Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Әлмәниә 0 3628 1305520 1299503 2026-09-14T19:00:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305520 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Германия Федератив Республикаһы |Оригиналь исеме={{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Эйәлек килеш =Германия |Герб=Coat of arms of Germany.svg|Эйәлек килеш=Германия |Девиз={{lang-de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}} |Девиз тәржемәһе={{lang-ba|''Берҙәмлек, хоҡуҡ һәм азатлыҡ''}} |Гимн исеме = Өсөнсө строфа «Немецтар йыры»<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио=National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg |Картала=EU-Germany.svg |картаға яҙыу='''Германия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел) |Рәсми тел=[[немец теле]] |Баш ҡала=[[Берлин]] |Эре ҡалалар=[[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] |Идара итеү төрө=[[федерация|Федератив]] [[парламентар республика]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Германияның федераль президенты|Федераль президенты]]<br>[[Бундесканцлер|Федераль канцлеры]] |Етәкселәр=[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br>[[Олаф Шольц]] |Территория=357 022 |% һыу өҫтө=2,18 |Территория буйынса урыны=13 |Халыҡ=81 292 400 |Баһа йылы=2015 |Халҡы буйынса урыны=17 |Халыҡ тығыҙлығы=227 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны=58 |ЭТП={{рост}} 4,356 трлн<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2018 |ЭТП буйынса урыны=5 |Йән башына ЭТП=52 558<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Место по Йән башына ЭТП=18 |ЭТП (номинал)=4,000 трлн<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Год расчёта ЭТП (номинал)=2018 |Место по ЭТП (номинал)=18 |Йән башына ЭТП (номинал)=48,264<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Место по Йән башына ЭТП (номинал)=19 |КПҮИ={{рост}} 0,936<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018]]</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2018 |КПҮИ-ны кимәле=<span style="color:#090;">бик юғары</span> |КПҮИ буйынса урыны=5 |Этнохороним=немец, немецтар |Валюта=[[евро]]|Домен=[[.de]] |Телефон коды=49 |Сәғәт бүлкәте=[[UTC+1]] (йәйге ваҡыт — [[UTC+2]]) |lat_deg=51 |lat_min=31 |lat_sec= |lat_dir=N |lon_deg=9 |lon_min=55 |lon_sec= |lon_dir=E |region=DE }} '''Герма́ния''' ({{lang-de|{{Audio|de-Deutschland.ogg|''Deutschland''}}}}, рәсми атамаһы '''Герма́ния Федерати́в Республика́һы''' ({{lang-de|{{Audio|de-Bundesrepublik Deutschland.ogg|''Bundesrepublik Deutschland''}}}}), '''ГФР''' ({{lang-de|''BRD''}}; шулай уҡ {{lang-ba|'''Әлмәниә'''}}) — [[Европа|Үҙәк Европалағы]] [[дәүләт]]. Биләмәләренең майҙаны — {{num|357 408,74}} км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html |date=2017-07-26 }}</ref>. 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны — {{num|82 175 684}} жителей<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311162601/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html |date=2019-03-11 }}</ref>. Был күрһәткес буйынса [[Ер|Ер шарында]] 16-сы ([[Европа]]ла 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында. [[Баш ҡала]]һы — [[Берлин]]. Дәүләт теле — [[немец теле]]. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны [[христиан дине]]н тота. Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — [[Германия ерҙәре|федераль ерҙәрҙән]] торған [[федератив дәүләт]]: [[Бавария]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Берлин]], [[Бранденбург]], Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, [[Түбәнге Саксония]], Рейнланд-Пфальц, Саар, [[Саксония]], [[Саксония-Анхальт]], [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]], Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. [[Дәүләт идара итеү формаһы|Дәүләт менән идара итеү формаһы]] — [[парламент республикаһы]]. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2021 йылдың 8 декабренән «Германияның социал-демократик партияһы» ағзаһы [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы ''Франк-Вальтер Штайнмайер''. [[Европа берләшмәһе]]нең уртаһында урынлашҡан Германия төньяҡтан [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре менән сикләнгән. Төньяҡтан [[Дания]], көнсығыштан [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяҡтан [[Австрия]] һәм [[Швейцария]] менән, ә көнбайыштан [[Франция]], [[Люксембург]], [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] менән сиктәш. Германия — иҡтисады тотороҡло үҫеүсе ''бөйөк дәүләт'' 2009 йыл йомғаҡтары буйынса илдең [[эске тулайым продукт]]ы күләме 3,24 триллион [[АҠШ доллары]]н тәшкил иткән, был кеше башына яҡынса 39 442 доллар тигән һүҙ. Илдә ҡулланылған [[аҡса]] берәмеге — [[евро]]. Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортлаусы<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} по данным ЦРУ (с некоторыми исключениями) за 2016-2017 гг.</ref> булыу менән бер ҡатарҙан импорт буйынса ла шул уҡ урында тора<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} Imports compares the total US dollar amount of merchandise imports on a c.i.f. (cost, insurance, and freight) or f.o.b. (free on board) basis. These figures are calculated on an exchange rate basis</ref>. Германияла йәшәү кимәле бик юғары , был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә дәүләт социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһын, бушлай юғары белем алыу мөмкинлеген яҡлай<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Германия [[Европа берләшмәһе]]н ойоштороусы илдәрҙең береһе һәм уның даими ағзаһы. Ул шулай уҡ [[НАТО]]-ға һәм «[[Ҙур етәү]]» ойошмаларына ла инә. Иммиграцияның популярлығы яғынан [[Америка Ҡушма Штаттары]]нан ҡала донъяла икенсе урында тора<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903084307/http://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|archivedate=2014-09-03}}</ref>. == Географияһы == Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғәт шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел. Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы [[климат]] шарттарында бик күп [[һаҙлыҡ]]тар барлыҡҡа килгән, ләкин хәҙер уларҙың барыһы ла бөткән. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр үҫеү өсөн бик ҡулай. Был — бик ҙур әһәмиәтле малсылыҡ районы ла. Илдең ҙур өлөшөндәге уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, [[гнейс]], ҡомташ, [[аҡбур]] кеүек [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдары]]нан тора һәм киң үҙәндәр менән айырылған. Германияның көньяҡ өлөшөндә [[Альп тауҙары]]ның төньяҡ һырттары һәм уның тау итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бик бейек түгел , ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул хәҙер милли парктар рәүешендә һаҡлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C (тигеҙлектәрҙә) йылылыҡтан — минус 6 °C (тауҙарҙа) һыуыҡлыҡҡа тиклем етә. Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса. Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000—2000 мм тирәһе. Германияла [[йылға]]лар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одра|Одер]], улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәлеһе — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: [[Боден күле|Боден]], Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң ҙур һәм матур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан. Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кешеләр булдырған ландшафттар өҫтөнлөк итә. == Тарихы == === Боронғо тарихы === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] ҡалаһы янында табылған, күк йөҙөн һүрәтләүсе бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.т. 1700 йыл тирәһе]] [[Кеше (ыру)|Кеше]] ({{lang-lat|homo}}) ырыуының Германияла табылған иң боронғо ҡалдығы — табылыу ере буйынса [[Мауэр 1]] тип аталып йөрөтөлөүсе яңаҡ һөйәге. Уға 609 000 ± 40,000 йыл<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Был факт кәмендә 569 000 йыл элек хәҙерге Германия ерендә боронғо кешеләр йәшәгәнен һөйләй. Б. э. т. 1-се мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан герман (алман) ҡәбиләләренең Рим дәүләте менән бәрелештәре башлана. [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франктар, сакстар, тюрингтар һәм фриздар ҡалған. === Урта быуаттар === 6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франктар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк дәүләте составына кергән. 15 быуат аҙағы — 16 быуат башы- Крәҫтиәндәрҙең золомға ҡаршы күтәрелештәре осоро, улар ошо осорҙа башланған сиркәү Реформацияһына ла бәйле була. === Пруссияның күтәрелеүе === [[Файл:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль һарайы]]нда [[Германия империяһы]] төҙөлөү айҡанлы тантана, 1871. Үҙәк планда, аҡ униформа кейгән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург—Пруссия иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә. 1740—1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризмы үҙенең иң юғары нөктәһенә етә. [[Пруссия]], Европала бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла үҙ хакимлеген урынлаштырыу өсөн [[Австрия]] менән көрәште көсәйтә. 1740 йылда, [[Бавария]] мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала. 1814—1815-се йылдарҙа үткән [[Вена конгрессы]]ның ҡарары буйынса, [[Германия конфедерацияһы дәүләттәре|39 бойондороҡһоҙ дәүләтте]] берләштереүсе [[Германия конфедерацияһы]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төҙөлә. Конгресс конфедерацияның даими президенты итеп Австрия императорын һайлай. Был хәл конгресс Пруссияның башҡа герман(алман) дәүләттәренә булған йоғонтоһон танымауын күрһәтә һәм Гогенцоллерн династияһы менән (Пруссия королдәре) Габсбург династияһы (Австрия императорҙары) араһында булған тарихи ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтә. Вена конгрессынан һуңғы яңырыу сәйәсәте либераль хәрәкәттәрҙең көсәйеүенә килтерә, быға яуап итеп, Австрия дәүләтенең билдәле консерватив эшмәкәре [[Меттерних]] осоронда яңа репрессия саралары индерелә. === XVIII—XIX быуат === Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң көсһөҙ иле. === XX быуат === {{articlereference| Веймар республикаһы}} {{articlereference| Өсөнсө рейх}} {{articlereference|Икенсе донъя һуғышы}} == Дәүләт ҡоролошо == Германия Төп законына ({{lang-de|Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland}}) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — [[федератив республика]]. Германия Федератив Республикаһының конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән. Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йылға һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр һайланыуы мөмкин. '''Федераль канцлер''' — илдең иң юғары вазифаһы. 20 йылдан башлап [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] [[федераль канцлер]]. '''Суд власы.''' Германия юғары суды. '''Закондар сығарыу власы.''' Федераль йыйылыш -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы. == Административ бүленеше == Дәүләт төҙөлөшө — [[федератив ил]], уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора. {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль ер ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башҡала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Майҙан (км²)21 ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халыҡ <ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || <sup>-</sup> || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен (җир)|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || <sup>-</sup> || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбән Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һолштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Ерҙәре === {{төп мәҡәлә|Германия ерҙәре}} # [[Бавария|Ирекле дәүләт Бавария]] # [[Баден-Вюртемберг]] # [[Берлин]] # [[Бранденбург]] # [[Бремен (ер)|Бремен ере]] # [[Гамбург|Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург]] # [[Гессен]] # [[Мекленбург — Алғы Померания]] # [[Түбәнге Саксония]] # [[Райнланд-Пфальц]] # [[Саар]] # [[Саксония|Саксония Ирекле дәүләте&nbsp;]] # [[Саксония-Анхальт]] # [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] # [[Тюрингия|Тюрингия Ирекле дәүләте]] # [[Шлезвиг-Гольштейн]] == Иҡтисады == Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа иң алда бара. Иҡтисады тиҙ үҫеүсе индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион [[Америка доллары]], йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — [[евро]]. 2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында торған (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. [[Made in Germany]] бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора. Германияла юғары технологик ҡоролмалар етештереүсе ойошмалар биҡ күп: * Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандарын етештереүселярең иң эреһе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизелдә эшләгән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу ҡоролмалары автоматик идара итеү системаларын етештерә. Йыллыҡ әйләнеш — 1,4 млрд евро. * Vaillant Group * Protherm * Wilo. [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендә урынлашҡан вентиляция ҡорамалдары, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта. * Grundfos * Smedegaard * Kermi, йылылыҡ радиаторҙарҙын эре етештереүсе * Korado * Sira * Arbonia * Global * Oventrop, радиатор арматураһын эре етештереүсе. * Danffos * Zilmet, мембран бактарҙы эре етештереүсе. * Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдарын эре етештереүсе. * Энергофлекс * BUDERUS * REHAU, Теплоэнергетика * UPONOR * DAB * ZILMET * ADL * Tatramat, һыу йылытҡыстар сығарыуҙа донъя лидеры. == Халҡы == {{шуҡ|Германияла ислам}} Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке [[Югославия]] республикаһы граждандары, 187,5 мең [[Рәсәй]] һәм 129 мең [[Украина]] граждандары тәшкил итә. ==Транспорт== Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар. Германияла иң ҙур авиа ташыусы Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса [[Европа]]ныӊ беренсе авиакомпания. Тимер юлында ташыусы - Дойчебан ({{lang-de|Deutsche Bahn}}) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре билетарҙы -Шенес Вохененде Тикет ({{lang-de|Schönes Wochenende Tick}}) тәҡдим итә. Ошо билетты һатып алған (хаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөй ала <ref>[http://novoe.de/schoenes-wochenende-ticket ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624125933/https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml |date=2017-06-24 }}</ref>. == Мәҙәниәте == Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. "Герман мәҙәниәте" төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк, үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен дә ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле. Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылда Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Бөтә донъяға билдәлеләр иҫәбендә [[Дрезден рәсемдәр галереяһы]], [[Германия музейы]] (Мюнхен), [[Тарихи музей]] (Берлин). == Спорт == Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. [[Германияның футбол йыйылма командаһы]] донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың иҫәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла [[ҙур теннис]] та киң таралған. 80-се йылдар аҙағында [[Борис Беккер]] һәм [[Штеффи Граф]] теннис Олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, [[Ҙур Алтын Шлем]]да берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000-се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла. [[Формула 1]]ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы [[Михаэль Шумахер]] ҙа — немец. Германияла [[биатлон]] да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — [[Магдалена Нойнер]], ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр [[биатлондан донъя чемпионы]], өс тапҡыр [[донъя кубогы]]н яулаусы. ==Башҡортостан менән бәйләнештәре== 2016 йылда [[Башҡортостан]]дың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/][[Рөстәм Хәмитов]]<span> </span>[[Саксония]]<span> Ландтагы делегацияһы менән осрашты</span></ref>. ==Германия стипендиялары== Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар ({{lang-de|Deutschlandstipendium}}) ҡаралған<ref>[http://euni.ru/ucheba/poleznaya-informazia/o-germanii/obuchenie-v-vuze/stipendii-i-granty]</ref>. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән. == Ҡалалар == {| class=1 |- ! rowspan=21 | [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br>[[Берлин]]<br>[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br>[[Һамбург]]<br>[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br>[[Мүнхен]]<br>[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br>[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ҡала ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халыҡ ! rowspan=21 | [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br>[[Майндагы Франкфурт]]<br>[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br>[[Штутгарт]]<br>[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br>[[Дүсселдорф]]<br>[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br>[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Гамбург]]''' || [[Гамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мюнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Кёльн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндағы Франкфурт]]''' || [[Гессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вюртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дюсселдорф]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Ганновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нюрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефельд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мюнстер]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 293323 |} <noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Германия |Портал = Германия |Викисловарь = Германия |Викицитатник = Категория:Германия |Викитека = Германия |Проект = Германия }} * {{БРЭ|Германия|id=2354371|автор=В. Н. Стрелецкий, Б. А. Страшун и др.|6|686—748}} * [https://web.archive.org/web/20121105100452/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Посольство Германии в Москве] * [http://hallodeutschland.ru/ Актуальные новости Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308035101/https://hallodeutschland.ru/ |date=2018-03-08 }} {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Германия/}} * [http://www.germania-online.ru Информационный портал www.germania-online.ru] * [https://www.deutschland.de/ru www.deutschland.de]{{ref-ru}} — Мультиязычный портал о современной Германии * [http://brd.su/about/ brd.su] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612204002/http://brd.su/about/ |date=2018-06-12 }}{{ref-ru}} — Некоммерческий русскоязычный проект о Германии реализованный стипендиатами немецких фондов * [http://germanmap.ru/ Сборник карт Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531204950/http://germanmap.ru/ |date=2018-05-31 }} * [http://munzen.ru/ Монеты Германии 1871—2002] * [http://wood-prom.ru/analitika/13527_lesnoe-khozyaystvo-v-germanii Лесное хозяйство в Германии] {{Внешние ссылки}} {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-693-20|Панорамные фотоснимки Германии}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{clear}} {{Навигационный блок |title=Германия | Германия в темах | Земли Германии | Европа | Евросоюз | Союз для Средиземноморья | G8 | G20 | Совет Европы | История Германии | ОЧЭС |ОЭСР |НАТО |Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр }} [[Категория:Германия]] [[Категория:Республикалар]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] [[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]] {{countries-stub}} mac60oa412r83qhukiic7eynuj6h0t5 Монархия 0 7239 1305531 1291461 2026-09-15T10:03:36Z Shirshikay 48080 1305531 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Монархия''' ({{Lang-la|monarchia}} от {{Lang-grc|[[wikt:#Греческийμοναρχία|μοναρχία]]}} «единовластие» < μόνος «яңғыҙ, бер бөтөн» + ἀρχή «власть, хакимлыҡ») — дәүләт башлығы тейешле исем йөрөткән монарх (батша, батша, император, [[солтан]], әмир, фирғәүен һ. б.) булған [[Дәүләт идара итеү формаһы|дәүләт ҡоролошо формаһы]]. Монархтың сикләнмәгән вәкәләтлек мөҙҙәте бар, шул уҡ ваҡытта уның хоҡуҡтары конституция йәки парламент менән сикләнеүе мөмкин. Эш буйынса монархтарҙың власы [[Абсолют монархия|абсолюттан]] алып тик формальға тиклем үҙгәреп тора. Ҡағиҙә булараҡ, дәүләт башлығының монархия аҫтындағы вазифаһы мираҫ итеп алына. Хәҙерге заманда иң киң таралған парламент монархияһы — монарх власы формаль булған, ә ғәмәлдә дәүләт менән парламент идара итә. Монархияның классик формаһының ([[Абсолют монархия|абсолютизм]]) төп һыҙаттары: * үҙ власын ғүмерлеккә йә унан баш тартҡанға тиклем (батша, батша, император, шаһ) тормошҡа ашырған берҙән-бер дәүләт башлығының булыуы;)ү<ref name="Kutafin">''Кутафин О. Е.'' Основы государства и права. — {{М.}}, 1994.</ref>; * ҡағиҙә булараҡ, нәҫелдән килгән (йола йә закон буйынса) юғары власты тапшырыу тәртибе; * монарх милләт берҙәмлеген, традицияларҙың тарихи өҙлөкһөҙлөгөн кәүҙәләндерә, халыҡ-ара аренала [[дәүләт]]<nowiki/>те кәүҙәләндерә * контрасигнатура (минстрҙарҙың имзаһы һәм яуаплылығы) институтына баҫым яһаған монархтың хоҡуҡи иммунитеты һәм бойондороҡһоҙлоғо. Йыш ҡына монархия тип һаналған дәүләттәр үрҙә һаналған һыҙаттарға тура килмәй. Өҫтәүенә, ҡайһы бер осраҡтарҙа монархия менән республика араһындағы сикте теүәл билдәләүе ҡыйын. [[Рим империяһы|Рим]]<nowiki/>да, мәҫәлән, Принсипат осоронда һайланма монархия булған. Речь Посполитая, монархия булып, элеккесә үҙенең республика институттарын һаҡлап ҡала. Европа императоры, башта республика ғәҙәттән тыш магистратураһы була, ә «[[Речь Посполитая]]<nowiki/>» атамаһы һүҙмә-һүҙ «республика» тип тәржемә ителә. == Монархия төрҙәре == === Күләме буйынса сикләүҙәр === * '''[[Абсолют монархия]]''' — монархия монархтың сикләнмәгән власын күҙҙә тота. Бындай монархияла власты мираҫ итеп алалар йәки монарх уның вариҫын тәғәйенләй. Абсолют монархия осоронда бөтә власть тулыһынса монархҡа буйһона, халыҡ ихтыярын рәсми рәүештә, мәҫәлән, кәңәшмә орган (әлеге ваҡытта [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге]], [[Оман]], [[Катар]]) аша белдерергә мөмкин. * '''[[Конституцион монархия]]''' — монарх власы [[конституция]], яҙылмаған [[хоҡуҡ]], башҡа закондар йәки традициялар менән сикләнгән монархия. Конституцион монархия ике формала була ала: дуалистик монархия ([[Австро-Венгрия империяһы]] 1867—1918, Япония империяһы 1889—1945, [[Германия империяһы]] 1871—1918, әлеге ваҡытта [[Марокко халҡы|Марокко]], [[Иордания]], [[Күвейт]] һәм ҡайһы бер резервациялар менән [[Монако]] һәм [[Лихтенштейн]]<nowiki/>да) һәм ''парламент монархияһы'' (хәҙер [[Дания]], [[Швеция]]). *# '''[[Конституцион монархия|Парламент монархияһы]]''' — монарх реаль көскә эйә булмаған һәм вәкиллекле функциялар башҡарған конституцион монархия төрө. Парламент монархияһында хөкүмәт дәүләттең башҡа органдарына ҡарағанда ҡеүәте күберәк булған парламент алдында яуаплы (был илдән-илгә үҙгәреп торһа ла) ([[Бөйөк Британия]], [[Япония]] парламент монархияһы өлгөһө булып тора). *# '''[[Конституцион монархия|Дуалистик монархия]]''' ({{Lang-la|Dualis}} — ике яҡлы) — конституцион монархия төрө, унда монархтың власы закондар сығарыу өлкәһендә конституция һәм парламент менән сикләнә, әммә улар билдәләгән сиктәрендә хаким ҡарарҙар ҡабул итеү азатлығына эйә (әлеге ваҡытта Марокко, [[Иордания]]). Монарх хөкүмәтте тәғәйенләү хоҡуғына эйә. * '''Теократик монархия''' — бик һирәк осрай торған монархия төрө, унда бөтә сәйәси власть монарх ҡулында туплана, ул дәүләт власынан тыш рухи власты ла тормошҡа ашыра (Сиркәү башлығы). Икенсе шарт — [[дин]] менән сәйәсәттең тығыҙ бәйләнеше. Монарх — Ерҙә Алланың идара башлығы һәм бөтә мөһим мәсьәләләр Алла күрһәтмәләре, вәхшилектәре йәки ҡанундары буйынса хәл ителә. (хәҙерге [[Ватикан]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], элекке [[Черногория короллеге|Черногория]]). === Төҙөлөш традицияһы буйынса === * ''Боронғо Көнсығыш монархияһы'' — кешелек тарихында беренсе идара итеү формаһы, уға ғына хас уникаль һыҙаттарға эйә булған.р. * ''Феодаль монархия'' (урта быуат монархияһы) — бер-бер артлы өс осор үҫеш кисерә: иртә феодаль монархия, ҡатлам вәкилдәре монархия, абсолют монархия.<ref name="Cernilovsky2">''Черниловский З. М.'' Всеобщая история государства и права. — {{М.}}, 2002. — С. 115, 141, 160.</ref> Ҡайһы бер тикшеренеүселәр беренсе һәм икенсе баҫҡыстар араһына аҫабалыҡ монархияһын ҡуя.<ref>''[[Пресняков, Александр Евгеньевич|Пресняков А. Е.]]'' Образование Великорусского государства. Очерки по истории XIII—XV столетий. — {{Пг.}}: Изд-во Академии Наук, 1920.</ref><ref>''Нестеров Ф. Ф.'' Связь времён — {{М.}}: Молодая гвардия, 1984.</ref>. ** ''Иртә феодаль монархия'' — хронологик яҡтан төньяҡ илдәрендә идара итеүҙең беренсе формаһы, ул иртә феодаль империялар барлыҡҡа килгән осорҙа ла, артабанғы феодаль тарҡалыу осоронда ла булған.. ** '''<nowiki><i>Аҫабалыҡ монархияһы</i></nowiki>''' — монархия, юғары власть ҡабаттан реаль булып китә һәм уны тапшырыу тәртибе төп феодаль лордтарҙың ихтыярына бәйле булыуҙы туҡтата, монарх рыцарлыҡ һәм өсөнсө ҡатлам менән союзға инә һәм [[дәүләт]]те үҙәкләштереү процесын башлай. ** '''Ҡатламлы-вәкәләтле монархия''' — монархия власы, аҫабалыҡ монархияһындағы кеүек, вассал вәкилдәре менән генә түгел, ә өсөнсө ҡатлам вәкилдәре менән дә сикләнгән. ** '''[[Абсолют монархия]]''' — ҡатламдарҙың өҫтөнлөгө булған монархия, аҫабалыҡ монархияһындағы кеүек вассал вәкилдәре менән генә сикләнмәгән, өсөнсө ҡатлам вәкилдәре менән дә сикләнгән. * ''Диократик монархия'' — сиркәү башында йәки дин әһелендә сәйәси власҡа эйә булған монархия. * ''Шәхси монархия'' — легитимлығы нәҫелдән килгән хоҡуҡҡа түгел, ә монархтың шәхси сифаттарына нигеҙләнгән монархия. Бындай монарх, ҡағиҙә булараҡ, власты хәрби көстәр, түңкәрелеш һәм башҡа көс ҡулланыу юлы менән ала. Шәхси монархтарҙың типик вәкилдәре булып Диадохтар тора, улар үҙҙәренең батшалыҡтарын [[Александр Македонский]] империяһы өлөштәренән төҙөгәндәр.{{Sfn|Мартин|2020}}. == Монархия теорияһы == Монархия монархизм күҙлегенән ҡарағанда Юғары власть принцибы булып тора, ул Алла ихтыяры монархының үтәлеүенә нигеҙләнгән һәм ошонан үҙ власын ала. Монарх, был төшөнсә буйынса, Власты Алланан ала. Шуның нигеҙендә монархистар [[монархия]]<nowiki/>ны [[республика]]<nowiki/>нан айыралар (унда юғары дәүләт власы кешегә консенсус — дөйөм һайлауҙар һөҙөмтәһендә бирелә) һәм аристократиянан (унда юғары власть йәмғиәттең иң аҫыл вәкилдәре аҙсылығына ҡарай).<ref name="legitimist">[http://www.legitimist.net/index.php?page=monarchy Что такое монархия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910093030/http://www.legitimist.net/index.php?page=monarchy |date=2014-09-10 }}</ref>. Монархист өсөн монарх тәү сиратта юридик түгел, ә әхлаҡи абруй булып тора. Шуға ярашлы, монархия идара итеүҙең «Аллаға ярайһы ғына» формаһы тип һанала, шул уҡ ваҡытта республиканы йыш ҡына «шайтан уйҙырмаһы» тип һанайҙар. "Күк ерҙән һис шикһеҙ яҡшыраҡ, ә күк ерҙән яҡшыраҡ булғанға күрә, һис шикһеҙ, ерҙәге иң яҡшыларҙы, алланы күреүсе Мусаға әйтелгәнсә, күк образында урынлаштырылған тип танырға кәрәк: «виждь, да сотвориши вся по образу показанному тебе на горе» ({{Библия|Исх|25:40}}), йәғни Алла Ерҙә батшаны раҫлай; ул ерҙә нәҫелдән килгән батша урынлаштыра (Изге Филарет Москва). <ref>Св. Филарет Московский, [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/hristianskoe-uchenie-o-tsarskoj-vlasti-i-ob-objazannostjah-vernopoddannyh/ «Христианское учение о царской власти и об обязанностях верноподданных».]