-15 }} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%95%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E-%D1%80-%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BC-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83-%D1%81-%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE Толпаровские ельники, Гафурийский район] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{ООПТ Башкортостана}} {{ООПТ|Бирский заказник}} [[Категория:Заказниктар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Бишбүләк районы]] 07rycqfw0t6awejj5j8wx75v5p9j8x5 Тикшеренеү 0 200610 1305444 1301157 2026-09-13T12:29:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305444 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй]] [[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]] [[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|Массачусетс технология институтында фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]] [[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]] '''Тикшеренеү:''' * киң мәғәнәлә — яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү; * тар мәғәнәлә ''тикшеренеү'' — нимәнелер өйрәнеү '''процесы'''<ref>{{Cite web |url=http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |title=Что такое ИССЛЕДОВАТЬ — Толковый словарь русского языка (Ожегов С., Шведова Н) — Словари — Словопедия<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526010932/http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |url-status=live }}</ref>; * бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ. '''Тикшеренеү предметы''' — был проблеманың шундай аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ<ref>{{Cite web|url=https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|title=Объект и предмет исследования — Студопедия|website=studopedia.ru|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233449/https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|url-status=live}}</ref>. == Төрҙәре һәм типтары == Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән ғилми тикшеренеүҙәр<ref>{{Cite web|url=https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|title=Научное исследование: принципы, структура, виды, этапы, направления, типы. — КиберПедия|website=cyberpedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233447/https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|url-status=live}}</ref>, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ мөхиттең]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин. Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''': # Проблеманы ҡуйыу. # [[Гипотеза]] тәҡдим итеү. # Тикшеренеүҙе планлаштырыу. # Тикшеренеүҙәр алып барыу. # Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау. # [[Гипотеза]]ны раҫлау йәеи кире ҡағыу. . Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) — кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[:ru:Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү. == Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы == === Тәбиғәт фәндәре === Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә<ref>{{Cite web|url=https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|title=Исследовательские методики|website=studopedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233448/https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|url-status=live}}</ref>: # Күренеште күҙәтеү ; # Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү. # [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ; # Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү); # [[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен: #* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары); #* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына; #* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы); #* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә. === Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары === [[Йәмғиәт фәндәре|Йәмғиәт фәндәрtyl`]] ғәмәли тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, ошолай күренә: # Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу; # Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы, улар араһындағы бәйләнештәрҙе һүрәтләү; # Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау; # Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу; # Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр. == Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр == Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ([[тарих]]та) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай. Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[гипотеза]]ны раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә. Тикшеренеүҙәр тәбиғәтте тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы булып тора һәм фәнни методологияның нигеҙен тәшкил итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Методология * Описательный метод * Философия науки == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Исследование научное}} * Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983. * [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230106195245/https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 |date=2023-01-06 }} // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. * [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314024915/http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm |date=2022-03-14 }} // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009. == Һылтанмалар == [[Категория:Белеү]] [[Категория:Фәнни ысул]] [[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]] [[Категория:Методология]] a6g2jeh2dggbzf8nydv1g9bprhnkjv3 Башҡорт ғаиләһе 0 201461 1305455 2026-09-13T13:55:50Z Shirshikay 48080 Берүк табылған мәҡәлләғә яһау 1305455 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ғаилә]] 72cxq0avb31q1b22q6p5i8lzc0tp515 Фекерләшеү:Томбаш 1 201462 1305498 2026-09-14T10:05:34Z ~2026-49852-47 48921 Яңы бит: приток Тунгуска назван метеоритом ~~~~ 1305498 wikitext text/x-wiki приток Тунгуска назван метеоритом [[Махсус:Өлөштәр/~2026-49852-47|~2026-49852-47]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:~2026-49852-47|фекер алышыу]]) 10:05, 14 сентябрь 2026 (UTC) nlkken49u0vdnpeofawqhjfv7vl2zg0