</ref>. == Хәҙерге заман монархия дәүләте == [[Файл:World_Monarchies.svg|центр|мини|600x600пкс| <br><br><br><br><small>{{Color box|#AA0000}}</small> [[Абсолют монархия]] <br><br><br><br><small>{{Color box|#D45500}}</small> [[Конституцион монархия|Дуалистик монархия]] <br><br><br><br><small>{{Color box|#285F27}}</small> [[Парламентар монархия]] <br><br><br><br><small>{{Color box|#008000}}</small> [[Милләттәр Берләшмәһе|Милләттәр берләшмәһенә]] ингән илдәр — [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның]] монархын дәүләттәренең башлығы тип таныйҙар<br><br><br><br><small>{{Color box|#FF00FF}}</small> Монархиялы төбәктәр (монархия идаралығы аҫтында торған төбәктәр — бойондороҡһоҙ дәүләт статусына эйә түгелдәр, монархия булмаған илдәрҙең составына инә)]] Исемлектә 2020 йылғы монархиялар. Айырым исемлекте доминиондар — монархиялар — элекке инглиз колониялары күрһәтелә, уларҙа дәүләт башлығы — Бөйөк Британия королеваһы (короле) . === [[Европа]] === * {{Флагификация|Андорра}} — [[Андорра кенәз исемлеге|князья-соправители]] [[Эммануэль Макрон]] (2017) һәм [[Вивес-и-Сисилье, Жом Энрик|Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья]] (c 2003) * {{Флагификация|Бельгия}} — [[Бельгия Король|король]] [[Филипп (бельгия короле)|Филипп]] (2013) * {{Флагификация|Ватикан}} — [[Атай Рим|папа]] [[Франциск (атай рим)|Франциск]] (2013) * {{Флагификация|Великобритания}} — [[Бөйөк Британия Короллеге|королева]] [[Елизавета II]] (1952) ** {{Флагификация|Гернси}} — [[Нормандия герцогы исемлеге|герцог]] Елизавета II (1952) ** {{Флагификация|Джерси}} — герцог Елизавета II (1952) ** {{Флагификация|Мэн Утрауы}} — [[Лорд Мэн|лорд]] Елизавета II (1952) * {{Флагификация|Дания}} — [[Дания короллеге исемлеге|королева]] [[II маргрета (дания королеваһы)|Маргрете II]] (1972) * {{Флагификация|Испания}} — [[Испания Короллеге|король]] [[Филипп VI (испания короле)|Филипп VI]] (2014) * {{Флагификация|Лихтенштейн}} — [[Кенәз Лихтенштейн|кенәз]] [[Ханс-ii адам|Ханс-Адам II]] (1989) [[Алоиз (кенәз вариҫы Лихтенштейн)|кенәз Алоиза]] регент (монарх урынына дәүләткә ваҡытлыса етәкселек итеүсе)(2004) * {{Флагификация|Люксембург}} — [[Люксембург бөйөк герцоглығы|Бөйөкй герцог]] [[Анри (Люксембург бөйөк герцоглығы)|Анри]] (2000, 1998 йылдан регент (монарх урынына дәүләткә ваҡытлыса етәкселек итеүсе)) * {{Флагификация|Мальтийский орден}} — кенәз һәм Бөйөк [[Мальта ордены исемлегенә бөйөк магистры|Магистр]] [[Луццаго, Марко|Марко Луццаго]] (с 2020) * {{Флагификация|Монако}} — [[Кенәз Монако|кенәз]] [[Альбер II (кенәз Монако)|Альбер II]] (2005) * {{Флагификация|Нидерланды}} — [[Нидерланд короллеге исемлеге|король]] [[Виллен-Александр (нидерланд короллеге)|Виллем-Александр]] (2013) * {{Флагификация|Норвегия}} — [[Норвегия Короллеге|король]] [[Харальд V]] (1991) при регентстве [[Хоком (Норвегия кронпринц)|кронпринц Хокон]] регентлығы. * {{Флагификация|Швеция}} — [[Швеция Короллеге|король]] [[Карл XVI Густав]] (1973) === [[Азия]] === * {{Флагификация|Афганистан}} — [[Әмир әл-мөьминин|әмир]] [[Һибәтулла Ахунзадә]] (2021) * {{Флагификация|Бахрейн}} — [[Список монархов Бахрейна|король]] [[Хамад ибн Иса Аль Халифа|Хамад ибн Иса Әл Хәлифә]] (2002, [[Список монархов Бахрейна|әмир]] в 1999—2002) * {{Флагификация|Бруней}} — [[Список султанов Брунея|солтан]] [[Хассанал Болкиах]] (1967) * {{Флагификация|Бутан}} — [[Король Бутана|король]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] (2006) * {{Флагификация|Иордания}} — [[Король Иордании|король]] [[Абдалла II|Ғабдуллаһ II]] (1999) * {{Флагификация|Камбоджа}} — [[Правители Камбоджи|король]] [[Нородом Сиамони]] (2004) * {{Флагификация|Катар}} — [[Эмир Катара|әмир]] [[Тамим бин Хамад Аль Тани|Тамим бин Хамад Әл Тани]] (2013) * {{Флагификация|Күвейт}} — [[Эмир|әмир]] [[Наваф аль-Ахмед аль-Джабер ас-Сабах|Наваф әл-Ахмед әл-Джабер ас-Сабах]] (2002) * {{Флагификация|Малайзия}} — [[Янг ди-Пертуан Агонг]] [[Абдулла (султан Паханга)|Ғабдулла II]] (2019) ** [[Файл:Flag_of_Johor.svg|граница|22x22пкс]] [[Джохор]] — [[солтан]] Ибраһим Исмәғил (2010) ** [[Файл:Flag_of_Kedah.svg|граница|22x22пкс]] [[Кедах]] — [[солтан]] Туанку Сәлеһуддин ибни Әл-Мархум Султан Бадлишах (2017) ** [[Файл:Flag_of_Kelantan.svg|граница|22x22пкс]] Келантан — [[солтан]] Мөхәммәт V Фарис Петра (2010) ** [[Файл:Flag_of_Negeri_Sembilan.svg|граница|22x22пкс]] Негри-Сембилан — Янг ди-Пертуан Бесар Мухриз (2008) ** [[Файл:Flag_of_Pahang.svg|граница|22x22пкс]] Паханг — [[солтан]] Ғабдулла (2002) ** [[Файл:Flag_of_Perak.svg|граница|22x22пкс]] Перак — [[солтан]] Назрин Муизуддин Шах (2014) ** [[Файл:Flag_of_Perlis.svg|граница|22x22пкс]] Перлис — раджа Сайед Сираджуддин (2000) ** [[Файл:Flag_of_Selangor.svg|граница|22x22пкс]] Селангор — [[солтан]] Шарафутдин Идрис (2001) ** [[Файл:Flag_of_Terengganu.svg|граница|22x22пкс]] Тренгану — [[солтан]] Мизан Зайнал Абидин (1998) * {{Флагификация|ОАЭ}} — [[Президент Объединённых Арабских Эмиратов|президент]] [[Халифа ибн Зайд ан-Нахайян|Хәлифә ибн Зайд ан-Нахайян]] (2004) ** {{Флаг|Абу-Даби}} [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] — [[Список эмиров Абу-Даби|әмир]] [[Халифа ибн Зайд ан-Нахайян|Хәлифә ибн Зайд ан-Нахайян]] (2004) ** [[Файл:Flag_of_Ajman.svg|граница|22x22пкс]] Аджман — әмир Хумайд IV ибн Рашид ан-Нуайми (1981) ** {{Флаг|Дубай}} [[Дубай (әмирлек)|Дубай]] — [[Эмир|әмир]] [[Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум|Мөхәммәт ибн Рашид әл-Мактум]] (2006) ** {{Флаг|Рас-эль-Хайма}} [[Рас-эль-Хайма (эмират)|Рас-эль-Хайма]] — [[Эмир|әмир]] [[Сауд бин Сакр аль-Касими|Сәғүд бин Сакр әл-Касими]] (с 2010) ** [[Файл:Flag_of_Umm_al-Qaiwain.svg|граница|22x22пкс]] Умм-эль-Кайвайн — әмир [[Сауд бин Сакр аль-Касими|Сәғүд]] бин Рашид әл-Муалла (2009) ** [[Файл:Flag_of_Fujairah.svg|граница|22x22пкс]] [[Әл-Фүжәйрә (әмирлек)|Эль-Фуджайра]] — әмир Хамад II бин Мөхәммәт аш-Шарки (1974) ** [[Файл:Flag of Sharjah and Ras Al Khaimah.svg|граница|22x22пкс]] Шарджа — әмир Султан III бин Мөхәммәт әл-Касими (1972 йылдан 1987 йылға тиклем һәм 1987 йылдан) * {{Флагификация|Оман}} — [[Список правителей Омана|солтан]] [[Хейсам бен Тарик]] (с 2020) * {{Флагификация|Саудовская Аравия}} — [[Список королей Саудовской Аравии|король]] [[Салман ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Салман ибн Абдул-Азиз Әл Сәғүд]] (2015) * {{Флагификация|Таиланд}} — [[Правители Таиланда|король]] [[Маха Вачиралонгкорн]] (с 2016) * {{Флагификация|Япония}} — [[Император Японии|император]] [[Нарухито]] (с 2019) === [[Африка]] === * {{Флагификация|Лесото}} — [[Лесото исемлегенә короле|король]] [[III Летсие|Летсие III]] (с 1990 по 1995 и с 1996) * {{Флагификация|Марокко}} — [[Хаким исемлегенә Марокко|король]] [[Мөхәммәт VI|Мөхәммәд VI]] (с 1999) * {{Флагификация|Эсватини}} — [[Свазиленд Короллеге|король]] [[III Мсвати|Мсвати III]] (с 1986) === [[Океания]] === * {{Флагификация|Самоа}} — [[Ле ао о ле аҙ тураһында|О ле Ао О ле Мало]] [[Суалаувь Туималеалиифано Ваалетоа|Ваалетоа Суалауви II]] (с 2017) * {{Флагификация|Тонга}} — [[Тонга исемлегенә монарх|король]] [[VI Тупоу|Тупоу VI]] (с 2012) === [[Файл:Infobox Commonwealth of Nations flag.svg|граница|50x50пкс]] [[Милләттәр Берләшмәһе|Милләттәр берләшмәһе]] === Милләттәр берләшмәһе башлығы посты титул түгел һәм нәҫел буйынса күсмәй. Хөкүмәт башлығы булып бөйөк британия монархы алышанғандан һуң, берләшмә дәүләт-ағзаларының яңы ойошмаһының формаль башлығы тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итә. ==== Берләшмә Короллектәре ==== Берләшмә короллектәре (доминион тип элек тип аталған) монархы дәүләт башлығы булып тора, [[Бөйөк Британия|Бөйөк британия]] генерал-губернатор тәҡдим иткән. ===== [[Америка]] ===== * {{Флагификация|Антигуа и Барбуда}} * {{Флагификация|Багамские острова}} * {{Флагификация|Барбадос}} * {{Флагификация|Белиз}} * {{Флагификация|Гренада}} * {{Флагификация|Канада}} * {{Флагификация|Сент-Винсент и Гренадины}} * {{Флагификация|Сент-Китс и Невис}} * {{Флагификация|Сент-Люсия}} * {{Флагификация|Ямайка}} ===== [[Океания]] ===== * {{Флагификация|Австралия}} * {{Флагификация|Новая Зеландия}} ** {{Флагификация|Острова Кука}} ** {{Флагификация|Ниуэ}} * {{Флагификация|Папуа — Новая Гвинея}} * {{Флагификация|Соломоновы острова}} * {{Флагификация|Тувалу}} == Монарх идара иткән административ берәмек == === [[Азия]] === * ''{{Флагификация|Индонезия}}'' ** [[Файл:Flag_of_Yogyakarta.svg|граница|22x22пкс]] Джокьякарта айырым округы — губернатор X Хаменгкубувоно (1998) — губернатор тауыш биреү юлы менән һайлана, әммә был вазифаға Джокьякарта Пакуаламан кенәздәреһәм солтандары ғына һайлана ала == Элекке һәм урындағы монархтарға юридик яҡтан айырым хоҡуҡтар йәки өҫтөнлөктәр бирелгән дәүләттәр == === Европа === * {{Флаг|Черногория}} Черногорияла [[Черногория]] король йорто вариҫтары статусы «Петрович-Ньегос династияһы вариҫтарының статусы тураһында» закон менән көйләнгән. Атап әйткәндә, хөкүмәт Петрович-Негошей фондын булдыра, уның эшмәкәрлеге «Черногория мәҙәниәтен үҫтереүгә, гуманитар проекттарҙа ҡатнашыуға һәм Черногория һәм уның традициялары мәнфәғәтендә эшмәкәрлекте үҫтереүгә йүнәлтелгән» төҙөлөшө бер нисә династияһы вариҫтарына түләү бирелгән, династия вариҫтарына ҡулланыу өсөн бер нисә бина бирелә, шул иҫәптән Негушиҙа батша Николай I йорто, йәнәшәләге баҡсалар һәм болондар менән файҙаланыу хоҡуғына эйә була, ә батша йорто башлығына «династия вариҫтары вәкиле» статусы һәм ошо исем менән бәйле ҡайһы бер өҫтөнлөктәр һәм бурыстар бирелә: ** Уларға династия символын ҡулланырға мөмкин. ** Улар Черногория президенты, Хөкүмәт рәйесенең тулы хоҡуҡлы вәкиле була ала. ** Петрович-Негоше фондының етәксе комитеты рәйесе була алалар. ** Улар билдәләнгән тәртипкә ярашлы дәүләт объекттары менән файҙалана алалар. ** Улар дәүләи церемониялары үткән Подгорица Һарайының беренсе ҡатын файҙалана алалар һәм өҫтөнләктәре бар.. ** Улар ай һайын эш хаҡы ала, улырҙың эш хаҡы Черногория президентының эш хаҡына тигеҙ. ** Улар административ һәм дәүләт тәьмине хоҡуғына эйә. *** Хәҙерге династияһы вәкиле Никола Петрович-Негош (с 2011) ==== Танылмаған дәүләттәр ==== * {{Флаг|Приднестровье}} Танылмаған [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] Рәсәй Император йорто статусы ПМР Президентының «Приднестровье Молдавия Республикаһында Рәсәй Император йортоноң статусы тураһында» указы һәм уның ҡушымтаһы менән көйләнгән.. === Африка === * {{Флаг|Ботсвана}} [[Ботсвана]]<nowiki/>ның консультатив органы — юлбашсылар палатаһы. Кәңәшләшеү органы булып тора һәм ун биш ағзанан тора — иң эре ҡәбиләләрҙең һигеҙ юлбашсыһы — ғүмерлек ағзалар, дүртәүһе бәләкәй райондар тарафынан биш йылға һайлана, өсәүһе Палата тарафынан тәғәйенләнә. Әммә, атамаһына ҡарамаҫтан, был палата парламентҡа индерелмәгән. * {{Флаг|Зимбабве}} [[Зимбабве]]<nowiki/>ла ике палаталы парламент палаталарының береһе булып Сенат тора, уның 16 урыны юлбашсылар Советы һайлаған вәкилдәр өсөн тәғәйенләнгән, шулай уҡ юлбашсылар Советы рәйесе һәм урынбаҫары өсөн тәғәйенләнгән. === Океания === * ''{{Флагификация|Новая Зеландия}}'' ** {{Флаг|Токелау}} Яңы Зеландия идара иткән үҙидаралыҡлы булмаған [[Токелау]]<nowiki/>ҙа Хөкүмәт — Файпул советы, ул территорияны тәшкил иткән атоллдарҙың өс юдбашсыһынан тора. Хөкүмәт Башлығы Совет ағзаларынан бер йылға һайлана. == Традицион монархиялар == === [[Азия]] === * ''{{Флагификация|Индонезия}}'' ** [[Файл:Yogyakarta Sultanate Hamengkubhuwono X Emblem.svg|22x22пкс]] Джокьякарта — [[солтан]] X Хаменгкубувоно (1989) ** Пакуаламан — кенәз X Алам Пак (2016) * ''{{Флагификация|Непал}}'' ** [[Файл:Mustang flag.svg|22x22пкс]] Ло Короле — ''2016 йылдан вакант урын'' === [[Африка]] === * ''{{Флагификация|Ботсвана}}'' ** Бамангватый — король (Kgôsi) Ә ян Серетс (c 1979) * ''{{Флагификация|Гана}}'' ** [[Файл:Flag_of_Ashanti.svg|граница|22x22пкс]] Ашанти — король II Отумфо Осеи Н Туту (1999) * ''{{Флагификация|Нигерия}}'' ** [[Файл:Flag_of_the_Sokoto_Caliphate.svg|граница|22x22пкс]] Сокото — [[Әмир әл-мөьминин|әмир Әл-Мөмьин]] [[Солтан]] Абубакар Кабкаб (2006) * ''{{Флагификация|Уганда}}''<ref>[http://www.worldstatesmen.org/Uganda.html Uganda]</ref> ** [[Файл:Flag_of_Ankole.svg|граница|22x22пкс]] Анколь — король Чарльз Рвебишенгье Арьяйдж (2011) ** [[Файл:Flag_of_Buganda.svg|граница|22x22пкс]] Буганда — король Мувенд Рональд (1993) ** [[Файл:Flag_of_Bunyoro,_Uganda.svg|граница|22x22пкс]] Буньоро — король Сөләймән I Гафабус Игур (1994) ** [[Файл:Flag_of_Busoga_(royal).gif|граница|22x22пкс]] Бусога — конфедерация башлығы Эдуард Мулок Вамбузить Колумбус (2009); Британлы уильям уилберфорс Кадумбула Габула <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%81_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%B5_IV{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" rel="mw:ExtLink" title="Уильям Уилберфорс Кадумбула Габула Надиопе IV" class="new cx-link" data-linkid="338">IV</a> (иғлан ителгән; хәҙерге ваҡытта оппозицияла) (2014) ** [[Файл:Flag of Rwenzururu.svg|граница|22x22пкс]] Рвензурур — король Ирема Чарльз Мумбер Кибанзанг Уэсли II (2009) ** [[Файл:Flag_of_Toro.gif|граница|22x22пкс]] Торо — король Игур Рукиди Нуимба Кабамба IV (2010) * ''{{Флагификация|ЮАР}}'' ** Квазулу-Наталь — король Зулу Мисузула (2021 с) === [[Океания]] === * ''{{Флагификация|Новая Зеландия}}'' ** [[Файл:Flag_of_Dame_te_Atairangikaahu.gif|граница|22x22пкс]] Маори — король Тухеитиа Паки (2006) * {{Флаг|Франция}} ''[[Уоллис һәм Футуна|Уоллис и Футуна]]'' (заморская территория [[Франция|Франции]]) ** [[Файл:Flag_of_Alo.svg|граница|22x22пкс]] Ало — Лино Лелейвай (2018) ** [[Файл:Flag_of_Sigave.svg|граница|22x22пкс]] Сигав — король Эуфенио Такала (2016) ** [[Файл:Flag_of_Uvea.svg|граница|22x22пкс]] Увеа — король Паталионе Канимоа (2016) == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Монархия|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * {{Китап|автор=Томас Мартин|заглавие=Древняя Греция. От доисторических времен до эпохи эллинизма|оригинал=Thomas R. Martin. Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2020|место=М.|isbn=978-5-00139-246-0|ref=Мартин}} {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Королевская власть|[[Звягинцев, Евгений Алексеевич|Звягинцев Е. А.]]}} * [http://dmoztools.net/World/Russian/Общество/Политика/Монархия Монархия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919051650/http://dmoztools.net/World/Russian/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F/ |date=2020-09-19 }} буласаҡ Асыҡ Каталог * Кареев, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=419505 Көнбайыш европа монархия XVI, XVII һәм XVIII быуат сайты «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Монархия}} [[Категория:Монархия]] t6q09rrrt8qbz4d18ttj0adbi9mb9d7 Әбйәлил районы 0 8536 1305518 1302956 2026-09-14T18:17:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбйәлил районы''' ({{lang-ru|Абзелиловский район}}) — [[Башҡортостан]] Урал аръяғының урта өлөшөн биләй, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 4289 [[квадрат километр|км²]]. Район үҙәге — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы. 2010 йылда районда 45,8 мең кеше йәшәгән (1970 — 40,5, 1979 — 38,3, 1989 — 39,5, 1995 — 40,5). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кешенән ашыу. Күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]]. Районда 91 ауыл бар, шулар араһынан иң ҙурҙары [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] (1989 — 5,3 мең кеше), [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] (2,0 мең) һәм [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауылы (1,7 мең). == Географияһы == Район ерҙәренең көнсығыш өлөшө — тигеҙлек-дала, көнбайыш — таулы-урманлы. Таулы-урманлы зонаһы 600—1000 м бейеклектәге [[Уралтау]], [[Ирәндек]] һәм төньяҡта уларҙың дауамы булған [[Ҡырҡтытау]] (иң бейек урыны — [[Ҡараташ]] тауы, 1117 м) һырттарынан тора. [[Ирәндек]] һәм [[Ҡырҡтытау]] түбәләрендә, юғары битләүҙәрендә урыны-урыны менән [[ҡайын]]лыҡтар һәм [[ҡарағай]], [[ҡарағас]]лыҡтар осрай. Битләүҙәр — ҡатҡан йоҡа ҡара тупраҡлы, ә тигеҙлектәр — һелтеһеҙ уңдырышлы ҡара тупраҡлы. Уралтау һыртында ҡайын ҡатыш [[ҡарағай]] һәм [[ҡайын]] ҡатыш [[ҡарағас]] урманы үҫә, ерҙең өҫкө ҡатламы һоро урман һәм көлһыу тупраҡ менән ҡапланған. Райондың көнсығыш өлөшөндә эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған, [[Яйыҡ]] йылғаһы үҙәне яғына иңкеүләнгән тигеҙлек ятауылы Был яҡтағы бейеклек 350—400 м тирәһе. Тирә-яғы төрлө үлән ҡатыш ҡылған үҫкән уңдырышлы һәм ғәҙәттәге ҡара тупраҡлы далалалар. [[Файл:Springhead Sakmara.jpg|мини|слева|250пкс| [[Һаҡмар]] йылғаһы башы, Әбйәлил районы.]] Район территорияһына Азия ҡитғаһынан килгән континенталь һауа ағымы тәьҫир итә. Ҡыш көнө баҫыу өҫтөндәге ҡарҙы осороп алып китә торған һепертмә бурандар йыш була, ә йәй көндәрендә көньяҡтан йыш ҡына эҫе ҡоро елдәр иҫә. Таулы-урманлы урындарҙа климат артыҡ ҡоро түгел. Йылға селтәре [[Яйыҡ]]тың уң ҡушылдыҡтары булған [[Оло Ҡыҙыл]], [[Кесе Ҡыҙыл]], [[Йәнгел]] йылғаларынан тора. Райондың таулы-урманлы көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Яйыҡтың ҙур ҡушылдығы [[Һаҡмар]] йылғаһы башлана. Тау буйы дала зонаһының ҡалҡыулыҡтар араһындағы түбән урынында күлдәр урынлашҡан (Мулдаҡ, Мауыҙҙы, [[Атауҙы (күл)|Атауҙы]], Ҡарабалыҡты, Суртанды, Сыбаркүл һ.б.). Ҡайһы берҙәренең төбөндә шифалы ләм ятҡылыҡтары бар. Район территорияһында Орсоҡ һәм [[Дарыулы]] йылғалары үҙәнендә һибелмә, ә Ярлыҡап ауылы эргәһендә рудалы [[алтын]] бар; төньяҡ өлөшөндә [[марганец]]рудаһы ятҡылыҡтары (Ниязғол, Йәлембәт, Күсем) табылған; ҡуйы ҡыҙыл, алһыу ҡыҙыл, ҡараһыу шәмәхә төҫөндәге һәм башҡа төр [[йәшмә]]нең өҫкә сығып ятҡан урындары билдәле. Урындағы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн Ҡолоҡас туф, брекчияһы (ваҡ таш алыу), Тупаҡ балсыҡ ятҡылығы һәм Красная Башкирия ҡыҙыл балсыҡ ятҡылығы (кирбес етештереү өсөн), шулай уҡ Йәнгел эзбизташ ятҡылығы эшкәртелә, Мауыҙҙы һәм шифалы ләме булған Мулдаҡ күлдәре тәбиғәт ҡомартҡылары булып иҫәпләнә. == Иҡтисад == Әбйәлил районы — [[ауыл хужалығы]] районы. [[Ауыл хужалығы]] биләмәләре 208,5 мең га (район майҙ-ның 48,6 %, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 118,0, көтөүлектәр — 70,2, сабынлыҡтар — 20,2 мең га. Райондың дала зонаһында — яҙғы [[бойҙай]] (күберәк көслө һәм ҡаты сорттар), [[ҡарабойҙай]] үҫтереү; һөт-ит малсылығы, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ; тау-урман зонаһында һөт-ит мал-ғы, ит-йөн һарыҡсылығы, тибен йылҡысылығы, яҙғы бойҙай, ужым арышы һәм һоло үҫтереү төп тармаҡтар булып тора. Әбйәлил урман хужалығының 121,3 мең га майҙанында 17504 мең м³ үҙағас, шул иҫәптән 8215 мең м³ ылыҫлы ағас бар. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә ҡараған бәләкәйерәк предприятиелар (Асҡарҙағы он тартыу комб-ты һәм май заводы), төҙ. материалдары произв-һы бар. Район територияһы аша Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман, Магнитогорск—Сибай тимер юлдары, Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән, Булгаково— Белорет—Магнитогорск автомобиль юлдары үтә. «Красная Башкирия» совхозы территорияһында Магнитогорск аэропорты урынлашҡан. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 74 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 28 урта мәктәп; Таштимер [[ауыл хужалығы]] ПУ, 32 дөйөм китапхана, 77 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 7 участка дауаханаһы эшләй. Асҡар ауылында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Күсем ауылыда Советтар Союзы Геройы [[Таһир Күсимов]] музейы асылған. Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Абзелил» — «Осҡон» гәзите сыға. Мауыҙҙы күле буйында ләм менән дауалай торған «Яҡтыкүл» шифаханаһы һәм «Ҡараташ» шифахана-профилакторийы урынлашҡан. == Билдәле шәхестәр == * [[Вәлиев Хәйҙәр Арыҫлан улы]] (20.03.1959), дәүләт, ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ һәм сәйәсәт белгесе. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2006), сәйәсәт фәндәре докторы (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Тәпән (ауыл)|Тәпән]] ауылынан<ref>[http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich Валеев Хайдар Арсланович. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303153451/http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich |date=2019-03-03 }}{{V|18|03|2019}}</ref>. * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1.09.1943), гигиенист-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 Башҡорт энциклопедияһы — Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224090359/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 |date=2019-12-24 }}{{V|29|08|2018}}</ref>. * [[Мәғәфүров Ҡадир Барый улы]] (6.04.1949), ғалим-биолог, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәғәфүров Ҡадир Барый улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095236/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly |date=2016-04-21 }}{{V|3|04|2019}}</ref>. * [[Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы]] (1.03.1914—22.02.1990), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1964). [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. * [[Өмөтбаев Вил Ғайса улы]] (18.02.1938), ғалим-тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2003). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Асҡар]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly Башҡорт энциклопедияһы — Өмөтбаев Вил Ғайса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421074728/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|02|2018}}</ref>. * [[Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхислам улы]] (3.03.1894—8.12.1937), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] һәм 1920 йылдағы совет-поляк һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Муса Мортазин]]дың [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]]ның эскадрон командиры. 1931—1935 йылдарҙа Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] һәм [[Мәсетле районы|Мәсетле]] район Советтары башҡарма комитеттары рәйесе. Георгий тәреһе һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Ярлыҡап]] ауылынан<ref>[https://ru.openlist.wiki/Рыскулов_Габбас_Шайхлисламович_(1894). Рыскулов Габбас Шайхлисламович (1894). Сайт «Открытый список»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|2|03|2019}}</ref>. * [[Фазылов Хатип Сәрүәр улы]] (25.04.1960), Рәсәйҙең (2012) һәм Башҡортостандың (2001) атҡаҙанған рәссамы. [[Яңауыл (Әбйәлил районы)|Яңауыл]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фазылов Хатип Сәрүәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405234637/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly |date=2016-04-05 }}{{V|20|03|2018}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 88,6 %, [[урыҫтар]] — 8,6 %, [[татарҙар]] — 1,6 %, башка — 1,2 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ер-һыу атамалары == * Әбйәлил районы Күбәләк ырыуы ауылдары тарихы<ref>https://ba.wikibooks.org/wiki/Әбйәлил_районы_Күбәләк_ырыуы_ауылдары_тарихы</ref> == Административ бүленеш == [[Әбйәлил районы]]на 15 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт ауыл Советы]] | [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Альмухаметовский сельсовет | тс }} |- | [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] | [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] | [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Аскаровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Байым ауыл Советы]] | [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Баимовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Буранғол ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Буранғол ауыл Советы]] | [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бурангуловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл Советы]] | [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев (Ҡаҙ)]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Гусевский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Дәүләт ауыл Советы]] | [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Давлетовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] | [[Ҡырҙас]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кирдасовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Красная Башкирия ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Красная Башкирия ауыл Советы]] | [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Краснобашкирский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Рауил ауыл Советы]] | [[Ишҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Равиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Ташбулат ауыл Советы|Ташбулат ауыл Советы]] | [[Ташбулат]] ауылы | style="text-align:right;" | 11 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ташбулатовский сельсовет | тс }} |- | [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл Советы]] | [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Таштимеровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәлил ауыл Советы]] | [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Халиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Хәмит ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәмит ауыл Советы]] | [[Хәмит]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Хамитовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Йәнгел ауыл Советы]] | [[Йәнгел]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Янгильский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Abzelilovsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Әбйәлил районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17006-bj-lil-rajony}}{{V|9|01|2021}} * [http://www.abzelilovo.narod.ru/ О Абзелиловском районе] * [http://www.abyalil.ru/Райондың рәсми сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} {{Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Әбйәлил районы]] {{Abzel-stub}} 0vczxb72620kftoevcyate3b66vr88v Ҡауарҙы 0 11327 1305499 860982 2026-09-14T12:03:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305499 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡауарҙы''' ({{lang-ru|Коварды}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453062, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221822001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||818||435||383||53,2||46,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 61 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 76 км == Билдәле шәхестәр == * [[Мәжитов Фәнил Хажигәрәй улы]] (27.01.1959), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2010 йылдарҙа «Башкирнефтепродукт» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3—4 саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған химигы<ref>[http://runetbook.ru/catalog/mazitov-fanil-hazhigareevich Сайт Популярные лица Рунета. Мазитов Фанил Хажигареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826033707/http://runetbook.ru/catalog/mazitov-fanil-hazhigareevich |date=2019-08-26 }}{{ref-ru}}{{V|18|01|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8318-auar-y-afuri-r-nynda-y-auyl}} {{V|18|01|2019}} {{Ғафури районы ауылдары}} [[Категория:Ғафури районы ауылдары]] qgfctcsvvvjt0xocj4xbbipwyiajdpj Иҫке Туҡмаҡлы 0 12772 1305501 1304416 2026-09-14T14:36:26Z Spokiyny 44456 1305501 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Туҡмаҡлы''' ({{lang-ru|Старые Тукмаклы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2020 йыл|2020]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 640 кеше<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Byulleten_Chislennost_naseleniya_po_VPN-2020.pdf</ref>. Почта индексы — 452240, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80240880001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||728||363||365||49,9||50,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 63 км == Билдәле шәхестәр == * [[Мөфтиев Ғамил Ғәббәс улы]] (12.01.1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10282-m-ftiev-amil-bb-s-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мөфтиев Ғамил Ғәббәс улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072345/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10282-m-ftiev-amil-bb-s-uly |date=2016-04-21 }}{{V|5|01|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3994-i-ke-tu-ma-ly-kushnarenko-r-nynda-y-auyl}} {{V|5|01|2019}} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] 5qgjygkapl0rlni7t5gknje6eyg4pv4 1305504 1305501 2026-09-14T16:13:33Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1305504 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Туҡмаҡлы''' ({{lang-ru|Старые Тукмаклы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2020 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 640 кеше булған<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Byulleten_Chislennost_naseleniya_po_VPN-2020.pdf</ref>. Почта индексы — 452240, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80240880001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||728||363||365||49,9||50,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 63 км == Билдәле шәхестәр == * [[Мөфтиев Ғамил Ғәббәс улы]] (12.01.1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10282-m-ftiev-amil-bb-s-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мөфтиев Ғамил Ғәббәс улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072345/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10282-m-ftiev-amil-bb-s-uly |date=2016-04-21 }}{{V|5|01|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3994-i-ke-tu-ma-ly-kushnarenko-r-nynda-y-auyl}} {{V|5|01|2019}} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] 3qdz2g9c00uhzcqgj8d00aib1trido1 Ҡалып:Флагификация/Гренландия 10 42998 1305529 392515 2026-09-15T09:43:56Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305529 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Гренландия (административ берәмек) | shortname alias = Гренландия | flag alias = Flag_of_Greenland.svg | размер = {{{размер|}}} }}<noinclude> </noinclude> p6gow4xhmmwmqlwq76fdqrqco1a4s12 Ҡалып:Флагификация/Кайман Утрауҙары 10 43110 1305526 848674 2026-09-15T08:39:59Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305526 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Кайман Утрауҙары | flag alias = Flag of the Cayman Islands.svg | размер = {{{размер|}}} }} 7boaqmo7k200oz31exzxlj0g7tf9wwd Ҡалып:Флагификация/Кокос Утрауҙары 10 43163 1305527 1286495 2026-09-15T09:04:36Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305527 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Кокос Утрауҙары | flag alias = Flag of the Cocos (Keeling) Islands.svg | размер = {{{размер|}}} }} s5s00d6xjeo9o4olaehs71x28r5qf7c Ҡалып:Флагификация/Норфолк утрауы 10 43436 1305538 399414 2026-09-15T10:27:53Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305538 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Норфолк утрауы | flag alias = Flag_of_Norfolk_Island.svg }} c0yyckz78fr59c48mereezie0w8smww Ҡалып:Флагификация/Төньяҡ Мариан утрауҙары 10 43602 1305533 399448 2026-09-15T10:10:03Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305533 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Төньяҡ Мариан утрауҙары | flag alias = Flag of the Northern Mariana Islands.svg }} anw7u6pvf86v6hrf4s7p82ydb00o9ou Мэн Утрауы 0 65045 1305544 1277075 2026-09-15T11:45:52Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305544 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт | nocat = 1 | Башҡортса исеме = Мэн утрауы | Оригиналь исеме = {{lang-en|Isle of Man}}<br>[[Мэн теле|мэн]] Ellan Vannin | Эйәлек килеш = Мэн утрауы | Герб = Coat of arms of the Isle of Man.svg | Флаг = Flag of the Isle of Mann.svg | Девиз = {{lang-la|Quocunque Jeceris Stabit}} | Гимн исеме = O Land of Our Birth | Идара итеү төрө = [[Британ коронна ерҙәре|Британ коронна биләмәһе]]<br>[[Парламент республикаһы|Парламент демократияһы]]<br><small>[[Конституцион монархия]]</small> | Картала = Europe-Isle of Man.svg | Картаға ҡултамға = Мэн утрауы төбәк картаһында | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 14 | lat_sec = 14 | lon_dir = W | lon_deg = 4 | lon_min = 31 | lon_sec = 23 | region = GB | Рәсми тел = [[Инглиз теле|инглиз]], [[Мэн теле|мэн]] | Баш ҡала = [[Дуглас (Мэн утрауы)|Дуглас]] | Эре ҡала = Дуглас | Етәкселәрҙең вазифалары = [[Мэн лорды|Мэн утрауы лорды]]<br>[[Мэн утрауының лейтенант-губернаторы|Лейтенант-губернатор]]<br>Баш министр | Етәкселәр = [[Карл III (Бөйөк Британия короле)|Карл III]]<br>Джон Лоример<br>Альфред Каннан | Территория буйынса урыны = 189 | Территория = 572 | % һыу өҫтө = 0 | Халҡы буйынса урыны = 194 | Халыҡ = 84 069<ref name=":0">{{Cite web |title=2021 Census Report |url=https://www.gov.im/media/1375604/2021-01-27-census-report-part-i-final-2.pdf |publisher=Isle of Man Government |access-date=2026-09-15 |lang=en}}</ref> | Иҫәп алыу йылы = 2021 | Халыҡ тығыҙлығы = 147,72 | Валюта = [[Фунт стерлинг]] (GBP), [[Мэн утрауы фунты]] | Домен = [[.im]] | Телефон коды = 44 (1624) | Сәғәт бүлкәте = [[UTC+00:00]] }} '''Мэн Утрауы''' ({{lang-en|Isle of Man}} {{IPA|[ˈmæn]}}, {{lang-gv|Ellan Vannin}} {{IPA|[ˈɛlʲən ˈvanɪn]}}) — Британия тажы милкендәге утрау. [[Ирландия диңгеҙе]]ндә, [[Англия]], [[Ирландия]] утрауы, [[Шотландия]] һәм [[Уэльс]]тан яҡынса бер төрлө йырыҡлыҡта урынлашҡан. 979 йылдан эшләп килгән иң тәүге пераланттарҙың береһе Уэльста урынлашҡан. == Әҙәбиәт == * ''Lloyd J. Е.'' A history of Wales from the earliest times to the Edwardian Conquest, 3rd ed. — V. 1—2. — {{L.}} — {{N. Y.}}, 1939. * ''Williams D.'' A history of modern Wales. — {{L.}}, 1965. * A bibliography of the history of Wales, 2nd ed. — {{L.}}, 1962. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Уэльс |Портал = Уэльс |Викисловарь = Уэльс |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = Уэльс |Метавики = |Проект = }} * [http://www.pe-a.ru/UK/UK-Regions-W-ru.php Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190057/http://www.pe-a.ru/UK/UK-Regions-W-ru.php |date=2016-03-04 }} * [http://www.gardener.ru/?id=1607 National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса] * [http://www.cymraeg.ru/ Cymraeg.ru — материалы об Уэльсе, его культуре, истории и языке] * [http://russianhymn.narod.ru/wales/wales.html Русская версия гимна Уэльса] * [http://www.conflictologist.org/main/valliiskij-separatism.htm Валлийский сепаратизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814234409/http://www.conflictologist.org/main/valliiskij-separatism.htm |date=2018-08-14 }} [[Категория:Уэльс|*]] [[Категория:Бөйөк Британия составындағы илдәр]] {{countries-stub}} ko4pla5srbgovr56xd314wqwuydo5k5 Норфолк утрауы 0 65088 1305534 1303158 2026-09-15T10:16:06Z Shirshikay 48080 [[Норфолк (утрау)]] битенең исемен [[Норфолк утрауы]] тип Shirshikay алыштырҙы 1303158 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Норфолк утрауы''' ({{lang-en|Norfolk Island}}), (''[[Норфолк теле]]'' - Norf'k Ailen''<ref>{{cite web |url = http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |title = NI Arrival Card |archive-url = https://web.archive.org/web/20111113235258/http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |archive-date = 13 November 2011 |url-status = dead |access-date = 28 March 2013 }}</ref>)) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе (external territory). Норфолк утрауы [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Яңы Каледония]] араһында булып ята. Үҙенә күрше урынлашҡан [[Филлип утрауы (Норфолк утрауы)|Филлип]] һәм [[Непин утрауы (Норфолк утрауы)|Непин]] утрауҙары менән бергә дөйөм '''Норфолк утрауҙары биләмәһен''' тәшкил итә. == Географияһы == [[Файл:Norfolk Island-CIA WFB Map.png|thumb|left|200px|Норфолк утрауы картаһы (CIA)]] Утрауҙың дөйөм майҙаны — 34,6 км², яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 32 км. Иң бейек нөктәһе — төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан [[Бейтс тауы]] (319 м). Норфолк һәм Филлип утрауҙары яҡынса 2,3–3,1 миллион йыл элек вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән<ref>{{cite journal|last=Jones|first=J. G.|last2=McDougall|year=1973|title=Geological history of Norfolk and Philip Islands|journal=Journal of the Geological Society of Australia|volume=20|issue=3|pages=239–257}}</ref>. Утрауҙар һыу аҫтындағы [[Зеландия (Китға)|Зеландия]] континетының бер өлөшө булып тора. === Климаты === [[Файл:Government House, Norfolk Island.jpg|thumb|right|220px|Администратор резиденцияһы (Хөкүмәт йорто)]] Утрауҙың климаты субтропик һәм йомшаҡ, миҙгел айырмалары аҙ. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 1109.9 мм, уларҙың күпселеге ҡышҡа тура килә. Иң юғары теркәлгән температура — 2024 йылдың 23 ғинуарында +28.5 °C, ә иң түбәне — 1953 йылдың 29 июлендә +6.2 °C була<ref name="ClimateAll">{{cite web|url=http://bom.gov.au|title=Norfolk Island Aero Climate Statistics – All|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=2024-06-22}}</ref>. Утрауҙың ун процент майҙанын [[Норфолк милли паркы]] биләй. == Тарихы == Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, XIII–XIV быуаттарҙа утрауҙа Көнсығыш [[Полинезия]] диңгеҙселәре йәшәгән, әммә европейҙар килгәнгә тиклем улар утрауҙы ташлап киткән. Европейҙарҙан утрауҙы беренсе булып 1774 йылдың 10 октябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] аса. Ул утрауға ҡарағай һәм етен сығанағы булараҡ ҙур өмөт бағлай. 1788 йылдан 1855 йылға тиклем [[Бөйөк Британия]] утрауҙы [[Австралия]]ға ебәрелгән иң ҡурҡыныс енәйәтселәр өсөн каторға колонияһы ([[penal colony]]) булараҡ файҙалана. Был осорҙа бер нисә тотҡондар ихтилалы була, ә 1855 йылда колония тулыһынса ябыла һәм тотҡондар [[Тасмания]]ға күсерелә. [[Файл:Descendants of the mutineers, 1862.jpg|thumb|left|240px|«Баунти» матростарының тоҡомдары Норфолк утрауында, 1862 йыл]] 1856 йылдың 8 июнендә утрауға [[Питкэрн утрауы]]нан «Баунти» карабы матростарының һәм таитилыларҙың 194 тоҡомо күсереп ултыртыла, сөнки Питкэрн уларҙың үҫә барған һаны өсөн үтә бәләкәй була. Был көн хәҙер утрауҙың төп байрамы — [[Баунти көнө]] булараҡ билдәләнә. 1914 йылда [[Бөйөк Британия]] утрауҙы рәсми рәүештә [[Австралия]] идаралығына тапшыра. Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда утрау [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] араһында мөһим һауа базаһы һәм яғыулыҡ ҡойоу порты булып хеҙмәт итә. == Халҡы == 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрауҙа 2188 кеше йәшәй. Халыҡтың йәше барыу тенденцияһы күҙәтелә, сөнки күп йәштәр (20–34 йәшлек тәүге быуын) уҡыу һәм эш эҙләп континентҡа күсенә. Кешеләрҙең күпселеге — «Баунти» матростарының һәм уларҙың таитилы ҡатындарының тоҡомдары, шулай уҡ [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килеүселәр. Халыҡтың 62%-ы — [[христиандар]] (башлыса [[англикандар]] һәм [[Австралия берләшеүсе сиркәүе]] ағзалары). [[Католик сиркәүе]] утрауҙа 1957 йылдан алып үҙ эшмәкәрлеген алып бара. == Теле һәм мәғарифы == Утрау халҡы [[инглиз теле]]нән тыш, [[Норфолк теле]]ндә (Инглиз һәм [[Таити телдәре]] ҡатнашмаһы булған [[Креол телдәре]]) һөйләшә. 2004 йылда [[Норфолк теле]] утрауҙың рәсми теле тип таныла<ref name="language act">"Norfolk Island Language (Norf'k) Act 2004"</ref>. Утрауҙа берҙән-бер мәктәп — Норфолк Үҙәк мәктәбе (Norfolk Island Central School) эшләй. Ул балаларға балалар баҡсаһынан алып 12-се синыфҡа тиклем белем бирә. Телде һаҡлап ҡалыу маҡсатында мәктәптә балаларға инглиз теле менән бер рәттән норфолк теле лә уҡытыла. Утрауҙа юғары уҡыу йорттары (университеттар) юҡ. == Иҡтисады һәм инфраструктураһы == Утрау иҡтисадының нигеҙен туризм тәшкил итә. Меңдәрсә турист нигеҙҙә [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килә. Норфолк утрауына яңы өҙөлгән емеш-йәшелсә индереү тыйылғанлыҡтан, ауыл хужалығы урындағы ихтыяждарҙы ҡандырыуға йүнәлтелгән. Элек утрауҙа табыш һалымы (income tax) булмай, был уны офшор зонаһы өсөн уңайлы урын итә. Әммә 2016 йылдың 1 июленән Австралия хөкүмәте реформалар үткәрә һәм континенттағы һалымы системаһын Норфолкка ла йәйелдерә. Утрауҙы электр энергияһы менән урындағы дизель генераторҙары һәм шәхси ҡояш батареялары тәьмин итә. Почта хеҙмәттәрен хәҙер [[Австралия Почтаһы]] (Australia Post, индекс 2899) башҡара. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://norfolkisland.gov.nf Норфолк утрауы хөкүмәтенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116123854/https://norfolkisland.gov.nf/ |date=2025-01-16 }} {{countries-stub}} [[Категория:Норфолк утрауы| ]] [[Категория:Австралияның тышҡы биләмәләре]] [[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]] [[Категория:Вулканлы утрауҙар]] 3znd8l1yz1v355jhcpmssoha370q83m 1305543 1305534 2026-09-15T11:29:28Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305543 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт | Башҡортса исеме = Норфолк утрауы | Оригиналь исеме = {{lang-en|Norfolk Island}}<br>[[Норфолк теле|норф.]] Norf'k Ailen | Эйәлек килеш = Норфолк утрауы | Герб = Coat of arms of Norfolk Island.svg | Флаг = Flag of Norfolk Island.svg | lat_dir = S | lat_deg = 29 | lat_min = 2 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 167 | lon_min = 57 | lon_sec = | region = NF | CoordScale = 50000 | Картала = Norfolk Island in Australia (-mini map).svg | Картаға ҡултамға = Норфолк утрауы төбәк картаһында | Рәсми тел = [[Инглиз теле|инглиз]], [[Норфолк теле|норфолк]] | Баш ҡала = [[Кингстон (Норфолк утрауы)|Кингстон]] (де-юре)<br>[[Бернт-Пайн]] (де-факто) | Идара итеү төрө = [[Конституцион монархия]], [[Австралияның тышҡы биләмәләре|Австралияның тышҡы үҙидаралы биләмәһе]] | Эре ҡала = Бернт-Пайн | Девиз = «Inasmuch» | Гимн исеме = Pitcairn Anthem | Етәкселәрҙең вазифалары = [[Бөйөк Британия монархтарының исемлеге|Король]]<br>[[Австралия генерал-губернаторы|Генерал-губернатор]]<br>Утрау администраторы | Етәкселәр = [[Карл III (Бөйөк Британия короле)|Карл III]]<br>[[Мостин Саманта|Саманта Мостин]]<br>Джордж Плэнт | Территория буйынса урыны = 226 | Территория = 34,6 | % һыу өҫтө = 0 | Халҡы буйынса урыны = 241 | Халыҡ = 2188<ref name="2016 Census QuickStats">{{Cite web |url=https://abs.gov.au |title=2016 Census QuickStats: Norfolk Island |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=2026-09-15 |lang=en}}</ref> | Иҫәп алыу йылы = 2021 | Халыҡ тығыҙлығы = 50,52 | Валюта = [[Австралия доллары]] (AUD) | Домен = [[.nf]] | ISO = NF | Телефон коды = 6723 | Сәғәт бүлкәте = [[UTC+11:00]] | Примечания = [https://web.archive.org/web/20090521234001/http://www.norfolk.gov.nf/ www.norfolk.gov.nf] }} '''Норфолк утрауы''' ({{lang-en|Norfolk Island}}), (''[[Норфолк теле]]'' - Norf'k Ailen''<ref>{{cite web |url = http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |title = NI Arrival Card |archive-url = https://web.archive.org/web/20111113235258/http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |archive-date = 13 November 2011 |url-status = dead |access-date = 28 March 2013 }}</ref>)) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе (external territory). Норфолк утрауы [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Яңы Каледония]] араһында булып ята. Үҙенә күрше урынлашҡан [[Филлип утрауы (Норфолк утрауы)|Филлип]] һәм [[Непин утрауы (Норфолк утрауы)|Непин]] утрауҙары менән бергә дөйөм '''Норфолк утрауҙары биләмәһен''' тәшкил итә. == Географияһы == [[Файл:Norfolk Island-CIA WFB Map.png|thumb|left|200px|Норфолк утрауы картаһы (CIA)]] Утрауҙың дөйөм майҙаны — 34,6 км², яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 32 км. Иң бейек нөктәһе — төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан [[Бейтс тауы]] (319 м). Норфолк һәм Филлип утрауҙары яҡынса 2,3–3,1 миллион йыл элек вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән<ref>{{cite journal|last=Jones|first=J. G.|last2=McDougall|year=1973|title=Geological history of Norfolk and Philip Islands|journal=Journal of the Geological Society of Australia|volume=20|issue=3|pages=239–257}}</ref>. Утрауҙар һыу аҫтындағы [[Зеландия (Китға)|Зеландия]] континетының бер өлөшө булып тора. === Климаты === [[Файл:Government House, Norfolk Island.jpg|thumb|right|220px|Администратор резиденцияһы (Хөкүмәт йорто)]] Утрауҙың климаты субтропик һәм йомшаҡ, миҙгел айырмалары аҙ. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 1109.9 мм, уларҙың күпселеге ҡышҡа тура килә. Иң юғары теркәлгән температура — 2024 йылдың 23 ғинуарында +28.5 °C, ә иң түбәне — 1953 йылдың 29 июлендә +6.2 °C була<ref name="ClimateAll">{{cite web|url=http://bom.gov.au|title=Norfolk Island Aero Climate Statistics – All|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=2024-06-22}}</ref>. Утрауҙың ун процент майҙанын [[Норфолк милли паркы]] биләй. == Тарихы == Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, XIII–XIV быуаттарҙа утрауҙа Көнсығыш [[Полинезия]] диңгеҙселәре йәшәгән, әммә европейҙар килгәнгә тиклем улар утрауҙы ташлап киткән. Европейҙарҙан утрауҙы беренсе булып 1774 йылдың 10 октябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] аса. Ул утрауға ҡарағай һәм етен сығанағы булараҡ ҙур өмөт бағлай. 1788 йылдан 1855 йылға тиклем [[Бөйөк Британия]] утрауҙы [[Австралия]]ға ебәрелгән иң ҡурҡыныс енәйәтселәр өсөн каторға колонияһы ([[penal colony]]) булараҡ файҙалана. Был осорҙа бер нисә тотҡондар ихтилалы була, ә 1855 йылда колония тулыһынса ябыла һәм тотҡондар [[Тасмания]]ға күсерелә. [[Файл:Descendants of the mutineers, 1862.jpg|thumb|left|240px|«Баунти» матростарының тоҡомдары Норфолк утрауында, 1862 йыл]] 1856 йылдың 8 июнендә утрауға [[Питкэрн утрауы]]нан «Баунти» карабы матростарының һәм таитилыларҙың 194 тоҡомо күсереп ултыртыла, сөнки Питкэрн уларҙың үҫә барған һаны өсөн үтә бәләкәй була. Был көн хәҙер утрауҙың төп байрамы — [[Баунти көнө]] булараҡ билдәләнә. 1914 йылда [[Бөйөк Британия]] утрауҙы рәсми рәүештә [[Австралия]] идаралығына тапшыра. Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда утрау [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] араһында мөһим һауа базаһы һәм яғыулыҡ ҡойоу порты булып хеҙмәт итә. == Халҡы == 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрауҙа 2188 кеше йәшәй. Халыҡтың йәше барыу тенденцияһы күҙәтелә, сөнки күп йәштәр (20–34 йәшлек тәүге быуын) уҡыу һәм эш эҙләп континентҡа күсенә. Кешеләрҙең күпселеге — «Баунти» матростарының һәм уларҙың таитилы ҡатындарының тоҡомдары, шулай уҡ [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килеүселәр. Халыҡтың 62%-ы — [[христиандар]] (башлыса [[англикандар]] һәм [[Австралия берләшеүсе сиркәүе]] ағзалары). [[Католик сиркәүе]] утрауҙа 1957 йылдан алып үҙ эшмәкәрлеген алып бара. == Теле һәм мәғарифы == Утрау халҡы [[инглиз теле]]нән тыш, [[Норфолк теле]]ндә (Инглиз һәм [[Таити телдәре]] ҡатнашмаһы булған [[Креол телдәре]]) һөйләшә. 2004 йылда [[Норфолк теле]] утрауҙың рәсми теле тип таныла<ref name="language act">"Norfolk Island Language (Norf'k) Act 2004"</ref>. Утрауҙа берҙән-бер мәктәп — Норфолк Үҙәк мәктәбе (Norfolk Island Central School) эшләй. Ул балаларға балалар баҡсаһынан алып 12-се синыфҡа тиклем белем бирә. Телде һаҡлап ҡалыу маҡсатында мәктәптә балаларға инглиз теле менән бер рәттән норфолк теле лә уҡытыла. Утрауҙа юғары уҡыу йорттары (университеттар) юҡ. == Иҡтисады һәм инфраструктураһы == Утрау иҡтисадының нигеҙен туризм тәшкил итә. Меңдәрсә турист нигеҙҙә [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килә. Норфолк утрауына яңы өҙөлгән емеш-йәшелсә индереү тыйылғанлыҡтан, ауыл хужалығы урындағы ихтыяждарҙы ҡандырыуға йүнәлтелгән. Элек утрауҙа табыш һалымы (income tax) булмай, был уны офшор зонаһы өсөн уңайлы урын итә. Әммә 2016 йылдың 1 июленән Австралия хөкүмәте реформалар үткәрә һәм континенттағы һалымы системаһын Норфолкка ла йәйелдерә. Утрауҙы электр энергияһы менән урындағы дизель генераторҙары һәм шәхси ҡояш батареялары тәьмин итә. Почта хеҙмәттәрен хәҙер [[Австралия Почтаһы]] (Australia Post, индекс 2899) башҡара. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://norfolkisland.gov.nf Норфолк утрауы хөкүмәтенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116123854/https://norfolkisland.gov.nf/ |date=2025-01-16 }} {{countries-stub}} [[Категория:Норфолк утрауы| ]] [[Категория:Австралияның тышҡы биләмәләре]] [[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]] [[Категория:Вулканлы утрауҙар]] 14tfu1prxdbg56qf48sr4jrpx2iisq8 Фекерләшеү:Норфолк утрауы 1 65369 1305536 343041 2026-09-15T10:16:06Z Shirshikay 48080 [[Фекерләшеү:Норфолк (утрау)]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Норфолк утрауы]] тип Shirshikay алыштырҙы 343041 wikitext text/x-wiki {{Проект — Дәүләттәр‎}} 4aqpb325f7qtp72tv5kjorvy1dt7ww6 20 сентябрь 0 68264 1305513 1254017 2026-09-14T17:31:18Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305513 wikitext text/x-wiki '''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө. * {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Рекрутерҙар көнө. ** Урман хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[622]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт). * [[1519]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1802]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары. * [[1862]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла. * [[1878]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла. * [[1932]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай. * [[1959]]: [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай<ref>[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}</ref>. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы. * [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан. * [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). * [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). * [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе. * [[Ғәли Хоҙаяров]] (төп исеме [[Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы]]; 1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Усманов Юнир Барый улы (1931—2.08.2012), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. * [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). * [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946), хеҙмәт ветераны. 1999—2003 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007). * [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), матбуғат ветераны, уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан. * [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. * [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән). * [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан. * [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан. * [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996). * [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан. * [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). * [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан. * [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан. * [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. * [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007). * [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан. * [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]] ауылынан. * [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). * [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан. * [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан. * [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан. * [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе. * [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы. * [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И20]] [[Категория:20 сентябрь]] czlzh4lj8uxl10g1esm3lyoo1l2tn02 17 сентябрь 0 68403 1305514 1253665 2026-09-14T17:52:08Z Айсар 10823 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305514 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 260-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 261-се). Йыл аҙағына тиклем 105 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пациенттар именлеге көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя таҙалыҡ көнө. ** Кантри-музыка көнө. ** «Гренаш» шарабы көнө. ** «Элекке дуҫығыҙҙы табығыҙ» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Конституция]] һәм Гражданлыҡ көнө. ** Яңғыҙҙар көнө. ** Бейеү көнө. ** [[Гимнастика]] көнө. ** [[Сэндвич]] көнө. * {{Ангола}} [[Ангола]]: Ил батырҙары көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Халыҡ берҙәмлеге көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡыҙыл Тәре көнө. * {{Флагификация|Италия}}: [[Сыр]] байрамы. * {{Флагификация|Колумбия}}: [[Дуҫлыҡ]] һәм [[мөхәббәт]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Тур-менеджерҙар көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1773 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы]]нда Емельян Пугачёв етәкселегендә [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр һуғышы]] тоҡана. * [[1787 йыл]]: [[АҠШ Конституцияһы]] ҡабул ителә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1922 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә тәүге тапҡыр [[Мәскәү]]ҙән [[радио]]концерт ойошторола. * [[1932 йыл]]: Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты эшләй башлай. * [[1934 йыл]]: Беренсе [[грампластинка]] сығарыла. * [[1954 йыл]]: «Яңы Ер» архипелагында [[СССР]]-ҙың ядро ҡоралдары һынау полигоны сафҡа индерелә. * [[1988 йыл]]: [[Сеул]]да XXIV [[Олимпия уйындары]] башлана. * [[1991 йыл]]: [[Башҡортостан Хөкүмәте|Башҡортостан]] һәм [[Венгрия]] Республикалары Хөкүмәттәре араһында Сауҙа—иҡтисади бәйләнештәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. }} * [[2022 йыл]]: Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Жомарт Токаев ил Конституцияһына төҙәтмәләргә ҡул ҡуя, уға ярашлы баш ҡала Нур-Солтанға элекке Астана исеме кире ҡайтарыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы]] (1955), хеҙмәт ветераны, кинорежиссёр, тележурналист. 1987—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006), төрлө кимәлдәге ижади конкурстар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]]. 1979 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[археология]], боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] исемендәге премияһы лауреаты (2009). [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе, (2009), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы]] (1946), рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Фазлыев Ғәли Хажи улы]] (1912—18.11.1995), [[уҡытыусы]], комсомол, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, хәрби корреспондент, гвардия өлкән лейтенанты. [[Туймазы]] ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә 21-се гвардия Невель уҡсылар дивизияһының Хәрби дан музейын ойоштороусы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. [[Смоленск]] (1973) һәм Туймазы ҡалаларының (1994) почётлы гражданы. Сығышы менән [[Туймазы районы]]ның [[Бәтке]] ауылынан. * [[Усманов Салауат Мөҙәрис улы]] (1947—24.04.2020), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]], йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1979 йылдан дөйөм физика кафедраһы мөдире, 1989 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1995 йылдан — институт ректоры, 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған (2005) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү (1999), почётлы фән һәм техника (2007) хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аралбаев Зариф Ғариф улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Һаҡмар» колхозы инженеры, 1991 йылдан — баш инженер; 1993 йылдан «Урал», 1996—2007 йылдарҙа — «Маҡан» ауыл хужалығы предприятиеһы, 2010—2013 йылдарҙа — «Зауралье Агро» машина-технология станцияһының Хәйбулла филиалы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Оло Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Коробков Виктор Владимирович]] (1952), [[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат ТЭЦ-ының яуаплы хеҙмәткәре, 2002—2013 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, 1999—2008 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының (1996) һәм Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының (2006) атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Золотое ауылынан. * [[Янаки Сергей Георгиевич]] (1952—16.10.2021), [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се, публицист. 2015 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Әнүәр Хәлил улы]] (17.09.1928), хәрби хеҙмәткәр, Корея һуғышы ветераны. 1957 йылдан КПСС ағзаһы. * [[Попов Пётр Владимирович]] (17.09.1943), табип-ғалим, травматолог-ортопед. [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]] поликлиникаһының элекке баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы. * [[Ҡаһарманов Рәхимйән Тимерғәле улы]] (1948), механизатор. 1970—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхозы һәм «Октябрь» кооперативы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1970). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Закиров Мөхәмәтхан Хажи улы]] (17.09.1934—5.06.1996), ғалим-библиограф. 1956—1963 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның библиография бүлеге мөдире, 1963—1973 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1973—1995 йылдарҙа — директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аҙнаев Салауат Сәйфулла улы]] (17.09.1939–19.01.2012), инженер-химик, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тышҡы бәйләнештәр министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). «Почёт Билдәһе» (1981) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Айыусы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Измайлов Руслан Борисович]] (17.09.1939–5.02.2002), ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1970 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, 1979 йылдан — химик‑технологик процестар кафедраһы мөдире, 1984 йылдан — [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Салауат филиалы]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1973), профессор (1995). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡарағанда өлкәһе Олотау районы Ҡарсаҡбай ҡасабаһынан. * [[Риф Мифтахов]] (1939—22.04.2020), [[шиғриәт|шағир]], [[журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[СССР]]-ҙың [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]], 1970 йылдан — Журналистар союздары, 1997 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Кинематографистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2002). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Яҡупов Мансур Ҡалтай улы]] (17.09.1939—27.09.1973), биҙәү-ғәмәли сәнғәт рәссамы, скульптор. 1965 йылдан РСФСР Художество фондының [[Башҡортостан]] бүлексәһе рәссамы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолының]] [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1969). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1854]]: Дэвид Бьюик, [[АҠШ]] автоинженеры һәм сәнәғәтсеһе. * [[1857]]: Константин Циолковский, [[космонавтика]]ға нигеҙ һалыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914]]: [[Грет Мостни]], [[Чили]]ҙың ғалим-антропологы, сығышы менән [[Австрия]]нан. * [[1916]]: [[Юмжагийн Цэдэнбал]], [[Монголия Халыҡ Республикаһы]]ның сәйәси эшмәкәре, МХР Маршалы (1979). * [[1985]]: Александр Овечкин, [[Рәсәй]] хоккейсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1836]]: Антуан Лоран де Жюссьё, [[Франция]] [[Ботаника|ботанигы]]. * [[1948]]: Рут Бенедикт, [[АҠШ]] [[Философия|философы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1958]]: Фридрих Адольф Панет, [[Германия]] [[Химия|химигы]]. * [[1987]]: [[Муса Гәрәев]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия полковнигы (1956), ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (23.02.1945; 19.04.1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И17]] [[Категория:17 сентябрь]] 24x4qp88syaihbvz5ov9zmligb28lhh 16 сентябрь 0 68758 1305505 1253495 2026-09-14T16:16:39Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1305505 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан КПСС-тың [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 5-се, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылы урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] 5mzgj2pzobm2szhd41pdnpyvbpj9wxq 1305506 1305505 2026-09-14T16:37:39Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1305506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылы урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] hhh7auteo08sic8tu3d9ph0rqmj25gf 1305507 1305506 2026-09-14T16:39:23Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] mc1se79nawme8d5ykk671dv0uq3yjgs 1305508 1305507 2026-09-14T16:49:53Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Исмәғил Йосоп улы]] (1916-1978), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Стәрлетамаҡ районы]] «Игенселәр» колхозының (артабан «Искра» кооперативы) элекке рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] 9wog035gfy9vlqwrfk4jt2gwjr2ezl0 1305509 1305508 2026-09-14T17:18:33Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305509 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Исмәғил Йосоп улы]] (1916—1978), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Стәрлетамаҡ районы]] «Игенселәр» колхозының (артабан «Искра» кооперативы) элекке рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Мартынов Герман Васильевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] ktk4yrpdj90lhe2dakbh6mwxh3h8qap 1305510 1305509 2026-09-14T17:23:08Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305510 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Исмәғил Йосоп улы]] (1916—1978), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Стәрлетамаҡ районы]] «Игенселәр» колхозының (артабан «Искра» кооперативы) элекке рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Мартынов Герман Васильевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Латипов Марат Рәйес улы]] (1966), [[дәүләт|дәүләт органдары]] хеҙмәткәре, эске хеҙмәт генерал-майоры. 2016—2025 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы начальнигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған янғын һағы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ҡотҡарыусыһы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] 31eo4ylqkx9adou3wlyfcbinu8rl3vu 1305512 1305510 2026-09-14T17:28:51Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305512 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 259-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Озон ҡатламын һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшләүсе ата-әсәләр көнө. ** Пластилин көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Әсәйҙәр көнө. * {{Малайзия}} [[Малайзия]]: Федерация көнө. * {{Мексика}} [[Мексика]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Һут]] көнө. * {{Сент-Китс һәм Невис}} [[Сент-Китс һәм Невис]]: Батырҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт һағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Кадрҙар менән идара итеүсе белгестәр (HR-менеджерҙар) көнө (сентябрҙең өсөнсө шаршамбыһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Саргасс диңгеҙе]]н аса. * [[1810]]: [[Мексика]] [[Испания]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1857]]: Джейн Пирпонт «Jingle Bells» йырына авторлыҡ хоҡуғы ала. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та трамвай йөрөй башлай. * [[1908]]: «[[General Motors]]» компанияһы ойошторола. * [[1908]]: Өфө медицина колледжы асыла. * [[1918]]: [[СССР]]-ҙың [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. * [[1931]]: [[Башҡорт АССР-ы]] [[Балтас районы|Балтас район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. * [[1931]]: С. В. Образцов исемендәге Дәүләт академия үҙәк ҡурсаҡ театры эш башлай. * [[1975]]: [[Папуа — Яңы Гвинея]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1998]]: «Нотр-Дам де Пари» мюзиклы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. * [[2000]]: [[Сидней]]ҙа XXVII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Горчилин Александр Михайлович]] (1925—6.05.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия мотоуҡсылар батальонының отделение командиры урынбаҫары, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Семавин Владимир Петрович]] (1935), йылылыҡ энергетикаһы инженеры. 1970 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда өлкән мастер, 1972 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1978 йылдан — цех начальнигы, 1983 йылдан — бүлек начальнигы, 1986 йылдан — баш инженер урынбаҫары, 2004—2007 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы энергетигы (1996) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Панферов Владимир Дмитриевич]] (1945), [[энергетика]] тармағы алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. 1973—2004 йылдарҙа «Күмертау электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре» дәүләт унитар предприятиеһы эшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы. * [[Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)|Парамонов Сергей Владимирович]] (1945), [[спорт]]сы-[[Фехтование|фехтовальщик]] һәм тренер, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]] һәм ғалим-[[Философия|философ]]. 1989 йылдан фехтование буйынса [[СССР]] йыйылма командаһының, 1992 йылдан — [[Украина]] йыйылма командаһының баш тренеры. 1976 йылдан [[Киев]] дәүләт физик культура институты уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа фехтование, хәҙерге бишалыш,ат спорты һәм атыу кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), философия фәндәре докторы (1997). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры һәм тренеры (1991), Украина ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1985). [[Олимпия уйындары]] призеры (1972). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы]] (1861—1939), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1892—1929 йылдарҙа тыуған ауылында мөҙәрис һәм мулла. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ниғмәтулла]] ауылынан. * [[Батанов Николай Яковлевич]] (1916—13.03.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]]органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 5-се, [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының]] 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]]ның Баландино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Исмәғил Йосоп улы]] (1916—1978), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Стәрлетамаҡ районы]] «Игенселәр» колхозының (артабан «Искра» кооперативы) элекке рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы]] (1941—14.01.2020), [[Агрономия|агроном]], [[Журналистика|журналист]], шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе район]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан [[Күмертау]] яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының [[Баязит Бикбай]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). * [[Яҡупова Валентина Тимофеевна]] (1941—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] ауылының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). * [[Мартынов Герман Васильевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Михайлова Ирина Даниловна]] (1956), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[Хореография|хореограф]]. [[Белорет]] ҡалаһының «Вдохновение» халыҡ бейеү театрын ойоштороусы һәм 1981 йылдан уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Латипов Марат Рәйес улы]] (1966), [[дәүләт|дәүләт органдары]] хеҙмәткәре, эске хеҙмәт генерал-майоры. 2016—2025 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы начальнигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған янғын һағы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ҡотҡарыусыһы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирғәзов Шәүҡәт Мирғәзетдин улы]] (1927—8.10.2004), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, операторы, мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылынан. * [[Арыҫланов Салауат Сафа улы]] (1942—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1993—2007 йылдарҙа [[Нуриман районы]] «Луч» фермер хужалығы башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәүлитова Разия Фәтих ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2004 йылдан мәктәптең Д. С. Ибраһимов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Йомағужин Юлай Мөхәмәт улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1985 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Баҙарғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хисмәтуллин Арыҫлангәрәй Солтангәрәй улы]] (1903—?), [[ВКП(б)|партия]], [[дәүләт]] һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1935 йылдан Башҡортостан Баш суды рәйесе, 1936 йылдан — юстиция халыҡ комиссары; 1938 йылдан [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның секретариат мөдире; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] прокуратураһының енәйәт-суд бүлеге, 1943 йылдан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1945—1946 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] прокуроры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Яңы Абзан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чаругин Константин Петрович]] (1928—1998), рәссам-[[Педагогика|педагог]], 1963—1988 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]] Спасск районы Устрань ауылынан. * [[Гареев Николай Асылгареевич]] (1938—31.12.2021), педагог. 1962 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972—1979 һәм 1980—1999 йылдарҙа — директоры. СССР-ҙың мәғариф, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл советының]] почётлы гражданы. Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы]] (1938), [[урман]]сы-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1982—2009 йылдарҙа — урмансылыҡ кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). * [[Курносова Людмила Петровна]] (1953), педагог. 1972 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1989—2009 йылдарҙа 44-се «Кристаллик» балалар баҡсаһы мөдире. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ғафури районы]]ның [[Красноусольский]] ауылынан. * [[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы]] (1973), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, публицист, драматург. 2009 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]], 2016 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (1934—14.01.2007), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Сергиенко Иван Викторович]] (1969), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы һәм педагог, 1992 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000), педагогия фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рөстәм Ғиззәтуллин]] (1974), йырсы, композитор, продюсер. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1745]]: Михаил Кутузов, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. * [[1853]]: Альбрехт Коссель, [[Германия]] биохимигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Иван Масленников, (1954 йылда үлгән), [[СССР]]ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1916]]: Атилла Расих, яҙыусы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1981). * [[1936]]: Михаил Кокшенов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2002). Уйнаған фильмдары — «Женя, Женечка и „катюша“», «Спортлото-82», «Вечный зов», «В зоне особого внимания», «Гараж», «Самая обаятельная и привлекательная» һәм башҡалар). * [[1938]]: Валерий Гатаев, СССР һәм Рәсәйҙең кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1942]]: Ангели́на Вовк, СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы дикторы, тапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006). * [[1945]]: Евгений Петросян, СССР һәм Рәсәйҙең юмор артисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1947]]: Александр Руцкой, Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең беренсе һәм һуңғы вице-президенты. * [[1956]]: [[Дэвид Копперфильд (иллюзионист)|Дэвид Копперфильд]], [[АҠШ]] иллюзионисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1736]]: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы. * [[1824]]: Людовик XVIII, [[Франция]] короле. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Александр Александрович Фридман, [[Рәсәй]] математигы. * [[1946]]: Джеймс Джинс, [[Англия]] физигы. * [[1974]]: [[Степан Кувыкин]], инженер-нефтсе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И16]] [[Категория:16 сентябрь]] 2dgfxjmjualvl2zfu1o4lufhhf1vtgd Шотландтар 0 81780 1305532 1286260 2026-09-15T10:04:27Z Shirshikay 48080 1305532 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = ''Шотландтар'' | изображение = [[File:Alexander Graham Bell.jpg|60px]] [[File:Joseph Black b1728.jpg|60px]] [[File:Robertthebruce.jpg|60px]] [[File:PG 1063Burns Naysmithcrop.jpg|60px]]<br /> [[File:JamesGeorgeFrazer.jpg|60px]] [[File:Macbeth of Scotland.jpg|60px]] [[File:Andrew Carnegie, three-quarter length portrait, seated, facing slightly left, 1913-crop.jpg|60px]] [[File:SeanConneryJune08.jpg|60px]]<br /> [[Файл:History-kenneth.jpg|60px]] [[Файл:Alex Ferguson.jpg|60px]] [[Файл:Alexander Fleming 3.jpg|60px]] [[Файл:Deborah Kerr in colour Allan Warren.jpg|60px]]<br /> [[Файл:Billy Connolly Festival Cine Sidney.jpg|60px]] [[Файл:Painting of David Hume.jpg|60px]] [[Файл:Sir Henry Raeburn - James Hutton, 1726 - 1797. Geologist - Google Art Project.jpg|60px]] [[Файл:James I of England by Daniel Mytens.jpg|60px]]<br /> [[Файл:James Macpherson by George Romney.jpg|60px]] [[Файл:David Livingstone.jpg|60px]] [[Файл:Mary Stuart Queen.jpg|60px]] [[Файл:James Clerk Maxwell big.jpg|60px]]<br /> [[Файл:Watt James von Breda.jpg|60px]] [[Файл:Ewan mcgregor cropped.jpg|60px]] [[Файл:Andy Murray Toyko 2011.jpg|60px]] [[Файл:William Ramsay working.jpg|60px]]<br /> [[Файл:John Duns Scotus - geograph.org.uk - 1178460.jpg|60px]] [[Файл:AdamSmith.jpg|60px]] [[Файл:William wallace.jpg|60px]] [[Файл:Saint Margaret of Scotland.jpg|60px]] | ширина = | подпись = '''1-се рәт:''' [[Белл, Александр Грейам|А. Г. Белл]] • [[Блэк, Джозеф|Джозеф Блэк]] • [[Роберт I Брюс|Роберт Брюс]] • [[Бёрнс, Роберт|Роберт Бёрнс]] '''2-се рәт:''' [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Джордж Фрэзер]] • [[Макбет|Макбет]] • [[Карнеги, Эндрю|Эндрю Карнеги]] • [[Карнеги, Эндрю|Эндрю Карнеги]] • [[Коннери, Шон|Шон Коннери]] '''3-сө рәт:''' [[Кеннет I]] • [[Алекс Фергюсон]] • [[Александр Флеминг]] • [[Конрад Аденауэр]] • [[Дебора Керр]] '''4-се рәт:''' [[Билли Коннолли]] • [[Дэвид Юм]] • [[Джеймс Геттон]] • [[Яков I (Инглиз короле)|Яков I һәм Яков VI]] '''5-се рәт:''' [[Джеймс Макферсон]] • [[Давид Ливингстон]] • [[Мария Стюарт]] • [[Джеймс Максвелл]] '''6-сы рәт:''' [[Джеймс Уатт]] • [[Юэн Макгрегор]] • [[Энди Маррей]] • [[Екатерина II]] • [[Уильям Рамзай]] '''7-се рәт:''' [[Иоанн Дунс Скот]] • [[Адам Смит]] • [[Уильям Уоллес]] • [[Маргарита Шотландияның]] | самоназвание = ''Scots'', ''Albannaich'' | численность = '''28–40 миллион''' <ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2009/05/28141101/6 The Scottish Diaspora]</ref> | расселение = {{Флагификация|Шотландия}} {{nobr|4 446 000}} (2011)<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html Table 2: Ethnic Groups, Scotland, 2001 and 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |date=2013-11-18 }}</ref></div> {{Флагификация|США}}: {{nobr|6 006 955}} шотландтар һәм {{nobr|5 393 554}} шотланд-ирландтар<ref name="cancensus">[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |date=2012-01-07 }} American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry''.</ref><ref>[http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref> {{Флагификация|Канада}}: {{nobr|4 719 850}}<ref name="cancensus"/> {{Флагификация|Австралия}}: {{nobr|1 792 600}}<ref name="abs.gov.au">{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012}}</ref> {{Флагификация|Англия}}: {{nobr| 795 000}} {{Флагификация|Северная Ирландия}}: {{nobr| 760 620}}<ref>[[Northern Ireland#Demography]]</ref> {{Флагификация|Аргентина}}: {{nobr| 100 000}} {{Флагификация|Чили}}: {{nobr| 80 000}} {{Флагификация|Франция}}: {{nobr| 45 000}} {{Флагификация|Польша}}: {{nobr| 15 000}} {{Флагификация|Новая Зеландия}}: {{nobr| 760 620}}<ref name="stats.gov.nz">[http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz]</ref> {{Флагификация|Мэн Утрауы}}: {{nobr| 2 403}} | вымер = | архкультура = | язык = [[Шотланд теле (гэл)|гэл]], [[Шотланд теле (скотс)|инглиз-шотланд]], [[Инглиз теле|инглиз]] | раса = [[европеоид расаһы]] | религия = [[пресвитерианство]], [[англиканство]], [[католицизм]] | родственные = [[Ирландтар]], [[Гэлдар]], [[Уэльстар]] | входит = | включает = | происхождение = [[Боронғо кельттар]] }} '''Шотландтар''' ({{lang-en|Scots}}, {{lang-gd|Albannaich}}) — [[Шотландия]]ның төп халҡы. Дөйөм һаны — 28—40 миллион. Милли теле — [[Шотланд теле (гэл)|гэл]] һәм [[Шотланд теле (скотс)|инглиз-шотланд]] телдәре. == Айырыу == [[Файл:Census Bureau Scottish Americans in the United States.gif|thumb|left|Шотландтар АҠШ-та, 0.0-0.9 % 1.0-1.7 % 1.8-2.7 % 2.8-4.2 % 4.3-9.1 %]] Күп шотландтар [[Шотландия]]нан ситтә йәшәй. Шотландтарың ҙур ғына ойошмалары [[АҠШ]]-та (яҡынса 6 006 955 шотландтар һәм 5 393 554 шотланд-ирландтар), [[Канада]]ла (4 719 850 кеше), [[Австралия]]ла (1 792 600 кеше), Англияла (795 000 кеше), Төньяҡ Ирландияла (760 620 кеше) һәм [[Аргентина]]ла (100 000 кеше) йәшәй. Күп һанлы нимес төркөмдәре [[Чили]]ла (80 000 кеше), [[Франция]]ла (45 000 кеше), [[Польша]]ла (15 000 кеше), [[Яңы Зеландия]]ла (760 620) һәм [[Мэн утрауы]]ында (2403 кеше) бар. === Ирҙәр кейеме === [[Файл:Massed bands.jpg|thumb|Шотланд ирҙәр кейеме, [[Онтарио]], [[Канада]]]] == Дин == Дингә ышаныусылар — протестанттар (пресвитериан сиркәүе) һәм 15-17 % [[Католицизм|католиктәр]]. == Теле == {{main|Шотланд теле (гэл)}} {{main|Шотланд теле (скотс)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга | автор = Ritchie | автор имя = A. | автор2 = Breeze | автор2 имя = D.J. | заглавие = Invaders of Scotland | издательство = HMSO | год = 1991 | isbn = 0-11-494136-X }} * {{публикация|rybuf | автор = Armitage | автор имя = D. | часть = ‘The Scottish Diaspora’ in Jenny Wormald (ed.) | заглавие = Scotland: A History | место = Oxford | издательство = Oxford UP | год = 2005 | isbn = 0-19-820615-1 }} {{ethno-stub}} [[Категория:Бөйөк Британия халыҡтары]] [[Категория:Шотландтар]] gs498gkbb0c2z8xyflkn63d48wm9k3t Категория:Республика ордены (Мысыр) кавалерҙары 14 87616 1305502 501893 2026-09-14T14:42:30Z Minorax 25029 ([[c:GR|GR]]) [[File:EGY Order of the Republic - Grand Cordon BAR.png]] → [[File:EGY Order of the Republic - Grand Cordon BAR.svg]] vva 1305502 wikitext text/x-wiki [[Файл:EGY Order of the Republic - Grand Cordon BAR.svg|80px]] [[Категория:Мысыр ордендары кавалерҙары]] 3v6lf2xa6wnyklm4ysxc4s1259nj5i2 Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы 10 100642 1305530 582829 2026-09-15T09:53:58Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305530 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Мэн Утрауы | shortname alias = {{{shortname alias|Мэн утрауы}}} | flag alias = Flag of the Isle of Mann.svg }} hmeb1ml6v2z3yqtu76uwdsleienbhsl MediaWiki:Gadgets-definition 8 109946 1305522 1287572 2026-09-14T19:58:38Z Neriah 30598 [[phab:T298199]] 1305522 wikitext text/x-wiki * common-action-edit[hidden|type=general|dependencies=site,mediawiki.util,ext.gadget.mediawiki.toolbar]|common-action-edit.js|common-action-edit.css * libJQuery[hidden]|libJQuery.js|libJQuery.css * SettingsManager[dependencies=mediawiki.user,user.options,mediawiki.api,mediawiki.util|hidden]|SettingsManager.js * mediawiki.toolbar[hidden|dependencies=jquery.textSelection]|mediawiki.toolbar.js == default == * editZeroSection[default|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|editZeroSection.js * directLinkToCommons[default|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|dependencies=mediawiki.util]|directLinkToCommons.js * referenceTooltips[skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|type=general]|referenceTooltips.js|referenceTooltips.css * sidebarRelated[default|hidden|dependencies=site]|sidebarRelated.js * wikificator[hidden|type=general|dependencies=user.options,jquery.textSelection]|wikificator.js|wikificator.css * summaryButtons[hidden|type=general|dependencies=mediawiki.util]|summaryButtons.js|summaryButtons.css == editing == * HotCat|HotCat.js * refToolbar[dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js == others == * markadmins[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markadmins.js * markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js * OldDiff|OldDiff.css * UTCLiveClock[dependencies=mediawiki.util]|UTCLiveClock.js * roundCorners[skins=monobook]|roundCorners.css * articleStats[dependencies=mediawiki.api, mediawiki.util]|articleStats.js __NOTOC__ g8a4bdvpu7ksp8vevbx0p1dtzfwp5f6 Әзербайжан теле 0 110569 1305519 1285051 2026-09-14T18:36:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305519 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтай |имя = Әзербайжан теле |самоназвание = {{unicode|Azərbaycan dili,<br>آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили}} |произношение={{ipa|azærbajdʒan dili}} |страны = {{AZE}}, {{IRN}}, {{IRQ}}<ref>Большая советская энциклопедия. Третье издание. В 30 томах. Главный редактор: А. М. Прохоров. Том 1: А — Ангоб. Москва: Государственное научное издательство "Большая Советская Энциклопедия", 1969, стр. 277.{{oq|ru|ӘЗЕРБАЙЖАН ТЕЛЕ, Әзербайжанда, Грузияла, Дағстанда, Үзбәкстанда, Төркмәнстанда, Ҡаҙағстанда һәм Украинала, шулай уҡ Иранда һәм Ираҡта йәшәгән әзербайжандарҙың теле. Элекке СССР территорияһында говорит около 2,94 млн. кеше әзербайжан телендә һөйләшкән (1959; 1965 йыл башына 3,6 млн, баһа). Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайышы тармағына ҡарай.}}</ref>, {{GEO}}, {{RUS}}, {{AFG}}<ref>{{cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/azj|title=Azerbaijani, North|accessdate=2016-06-17|archiveurl=http://archive.is/YzmaD|archivedate=2016-06-17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/azb|title=Azerbaijani, South|accessdate=2016-06-17|archiveurl=http://archive.is/fZSh4|archivedate=2016-06-17}}</ref>, {{UKR}}, {{TUR}}, {{KAZ}}, {{ARM}} (1988 йылға тиклем), {{TKM}}, {{UZB}}, {{KGZ}}<ref>Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М. Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз. <!-- — ISBN 2131 Т11272 это тип заказа и номер тиража --></ref><ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50 000 in 1950.29</ref><ref name="books.google.com">{{книга|автор=Hafeez Malik|заглавие=Central Asia. The problem of Nagorno-Karabakh|ссылка=http://books.google.com/books?id=qkKOpAYG7zMC&pg=PA149&dq#v=onepage&q=&f=false|место=USA|издательство=Palgrave McMillan|год=1996|страницы=149—150|страниц=337|isbn=0-312-16452-1, ISBN 978-0-312-16452-2 }}</ref> |регионы = {{IRN}}: Көнбайыш Әзербайжан, Көнсығыш Әзербайжан, Ардебиль, Зенджан, Казвин, Хамадан, Кум; өлөшләтә Үҙәк Меркези, Гилян, Курдистан; Мазендеранда һәм Хөрәсән-Резавиҙағы анклавтар; [[Тәһран]], Кередж, [[Мәшһәд]] ҡалаларында.<br>{{GEO}}: Марнеули, Болниси, Дманиси, Гардабани; компакт рәүештә Сагареджола, Каспиҙа, Мцхетала, Цалкала, Лагодехиҙа, Карелиҙа, Тетри-Цкарола, Гориҙа, Телавиҙа; [[Тбилиси]], Рустави, Дедоплис-Цкаро ҡалаларында.<br>{{RUS}}: компакт рәүештә [[Дағстан]]да (Дербент районы, Табасаран районы, Рутуль районы, Кизляр районы); шулай уҡ Рәсәйҙең бик күп ҡалаларында.<br>''[[Төркиә]]лә'': компакт рәүештә Карста, Ыгдыр илендә, Эрзурум илендә; шулай уҡ Төркиәнең бик күп ҡалаларында. |официальный язык = {{AZE}}<br>{{RUS}}:<br> : {{DAG (RUS)}}<ref>Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков: [[русский язык|русский]], [[аварский язык|аварский]], [[агульский язык|агульский]], азербайджанский, [[даргинский язык|даргинский]], [[кумыкский язык|кумыкский]], [[лакский язык|лакский]], [[лезгинский язык|лезгинский]], [[ногайский язык|ногайский]], [[рутульский язык|рутульский]], [[табасаранский язык|табасаранский]], [[татский язык|татский]], [[цахурский язык|цахурский]], [[чеченский язык|чеченский]], имеют свою письменность и функционируют как государственные.</ref> |регулирующая организация = [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы]] |число носителей = 25—30 млн<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb Ethnologue total for South Azerbaijani] plus [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj Ethnologue total for North Azerbaijani]</ref><ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm «Peoples of Iran»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People «Iran: People»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran’s total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, «The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran»], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, March 2008: 12-20 %of Iran’s total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 «Iran»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311041453/http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 |date=2007-03-11 }}, ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people'' . Retrieved 30 July 2006.</ref>. |рейтинг = 30 |категория = Евразия телдәре |классификация = ''Алтай телдәре'' (гипотетик ғаилә) : Төрөк телдәре|Төрөк тармағы ::Уғыҙ телдәре|Уғыҙ төркөмө ::: Уғыҙ-сельджук төркөмсәһе<ref>[https://books.google.ru/books?id=s-nVAAAAMAAJ&q=огузо-сельджукская+подгруппа&dq=огузо-сельджукская+подгруппа&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjey6384NnKAhXGDSwKHeeFBk0Q6AEIOTAH «Алтайская семья языков и её изучение» Стр. 17] // [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]]., Изд-во «Наука», 1981</ref> |письмо = латиница (Әзербайжанда) <br> кириллица (Дағстанда / Рәсәй) <br> ғәрәп яҙмаһы (Иранда) |ГОСТ 7.75-97 = азе 025 |ISO1 = az |ISO2 = aze |ISO3 = aze, azj, azb, qxq, slq }} [[File:Map of Azeri dialects.png|thumb|Әзербайжа́н теле диалекттары]] '''Әзербайжа́н теле''' (үҙатамаһы: ''Azərbaycan dili'', آذربايجان ديلی, ''Азәрбајҹан дили'') — алтай телдәр ғаиләһенә ҡараған, шул уҡ ваҡытта ҡыпсаҡ ареалына ҡараған ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары булған, төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағына, уғыҙ телдәренең уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел, әзербайжан халҡының теле. Морфологик төҙөлөшө буйынса әзербайжан теле агглютинатив, синтетик тел{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. Әзербайжан теленең лексикаһы һәм фонетикаһына фарсы теле һәм ғәрәп теле ҙур йоғонто яһаған. XX быуат дауамында әзербайжан яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта әзербайжандар өс төрлө яҙма менән файҙаланалар: Иранда ғәрәп яҙмаһы, — Әзербайжанда — латиница һәм Дағстанда (Рәсәй) — кириллица. Әзербайжандың дәүләт теле һәм Дағстандың (Рәсәй) дәүләт телдәренең береһе булып тора. Әзербайжандарҙың компакт йәшәгән урындарында, Иранда (Иран Әзербайжаны) һәм Грузияла (Квемо-Картли) таралған. Әзербайжан телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 25—30 миллион кеше булған. == Атамаһы хаҡында == {{Фоторяд|ш1=200|Төрөк-татар теле грамматикаһы.jpg|ш2=230|Page from the Chrestomathy by Mirza Shafi Vazeh.jpg|текст=1. Александр Ҡасим улы Казембәк. «Төрөк-татар теле грамматикаһы» (1846) 2. Мирза Шафи Вазех һәм Тифлис гимназияһының көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев төҙөгән «Әзербайжан һөйләше (наречиеһы) татар хрестоматияһы»ның бер бите (1852 йыл)|align=left}} Рәсәй империяһында бөтөн төрөк телдәре, шуның эсендә әзербайжан теле лә, ғәҙәттә ''татар'' теле тип аталған. Тағы ла «ҡаф тауы татар теле» тигәне лә осрай<ref>{{книга|автор=Садыхов М.|заглавие=М. Ф. Ахундов и русская литература|издательство=Язычы|место=Баку|год=1986|страницы=135}}</ref>. XIX быуат баштарында бындай атаманан бер аҙ тайпылыш күҙәтелә башлаған. Үҙенең 1831 йылда Николай Алексеевич Полевойға хатында рус яҙыусыһы Александр Александрович Бестужев-Марлинский «адербиджан-татар» һүҙлеген бер ерҙән дә таба алмауы хаҡында яҙған<ref>{{книга|заглавие=Бестужев-Марлинский А. А. Кавказские повести|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=Спб.|год=1995|страницы=500|isbn=5-02-027932-3}}</ref>. Санкт-Петербург университеты Көнсығыш факультетының беренсе деканы Казембәк Александр Ҡасим улы (Мирза Казембәк) XIX быуаттың беренсе яртыһында тәүге тапҡыр «әзербайжан теле» тигән терминды ғилми нигеҙләгән һәм ҡулланған, шуның менән бергә «адербиджан теле» тип яҙған<ref>{{книга|автор=Гусейнов Г.|заглавие=Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века|издательство=Азербайджанское гос. изд-во|год =1958|страницы=126}}<blockquote>{{oq|ru|Профессором Мирзой Казем-Беком написано более 110 научных трудов, многие из них трактуют об общественно-политических и философских течениях на Востоке; в особенности следует отметить исследования Казем-Бека в изучении азербайджанского языка. Мирза Казем-Бек, более, чем 100 лет тому назад, создал основные принципы научной грамматики азербайджанского языка. Следует также отметить, что именно он впервые научно обосновал и употреблял термин «азербайджанский язык». Причем он писал «адербиджанский» Говоря о своих исследованиях в области изучения азербайджанского языка, Казем-Бек писал: «Я счастлив тем, что первый мог писать так пространно об этом предмете. Я сделал теперь для русского поколения молодых ориенталистов, сколько дозволили мне мои досуги».}}</blockquote></ref>. 1852 йылда шағир Мирза Шафи Вазех Тифлис гимназияһы көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев менән хеҙмәттәшлектә "Әдербейжан теленең (наречиеһының) татар хрестоматияһы"н төҙөгән<ref name="Ениколопов"/>. Шул уҡ йылда Төньяҡ Фарсыстан буйлап сәйәхәт иткән Илья Николаевич Березин ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәр яҙып ҡалдырған. «Әдербейджан наречиеһы» тигән термин менән бер рәттән ул шулай уҡ: ''«Иран Әдербайжанында өлкәнең атамаһын йөрөткән төрөк теленең үҙенсәлекле наречиеһы өҫтөнлөк итә»'' тип яҙған<ref>{{книга |автор = [[Березин, Илья Николаевич|Березин И. Н.]] |заглавие = Путешествие по Северной Персии |издательство = |место =Казань |год = 1852 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. 1857 йылда Лазарь Захарович Будаговтың «Төрөк-татар әдербәйжан наречиеһына ғәмәли ҡулланма»һы баҫылып сыға. Новочеркасск гимназияһының Көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Мирза Абулғасан Везиров төҙөгән һәм 1859 йылда яҙылған «Татар-әдербижан наречиеһы дәреслеге» баҫылып сыға<ref>{{книга |автор = |заглавие =История Азербайджана |том =2 |место =Баку |издательство = Изд-во АН Азербайджанской ССР |год = 1960 |страницы = 331 |isbn = }}</ref>. Ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәре телде тейешенсә дөрөҫ атау яҡлы булып сығыш яһаған. Мәҫәлән, Кешкюль (Kəşkül jurnal)ын сығарыусы, тифлис кадет корпусы мөғәллиме Джалал Эфенди Унсизаде (Cəlal Ünsizadə) рәсәй властарына уға «Әзербайжан» атамалы гәзитен сығарыуҙы рөхсәт итеүҙәрен һораған, һәм был теләктең төп сәбәбен аңлата {{Начало цитаты}} Ҡаф тауы артында йәшәгән төп мосолман халҡы әзербайжан наречиеһы тип аталған телдә һөйләшә һәм ҡырым татарҙары һәм ҡазан татарҙары һөйләшкән телде аңламай, ә сттән килгән халыҡтың аҙ ғына өлөшө фарсы һәм ғәрәп телендә һөйләшә … Был мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн, Тифлис ҡалаһында, көн элгәре цензураны рөхсәт иткән, «Әзербайжан» тип аталған һәм ябай халыҡсан әзербайжан телендә сыҡҡан гәзит формаһындағы хәҙерге заман баҫмаһы кәрәк{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=280—281}}. {{Конец цитаты}} XIX—XX быуаттың башында шулай уҡ әзербайжан-татар теле тигән атама ла ҡулланылған, ләкин ундай атама юғала барған һәм эҙмә-эҙлекле: төрөк, әзербайжан-төрөк һәм әзербайжан терминдары менән алмаштырылған<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-2011.htm|title=ТАТАРСКИЕ ЯЗЫКИ|publisher=Литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DJrBWBk|archivedate=2012-02-05}}</ref>. Ираника Энциклопедияһы авторҙары фекере буйынса, Иосиф Сталин телде төрөк атамаһынан әзербайжан тигәнгә күсереү тураһында күрһәтмә биргән<ref name="Multiple Authors">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index|заглавие=Azerbaijan||автор=Multiple Authors}}{{oq|en| Then, by the order of Joseph Stalin, the name of the formal language of Azerbaijan was changed from Turkish to Azeri. Both the adoption of Azerbaijan for the region and Azeri for the language of the new entity are historically and linguistically questionable (for detail discussion of these developments in the 19th and early 20th centuries, see Tadeusz Swietochowski, Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition, New York, 1995; Idem, Russian Azerbaijan 1905-1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community, Cambridge, 1985, Repr. 2005).}}</ref>. Әзербайжан Халыҡ фронты идара иткән йылдарҙа дәүләт кимәлендә «әзербайжан» атамаһын «төрөк» тигән атамаға алмаштырыу сәйәсәте үткәрелгән. Шулай, 1992 йылдың декабрендә парламент дәүләт теле тураһында закон ҡабул иткән, һәм уны әзербайжан түгел, төрөк тип атау тәҡдим ителгән<ref name="Коммерсантъ">{{статья |автор = ИГОРЬ Ъ-ЩЕГОЛЕВ |заглавие = Азербайджан получил государственный язык |ссылка = http://www.kommersant.ru/doc/34638 |издание = Газета [[Коммерсантъ]] №69 |издательство = |место = |год = 24.12.1992 |страницы = |isbn = }}</ref>. 1993 йыл аҙағында власҡа Гейдар Алиев килеү менән дәүләт теле элеккесә әзербайжан тип атала башлаған (1995 йылғы Конституция)<ref>[http://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=2618 1995 йылдың 12 ноябрендә ҡабул ителгән Әзербайжан Республикаһы конституцияһы]</ref>. Инглиз телендәге Ираника энциклопедияһы (Encyclopædia Iranica) әзербайжан телен «Azeri Turkish» (әзербайжан төрөк) йәки ябай ғына «Azeri» тип атаған<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish]</ref>. == Лингвогеография == [[Файл:Azeri_language.png|мини|450px|Әзербайжан теленең таралыу картаһы. Лингвистик яҡтан ҡатнаш зоналар диагоналдәр менән күрһәтелгән. Тура һыҙыҡ менән — Ҡарабах әрмән-әзербайжан конфликтына тиклемге әзербайжан телендә һөйләшкән өлкәләр (1988 йылдан башлап)]] Әзербайжан теле башлыса 98 % халыҡтың туған теле булған Әзербайжан илендә<ref>[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ İnzibati — ərazi bölgüsü, əhalinin sayı və tərkibi. Əhalinin milli tərkibi, ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü.] Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.{{ref-az}}</ref>, һәм Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларында (иң тәүҙә Көнбайыш Әзербайжанда һәм Көнсығыш Әзербайжанда, шулай уҡ Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйында: Галуга) һәм төньяҡ Ираҡта (мәҫәлән, Киркукта таралған)<ref>{{статья |автор =G. Doerfer |заглавие = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 245—248 |isbn = }}</ref>. Юғарыла күрһәтелгән илдәрҙән тыш, әзербайжан теле шулай уҡ әзербайжандарҙың компакт йәшәгән ерҙәрендә: Грузияла (Квемо-Картли крайы), Рәсәйҙә (Дағстан), төрөк провинциялары Карс һәм Ыгдыр илдәрендәге әзербайжан диаспораһы араһында таралған. 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә әзербайжан телендә һөйләшеүселәр һаны 473,044 кеше тәшкил иткән<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-05.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 142 |isbn = }}</ref>, шуларҙан тик 368,173 кеше генә әзербайжан<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 144—145 |isbn = }}</ref> (әзербайжандарҙың дөйөм һаны 603,070 кеше тәшкил иткән)<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 9 |isbn = }}</ref>. == Диалекттары == === Классификацияһы === Ҡаф тауындағы әзербайжан теленең 4 диалект төркөмө бар<ref name=autogenerated2/><ref name="Языки народов СССР"/>: * '''көнсығыш''': баҡы, дербент, кубин һәм шемаха диалекттары, муган һәм ленкоран һөйләштәре; * '''көнбайыш''': ҡарабах, гянджа һәм казах (ҡаҙаҡ теле менән бутамаҫҡа) диалекттары, айрум һөйләштәре; * '''төньяҡ''': шекин диалекты, закатал-ках һөйләше; * '''көньяҡ''': нахичеван, тебриз һәм ордубад диалекттары, ереван һөйләше<ref name=autogenerated2/>. Профессор М. А. Ширалиев әзербайжан теленең алты диалект төркөмөн айыра: * ''' көнсығыш:''' кубин, баҡы, шемаха, сальян һәм ленкоран * ''' көнбайыш:''' казах, борчали һәм айрум * ''' төньяҡ:''' нухин, закаталь һәм куткашен * ''' көньяҡ:''' нахичеван, ордубад, ереван * ''' үҙәк:''' кировабад һәм ҡарабах * ''' Ирандағы әзербайжан теленең диалекттары'''<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая советская энциклопедия |том = 1 |ссылка = http://books.google.com/books?ei=35RYTrjBDNCSswae75GVCw&ct=result&hl=ru&id=x9obAAAAIAAJ&dq=%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0+%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2++%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&q=%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |издательство = Государственное научное издательс︣тво |год = 1949 |страницы = 486 |isbn = }}{{oq|ru|По схеме проф. М. А. Ширалисва в А. я. различаются следующие шесть диалектальных групп: 1) восточная (кубинский, бакинский, шемахинский, сальянский и ленкоранский диалекты); 2) западная [газахский (не смешивать с казахским языком Казахской ССР), борчалинский и айрумский диалекты]; 3) северная (нухинский, закатальский и куткашенский диалекты); 4) южная (нахичеванский, ордубадский, ереванский диалекты); 5) центральная (кировабадский и карабахский диалекты); 6) диалекты Южного Азербайджана (за пределами СССР).}}</ref>. Ирандағы әзербайжан теле диалекттары: тебриз, урмий, хой, кушчи (Үҙәк остан), марагин, меренд, урьянтепин (Көнбайыш Әзербайжан), туркменчай (Көнсығыш Әзербайжан), ардебиль, сараб, миан, ә шулай уҡ анклавлы: галугях (Мазендеран) һәм Лотфабад һәм Дергез (Хөрәсән-Резави) диалекттары<ref>{{книга |автор = Keith Brown, Sarah Ogilvie. |заглавие = Concise encyclopedia of languages of the world |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&q=ardabil#v=snippet&q=tebriz&f=false |издательство = Elsevier |год = 2009 |страницы = 112—113 |isbn = 0-08-087774-5, ISBN 978-0-08-087774-7 }}</ref>. Бынан тыш, күсеүсән һөйләштәр — геокчай (көнсығыш һәм көнбайыш диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә), агдаш (көнсығыш һәм төньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә) һәм джебраиль (көнсығыш һәм көньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә)<ref>{{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Диалекты и говоры азербайджанского языка |заглавие = Диалекты тюркских языков: очерки |издательство = «Восточная литература» РАН |место =М. |год = 2010 |страницы = 37 |isbn = 978-5-02-036421-9 }}</ref>. === Дөйөм мәғлүмәттәр === Генетик билдәһе буйынса әзербайжан теленең ике диалект тибы айырыла: уғыҙ (көнбайыш һәм көньяҡ группы диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө) һәм ҡыпсаҡ (көнсығыш һәм төньяҡ диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө)<ref name="Language">{{книга |автор = |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =1 |год = 1997 |страницы = 50 |isbn = 5-02-011237-2 }}</ref>. Диалектах араһындағы айырымлыҡ башлыса фонетикала һәм лексикала сағыла. Мудрак Олег Алексеевич, глоттохронология методтары ярҙамында төрөк телдәрен морфология һәм тарихи фонетикаға нигеҙләнеп төркөмләгәндә, телдәр араһындағы айырымлыҡтың проценттарҙағы анализы һөҙөмтәләре дөйөм әзербайжан теленән нухин диалектын айырып сығарыу Тамерлан (Тимур) дәүеренә тура килгәнлеген иҫбатлаған (~1360 г.)<ref>{{книга |автор = [[Мудрак, Олег Алексеевич|Мудрак О. А.]] |часть =Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики |заглавие = Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |ответственный =Отв. ред. Э. Р. Тенишев |год = 2002 |страницы = 729—730, 735 |isbn = 5-02-022638-6 }}</ref> Бынан тыш, Иран, Төркиә һәм башҡа илдәр территорияларында әзербайжан теле диалекттарына ҡаратылған наречиелар бар (мәҫәлән, афшар теле, кашкай наречиеһы, айналлу теле, баят (уғыҙ), шахсевен, каджарҙар (халыҡ) һ.б.). == Тарихы == Әзербайжан теле үҙенең тамыры менән VII—X быуаттарҙағы хәҙерге төрөк телдәренең уғыҙ тел тармағы өсөн тәүтел булып торған Үҙәк Азия уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |заглавие =Тюркские языки |издательство =Издательство восточной литературы |место =М. |том = |год = 1960 |страницы = 139 |isbn = }}</ref>. Төрөктәрҙең айырым төркөмдәре<ref name="gumilevica">[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2510.htm «История Востока» (Восток в средние века — с XIII в. х. э.)]</ref> хәҙерге Әзербайжан территорияһына Урта быуаттарҙа килеп урынлашҡан (хазарҙар, болғарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы) һ.б.), ләкин тәүләп<ref name="gumilevica"/> төрөк-уғыҙҙарҙың ҙур төркөмө Ҡаф тауы артына XI—XIII быуаттарҙа сельджук баҫып алыуҙар дәүерендә килгән<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|102}}{{oq|ru|Ләкин халыҡтың төркиләшеүе башланыуҙың хәл иткес рубежы - XI быуат. Ошо ваҡытта Әзербайжанға баҫып алыусыларҙың яңы тулҡыны ябырыла. Хәҙер инде Урта Азиянан килгән төрөк-сельджуктар булған. Улар Византия менән уңышлы һуғыша һәм, 1071 йылда Манцикирт янында еңгәс, Ҡаф тауы арты территорияһының күпселек өлөшөн үҙҙәренә буйһондорғандар. Именно с этих пор население Северного Азербайджана подверглось интенсивной тюркизации.}}</ref>. Әзербайжан теле Әзербайжан территорияһында, уғыҙ элементтары өҫтөнлөклө булған, уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәренә нигеҙләнеп формалашҡан<ref>{{статья |автор = Ширалиев М. Ш. |заглавие = О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка |издание = [[Вопросы языкознания]] |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |номер= 1 |год = 1958 |страницы = 78 |isbn = }}</ref>. Диалекттарҙан юғарыраҡ торған (лингвистика) койне фольклор материалдарында сағылған, мәҫәлән «Минең Ҡорҡот олатайым китабы»{{sfn|Ширалиев|1996|с=160}}<ref>{{книга | автор = Мирра Моисеевна Гухман | заглавие = Типы наддиалектных форм языка | ссылка = https://books.google.ru/books?id=f2JiAAAAMAAJ&q=наддиалектный+характер+книга+моего+деда+коркута&dq=наддиалектный+характер+книга+моего+деда+коркута&hl=ru&sa=X&redir_esc=y | место = Институт русского языка (Академия наук СССР) | издательство = Наука | год = 1981 | страницы = 78 | страниц = 308 }}</ref>. Совет көнсығышты өйрәнеүсе тарихсы Сумбатзаде Али Сойбат Сумбатович әзербайжан теле ул ваҡытта ''«күпселеген уғыҙ төркөмө характерындағы тел булған һәм нигеҙҙә әзербайжандарға ла, төркмәндәргә һәм төрөктәргә лә аңлашылған»'' ти{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=260—261|quote=Нет сомнения в том, что персидский язык был более древним, развитым и богатым, а тюркско-азербайджанский — относительно молодым и ставшим, как мы видели, литературным языком лишь с XI—XIV вв. […] Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода в значительной мере носил общетюркский характер огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племён, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язык тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого процесса (XVI—XVIII вв.) является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализированных в книге М. Джангирова «Образование азербайджанского национального литературного языка».}}. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер (инглизсә яҙылышта: Gerhard Doerfer), үҙ сиратында, башланғыс периодта әзербайжан һәм төрөк телдәре араһында айырма бик аҙ булған, ти<ref name="iranica">{{статья |автор = G. Doerfer |заглавие = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 245—248 |isbn = }}{{oq|en|The early Azeri texts '''are a part of the Old Osmanli literature (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small'''). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.).}}</ref>. Әзербайжан әҙәби теле үҫешендә төркиәтсе һәм этнограф Николай Александрович Баскаков өс период айырған<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |заглавие =Тюркские языки |издательство =Издательство восточной литературы |место =М. |том = |год = 1960 |страницы = 140 |isbn = }}</ref>: * XIV—XVI быуаттар — әҙәби әҫәрҙәр фарсы телендә яҙылған дәүерҙә ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре менән тулған иҫке әзербайжан теле үҫеше. * XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуат башы — әҙәби әзербайжан теле, дөйөм халыҡ йәнле теленә яҡынайып, милли әҙәби әзербайжан теле нормаларын ҡабул итә. * Октябрь революцияһынан һуң — әҙәби әзербайжан теле "әзербайжан социалистик теле"нә әүерелә. «Көнсығыш тарихы» хеҙмәтендә Анатолий Петрович Новосельцев үҙ аллы әзербайжан теленең айырылып сығыу ваҡыты итеп XIV быуатты билдәләй<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века |ссылка = http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2510.htm |издательство = Восточная литература |место = М. |год = 2002 |страницы = 515 |isbn = 5-02-017711-3, 5-02-018102-1 }}{{oq|ru|Проникновение тюрок в Восточное Закавказье постепенно привело к тюркизации значительной части местного населения, что положило именно в ХI-ХIII вв. начало формированию тюркоязычной азербайджанской народности. Однако отделять тюрок Азербайджана и Восточного Закавказья от малоазиатских до XV-XVI вв. вряд ли правомерно, хотя уже к XIV в. восточнотюркские наречия этого малоазиатско-западноиранско-закавказского региона выделились как самостоятельные. Знаменитый поэт Несими, живший в арабских странах, считается одним из ранних азербайджанских писателей.}}</ref>. Илья Павлович Петрушевский фекеренсә, был периодта әзербайжан телендә көньяҡ Әзербайжан халҡының бик күп өлөшө һөйләшкән инде<ref>{{статья |автор = [[Петрушевский, Илья Павлович|Петрушевский И. П.]] |заглавие = Государства Азербайджана в XV веке |издание = Известия АзФАН СССР |издательство = |место = Баку |номер= 7 |год = 1944 |страницы = 77 |isbn = }}</ref>. А. С. Сумбатзаде фекеренсә, әзербайжан теленең бүтән уғыҙ телдәренән айырылыуы XVIII быуатҡа тамамланған{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=266|quote=Шулай итеп, беҙ XVIII быуатта әзербайжандарҙың, уғыҙ төркөмөндә айырып торорлоҡ, халыҡты халыҡ итеп билдәләүсе, үҙенсәлекле тулы ҡанлы теле формалашҡан тип раҫларға нигеҙебеҙ бар.}}. === XIV——XVIII быуаттар === Әҙәбиәт әзербайжан теленең үҫешендә мөһим роль уйнаған. Әзербайжан теле — иҫке яҙма төрөк телдәренең береһе{{sfn|Ширалиев|2001|с=50}}. Яҙма, классик әзербайжан әҙәбиәтенең башы монгол баҫып алыуынан һуң башлаған. Әзербайжан теленең тәүге яҙма һәйкәлдәре XIII быуатҡа ҡарай<ref>{{книга |автор = Будагова З. |заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) |издательство =Элм |место =Баку |год = 1982 |страницы = 5 |isbn = }}</ref>. Килеп еткән әҙәби әҫәрҙәрҙең иң иртә авторы XIII быуат аҙағында—XIV быуат башында йәшәгән шәйех Ғасаноғлы Иззеддин («Пуре-Гасан») булған<ref name="JaBu">{{статья |автор =H. Javadi, K. Burrill |заглавие = AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 251—255 |isbn = }}{{oq|en|A written, classical Azeri Turkish literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. <br>It was in the 13th and 14th centuries that a stylized poetry began to develop, partly due to Eastern Turkic traditions brought from Khorasan during the Mongol occupation. An early example is a couple of verses of Turkish and Persian poetry attributed to the late-13th-century minor poet Sheikh ʿEzz-al-Din Esfarāʾini, known as Ḥasanoḡlu or Pur-e Ḥasan (cf. Heyʾat, 1979, p. 26).}}</ref>. Шул периодтан шиғриәт үҫешә башлаған<ref name="JaBu"/>. Ғасаноғлының замандашы — XIV быуат башында ижад иткән баҡы шағиры Насирҙың төрөк (әзербайжан) телендәге шиғыры (бишюллыҡ) беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән<ref>{{книга |автор = [[Ашурбейли, Сара Балабек кызы|Ашурбейли С.]] |заглавие = История города Баку |издательство =Азернешр |место =Баку |год = 1992 |страницы = 191 |isbn = 5-552-00479-5 }}</ref>. XIV быуат аҙағы—XV быуат башы шағиры Нәсими, әзербайжан шиғриәтенең беренсе шедеврҙарын ижад итеп, әзербайжан әҙәби теленә нигеҙ һалған. Әҙәби телде байытыр өсөн ул халыҡсан йәнле һөйләү теленән һәм ауыҙ-тел ижадынан алынған ғибрәтле хикәйәләр (притчалар), тәрән мәғәнәле фекерҙәр (изречения), миҫалдар, идиомалар һ.б. киң файҙаланған. Британника Энциклопедияһына ярашлы, әзербайжан әҙәби теле XV быуатта үҫешә башлаған һәм XVI быуатта юғары үҫеш кимәленә еткән<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/609955/Turkic-languages/80005/Literary-languages|заглавие=Turkic languages}}{{oq|en|An Azerbaijani literary language began to develop in the 15th century. <br>... <br>Azerbaijani reached a high level of development in the 16th century.}}</ref>. <!-- Согласно [[БСЭ]] литературный язык начал складываться с XI века<ref name="bse">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/..|title=Азербайджанский язык|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Bz8Ouyv7|archivedate=2012-11-07}}{{oq|ru|В разговорном азербайджанском языке я. наблюдается значительное количество диалектов, которые объединяются в следующие группы: восточную (кубинский, дербенский, бакинский, шемахинский, муганский и ленкоранский); западную (казахский, карабахский, гянджинский и айрумский); северную (нухинский и закатало-кахский); южную (нахичеванский, ордубадский, тебризский диалекты и '''ереванский говор''')}}</ref>.--> [[Файл:Garden of Pleasures by Muhammad Fuzuli.jpg|thumb|left|Физулиҙың «Бәхетлеләр баҡсаһы (Хадикат ус-суада)» әҫәренең әзербайжан телендә яҙылған биттәре, Бағдад. XIX быуат башы (Шекин ханлығы мисәте менән). Әзербайжан тарихы музейы]] XVI—XIX быуаттың башында Әзербайжандың күп өлөшө Сефевид дәүләтенә, ә артабан сығышы менән төрки телле иран шаһтары династияһы идара иткән Каджар Иранына ингән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Баку, губернский город}}</ref>. Бер йөҙйыллыҡҡа яҡын аралыҡта Сефевидтар Дәүләтендә әзербайжан теле һарай, армия һәм хөкөм теле булып хеҙмәт иткән<ref>{{cite news | title=Turkic-Iranian contacts i. Linguistic contacts|publisher=[[Encyclopædia Iranica]]|author=John R. Perry| url=http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-iranian-contacts-i-linguistic| date=January 24, 2006}}{{oq|en|In the 16th century, the Turcophone Safavid family of Ardabil in Azerbaijan, probably of Turkicized Iranian (perhaps Kurdish), origin, conquered Iran and established Turkic, the language of the court and the military, as a high-status vernacular and a widespread contact language, influencing spoken Persian, while written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content.<br>Перевод: В XVI веке тюркоязычная семья Сефевидов из Ардебиля в Азербайджане, вероятно, тюркизированного иранского (возможно, курдского) происхождения, завоевала Иран и установила тюркский — язык судопроизводства и армии, в качестве разговорного языка элиты и широко распространённого в общении, который повлиял на разговорный персидский; в то время как письменный персидский — язык высокой литературы и гражданской администрации, остался практически в неизменном состоянии.}}</ref><ref name="savory07">{{Cite book | last = Savory | first = Roger | authorlink = | coauthors = | year = 2007 | title = Iran Under the Safavids | publisher= Cambridge University Press | isbn = 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2 | url = http://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&pg=PA213 | pages = 213 | quote = }}{{oq|en|qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times}}</ref><ref name="mazzaoui">{{Cite book | last = Mazzaoui | first = Michel B. | authorlink = | coauthors = Canfield, Robert | year = 2002 | title = Turko-Persia in Historical Perspective | publisher = Cambridge University Press | chapter = Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period | isbn = 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5 | url = http://books.google.com/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86#PPA87,M1 | pages = 86–87 | quote = }}{{oq|en|Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).}}</ref><ref>[[Минорский, Владимир Фёдорович|Vladimir Minorsky]]. «The Poetry of Shah Ismail», ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.</ref><ref name="cambridge">Laurence Lockhart, Peter Jackson. ''The Cambridge History of Iran'', Cambridge University Press, 1986, p. 950, ISBN 0-521-20094-6</ref><ref name="Ronald W. Ferrier 1989. pg 199">Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. pg 199</ref>. Әҙәби әзербайжан теле һәм әҙәбиәте үҫешенә үҙенең шиғырҙарын Хатаи псевдонимы менән яҙған шаһ Исмаил I ҙур өлөш индергән. Шаһтың лексикаһын тикшереүсе М. Джавадова билдәләүенсә, Хатаи ''«XVI быуаттың беренсе сирегендә әзербайжан әҙәби телен формалаштырыуҙа, раҫлауҙа һәм байытыуҙа мөһим роль уйнаған. Ул әзербайжан теленең бөтөн нескәлектәрен һәм һүҙлек фондын файҙаланған оҫта шағир булған. Был яҡтан уның „Дех-намэ“ әҫәре, үҙенең һүҙлек үҙенсәлектәре буйынса беҙҙең телебеҙ тарихындағы иң өлгөлө әҫәренең береһе, ҙур ҡиммәткә эйә»''{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=225}}. Шағир үҙе, Исмаил шаһ, әҙәбиәтселәрҙе ҡанат аҫтына алған һәм һарайында шағирҙар элитаһын йыйған, улар араһында әзербайжан телендә яҙған Хәбиби, Сурури, Матеми, Шаһи, Ғасими, Кишвәри булған. XVIII быуаттың икенсе яртыһында әзербайжан теле Кубин ханлығының дәүләт акттары, идара учреждениеларының рәсми яҙышыу теленә әүерелгән{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=263—264|quote=Во второй половине XVIII в. азербайджанский язык впервые становится языком государственных актов, официальной переписки в административных учреждениях, в частности, в канцелярии Северо-восточного объединения, созданного Фатали-ханом. Об этом свидетельствуют сохранившиеся в русских архивах тексты разных документов подобного характера. Так, например, в документе на азербайджанском языке, направленном в феврале 1768 г. Кизлярскому коменданту русским чиновником, находившимся в то время в гор. Шемахе, очевидно, кумыком по национальности Темур-беком, было написано: «Кубинский Фатали-хан со внуком Аджи Челебиевым, Усейн-ханом, собрав войска свои, приняли движение... к новой и старой Шемахе, которыми без войны овладели». Сохранился текст соглашения, заключённого в апреле 1776 г. между южнодагестанскими феодалами и Фатали-ханом, об их примирении. В этом соглашении на чисто азербайджанском языке было написано следующее: «Между нами и дербентским, и кубинским Фатали-ханом в наши дела подводим черты и соглашаемся на примирение».}}. === XIX быуаттан башлап === XVI—XVII быуаттарҙан башлап Мөхәммәт Физули, Ковси Табризи һәм башҡа әзербайжан авторҙары хеҙмәттәрендә әзербайжан әҙәби телнең һәм йәнле һөйләү теленең яҡынайыуы башлана, тип билдәләй Н. Г. Волкова. Уның фекеренсә, XIX йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында әзербайжан әҙәби теле йәнле һөйләш теле менән тулыһынса яҡынайған<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |том = 4 |год = 1969 |страницы = 26 |isbn = }}{{oq|ru|Әзербайжан әҙәби теле нигеҙҙә уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре базаһында үҫешкән, әммә ғәрәп һәм фарсы телдәренең ҙур йоғонтоһо күҙгә ташлана. Әзербайжан әҙәби теленең ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туҡланыуы уны халыҡсан һөйләш теленән байтаҡҡа алыҫлаштырған. Әзербайжан әҙәби теленең тарихы яҡынса XIII быуатта башланһа ла, хатта XIV—XVI быуаттарҙа ла әҫәрҙәр башлыса фарсы телендә ижад ителгән. В XVI—XVII вв. более заметно начинает проявляться тенденция сближения литературного языка с разговорным азербайджанским: в творениях Мухаммеда Физули, Говси Тебризи и др. В произведениях поэта XVIII в. Вагифа эта тенденция сближения литературного языка с разговорным проявилась ещё ярче. Таким образом, длительное время в Азербайджане существовало два литературных языка: 1) на азербайджанской основе и 2) на арабско-персидской, с элементами азербайджанского языка. Первый применялся в основном в ашугской поэзии, второй — в юридической литературе, исторических сочинениях и т. п. В 70—80-х годах прошлого столетия завершается процесс оформления азербайджанского литературного языка, который освобождается от многих арабизмов, некоторых тяжёлых арабско-персидских оборотов и тем самым ещё заметнее сближается с разговорным. Большую роль в ускорении этого процесса сыграло творчество М. Ф. Ахундова, Г. Зардаби и др.}}</ref> XIX быуатта Рәсәйгә ҡушылғанға саҡлы яҙма әҙәби тел ике өлкәлә үҫешкән: Көньяҡ Әзербайжанда (үҙәге Тебризда) һәм Ширванда (үҙәге Шәмәхәлә). Шуның менән бәйле ул ваҡытта Көньяҡ Әзербайжанда баҫылып сыҡҡан төрлө әҙәбиәттә (ғилми, нәфис, дини) ошо регион диалекты элементтары өҫтөнлөк иткән, ә Ширванда — ширван төркөмө диалекттары элементтары<ref>{{статья |автор = Ширалиев М. Ш. |заглавие = О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка |издание = [[Вопросы языкознания]] |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |номер= 1 |год = 1958 |страницы = 79 |isbn = }}</ref>. XIX быуаттың уртаһында уҡ баҡы һәм шәмәхә диалекттары базаһында хәҙерге әҙәби әзербайжан теле формалашҡан<ref name=autogenerated2>{{Из|БСЭ|заглавие=Азербайджанский язык|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61912/Азербайджанский}}</ref>. Әгәр Ҡаф тауы мосолмандары араһында фарсы телен аңлау ҡыйынлыҡ тыуҙырғанын һәм урындағы әзербайжан телендә яңы әҙәбиәт тә үҫешкәнен иғтибарға алһаң, Мирза Шафи Вазех (Мирза Шафи) һәм Григорьевтың йәнле һәм аңлайышлы телдә рус, әзербайжан һәм фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренең иң яҡшы өлгөләре 1852 йылда сығарған «Хрестоматия»һында бирелеүе бәхәсһеҙ<ref name="Ениколопов"/>. Шулай уҡ әйтергә кәрәк, 1852 йылдың башында уҡ Григорьевтың һәм Мирза Шафиҙың «татар-рус» һүҙлеге тамамланған<ref name="Ениколопов">{{книга | автор = [[Ениколопов, Иван Константинович|Ениколопов И. К.]] | заглавие = Поэт Мирза-Шафи | место = Б. | издательство = Издательство Азербайджанского филиала Академии наук СССР | год = 1938 | страницы = 70—71 }}</ref>. [[Файл:First eddition of Ekinchi newspaper in Museum of the History of Azerbaijan.jpg|thumb|Әзербайжан телендәге тәүге гәзиттең, «Экинчи» гәзитенең, беренсе баҫмаһы (1875). Әзербайжан тарихы музейы, Баҡы]] XIX быуаттың икенсе яртыһы осоро әзербайжан әҙәби теленең әүҙем үҫеше менән характерлана. Шуның менән бергә уның ҡулланыу сфераһы киңәйгән. Тап шуға, әзербайжан телен өйәҙ һәм ҡала училищеларының уҡыу пландарына индергәндәр. 1878 йылда, әзербайжан интеллигенцияһы вәкилдәренең талабы буйынса, Горий семинарияһы эргәһендә әзербайжан бүлеге асылған. Бының һөҙөмтәһе булып, уҡытыу яңы (усули-йәҙит) методы менән туған телдә алып барылған әзербайжан мәктәптәре барлыҡҡа килгән {{sfn|Асланов|1989|с=35}}. 1882 йылда әзербайжан телендә «Вэтэн дили» тип аталған тәүге дәреслек баҫылып сыҡҡан. XIX быуат һуңында уҡытыу ике телдә алып барылған рус-татар (йәғни рус-әзербайжан) мәктәптәре асылған. Уларҙа әзербайжан телен уҡытыу 1914 йылға тиклем дауам иткән, артабан, 1913/1914 йылдарҙан башлап, туған телдә уҡытыу тәүге ике класҡа ғына бирелгән{{sfn|Асланов|1989|с=35}}. Китаптарҙың тиражы һәм атамалары һанына ҡарағанда, революцияға тиклемге периодта улар бик күп булмаған. Улар, күпселек халыҡтың китап уҡыу мөмкинселеге булмаған саҡта, башлыса, йәмғиәттең өҫтөнлөклө ҡатламына тәғәйенләнгән булған. 1913 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Әзербайжанда дөйөм тиражы 173 мең экземпляр тәшкил иткән 273 баҫма берәмек сыҡҡан, тираждың тик 32 % ғына әзербайжан телендә баҫылған<ref>{{книга | автор = | заглавие =Развитие национально-русского двуязычия | место = М. | издательство = Наука | год = 1976 | страницы = 41 }}</ref>. === Лингва франка === Күп быуаттар дауамында әзербайжан теле бөтөн Фарсыстанда, Ҡаф тауында һәм көньяҡ-көнсығыш Дағстанда сауҙа һәм этник-ара мөнәсәбәттәрен лингва франка сифатында хеҙмәтләндергән. Уның трансрегиональ тәьҫире һәр хәлдә XVIII быуатҡа тиклем дауам иткән<ref>{{книга |автор = Keith Brown, Sarah Ogilvie. |заглавие = Concise encyclopedia of languages of the world |том = |ссылка = https://books.google.ge/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA111&dq=An+Azerbaijanian+koine%C2%B4&hl=ru&sa=X&ei=v9oCVfzdHsnWPdqlgdgN&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q=An%20Azerbaijanian%20koine%C2%B4&f=false |издательство = Elsevier |год = 2009 |страницы = 110—113 |isbn = 978-0-08-087774-7 }}</ref>. Үткән заманда әзербайжан теле Ҡаф тауында киң таралған булған. 1836 йылда сыҡҡан «Ҡаф тауы артындағы рәсәй биләмәләренә күҙәтеү»ҙә: ''«Ширванда өҫтөнлөк иткән тел Адербийжанда (Әзербайжанда) ҡулланылған һәм ғәҙәттә беҙҙә татар теле тип йөрөтөлгән туркоман теле … Ҡаф тауы артында был тел төрки, йәғни төрөк тип атала … яғымлылығы, музыкаллеге менән айырылып тора һәм тағы ла уны өйрәнеү еңеллеген дә ҡушһаң, уның был ерҙә ҡулланылышын Европала француз теленең ҡулланылышы менән сағыштырыуға бер ҙә аптырарлыҡ түгел»'' тип билдәләнгән.<ref>{{книга |автор = Садыхов М. |заглавие =М. Ф. Ахундов и русская литература |издательство =Язычы |место =Баку |год = 1986 |страницы = 137 |isbn = }}. А. А. Бестужев-Марлинский «Ҡыҙыл ашъяулыҡ» хикәйәһендә раҫлауынса: ''«Ҡаф тауы арты татар теле төрөк теленән айырыла, һәм уның менән, нәҡ Европала француз теле белгән кеүек, Азияны арҡырыға буй йөрөп сығырға мөмкин»''</ref> <!-- По этому поводу также высказалась писательница [[Шагинян, Мариэтта Сергеевна|Мариэтта Шагинян]]: ''«надо сказать, что в семье восточных языков азербайджанский язык представляет собой один из самых потенциальных и имеющих широкие перспективы распространения. Он чудесно ясен, лёгок и краток, он вобрал в себя всю восточную культуру речи, так что научиться ему не очень трудно, а овладев им, можно быть понятым на всём Востоке и можно понять почти все восточные языки»''<ref>{{книга |автор = [[Шагинян, Мариэтта Сергеевна|Шагинян М. С.]] |заглавие = Об искусстве и литературе, 1933-1957: статьи и речи |издательство = Советский писатель |место = М. |год = 1958 |страницы = 272 |isbn = }}</ref>--> Әзербайжан теленең милләт-ара аралашыу теле булараҡ өҫтөнлөклө хәле XIX быуаттың икенсе яртыһында көсәйҙе<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |том = 4 |год = 1969 |страницы = 33 |isbn = }}</ref>. Быуаттар дауамында әзербайжан теле көньяҡ Дағстанда лингва франка (милләт-ара аралашыу теле) хеҙмәтен үтәгән.<ref name="Muysken">{{книга |автор = Pieter Muysken |заглавие = Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics |том = 90 |ссылка = http://books.google.com/books?id=n9p4rl09ec0C&pg=PA74&dq=Azeri+language+Lingua+franca+in+Southern+Dagestan&hl=ru&ei=64xVTczcDcWG4gan26StBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&sqi=2&ved=0CEMQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false |издательство = John Benjamins Publishing Company |год = 2008 |страницы = 74 |isbn = 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0 }}{{oq|en|Languages used at present or in the past as lingua franca in the Caucasus <br>Azeri in Southern Daghestan <br>Kumyk in Northern Daghestan <br>Avar in Western Daghestan <br>Nogay in Northern Daghestan <br>Circassian in Western Caucasus <br>Russian across the Caucasus (since the second half on the 19th c.) <br>... <br>In the 16th- 17th centuries Azeri started to be used as a lingua franca in southern Daghestan by such peoples as Budukh, Kryz, Khinalug, Udi, Tsakhur, Rutul, Tabasaran, Lezgi, partially Avar ad Lak. In the Samur valley of Daghestan, until 1960s, the Rutuls, Tsakhurs, Lezgis and Laks have used a local Azeri koine for mutual communication}}</ref>, XVI—XVII быуаттарҙа ла ул Дағстанда һаман таралған булған әле<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Дагестана |издательство = Наука |место =М. |том =1 |год = 1967 |страницы = 279 |isbn = }}</ref>. XVIII—XIX быуаттарҙа әзербайжан теле Дағстан өлкәһенең Самур округында киң таралған; Самурская үҙәнендә ул милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған<ref name="Ocherki"/>. XIX быуатҡа саҡлы әзербайжан теле, ҡумыҡ һәм авар телдәре менән бер рәттән, тау итәгендәге һәм уйһыу ерле Дағстанда шулай уҡ лингва-франка булып хеҙмәт иткән<ref name="Muysken"/>. XIX быуат һуңында Дағстанға килгән К. Ф. Ган ''«бөтөн Дағстанда тиерлек төрөк-татар теле, әйтер кәрәк, интернациональ тел булыуы раҫ (факт)»'' тип яҙған<ref name="sergeeva">{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =93 |isbn = }}</ref>. Көньяҡ Дағстанда әзербайжан теле XX быуат урталарына саҡлы үҙенең милләт-ара аралашыу теле статусын һаҡлап ҡалған. Шулай, 1950-се йылдарҙа Леонид Иванович Лавров: ''«Көньяҡ Дағсстандың бөтөн ерендә тиерлек әзербайжан теле икенсе тел булып һанала»''тип билдәләгән<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =121 |isbn = }}</ref>. Мәҫәлән, рутулдар ''«өйҙә, эштә һәм йыйылышта үҙҙәренең туған теле менән файҙалана, ләкин әгәр йыйылышта был телде белмәгән башҡа халыҡ (лезгиндар, цахурҙар һ.б.) булһа, ораторҙар йыш ҡына әзербайжан телендә һөйләшәләр» тип хәбәр иткән''<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы = 128 |isbn = }}</ref>. Рутулдар өсөн яҙма төҙөүҙең «маҡсатҡа ярашһыҙлығының» бер сәбәбе булып, Л. И. Лавров билдәләгәнсә, «һәр рутулдың әзербайжан теле кеүек үҫешкән телде яҡшы белеүе торған». Агулдарҙың тик «Әзербайжанға эшкә килеп йөрөүсе сифатындағылары ғына» әзербайжан телен белгән<ref name="sergyuaz">{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =119 |isbn = }}</ref>. Бынан тыш, әзербайжан теле күрше халыҡтарҙың туған телдәрен аралашыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарған. Мәҫәлән, 1890—1907 йылдарҙа Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегендә ''«күрше булып йәшәгәнлектән һәм даими аралашҡанлыҡтан, табасарандар әзербайжандарҙың телен өйрәнгәндәр һәм аҙ-аҙлап үҙҙәренең туған телен оноталар»''тип билдәләнгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}}</ref> (в настоящий момент в табасаранской лексике много заимствований из азербайджанского языка)<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/108/321_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Табасаранский язык|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/619t4M0j2|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Кавказ телдәрен өйрәнеүсе Адольф Дирр табасаран теле буйынса хеҙмәт баҫтырып сығарған, һәм әзербайжан теленең табасаран теленә йоғонтоһо ''«һүҙлегендә генә түгел, хатта грамматикаһында ла күренә»'' тигән һығымта яһаған<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть = Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том = 9 |год = 1989 |страницы =113—114 |isbn = }}</ref>. Көньяҡ Дағстан буйлап йөрөгән Беккер түбәндәгене хәбәр иткән: {{цитата|Төрки-әзербейжан наречиеһы тат телен ҡыҫырыҡлай бирә; Дербент халҡы һәм сиктәш ҡаф тауы арты мосолман провинциялары менән аралашырға теләгән тау халҡы әзербайжан телен теләп өйрәнә; йыш ҡына шул наречиеға оҡшаһа ла, тәү ҡарауҙан бик аңлашылмаған телдә һөйләшкән башҡа тау халҡы ла әзербайжан телендә аралаша<ref name="sergeeva"/>.}} Дағстандан тыш, әзербайжан теле шулай уҡ ҡаф тауы арты халҡы араһында киң таралған. Ф. Т. Марков Әрмәнстандағы ассирийлылар үҙ-ара яңы арамей(айсор) телендә һөйләшкән, тип билдәләй ''«ә башҡа милләттәр менән аралашҡанда татар (йәғни әзербайжан телен)»'', Эриван өйәҙендә таралған дөйөм телде ҡулланалар<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Материалы экономических обследований Кавказа 1880-х годов как этнографический источник |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство =[[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |том = 8 |год = 1984 |страницы = 222 |isbn = }}</ref>. Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге байтаҡ ултыраҡтарҙа әзербайжан теле аварҙар һәм цахурҙарҙың үҙ-ара аралашыу теленә әйләнде (мәҫәлән, Юхары Чардахлар ауылында)<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть = Этнографические наблюдения в Азербайджане |заглавие = Полевые исследования Института этнографии 1982 |издательство =[[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1986 |страницы = 103 |isbn = }}</ref>. Г. А. Эзов үҙенең «Бөйөк Петрҙың әрмәндәр менән бәйләнеше» тигән китабында, әрмән документтарына аңлатмаһында «күпселеген татар (әзербайжан) һүҙҙәре менән сыбарланған әрмән йәнле һөйләү телендә яҙылған» тип билдәләгән, был яҙмалар әрмән теле диалекттарын өйрәнгәндә файҙаланырлыҡ материал була алыр ине<ref>{{книга |автор = Эзов Г. А. |часть = |заглавие = Сношения Петра Великого с армянским народом |издательство = Типография Императорской Академии Наук |том = |год = 1898 |страницы = |isbn = }}</ref>. 1861 йылдың 26 сентябрендә Ахты биләмәһендә Самур округында рус һәм әзербайжан телдәрен өйрәтеүсе донъяуи мәктәп асылған све<ref name="Ocherki">{{книга |автор = Рамазанов Х. Х., Шихсаидов А. Р. |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 262—265 |isbn = }}</ref>. 1923—1928 йылдарҙа әзербайжан теле дағстан мәктәптәрендә уҡытыу маҡсатында ҡулланылған берҙән-бер рәсми тел булған<ref>Lenore A. Grenoble. Language policy in the Soviet Union. Springer, 2003; p. 130.{{oq|en|1923 […] saw the beginnings of a strong anti-religion movement in Daghestan, emanating from the Party Government. A crucial part of this movement was the campaign against Arabic. Initially, this meant a move toward Azerbaijani, which was declared the sole language of instruction in 1923, a status that continued only briefly, until 1928, when it was replaced by Kumyk in schools. <br>''Перевод'': В 1923 году […] началось мощное движение против религии в Дагестане, исходящее из партийного правительства. Важнейшей частью этого движения являлась кампания против арабского языка. Первоначально это означало переход к азербайджанскому, который был объявлен единственным языком обучения в 1923 году. Этим статусом он пользовался недолго, до 1928 года, когда он был заменён в школах на кумыкский}}</ref>. 1952 йылға саҡлы рутуль мәктәптәрендә уҡытыу әзербайжан телендә алып барылған. Цахурҙарҙың 1938 йылдан 1952 йылға, уны рус теле менән алмаштырғанға саҡлы, әзербайжан теле шулай уҡ мәктәптә уҡытыу теле булған<ref>{{книга |автор = Талибов Б. Б. |часть = Цахурский язык |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =3 |год = 2005 |страницы =335 |isbn = 5-02-011267-4, 5-02-011237-2 (Т.2) }}</ref>. === XX быуат: хәҙерге көндәге статусы === ==== Совет Әзербайжаны ==== [[Файл:Declaration of independence of Azerbaijan in Azerbaijani.jpg|thumb|left|upright|Әзербайжан Демократик Республикаһы Бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларацияның әзербайжан (ул саҡтағы терминология буйынса «төрөк») телендәге тексы.]] 1918 йылдың майында көньяҡ-көнсығыш Ҡаф тауы арты территорияһында бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) иғлан ителгән. Яңы барлыҡҡа килгән дәүләттә ниндәй тел — төрөкмө әллә әзербайжанмы — дәүләт теле булыуын хәл итерлек уртаҡ ҡараш булмаған<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|34-35}}{{oq|ru|Мало того, поначалу в Азербайджане даже не было согласия относительно того, какой язык положить в основу литературного языка нового государства — турецкий или азербайджанский (Swietochowski, 1991. Р. 57—61; 1995. Р. 68-69, 79). Название «азербайджанцы» входило в обиход постепенно. Даже в 1920-е годы применялись термины «азербайджанские тюрки» или «азербайджанские татары», и это было официально зафиксировано на Всесоюзном тюркологическом съезде в 1926 года Например, первый председатель Совнаркома Азербайджанской Республики Н. Нариманов (1870—1925) до конца своих дней называл себя «тюрком». Только после 1936 году термин «азербайджанцы» полностью обрел право на существование}}</ref>, но уже 27 июня государственным языком АДР был провозглашён тюркский (азербайджанский) язык<ref>Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 201</ref>. Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғандан һуң әзербайжан теле күп яҡлы үҫеш алған. 1920 йылдың 16 авгусында Азревком «1 һәм 2 баҫҡыс мәктәптәрендә телдәр уҡытыу тураһында» тигән Декрет ҡабул иткән. Шуның менән төрөк (әзербайжан) телен 2 баҫҡыслы мәктәптәрҙә тәүге уҡыу йылынан башлап (уҡыуҙың алтынсы йылы) аҙнаға 4 сәғәт мотлаҡ уҡытыла торған дәрестәр рәтенә индергәндәр<ref>{{книга |автор = |заглавие = Декреты Азревкома 1920-1921 гг: сборник документов |издательство = Азербайджанское государственное издательство |том = |год = 1988 |страницы = 208 |isbn = }}</ref>. 1921 йылдың июлендә (Ҡаф тауы арты Үҙәк Башҡарма Комитеты) ЗакЦИК-тың икенсе сессияһы ҡайһы бер юғары типтағы мәктәптәрҙә, шулай уҡ техникумдарҙа Ҡаф тауы арты халыҡтарының төп телдәрен һәм уларҙың тарихын һәм көнкүрешен мотлаҡ өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул иткән<ref>{{книга |автор =Гулиев Дж. Б. |заглавие = Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |место =Баку |год = 1972 |страницы = 284 |isbn = }}</ref>. Икенсе көндә үк Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) республиканың дәүләт учреждениеларын хосуси милектән дәүләт милкенә күсереү буйынса, шул иҫәптән республиканың дәүләт органдарында ҡағыҙ эштәрен һәм хат аша хәбәрләшеүҙе әзербайжан телендә алып барыу тураһындағы декрет ҡабул иткән. АзЦИК эргәһендә әзербайжан телендәге фәнни терминологияны эшләү буйынса Үҙәк комиссия булдырылған<ref>{{книга |автор =Гулиев Дж. Б. |заглавие = Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |место =Баку |год = 1972 |страницы = 285 |isbn = }}</ref>. [[Файл:Ana Dili.JPG|thumb|Нахичевань ҡалаһындағы туған телгә һәйкәл, Әзербайжан]] Совет заманында Ҡаф тауы артында тик Әрмәнстан һәм Грузия ғына үҙ конституцияларына дәүләт теле тураһындағы статьяларҙы индерә алған, шул уҡ ваҡытта Совет Әзербайжанында XX быуаттың икенсе яртыһына саҡлы әзербайжан теле ниндәй ҙә булһа статусҡа эйә булмаған. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдар башында, Әзербайжан ССР-ы етәксеһе Мир Джафар Багиров дәүерендә әзербайжан телен дәүләт теле итеп иғлан итеүгә ынтылыш яһалған. Хатта бөтөн республиканың учреждениеларын һәм предприятиеларын әзербайжан теленә күсереүҙе тәьмин итергә тейешле комиссия ла ойошторолған булған, ләкин Багировты эштән бушатыу һәм артабан уны ҡулға алыу менән бәйле, был эш туҡтап ҡалған{{sfn|Гасанлы|2009|с=140—141}}. Тик 1956 йылдың 21 авгусында ғына Әзербайжан ССР-ының 1937 йылғы Конституцияһына дәүләт теле тураһындағы статья өҫтәлгән, һәм әзербайжан теле республикала дәүләт теле тип иғлан ителгән{{sfn|Гасанлы|2009|с=175—177}}. Джамиль Поладхан оғлы Ғасанлы әзербайжан телен киң һәм бөтөн ерҙә, дәүләт учреждениеларында, эш башҡарыуҙа, шулай уҡ уҡыу һәм мәҙәниәт йорттарында ҡулланыу «милли үҙаңдың үҫешенә этәргес бирҙе» тип уйлай{{sfn|Гасанлы|2009|с=8}}. Әзербайжан ССР-ының 1978 йылғы артабанғы Конституцияһының Ст. 73-сө статьяһы шулай уҡ әзербайжан телен дәүләт теле тип иғлан иткән<ref>{{книга |автор = Совыет Юнион. |заглавие = Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистических Республик, конституции (Основные Законы) Союзных Советских Социалистических Республик |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=wKjVTIDJLIzBswbcl5DnCA&ct=result&hl=ru&id=AD49AAAAMAAJ&dq=конституция+азербайджанской+сср+1978+года+азербайджанский+язык&q=азербайджанский+язык |издательство = |год = 1978 |страницы = 278 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителде. ==== Иран Әзербайжаны ==== Ирандағы 1905—1911 йылдарҙағы Конституцион революцияһы йылдарында Иран Әзербайжанында әзербайжан телендә демократик гәзиттәр баҫылып сыға башлаған, яңы методлы әзербайжан мәктәптәре һаны күбәйгән<ref name="Autogreat">{{книга |автор = Алиев С. М. |часть = К национальному вопросу в современном Иране |заглавие = Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 77 |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1964 |страницы = 49 |isbn = }}</ref>. 1925 йылда Каджарҙар урынына килгән Пехлеви династияһы әзербайжан телен мәғарифта, матбуғатта һәм эш башҡарыуҙа файҙаланыуҙы тыйған. Бының өҫтәүенә, ул саҡтағы ирандың идара итеүсе даирәләренең күп вәкилдәре әзербайжан теленең барлығын да танымаған. Уларҙың ҡайһы берҙәре әзербайжан телен фарсы теле диалекты тип раҫлағандар, икенселәре әзербайжандар сит ил баҫып алыусылары көсләп таҡҡан телдәрен оноторға тейеш тигән талап ҡуйғандар<ref>{{книга |автор =Иванов М. С. |заглавие = Новейшая история Ирана |издательство = Мысль |место = М. |год =1965 |страницы =105 |isbn = }}</ref>. 1941 йылдың авгусында совет-инглиз ғәскәрҙәре Иранға баҫып инеп, илдең төньяғын һәм көньяғын оккупациялағандан һуң, ситуация үҙгәргән. Әзербайжандар туған телендә һөйләшеү һәм гәзит сығарыу мөмкинлеген алған. 1945 йылдың ноябрендә совет ғәскәрҙәре яулаған территорияларҙа 1946 йылдың 6 ғинуарында әзербайжан телен Көньяҡ Әзербайжандың дәүләт теле тип иғлан иткән Әзербайжан Милли хөкүмәте барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор = Гасанлы Дж. |заглавие = СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг) |издательство = Герои Отечества |год = 2006 |страницы = 216 |isbn = 5-91017-012-0 }}</ref>. Мәктәптәрҙең тәүге ете кластары өсөн әзербайжан телендә дәреслектәр әҙерләнгән һәм баҫылып сыҡҡан. Шул йылдың июнендә, үҙәк власть һәм әзербайжан демократтары араһындағы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡабул ителгән килешеү Әзербайжанда «урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу ике телдә — фарсы һәм әзербайжан» телендә алып барылыуын күҙ уңында тотҡан<ref>{{книга |автор = Иванов М. С. |заглавие = Новейшая история Ирана |место =М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1965 |страницы = 111, 117 |isbn = }}</ref>. Әммә Милли хөкүмәт түңкәрелгәс, әзербайжан телен халыҡ алдында асыҡ файҙаланыу тағы ла тыйылған<ref name="Ираника">{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}{{oq|ru|With the fall of Pīšavārī’s government, the ban against the public use of Azeri was renewed, a ban that was in force for more than half a century overall.}}</ref>. Ирандағы 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Ирандың яңы Конституцияһының 15 статьяһы ''«урындағы милли телдәр фарсы теле менән бер рәттән матбуғатта, башҡа киң мәғлүмәт сараларында, шулай уҡ мәктәптә милли әҙәбиәтте уҡытыуҙа ирекле ҡулланыла ала»'' тип иғлан иткән<ref>{{книга |автор = |заглавие = Конституции государств Азии: в 3 т |издательство = Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма |том =1: Западная Азия |год = 2010 |страницы = 244 |isbn = 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2 }}</ref>. == Яҙмаһы == [[Файл:South Azeri Turks (in Iran) uses the Arabic script.jpg|left|thumb|upright|[[Иран Әзербайжаны|Иран әзербайжандары]] йәки Көньяҡ әзербайжандар ғәрәп яҙмаһын файҙалана. Иллюстрацияла әзербайжан шағиры Ғүмри Дарбанди китабы [[:az:Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri|Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri]] (1819—1891). Китаптың атамаһы — әзерб. کتاب کلیات کنز المصائب — قمری دربندی مرحوم]] ХХ быуат дауамында әзербайжан теленең яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәреш кисергән. 1922 йылға саҡлы әзербайжандар, төрөк телдәренә хас үҙенсәлекле билдәләр ([[Нэф|ڭ‎]], [[Гаф|گ]], [[ве (хәреф)|ۋ]], [[Че (фарсы алфавиты хәрефе)|ﭺ]], [[Пе (фарсы алфавиты хәрефе)|پ]], [[Жэ (фарсы хәрефе)|ژ‎]]) өҫтәлгән ғәрәп алфавиты менән файҙаланған<ref>{{книга |автор = Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. |заглавие = Определитель языков мира по письменности |место = М. |издательство = Наука |год = 1964 |страницы = 48 |isbn = }}</ref>. Был байтаҡ ҡатмарлы график система булған, һәм уның был сифатына әзербайжан мәҙәниәте вәкилдәре ҡайһы берҙә иғтибар иткәндәр. Мәҫәлән, XVI быуатта уҡ шағир Физули ғәрәп яҙмаһының ҡатмарлылығын билдәләгән<ref>{{книга |автор = |заглавие = Советский Азербайджан: мифы и действительность |место =Баку |издательство = Элм |год = 1987 |страницы = 293 |isbn = }}</ref>. Тәүгеләрҙән булып, алфавит реформаһы проекты менән фәйләсүф-материалист һәм яҙыусы-драматург Мирза Фатали Ахундов сығыш яһаған. 1857 йылда ул ғәрәп алфавиты реформаһының тәүге проектын төҙөгән һәм, уға таяныс эҙләп, Константинополгә барған, әммә уның проектын кире ҡаҡҡандар<ref name="alifbaakhund">{{книга |автор = Тагиев И. |часть = Мирза Фатали Ахундов и новый тюркский алфавит. Кн. II |заглавие = Культура и письменность Востока |место =Баку |издательство = |год = 1928 |страницы = 58—59 |isbn = }}</ref>. Уңыш ҡаҙанмаған тырышлыҡтарҙан һуң<ref name="alifbaakhund"/> ахырҙа, 1873 йылда, латин һәм рус алфавиттарына таянып, силлабик ғәрәп алфавитын тулыһынса алмаштырған һәм әзербайжан теленең өн үҙенсәлектәренә ҡулайлашҡан алфавит төҙөгән<ref name="КЛЭ">{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3752.htm|title=АХУ́НДОВ, Мирза Фаталии|publisher=Кратка литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846JsoMW|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Һуңғыһы 42 билдәнән торған<ref name="alifbaakhund"/>. Әзербайжан алфавитын латинлаштырыу мәсьәләһе 1906 йылда ла ҡуҙғатылған<ref>{{книга |автор = [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]] |заглавие = 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства |издательство = Крафт+, Институт востоковедения РАН |место =М. |год = 2000 |страницы = 66 |isbn = }}</ref>. [[Файл:Samed aga Agamalioglu.jpg|мини|upright|1922 йылда латин графикаһы нигеҙендә яңы алфавит проектын тәҡдим иткән комиссия етәксеһе Самед Аға Ағамалы оғлы<ref>{{книга |заглавие = История Азербайджана |издательство =Издательство АН Азербайджанской ССР |том = 3, часть 1 |место = Баку |год = 1963 |страницы = 432 }}</ref>]] Тик Рәсәйҙә Граждандар һуғышы тамамланғандан һәм Ҡаф тауында һәм Урта Азияла Совет власы урынлаштырылғандан һуң ғына, ғәрәп алфавитын латин алфавиты менән алмаштырыу маҡсатында көрәш башланған. СССР-ҙа милли алфавиттарҙы латинлаштырыуҙың башында Әзербайжан торған<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le8/le8-1392.htm|title=НОВЫЙ АЛФАВИТ|publisher=Литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846LH9FQ|archivedate=2012-05-31}}</ref>. 1925 йылда Баҡыла Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) рәйесе Самед Аға Ағамалы оғлы етәкселегендәге яңы алфавиттың Бөтә Союз үҙәк комитеты (ВЦКНА) булдырылған<ref>{{книга |автор = [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]] |заглавие = 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства |издательство = Крафт+, Институт востоковедения РАН |место =М. |год = 2000 |страницы = 48 |isbn = }}</ref>. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән I Бөтә союз төрки телдәрен өйрәнеүселәр (тюркология) съезында төрки телдәрҙе сиратлап (этаплап) латинлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән. 1929 йылда ғәрәп алфавиты латиница нигеҙендәге яңәлиф менән алмаштырылған (Бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (АДР) заманында, 1918—1920 йылдарҙа уҡ, планлаштырылған булған). {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ğ ğ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |} 1939 йылда кириллица индерелгән (кириллизация процесы СССР-ҙың бөтөн төрөк халыҡтары телдәренә таралған), ә 1958 йылда был алфавит, әзербайжан телнең ихтыяждарына тура килтереп, үҙгәртелгән. 1991 йылда, 1929-39 йылдарҙағы тәүге вариантынан айырмалы булған, ләкин төрөк теленең орфографик нормаларына яҡынайтылған, латин нигеҙле алфавитҡа күсерелгән. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ғ ғ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ј ј | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҝ ҝ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҹ ҹ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |} Хәҙерге ваҡытта яҙманың бер нисә варианты файҙаланыла — Әзербайжан Республикаһында латиница нигеҙендә, Иран Әзербайжанында ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә һәм Дағстанда кириллица нигеҙендә. Хәҙерге әзербайжан әлифбәһе [[Төрөк теле|төрөк әлифбәһе]] нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәрәф төрөк әлифбәһенән, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Х х, Q q хәрефтәре. == Лингвистик характеристикһы == Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Шул төркөмсәгә ғағауз, ҡырым татар теленең көньяҡ яры диалекты, үзбәк теле уғыҙ диалекты, салар, төрөк һәм төркмән телдәре ҡарай. Әзербайжан теленең ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәре уны үзбәк, нуғай һәм ҡумыҡ телдәре менән яҡынайта<ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = Гаджиева Н. З. |часть =Азербайджанский язык |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =2 |год = 1966 |страницы = 66—67 |isbn = }}</ref>. Фарсыстан провинцияһында йәшәгән ҡашҡай ҡәбиләләре һөйләшкән ҡашҡай наречиеһы әзербайжан теленә бик яҡын тора. Василий Владимирович Бартольд, 1914 йылда А. Ромаскевич яҙып алған йырҙарҙан сығып, ҡашҡайҙар теле төркмән һәм әзербайжан теленә яҡын булған төрөк теленең көньяҡ диалекты тигән<ref>{{книга |автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]] |заглавие =Сочинения |издательство = Наука |место =М. |том =7 |год = 1971 |страницы = 504 |isbn = }}</ref>. Гаррод, ҡашҡайҙар араһында тел буйынса материал йыйған көнсығышты өйрәнгән швед ғалимы Ярринг ҡашҡай телен тулыһынса тиерлек әзербайжан теленә тура килә, тип иҫәпләй тигән<ref>{{книга |автор = Иванов М. С. |заглавие =Племена Фарса, кашкайские, хамсе, кухгилуйе, мамасани |издательство = Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая |место =М. |том =LXIII |год = 1961 |страницы = 33 |isbn = }}</ref>. Герхард Дёрфер фекеренсә, айналлу һәм ҡашҡай телдәре шул тиклем әзербайжан теленә яҡын, хатта уларҙыәзербайжан теленең диалекты тип уйларға урын бар. Ҡашҡай, сонҡор-төрөк телдәре һәм айналлу әзербайжан теле һәм хөрәсән-төрөк теле араһында торған тел формалары тип һанай<ref>{{книга |автор = Michael Knüppel |часть =QAŠQĀʾI TRIBAL CONFEDERACY ii. LANGUAGE |заглавие =ENCYCLOPÆDIA IRANICA |ссылка =http://www.iranicaonline.org/articles/qasqai-tribal-confederacy-ii-language |издательство = |место = |том = |год = |страницы = |isbn = }}</ref>. === Фонетикаһы === Әзербайжан телендә 9 һуҙынҡы һәм 23 тартынҡы фонема бар{{sfn|Ширалиев|2001|с=51}}. Түбәндәге тартынҡы фонемалар бар (ҡыя һыҙыҡ араһында — МФА фонемалары; мөйөшлө йәйәләрҙә — кириллица һәм латиница хәрефтәре): {| class="wikitable IPA" style="text-align:center" |+caption | Әзербайжан теленең тартынҡы фонемалары |- ! ! colspan=2 | Иренләшкән тартынҡылар ! colspan=2 | Теш тартынҡылары ! colspan=2 | Постальвеоляр тартынҡылар ! colspan=2 | Палаталь тартынҡылар ! colspan=2 | Веляр тартынҡылар ! colspan=2 | Глотталь тартынҡылар |- ! Танау тартынҡылары | colspan=2 | /m/<br>⟨м⟩ ⟨m⟩ | colspan=2 | /n/<br>⟨н⟩ ⟨n⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | |- ! Шартлаулы тартынҡылар | /p/<br>⟨п⟩ ⟨p⟩ | /b/<br>⟨б⟩ ⟨b⟩ | /t/<br>⟨т⟩ ⟨t⟩ | /d/<br>⟨д⟩ ⟨d⟩ | /t͡ʃ/<br>⟨ч⟩ ⟨ç⟩ | /d͡ʒ/<br>⟨ҹ⟩ ⟨c⟩ | /c/<br>⟨к⟩ ⟨k⟩ | /ɟ/<br>⟨ҝ⟩ ⟨g⟩ | /k/<br>⟨к⟩ ⟨k⟩ | /ɡ/<br>⟨г⟩ ⟨q⟩ | colspan=2 | |- ! Фрикатив тартынҡылар | /f/<br>⟨ф⟩ ⟨f⟩ | /v/<br>⟨в⟩ ⟨v⟩ | /s/<br>⟨с⟩ ⟨s⟩ | /z/<br>⟨з⟩ ⟨z⟩ | /ʃ/<br>⟨ш⟩ ⟨ş⟩ | /ʒ/<br>⟨ж⟩ ⟨j⟩ | colspan=2 | | /x/<br>⟨х⟩ ⟨x⟩ | /ɣ/<br>⟨ғ⟩ ⟨ğ⟩ | /h/<br>⟨һ⟩ ⟨h⟩ |- ! Аппроксиманттар | colspan=2 | | colspan=2 | /l/<br>⟨л⟩ ⟨l⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | /j/<br>⟨ј⟩ ⟨y⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | |- ! Ҡалтырауыҡ тартынҡылар/<br>Бер баҫымлы тартынҡылар | colspan=2 | | colspan=2 | /r~ɾ/<br>⟨р⟩ ⟨r⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | |} ;Иҫкәрмәләр: # /k/ рус һәм европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә осрай, нәҡ /c/ — ⟨к⟩ ⟨k⟩ кеүек яҙыла. # /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩ [<nowiki/>{{IPA4|χ}}] кеүек реалләшә ала. # /ɣ/ ⟨ғ⟩ ⟨ğ⟩ бер ваҡытта ла һүҙ башында ҡуйылмай. # /h/ ⟨һ⟩ ⟨h⟩ һәр ваҡыт тик һүҙ башында ғына осрай. # /ɟ/ ⟨ҝ⟩ ⟨g⟩ һүҙҙәр аҙағында һирәк кенә осрай (ҡағиҙәнән һирәк осрай торған айырмалыҡ: әнҝ/əng «аҫҡы яңаҡ һөйәге», чәнҝ/çəng «ҡатып ҡалыу» һ.б.). # /ɡ/ ⟨г⟩ ⟨q⟩ һүҙҙәр һуңында /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩-ға яҡыная. # Күпселек диалекттарҙа һүҙ һуңында һәм һаңғырау тартынҡылар алдында /c/ ⟨к⟩ ⟨k⟩ [<nowiki/>{{IPA4|ç}}] кеүек реалләшә (чөрәк/çörək [t͡ʃøˈræç] «икмәк»; сәксән/səksən [sæçˈsæn] «һикһән»). һуҙынҡылар араһында [<nowiki/>{{IPA4|ʝ}}] кеүек (ҝөзлүк/gözlük [ɟøzˈlyç] «күҙлек», ҝөзлүкүм/gözlüküm «минең күҙлегем» [ɟøzlyˈʝym]). ;Диалект үҙенсәлектәре: # ҡайһы бер диалекттарҙа /t͡ʃ/ һәм /d͡ʒ/ [t͡s] һәм [d͡z] кеүек реалләшә (Тебриз, Киркук, Нахичевань, Ҡарабах). # Киркук диалектында /w/ ғәрәп теле үҙләштермәләрҙең аллофон /v/ кеүек. # Баҡы диалектында /ov/ [oʊ], ә /ev/ һәм /øv/ — [œy] дифтонгыһы булып реалләшеүе мөмкин. # Көнбайыш диалекттарҙа /d͡ʒ/ /ʒ/ кеүек реалләшә. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- |+ Әзербайжан теленең һуҙынҡы фонемалары ! rowspan="2" | ! colspan="2" | Алғы рәт һуҙынҡылары ! colspan="2" | Артҡы рәт һуҙынҡылары |- ! {{abbr|Иренләшмәгән|Иренләшмәгән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшкән|Иренләшкән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшмәгән|Иренләшмәгән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшкән|Иренләшкән һуҙынҡылар|0}} |- ! Юғары күтәрелеш һуҙынҡылары | /i/ ⟨и⟩ ⟨i⟩ | /y/ ⟨ү⟩ ⟨ü⟩ | /ɯ/ ⟨ы⟩ ⟨ı⟩ | /u/ ⟨у⟩ ⟨u⟩ |- ! Урта күтәрелеш һуҙынҡылары | /e/ ⟨е⟩ ⟨e⟩ | /ø/ ⟨ө⟩ ⟨ö⟩ | | /o/ ⟨о⟩ ⟨o⟩ |- ! Түбән күтәрелеш һуҙынҡылары | /æ/ ⟨ә⟩ ⟨ə⟩ | | /ɑ/ ⟨а⟩ ⟨a⟩ | |} ;Иҫкәрмәләр: # Әҙәби телдә танау өндәре һәм дифтонгтар юҡ (ләкин диалекттарҙа бар). # /ɯ/ ⟨ы⟩ ⟨ı⟩ һуҙынҡыһы һүҙ башында осрамай. # Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә оҙон һуҙынҡылар булыуы мөмкин (яҙыуҙа билдәләнмәйҙәр). Әйтелештәге тирбәлеүҙәр арҡаһында (ҡайһы бер үҙләштермәләр оҙон да, ҡыҫҡа ла әйтелеүе мөмкин) оҙон һуҙынҡыларҙың фонема статусы бәхәсле. Төп әзербайжан һүҙҙәрендә оҙон һуҙынҡылар юҡ. Юғарыла һанап киткән фонемаларҙан тыш, ҡайһы бер диалекттарҙа һәм һөйләштәрҙә ''ц'' и ''дз'' аффрикаттары, шулай уҡ теш-теш ''∂'' (башҡорт һәм төркмән телендәге кеүек) һәм веляр һыҙғыслы танау өнө ''н'' (мәҫәлән, немец һүҙендәге кеүек ''dinge''){{sfn|Грамматика|1971|с=16}} === Морфологияһы === Әзербайжан телендә түбәндәге үҙаллы һүҙ төркөмдәре бар: исем, сифат, алмаш, һан, ҡылым, рәүеш; ярҙамсы һүҙ төркөмдәре: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, мөнәсәбәт (модаль) һүҙҙәр; һәм ымлыҡтар{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. ==== Исем ==== Әзербайжан телендә исем һан, эйәлек төшөнсәһе, килеш һәм хәбәрлек грамматик категорияларына эйә. Шул уҡ ваҡытта род, класс һәм йәнлелек категориялары юҡ{{sfn|Ширалиев|2001|с=52}}. Әзербайжан телендә яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр бар. Бер төрлө предметтарҙың һәм уларға тура килгән төшөнсәләрҙең дөйөм атамаларын белдергән һүҙҙәр исемдәрҙең төп массаһын тәшкил итә{{sfn|Грамматика|1971|с=41}}. Бынан тыш, исемдәр конкрет һәм ситләштерелгән була. Тәүгеләре һиҙеү органдарыбыҙ аша ҡабул итһә (миҫал ''daş'' — таш, ''ayaq'' — аяҡ, ''palıd'' — имән), һуңғылары сифат, хәл-торош, эш-хәрәкәт йәки дөйөм бер төшөнсә (миҫал ''sözlük'' — һүҙлек, ''acizlik'' — көсһөҙлөк, ''inanış'' — ышаныс) аңлаталар{{sfn|Будагова|1982|с=54}}. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙең функциялары булып айырым индивидуумдарҙы һәм берәмек предметтарҙы башҡа оҡшаш йә бер төрлө йән эйәләренән, ваҡиғаларҙан һәм предметтарҙан айырыу маҡсаты тора{{sfn|Грамматика|1971|с=41}}. ==== Килеш системаһы ==== Әзербайжан телендә 6 килеш бар{{sfn|Грамматика|1971|с=43—44}}{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. * төп ''(adlıq hal)'' — субъектты, билдәләнмәгән объектты йәиһә атрибутты аңлата; * эйәлек ''(yiyəlik)'' — эйәгә ҡарауҙы һәм билдәлелекте аңлата; * төбәү-йүнәлтеү ''(yönlük hal)'' — йүнәлеште йәиһә хәрәкәттең һуңғы нөктәһен аңлата; * төшөм ''(təsirlik hal)'' — күсемле ҡылым янындағы тура тултырыусы килеше; * урын ''(yerlik hal)'' — предметтың ҡайһы урында икәнен аңлата; * сығанаҡ (отложительный)''(çıxışlıq hal)'' — ҡайһы предметтан хәрәкәт башланғанын аңлата. Тарихтың төрлө периодтарында әзербайжан теле грамматика дәреслектәрендә килештәрҙең төрлө һаны күрһәтелгән булған<ref name="Зейналов"/> === Лексикаһы === Әзербайжан теленең төп лексик фондын төп әзербайжан һүҙҙәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе туғандаш төрки телдәргә тура килә (туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен, хайуандар атамаларын, тән өлөштәрен аңлатҡан һүҙҙәр, һандар, сифаттар, зат алмаштары, ҡылымдар һ.б)><ref>{{книга <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>автор = [[Будагова, Зарифа Исмаил кызы|Будагова З. И.]] − <nowiki>|</nowiki>заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>издательство =Элм <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>место =Баку <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>том = <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>год = 1982 <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>страницы =27 <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>isbn = <nowiki> </nowiki> − }}</ref>. Урта быуаттарҙа әзербайжан китап теленә байтаҡ ғәрәп һүҙҙәре үтеп ингән{{sfn|Ширалиев|2001|с=57}}. Каир университетының ғәрәп теле һәм әҙәбиәте профессоры Хани ас-Сиси әзербайжан телендә ғәрәп тамырлы 10 меңгә яҡын һүҙ бар тип билдәләне (2009). Әзербайжан телендә ғәрәптәр үҙҙәре лә ҡулланмаған боронғо ғәрәп һүҙҙәре осрай икән<ref>{{cite news | title=Египетский профессор издал на арабском языке труды азербайджанского просветителя |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://www.1news.az/society/20091210102553560.html| date=10.12.2009}}</ref>. Иранизмдар ҙа осрай. Шулай ҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәре менән бер рәттән әзербайжан һүҙ-синонимдары ла байтаҡ: ''ölçü'' 'үлсәм' (әзерб.) — ''мигjас'' (ғәрәп), ''incə'' 'нәҙек' (әзерб.) — ''назик'' (фарс.)<ref>{{книга |автор = Гаджиева Н. З. |часть =Азербайджанский язык |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =2 |год = 1966 |страницы = 88 |isbn = }}</ref>. == Әҙәбиәт == «Китаби Деде Коркуд» уғыҙ героик эпосы<ref>[https://web.archive.org/web/20071018022457/http://turkmenkorkut.blogspot.com/2007/04/1962.html Минең олатайым Коркут китабы. Уғыҙ героик эпосы. М-Л, 1962]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20050525145131/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/061/550.htm «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан»]</ref> XIII—XV быуаттарҙа тулыһынса формалашып бөткән. Ул иртә эпоха дөйөм уғыҙ әҙәби традицияһына ҡарай, һәм төрөк, үзбәк, төркмән һ.б. төрки халыҡтарының дөйөм әҙәби байлығы ла. Әҙәби әзербайжан теле әзербайжан халҡы формалашыуы менән йәнәшә барған. Әзербайжан төркиҙәре телендәге әҙәбиәткә XIV—XV быуаттарҙа нигеҙ һалынған<ref name="История Востока">История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm Глава V]. — {{М}}: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3</ref>. Әзербайжан телендәге автор әҙәбиәте һәйкәленең һаҡланып ҡалған иң иртә өлгөһө XIV быуатҡа ҡарай — ул Изеддин Ғасаноғлының газеле — шиғри юлы<ref>Антология азербайджанской поэзии в 3-х томах, т. 1, М., 1960.</ref><ref>Даулет-шах Алайе Самарканди, Тезкерет-ош-шаорае, (Тегеран, 1337 с г. х. (1958))</ref><ref>Азәрбаjҹaн әдәбиjjаты тарихи, ч. 1, Бакы, 1960.</ref>. Хәҙерге заман әзербайжан әҙәби теле, Мирза Фаталм Ахундов, Джалил Гусейнкули оғлы Мамедкулизаде, М. А. Сабир кеүек алдынғы ҡарашлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәре һәм мәғрифәтселәренең тырышлығына таянып, формалашҡан; уның яңы үҫеш этабы 1918 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүенә һәм милләттең консолидацияһына бәйләнгән. Әзербайжан телендә гәзит-журналдар 1820—1830 йылдарҙа баҫыла башлаған.<ref>1892 йылдың октябренән 1893 йылдың 25 октябренә саҡлы Ҡаф тауы крайында түбәндәге баҫмалар сыҡҡан: әрмән телендә — 84, грузин телендә — 66, рус телендә — 39, әзербайжан телендә — 2, француз телендә — 3 һәм немец телендә — 1 См. : [ЭСБЕ]</ref> == Хәҙерге хәле == Әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле һәм Дағстан Республикаһының рәсми телдәренең береһе. [[Дағстан]] (Рәсәй). 2001 йылдың 18 июнендә Әзербайжан президенты Гейдар Алиев «Дәүләт телен ҡулланыуҙы камиллаштырыу тураһында» тигән Указына ҡул ҡуя, 2001 йылдың 1 авгусында бөтөн ерҙә лә әзербайжан алфавитын латин графикаһына алмаштырыу башҡарылған. 2001 йылдың 9 авгусында «Әзербайжан алфавиты һәм теле» тигән Указ сыҡҡандан башлап, 1 август Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө байрамы итеп билдәләнә<ref>{{cite news | title=Сегодня - День азербайджанского алфавита и языка |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://1news.az/society/20090801093608648.html| date=01 августа 2009}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Асланов А. М. |заглавие = Азербайджанский язык в орбите языкового взаимодействия (Социально-лингвистическое исследование) |издательство = Элм |место =Баку |год = 1989 |страницы = 71—72 |isbn = 5-8066-0213-3 |ref= Асланов }} * {{книга |автор = Будагова З. |заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) |издательство =Элм |место =Баку |год = 1982 |страниц = |isbn = |ref= Будагова }} * {{книга |автор = Гасанлы Дж. П. |заглавие = Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959) |издательство = Флинта |год = 2009 |страницы = 140—141 |isbn = |ref= Гасанлы }} * {{книга |автор = |заглавие = Грамматика азербайджанского языка (фонетика, морфология и синтаксис) |издательство = Элм |место =Баку |год = 1971 |страницы = |isbn = |ref= Грамматика }} * {{книга |автор = Сумбатзаде А. С. |заглавие =Азербайджанцы, этногенез и формирование народа |издательство ="Элм" |том = |год = 1990 |страниц = 304 |isbn = 5-8066-0177-3 |ref= Сумбатзаде А. С. }} * {{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Азербайджанский язык |заглавие =Языки мира: Тюркские языки |издательство = |место =М. |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref= Ширалиев }} * {{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Азербайджанский язык |заглавие =Языки Российской Федерации и соседних государств |издательство =Наука |место =М. |том = I |год = 2001 |страниц = |isbn = |ref= Ширалиев }} == Һылтанмалар == {{Interwiki|az|Ana Səhifə|азербайджанском||}} {{Interwiki|azb|آنا_صفحه|южном азербайджанском|}} {{wiktionarycat|type= азербайджанского языка|category=Азербайджанский язык}} {{wikiquote|Азербайджанский язык}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}} * [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_dil.pdf Азербайджанский язык. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики] * [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/azerbaidjan-loi2002.htm Закон Азербайджанской республики «О государственном языке в Азербайджанской Республике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313231628/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/azerbaidjan-loi2002.htm |date=2016-03-13 }} * [http://opentran.net/azerbaijani Азербайджанский онлайн-переводчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112174939/http://opentran.net/azerbaijani |date=2014-01-12 }} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Агглютинатив телдәр]] [[Категория:Әзербайжан теле| ]] [[Категория:Әзербайжан телдәре]] [[Категория:Кавказ халыҡтарының телдәре]] [[Категория:Дағстан телдәре]] [[Категория:Иран телдәре]] [[Категория:Грузия телдәре]] [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Төркиә телдәре]] [[Категория:Төркмәнстан телдәре]] [[Категория:Европа телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] gyhs3xcuk657c3547kvsv22h9ns96oh Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы 0 135127 1305516 1172453 2026-09-14T17:55:38Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы''' ([[17 сентябрь]] [[1941 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[археология]], боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе (2009), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016)<ref>{{cite web|author=Татаьяна Барабаш|datepublished=6 января 2017 года |url=https://vechufa.ru/officially/9549-vysokaya-ocenka-vdohnovlyaet-na-blagie-dela.html|title=Высокая оценка вдохновляет на благие дела|lang=ru|publisher=Газета Вечерняя Уфа|accessdate=2026-09-14}}</ref>. == Биографияһы == Нәзир Мырҙабай улы Ҡолбахтин 1941 йылдың 17 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Шәрипҡол]] ауылында тыуған. [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] урта мәктәбен, Октябрьский нефть техникумын тамамлай. Слесарь, бригадир, механик булып эшләй. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы [[Шайморат]] урта мәктәбе директоры булып эшләй. 1976–1979 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] аспирантураһында уҡый. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1998 йылда профессор исемен ала. 2000—2013 йылдарҙа Археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Нәзир Мырҙабай улы 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар башлыса XVIII быуаттағы Тарихи Башҡортостандың социаль-иҡтисади һәм сәйәси тарихына бағышланған. == Хеҙмәттәре == * Башкиры в крестьянской войне 1773—1775 гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 1979. — 290 с. * Участие башкирского народа в крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа : БГУ, 1984. — 82 с. * Формирование горнозаводской промышленности Башкирии в XVIII веке. — Уфа : БГУ, 1989. — 81 с. * Горнозаводское строительство на территории исторического Башкортостана в конце XVII—XVIII вв. — Уфа : БГУ, 1996. — 174 с. — ISBN 5-86759-019-4. * Горнозаводское строительство на башкирских землях в XVIII в. : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 1997. — 520 с. * Горнозаводская промышленность в Башкортостане XVIII век. — Уфа : Китап, 2000. — 277 с. — ISBN 5-295-02295-1. * «Юлай-атаман, сардар-Салават, Кинзя-абыз…» : очерки из истории Крестьян. войны 1773—1775 гг. : кн. для внекл. чтения. — Уфа : РИО БашГУ, 2004. — 194 с. — ISBN 5-7477-1010-9. * Башкирские вожди крестьянской войны 1773—1775 годов. — Уфа : БашГУ, 2005. — ISBN 5-9613-0008-0. * Наказы народов Башкортостана в Уложенную комиссию 1767—1768 гг. — Уфа : Китап, 2005. — 271 с. — ISBN 5-295-03645-6. * Башкирские вожди крестьянской войны 1773—1775 годов : учеб. пособие по предмету «История Башкортостана». — Уфа : БашГУ, 2005 — Ч. 1. — 2005 (Уфа : Мир печати). — 214 с. ISBN 5-9613-0008-0. * Грамоты русских царей башкирам : новые источники о добровольном вхождении Башкирии в состав Российского государства. — Уфа : Гилем, 2007. — 225 с. — ISBN 978-5-7501-0852-7 * Избранные труды : в 5 книгах. — Уфа : Башкирская энцикл., 2016. — ISBN 978-5-88185-310-5. ;яуаплы мөхәррирлек * Демография башкирского народа: прошлое и настоящее : материалы Межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. II Всемир. курултаю башкир, 23 апр. 2002 г. / [редкол.: Н. М. Кулбахтин (отв. ред.) и др.]. — Уфа : Башк. ун-т, 2002. — 184 с. — ISBN 5-7477-0668-3. * Башкирские рудопромышленники Тасимовы / [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]] [и др.]; отв. ред. Н. М. Кулбахтин. — Уфа : Китап, 2011. — 277 с. — ISBN 978-5-295-05378-8. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|85057}}{{V|14|09|2021}} * [http://www.anrb.ru/blog/article/3591 Кулбахтин Назир Мурзабаевич] // Академия наук Республики Башкортостан. * ''[[Рәшит Шәкүр|Шакур Рашит.]]'' [http://vatandash.ru/index.php?article=2920 Весомый вклад в историческую науку (К выходу в свет «Избранных трудов в 5 книгах» профессора Н.М.Кулбахтина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027214915/http://vatandash.ru/index.php?article=2920 |date=2020-10-27 }} // «Ватандаш». * ''Романов Владимир.'' [http://www.bashinform.ru/news/897068-raskryvaya-tayny-drevney-istorii-rodnoy-zemli-k-75-letiyu-professora-nazira-kulbakhtina/ Раскрывая тайны древней истории родной земли (К 75-летию профессора Назира Кулбахтина)] // ИА Башинформ. [[Категория:Башҡортостан тарихсылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалерҙары]] lliab3nybu6f48bwj70xn4bp1sm2ulv 1305517 1305516 2026-09-14T17:57:08Z Айсар 10823 категория 1305517 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы''' ([[17 сентябрь]] [[1941 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[археология]], боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе (2009), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016)<ref>{{cite web|author=Татаьяна Барабаш|datepublished=6 января 2017 года |url=https://vechufa.ru/officially/9549-vysokaya-ocenka-vdohnovlyaet-na-blagie-dela.html|title=Высокая оценка вдохновляет на благие дела|lang=ru|publisher=Газета Вечерняя Уфа|accessdate=2026-09-14}}</ref>. == Биографияһы == Нәзир Мырҙабай улы Ҡолбахтин 1941 йылдың 17 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Шәрипҡол]] ауылында тыуған. [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] урта мәктәбен, Октябрьский нефть техникумын тамамлай. Слесарь, бригадир, механик булып эшләй. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы [[Шайморат]] урта мәктәбе директоры булып эшләй. 1976–1979 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] аспирантураһында уҡый. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1998 йылда профессор исемен ала. 2000—2013 йылдарҙа Археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Нәзир Мырҙабай улы 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар башлыса XVIII быуаттағы Тарихи Башҡортостандың социаль-иҡтисади һәм сәйәси тарихына бағышланған. == Хеҙмәттәре == * Башкиры в крестьянской войне 1773—1775 гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 1979. — 290 с. * Участие башкирского народа в крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа : БГУ, 1984. — 82 с. * Формирование горнозаводской промышленности Башкирии в XVIII веке. — Уфа : БГУ, 1989. — 81 с. * Горнозаводское строительство на территории исторического Башкортостана в конце XVII—XVIII вв. — Уфа : БГУ, 1996. — 174 с. — ISBN 5-86759-019-4. * Горнозаводское строительство на башкирских землях в XVIII в. : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 1997. — 520 с. * Горнозаводская промышленность в Башкортостане XVIII век. — Уфа : Китап, 2000. — 277 с. — ISBN 5-295-02295-1. * «Юлай-атаман, сардар-Салават, Кинзя-абыз…» : очерки из истории Крестьян. войны 1773—1775 гг. : кн. для внекл. чтения. — Уфа : РИО БашГУ, 2004. — 194 с. — ISBN 5-7477-1010-9. * Башкирские вожди крестьянской войны 1773—1775 годов. — Уфа : БашГУ, 2005. — ISBN 5-9613-0008-0. * Наказы народов Башкортостана в Уложенную комиссию 1767—1768 гг. — Уфа : Китап, 2005. — 271 с. — ISBN 5-295-03645-6. * Башкирские вожди крестьянской войны 1773—1775 годов : учеб. пособие по предмету «История Башкортостана». — Уфа : БашГУ, 2005 — Ч. 1. — 2005 (Уфа : Мир печати). — 214 с. ISBN 5-9613-0008-0. * Грамоты русских царей башкирам : новые источники о добровольном вхождении Башкирии в состав Российского государства. — Уфа : Гилем, 2007. — 225 с. — ISBN 978-5-7501-0852-7 * Избранные труды : в 5 книгах. — Уфа : Башкирская энцикл., 2016. — ISBN 978-5-88185-310-5. ;яуаплы мөхәррирлек * Демография башкирского народа: прошлое и настоящее : материалы Межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. II Всемир. курултаю башкир, 23 апр. 2002 г. / [редкол.: Н. М. Кулбахтин (отв. ред.) и др.]. — Уфа : Башк. ун-т, 2002. — 184 с. — ISBN 5-7477-0668-3. * Башкирские рудопромышленники Тасимовы / [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]] [и др.]; отв. ред. Н. М. Кулбахтин. — Уфа : Китап, 2011. — 277 с. — ISBN 978-5-295-05378-8. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|85057}}{{V|14|09|2021}} * [http://www.anrb.ru/blog/article/3591 Кулбахтин Назир Мурзабаевич] // Академия наук Республики Башкортостан. * ''[[Рәшит Шәкүр|Шакур Рашит.]]'' [http://vatandash.ru/index.php?article=2920 Весомый вклад в историческую науку (К выходу в свет «Избранных трудов в 5 книгах» профессора Н.М.Кулбахтина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027214915/http://vatandash.ru/index.php?article=2920 |date=2020-10-27 }} // «Ватандаш». * ''Романов Владимир.'' [http://www.bashinform.ru/news/897068-raskryvaya-tayny-drevney-istorii-rodnoy-zemli-k-75-letiyu-professora-nazira-kulbakhtina/ Раскрывая тайны древней истории родной земли (К 75-летию профессора Назира Кулбахтина)] // ИА Башинформ. [[Категория:Башҡортостан тарихсылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] o6ib773yrx6m1cfvcmyfbfg278caf4w 8-се кавалерия корпусы 0 157978 1305523 1290523 2026-09-14T23:11:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8-се кавалерия корпусы''' ''(8-се кк)'' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда СССР Ҡораллы Көстәр составындағы кавалерия корпусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] [[1942 йыл]]дың июлендә — [[Брянск фронты]] [[3-сө армия]]һының 8-се кавалерия корпусы составында, [[1942 йыл]]дың [[октябрь]] айында [[Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)|Көньяҡ-Көнбайыш фронты]] [[5-се танк армияһы]]ның 8-се кавалерия корпусы составында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. == Тарихы == 1942 йылдың ғинуар-июнендә [[Орёл өлкәһе|Орел]] һәм [[Тула өлкәһе|Тула]] өлкәләрендә 8-се кавалерия корпусы булараҡ булдырыла. Уның составына 21-се тауүкавалерия, 52-се һәм 55-се кавалерия дивизиялары инә. 1942 йылдың мартында тарҡатылғандан һуң, йәйгеһен [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се кавалерия дивизияһын]] ҡабул итә һәм һуғыштың аҙағына тиклем ошо составта һуғыша. 61-се армияһы, ә һуңынан, Мәскәү өсөн ҡышҡы һәм яҙғы алыштарҙа, [[Брянск фронты]] составында көньяҡ флангыһында ҡатнаша. Тәүге тапҡыр фашистар менән алышҡа 1942 йылдың 2 июлендә Брянск фронтында [[Елец]] ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышыраҡ инә. Артабан Воронеж һәм [[Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)|Көньяҡ-Көнбайыш фронттары]] ғәскәрҙәре составында [[Воронеж]], [[Волгоград|Сталинград]] тирәһендә, Урта Донда, Донбасста немец ғәскәрҙәрене тылдары буйлап рейдтар башҡара. Сталинград янында немецтарҙы тар-мар иткәндән һуң, 1943 йылдың февралендә корпус итлерсыларҙың фронтын йырып үтеп, Донбасстағы немец тылдары буйлап героик рейд башҡара. Башҡорт атлылары дошман тылына йөҙ километрға төпкә үтәләр һәм дошман тере көсөн юҡҡа сығара, гарнизондарын һәм штабтарын, техникаһын һәм коммуникацияларын ҡыйрата<ref>[http://samsv.narod.ru/Korp/Kk/kk08/default.html 8-й (7-й гв.) Бранденбургский кавалерийский корпус]</ref>. 1943 йылдың февралендә дошман тылына рейд [[Дебальцево (станция)|Дебальцево]] тирәһендә айырыуса уңышлы була. Дошманға тере көстә һәм хәрби техникала байтаҡ зыян килтерелә, 1480 әсилеккә эләккән хәрбиҙәр һәм совет граждандары азат ителә. Фронттың көньяҡ учсткаһында немецтар Миусс йылғаһы буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡағыруға өлгәшә. Дебальцево тирәһендә ҡамауға эләккән кавалерия корпусы частары, ҡамауҙан сығырға маташҡандан һуң, әсирлеккә бирелергә мәжбүр булалар. Әсирлеккә яраланған корпуст командиры генерал-майор М. Д. Борисов та эләгә. [[Сталинград]] тирәһендәге алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгән, шәхси составының ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1943 йылдың 14 февралендә корпус [[7-се гвардия кавалерия корпусы]] итеп үҙгәртелә, ә уның 14, 15 һәм 16-сы дивизиялары гвардия исемен ала. Һуғышты '''[[Бранденбург]] [[Ленин ордены]]''' [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] '''[[Суворов ордены]] [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]''' булараҡ тамамлай. === Һуғыштан һуң === 1945 йылдың 13 октябрендә СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Орг/1/600-се директиваһына ярашлы 31-се гвардия механизацияланған дивизия итеп үҙгәртелгән<ref>Директива Генерального Штаба ВС СССР от 13 октября 1945 г</ref> 1957 йылдан алып 31-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1957 йылғы формирование). 1965 йылдан 23-сө гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1965 йылғы формирование, 4-се армия (СССР), Кавказ аръяғы хәрби округы Шамхор). == Составы == * корпус идараһы * 21-се тау-кавалерия дивизияһы * 52-се кавалерия дивизияһы <br>(1942 йылдың 13 мартында тарҡатыла) * 55-се кавалерия дивизияһы * [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] * Саңғы төркөмө: ** 36 айырым саңғы батальоны ** 37 айырым саңғы батальоны ** 57 айырым саңғы батальоны ** 58 айырым саңғы батальоны ** 179 айырым саңғы батальоны ** 180-айырым саңғы батальоны ** 181 айырым саңғы батальоны ** 235 айырым саңғы батальоны ** 238 айырым саңғы батальоны * 148-се миномёт полкы * 263-сө атлы-артиллерия дивизионы * 13-сө айырым элемтә дивизионы * 23-сө авиазвено * 8-се айырым истребителдәр-танкка ҡаршы дивизионы * 186-сы ялан госпитале * 582-се этап ветеринар лазареты * беркетелгән частар ** 510-сы ут бөркөүсе танк батальоны ** 511-се ут бөркөүсе танк батальоны ** 152-се гаубица артиллерия полкы ** 179-сы истребителдәр-танкка ҡаршы артиллерия полкы ** 35-се гвардия миномёт полкы ** 174-се ПТО артиллерия полкы ** 586-сы ПВО артиллерия полкы * ВГК ставкаһының 1942 йылдың 15 апрелендәге 170252-се директиваһына ярашлы корпус составына <br>5 майға тиклем танк батальоны индерелергә тейеш була (20 Т-34, 12 Т-60). == Буйһоноуы == Ғәмәлдәге армия составында: 18.01.1942 — 14.02.1943 == Командирҙары == === Корпус командирҙары === * 15.01.1942 — 11.05.1942 Корзун Павел Петрович, генерал-майор * 12.05.1942 — 27.05.1942 Жадов Алексей Семенович, генерал-майор * 28.05.1942 — 09.09.1942 Лунев Иван Федотович, полковник * 10.09.1942 — 16.10.1942 Жадов Алексей Семенович, генерал-майор * 17.10.1942 — 26.10.1942 врио Дудко Степан Иванович, генерал-майор * 17.10.1942 — 14.02.1943 Борисов Михаил Дмитриевич, генерал-майор(әсирлеккә эләгә) === Корпус штабы начальниктары === * 05.12.1941 — 03.06.1942 Коблов Григорий Петрович, полковник * Житов Борис Сергеевич, полковник * Сабуров Иван Дмитриевич, подполковник (23.02.1943 һәләк була) === Строевой часть буйынса корпус командиры урынбаҫарҙары === * 09.1942 буйынса 14.02.1943 Дудко Степан Иванович, генерал-майор (23.02.1943 һәләк була) === Хәрби комиссарҙар === (1942 йылдың октябренән — корпус командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫарҙары) * 28.01.1942 — 10.07.1942 Кузнецов Иван Васильевич, бригада комиссары * 06.08.1942 — 14.02.1943 Белов Михаил Никандрович, полк комиссары, 20.12.1942 — полковник === Политотдел начальниктары === * 31.01.1942 — 03.06.1942 Лукашев Кузьма Васильевич, полк комиссары * 30.06.1942 — 14.02.1943 Карпушенко Александр Алексеевич, өлкән батальон комиссары === Артиллерия начальнигы === * Головановский Ричард Иванович, полковник === Элемтә начальнигы === * Сарбай Андрей Никифорович, полковник (23.02.1943 һәләк була) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * 31-се гвардия механизацияланған дивизия * 31-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1957 йылда булдырылған) * 23-сө гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1965 йылда булдырылған) * [[7-се гвардия кавалерия корпусы]] * 366-сы гвардия мотоуҡсылар полкы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=А. А. Гречко|заглавие=Советская Военная Энциклопедия. Бранденбургский кавалерийский корпус|ответственный=|ссылка=|место=Москва|издательство=Воениздат|год=1976|том=1|страниц=640|страницы=581—582|isbn=|тираж=106 000}} * М. с. Докучаев эскадрон һуғыш бара. Хәрби юлының 7-се гвардия кавалерия Бранденбург ленин ордены, Осоусылар, корп суворов ордены бөйөк ватан һуғышы. — Мәскәү: Боевом, 1984. == Һылтанмалар == * [http://www.tankfront.ru/ussr/kk/kk08.html 8-й кавалерийский корпус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227195858/http://tankfront.ru/ussr/kk/kk08.html |date=2020-02-27 }} * [http://samsv.narod.ru/Korp/Kk/kk08/default.html 8-й кк] * [http://reibert.info/threads/avtoprobeg-pamjati-legendarnogo-rejda-8-go-kavalerijskogo-korpusa.462904/ Автопробег памяти легендарного рейда 8-го кавалерийского корпуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224171108/https://reibert.info/threads/avtoprobeg-pamjati-legendarnogo-rejda-8-go-kavalerijskogo-korpusa.462904/ |date=2020-02-24 }} * [http://tankfront.ru/ussr/kk/gvkk07.html 7-й гвардейский кавалерийский корпус] * [http://www.tankfront.ru/ussr/kd/gvkd14.html 14-я кд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113222/http://www.tankfront.ru/ussr/kd/gvkd14.html |date=2015-09-24 }} * [http://www.tankfront.ru/ussr/kd/gvkd15.html 15-я кд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227130814/http://tankfront.ru/ussr/kd/gvkd15.html |date=2020-02-27 }} * [http://www.tankfront.ru/ussr/kd/gvkd16.html 16-я кд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123001748/http://www.tankfront.ru/ussr/kd/gvkd16.html |date=2017-01-23 }} * [http://www.teatrskazka.com/Raznoe/Perechni_voisk/Perechen_04_09.html Действующая армия. Перечни войск. Перечень № 4. Управления корпусов. IX. УПРАВЛЕНИЯ ГВАРДЕЙСКИХ КАВАЛЕРИЙСКИХ КОРПУСОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204020231/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/Perechni_voisk/Perechen_04_09.html |date=2020-02-04 }} [[Категория:Брянск фронты]] [[Категория:Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)]] 0d1d88cerzc5qmuhq60dor0gi6r94oo Ҡыпсаҡ теле 0 164771 1305500 1293992 2026-09-14T14:34:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305500 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыпсаҡ теле''' — VIII—IX быуаттарҙа ҡимаҡтар менән бергә [[Иртыш|Иртыштың]] үрге ағымында һәм [[Алтай тауҙары|Алтайҙа]]<ref>{{Китап|автор=Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г.|заглавие=Степные империи древней Евразии|место=СПб.|издательство=Филологический факультет СПбГУ|год=2005|isbn=5-8465-0246-6}}</ref> йәшәгән ҡыпсаҡтарҙың хәҙер үле [[Төрки телдәр|төрки]] теле. IX быуатта ҡыпсаҡтар, уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, Иртыш йылғаһының көнбайышыңдағы далаларға күскән. Артабан XI быуатта йәшәгән һәм ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө, Иҙел аша сығып, [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ]] йәки болғар тибындағы телдәрҙә һөйләшеүсе Ҡара диңгеҙ буйы далаларында йәшәгән [[Бәшнәктәр|бәшнәктәрҙе]], тороҡтарҙы, болғарҙарҙы, [[Хазарҙар|хазарҙарҙы]] һәм башҡа төрки ҡәбиләләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара һәм йота ассимиляция Дунайҙың түбәнге ағымы һәм Иҙел араһында йәшәгән ҡыпсаҡтар боронғо рус сығанаҡтарынан {{comment|ҡыпсаҡтар|половцы}} исеме аҫтында, ә византия һәм европаға — ҡомандар булараҡ билдәле. Уларҙың теле фәндә {{comment|ҡыпсаҡ|половецкий}} теле булараҡ билдәле. Ҡыпсаҡ теле миссионерҙарға ҡыпсаҡ телен өйрәнеү һәм [[Алтын Урҙа]] халҡын христианлыҡ менән таныштырыу маҡсатында төҙөлгән XIV быуаттың билдәле яҙма ҡомартҡыһы "Куманикус кодексы"нда сағылған. Урта быуаттарҙа билдәле булған икенсе ҡыпсаҡ теле Үҙәк Азиянан, [[Кавказ]]дан һәм Ҡара диңгеҙ буйы далаларынан килтерелгән әсир ҡыпсаҡ тоҡомдарының [[Мысыр]] [[мәмлүктәр]]е теле була. Мәмлүк-ҡыпсаҡ теле XIII—XV быуаттарҙа ҡулланылған, унан ғәрәп яҙмаһы менән яҙылған бер нисә ҡомартҡы һаҡланып ҡалған. XIII быуаттан башлап, ҡыпсаҡ теленең төрлө һөйләштәре [[Алтын Урҙа]]ла (әммә яҙма тел ролен көньяҡтараҡ барлыҡҡа килгән һөйләштәр, — хорезм-төрки һәм һуңғараҡ [[Сығатай теле|сығатай]]) телдәре уйнаған) аралашыуҙа ҡулланылған йәнле һөйләү теле булып тора. Ҡыпсаҡ теле [[Ҡыпсаҡ телдәре|ҡыпсаҡ телдәре төркөмө]] нигеҙенә ([[Ҡырым татарҙары теле|башҡорт ҡырым татар]], [[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡырымшаҡ теле|ҡырымшаҡ]], [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]], [[Нуғай теле|нуғай]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[Ҡарағалпаҡ теле|ҡарағалпаҡ]], [[Татар теле|татар]], [[Сыбыр теле|сыбыр]])<ref>{{Мәҡәлә|автор=Баскаков Н. А.|заглавие=К вопросу о классификации тюркских языков|ссылка=http://www.philology.ru/linguistics4/baskakov-52.htm|издание=Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка|тип=|место=М.|год=1952|выпуск=2|том=XI|страницы=121—134}}</ref> ятҡан. Ҡайһы бер тел белгестәре, Радлов, Гаркавец, Тенишев, иртә ҡыпсаҡ теленең ике — көнсығыш һәм көнбайыш тармаҡҡа тарҡалыуын күрһәткән. Ҡыпсаҡ һәм боронғо ҡырғыҙ (йәнәсәй-телдәренең үҙ-ара тәьҫире һөҙөмтәһендә [[:ru:Киргизско-кыпчакские языки|көнсығыш ҡыпсаҡ телмәр тибы]] формалаша башлай. Хронологик эҙмә-эҙлеклек менән көнсығыш ҡыпсаҡ теле [[Көньяҡ алтай теле|көньяҡ алтай]] (XI—XIV быуаттар), фирғәнә-ҡыпсаҡ һәм [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ телдәренә]] (XV быуаттан) тарҡала. Көнбайыш һәм көнсығыш ҡыпсаҡ телдәренең үҙенсәлекле айырмаһы булып ''ау'' дифтонгыһының үҫтерелеүе тора: көнбайыш ҡыпсаҡтарҙа ул һаҡланған (''тау'' — «гора»), көнсығыш ҡыпсаҡтарҙа боронғо кимәлдә оҙон һуҙынҡыға үҙгәргән (ҡырғыҙса: ''тоо'', көньяҡ алтайса: ''туу'', диалекттарҙа ''тоу''). Артабанғы быуаттарҙа хронологик эҙмә-эҙлеклелек менән көнбайыш ҡыпсаҡ ареалы иҙел буйы ҡыпсаҡ (XIII быуат), ҡыпсаҡ-ҡыпсаҡ (XI—XIII бб.) һәм нуғай-ҡыпсаҡтарға (XIV—XVI бб.) тарҡала<ref>https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу</ref>. Фонетик структураһы яғынан ҡыпсаҡ теле тас/таш - 'камень' тибындағы һүҙҙәрҙә с/ш тап килеүҙәренең үҙгәреүсән, һүҙ башында ж/ж урынына башлыса 'й' ҡулланыу менән ҡылыҡһырлана, грамматик төҙөлөшөндә — -ур/-р һәм -ар/-эр-ға тамамланған {{comment|исем ҡылымдар|причастие}}ҙы параллель ҡулланыу, -у-/- формалары урынына -мак/-мэк хәл ҡылымдарын әүҙемләштереү һ. б., шулай уҡ уғыҙ лексикаһы менән иғтибарҙы йәлеп итә<ref>https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле</ref>. Монгол осорона тиклемге ҡоман теле, йәки ҡыпсаҡ теле тураһында мәғлүмәтте Мәхмәүт Ҡашғари һүҙлегендә табырға була (XI—XIII 2-се яртыһы)<ref>https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле</ref>. Ҡыпсаҡ теленең монгол осоронан һуңғараҡ (XIII—XVI 2-се яртыһы) дәүеренә Латин-фарсы-ҡоман һүҙлеге йәки 'Codex Cumanicus' ҡарай (Т. Клапрот 1828 й.баҫтырып сығарған)<ref>https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224195145/https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ |date=2024-12-24 }} ''Кодекс Куманикус'' китабы</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Половецкий язык * Армяно-кыпчакский язык * [[Ҡыпсаҡ телдәре|Кыпчакские языки]] * Киргизско-кыпчакские языки * Кодекс Куманикус == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле] * [https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ ''Кодекс Куманикус'' китабы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm Ҡыпсаҡ телдәре тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523151022/http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm |date=2021-05-23 }} == Әҙәбиәт == * Радлов В. В., О языке куманов. По поводу издания куманского словаря, СПБ. 1884; Codex Cumanicus, hrsg. von К. Gronbech, Kbh., 1936; Gronbech K., Komanisches Worterbuch. Kbh., 1942. * Махмуд Кашгари. 'Словарь тюркских наречий' * {{Китап|автор=Наджип Э. Н., Благова Г. Ф.|часть=Мамлюкско-кыпчакский язык|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=75—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6}} * {{Китап|автор=Чеченов А. А.|часть=Половецкий язык|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics4/chechenov-97.htm|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=110—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Чеченов}} * {{Китап|автор=Тенишев Э. Р.|часть=Тюркоязычных древних памятников языки|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=35—47|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Тенишев}} * {{Китап|заглавие=Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции|ответственный=Тенишев Э. Р.|место=М.|издательство=Наука|год=2002|страницы=216—338, 736—737|ref=СИГТЯ}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Кыпчакские языки|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1987|ссылка=http://old.unesco.kz/qypchaq/Qypchaq_Languages_Rus.htm}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=Дешт-и-Кыпчак, Баур|год=2004|страниц=60|ref=Гаркавец}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|место=Москва|издательство=Русская деревня|год=2006|страниц=88|ref=Гаркавец}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=КАСЕАН; Баур|год=2007|страницы=63—120|ref=Гаркавец}} * {{книга|заглавие=Codex Cumanicus|ссылка=https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft|ответственный= Kuun, Géza|место=Budapest|год=1880}} {{Тюркские языки}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ҡыпсаҡтар]] [[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]] [[Категория:Урта быуаттар телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Википедия:Сығанаҡһыҙ фекер булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 4pr2f9nxij02lfo2gu2v5h3cz0gg7sg Һыуғомаҡ (тау) 0 166255 1305515 1015797 2026-09-14T17:52:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305515 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һыуғомаҡ''' — тау, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым]] ҡалаһына яҡын, [[Силәбе]]нән 90 км, [[Екатеринбург]]тан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы һәм географияһы == һыуғомаҡ — тау массивтары араһында Ҡыштымдың көнбайыш яғында бейеклеге буйынса икенсе тау (диңгеҙ кимәленән 591 м), был массивтың иң бейек тауы — [[Егауыҙы (тау)|Егауыҙы]] тауы менән йәнәш тора (Диңгеҙ кимәленән 607 м). Һыуғомаҡ тауы — Һыуғомаҡ территориаль-тәбиғәт комплексы составындағы өс өлөштөң (Һыуғомаҡ күле, Һыуғомаҡ йылғаһы һәм Һыуғомаҡ мәмерйәһе) береһе. Һыуғомаҡ тауы түбәһендә ҡаялы, түбәһенә тиклем битләүҙәре ҡатнаш урмандар һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр менән ҡапланған. Тау итәгендә Һыуғомаҡ күле, 150 м оҙонлоҡтағы өс ҡыуышлыҡтан торған Һыуғомаҡ мәмерйәһе, Марьины слезы шишмәһе һәм Һыуғомаҡ күле янында ҙур булмаған ҡаялы һөҙәк тау — Яланғас түбә (50 м) урынлашҡан. == Топонимикаһы == Топонимдарының берҙәм аңлатмаһы юҡ, әммә был яҡтың күп топонимдары һәм гидронимдары кеүек үк башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан. Был топонимды яҡындағы Һыуғомаҡ йылғаһы исеме менән бәйләргә мөмкин, уны башҡортса ''һыу (һыу)+ҡомаҡ (ҡомаҡ),'' быны''"һыу ҡомағы"'' тип аңлатырға була. Икенсе фараз боронғо [[Төрки (тел)|төрки]] ир-ат исеме менән бәйләй<ref>[http://letopisi.ru/index.php/Золотые_россыпи_Кыштыма <span class="cx-segment" data-segmentid="134">олот</span>]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ләкин был версия башҡорт теле ҡағиҙәләренә тап килмәй. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.liveinternet.ru/community/862432/post99981393/ Клуб Фотопутешествий. Кыштым/Сугомак] * [http://sinaralake.narod.ru/sugomak/sugomak.htm Природный комплекс Сугомак] * [http://letopisi.ru/index.php/Золотые_россыпи_Кыштыма Letopisi.Ru — «Время вернуться домой». Золотые россыпи Кыштыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200825231220/http://letopisi.ru/index.php/%D0%97%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B%D0%B5_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%B8_%D0%9A%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0 |date=2020-08-25 }} [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] 5tz2z8s91d4ej8b87zco7q9k92y4rhw Әмиров Шәүҡәт Сабир улы 0 180551 1305521 1266975 2026-09-14T19:18:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305521 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{фш|Әмиров}} '''Әмиров Шәүҡәт Сабир улы''' ([[9 май]] [[1947 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй музыканты, профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)<ref name="угк">{{cite web|title=Амиров Шаукат Сабирович|url=https://uralconsv.org/component/k2/item/575-amirov-shaukat-sabirovich|publisher=Оф. сайт УГК им. М.П. Мусоргского|accessdate=2018-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912204427/https://uralconsv.org/component/k2/item/575-amirov-shaukat-sabirovich |date=2018-09-12 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006)<ref name="угк" /><ref name="иа">{{cite web|title=Петр Латышев вручил 21 уральцу госнаграды. Среди них Виталий Смирнов|url=http://www.apiural.ru/news/society/27132/|publisher=ИА АПИ - Новости Екатеринбурга|date=19 декабря 2006|accessdate=2018-09-12}}</ref>. М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһының ректоры (22 сентябрь 2003 — 22 декабрь 2010). == Биографияһы == Әмиров Шәүҡәт Сабир улы 1947 йылдың 9 майында [[РСФСР]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Мейәс]] ҡалаһында тыуған. Мейәс ҡалаһында 2-се һанлы балалар музыка мәктәбен (В. Колодяжный класы) тамамлай. Артабан М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск музыка учлищеһына (А. А. Аншелес һәм В. С. Кононенко кластары) уҡырға инә һәм уны 1966 йылда тамамлай. Һуңынан [[Екатеринбург]] ҡалаһында М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһына (профессор Е. Г. Блинов класы) уҡырға инә<ref name="угк" /><ref name="бм">{{cite web|title=РОССИЙСКАЯ ШКОЛА ИСПОЛНИТЕЛЬСТВА НА НАРОДНЫХ ИНСТРУМЕНТАХ Уральская государственная консерватория им. М.П. Мусоргского|url=http://www.balalaika-master.ru/festival/IV/Ural_academy/|publisher=Сайт balalaika-master.ru|accessdate=2018-09-12}}</ref>) һәм уны 1974 йылда тамамлай. Аҙаҡ Урал дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә. Армияла хеҙмәт итә<ref name="угк" />, [[Урал хәрби округы]]ның йыр һәм бейеү ансамбленең артисы була. Мейәс музыка училищеһында уҡыта. 1976—1979 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһында [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]нда ҡыллы халыҡ инструменттары секцияһы мөдире була<ref name="угк" />, Силәбе дәүләт филармонияһында концерт ҡуя<ref name="фп">{{cite web|title=Амиров Шаукат Сабирович|url=http://lib.fedpress.ru/en/node/480|publisher=Энциклопедия ИА «Экспертный канал ФедералПресс»|accessdate=2018-09-12}}</ref>. 1980—1990 йылдарҙа Урал консерваторияһында уҡыта. 1990—1999 йылдарҙа Н. Г. Жиганов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында профессор, проректор булып эшләй<ref name="угк" />. Артабан Екатеринбургҡа ҡайта, 1999 йылдан Урал дәүләт консерваторияһында профессор, 2003 йылдан Урал дәүләт консерваторияһының ректоры була<ref name="угк" />. Магнитогорск консерваторияһы уҡытыусыларын һәм студенттарын уҡыта һәм консультация бирә; сығарылыш дәүләт квалификация комиссияһы ағзаһы. Бер нисә конкурстар жюриһы<ref>{{cite web|title=Балалаечники верхнепышминской музыкальной школы стали лауреатами Всероссийского конкурса «Уральские самоцветы»|url=http://govp.info/meropriyatiya/balalaechniki-verkhnepyshminskoi-muzykalnoi-shkoly-stali-laureatami-vserossiiskogo-kon|publisher=Информационный сайт Верхней Пышмы и Среднеуральска govp.info|date=22.02.2014|accessdate=2018-09-12}}</ref><ref>{{cite web|title=Фотоотчёт с Международного фестиваля-конкурса "Уральская звезда" (г. Екатеринбург, 4 мая 2015 года)|url=http://festrussia.ru/foto/fotootchjot-s-mezhdunarodnogo-festivalya-konkursa-uralskaya-zvezda-g-ekaterinburg-4-maya-2015-goda.html|publisher=Сайт Творческого объединения "Я МОГУ!"|accessdate=2018-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912204550/http://festrussia.ru/foto/fotootchjot-s-mezhdunarodnogo-festivalya-konkursa-uralskaya-zvezda-g-ekaterinburg-4-maya-2015-goda.html|archivedate=2018-09-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912204550/http://festrussia.ru/foto/fotootchjot-s-mezhdunarodnogo-festivalya-konkursa-uralskaya-zvezda-g-ekaterinburg-4-maya-2015-goda.html |date=2018-09-12 }}</ref><ref>{{cite web|title=Победа музыкантов из Кунгура в V международном конкурсе исполнителей на народных инструментах «Прикамье – 2016»|url=http://kungur-krai.ru/kultura/7841-pobeda-muzykantov-iz-kungura-v-v-mezhdunarodnom-konkurse-ispolniteley-na-narodnyh-instrumentah-prikame-2016.html|publisher=Кунгур-край Новости|date=14.10.2016|accessdate=2018-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912204457/http://kungur-krai.ru/kultura/7841-pobeda-muzykantov-iz-kungura-v-v-mezhdunarodnom-konkurse-ispolniteley-na-narodnyh-instrumentah-prikame-2016.html |date=2018-09-12 }}</ref>. Германия, Голландия, Италия, Франция, Япония, Вьетнам, Корея Республикаһы, Чехословакия һәм Филиппинда сығыш яһай<ref name="угк" />."Татарская музыка для балалайки" һәм «Транскрипции для балалайки» йыйынтыҡтары авторы<ref name="бм" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Эстрада артистарының 5-се бөтә Союз конкурсының икенсе премияһы лауреаты ([[Мәскәү]], 1974; С. Зиновьев (баян) менән дуэт<ref name="угк" />). * Халыҡ музыка ҡоралдарында бөтә Рәсәй (1979, [[Ленинград]]<ref name="угк" />) һәм бөтә Союз конкурстарының беренсе премияһы лауреаты. * [[Италия]]ла халыҡ-ара конкурстар лауреаты (1993 йылда Кастельфидардо һәм 2000 йылда Баррила)<ref name="угк" /><ref name="фп" />. * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989); * Свердловск өлкәһе губернаторының премияһы<ref name="угк" /> * Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006)<ref name="иа" /><ref>{{cite web|title=Латышев вручил госнаграды лучшим уральцам|url=http://www.urcountry.ru/digest/159/|publisher=Уральская региональная общественная организация по развитию связей с земляками|accessdate=2018-09-12}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://uscons.ru/narodnykh-instrumentov/amirov-shaukat-sabirovich Амиров Шаукат Сабирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108184039/http://uscons.ru/narodnykh-instrumentov/amirov-shaukat-sabirovich/ |date=2021-11-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108184039/http://uscons.ru/narodnykh-instrumentov/amirov-shaukat-sabirovich/ |date=2021-11-08 }}<!-- Дубль статьи «угк», пусть пока тут, если та ссылка станет битой, надо будет заменить--> * [https://whoiswhopersona.info/archives/148634 Амиров Шаукат Сабирович] * [http://runetbook.ru/catalog/amirov-shaukat-sabirovich Амиров Шаукат Сабирович]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ артистары]] [[Категория:Урал дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] ts2bsdyyfmp1ad6mnow6m3u7rebzil5 Ҡалып:Флагификация/АҠШ-тың Виргин утрауҙары 10 196128 1305539 1263061 2026-09-15T10:37:29Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305539 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = АҠШ-тың Виргин утрауҙары | flag alias = Flag of the United States Virgin Islands.svg | shortname alias = {{{shortname alias|АҠШ-тың Виргин Утрауҙары}}} | размер = {{{размер|}}} }} d6gcbo03aiox806qlwwwrxomnu7tuu6 Һиндостанда Яңы йыл 0 199335 1305511 1286360 2026-09-14T17:26:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305511 wikitext text/x-wiki '''Һиндостанда Яңы йыл''' — Григориан календарына ярашлы [[31 декабрь|31 декабрҙән]] [[1 ғинуар]]ға ҡарай төндә башлана. Башлыса мәсихселәр тарафынан билдәләнә. Сағыштырмаса йәш байрам. Яңы йыл булараҡ байрам итеү өсөн Һиндостан донъяның башҡа күпселек өлөшөнә ҡушыла<ref>[https://astromagicmoon.ru/prazdniki/gosudarstvennyye_prazdniki/prazdniki_v_indii/novyj-god-v-indii Новый год в Индии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629154718/https://astromagicmoon.ru/prazdniki/gosudarstvennyye_prazdniki/prazdniki_v_indii/novyj-god-v-indii |date=2022-06-29 }}</ref><ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/293/41/ Новый год в Индии]</ref>. == Тарихы == [[Индуизм]]да Яңы йылға оҡшаш байрамдар юҡ. Шуның менән бергә үҙенең күләме һәм әһәмиәте буйынса Яңы йыл менән сағыштырырлыҡ традицион ваҡиғалар бар. Атап әйткәндә, һүҙ көҙгө Дивали байрамы хаҡында бара. Ғәҙәттә, ҡала урамдарында меңәрләгән фонарь һәм шәм ҡабыҙыла, йылғаларҙа яҡтыртылған кәмәләр йөҙә, ә фейерверктар иһә Яңы йылды хәтерләтә. Яңы йыл [[Һиндостан]]да бер нисә календарға: будда, ай, һинд календарҙарына ярашлы билдәләнә. Мәсихселәр уны 1 ғинуарҙа, мосолмандар Мөхәррәм айының тәүге көнөндә (ислам календары буйынса) билдәләй. Илдең ҡайһы бер халҡы байрамды октябрь аҙағында - ноябрь башында, Дивали көнөндә билдәләй. Традицион һинд йылы 21-22 мартта, Чайтра айының тәүге көнөндә башлана. [[Көнбайыш Европа]] мәҙәниәтенән килгән 31 декабрь—1 ғинуар көнө. Әммә алыҫ ауылдарҙа, илдең төпкөлөндә Яңы йыл байрамын билдәләмәйҙәр. Традицион Яңы йыл Һиндостан өсөн яҙ көнө үтә, өҫтәүенә был байрамдың датаһы үткәреү урынына бәйле. Уның бер нисә исеме бар — Дивали (будда календары буйынса), Вишу, Угади, Вайсакхи. Һиндостандың төньяҡ өлөшөндә Яңы йыл байрамдарын 13-14 ғинуарҙа биләдәләйҙәр, уларҙы Лори тип йөрөтәләр<ref name=":1">[https://ashaindia.ru/indiyskiy-novyy-god/ Индийский новый год]</ref><ref name=":3">[https://www.shkolazhizni.ru/culture/articles/96802/ ''Школа жизни.ру'' Людмила Белан-Черногор. Чем интересен Новый год в Индии?]</ref>. 1 ғинуар көнө Һиндостанда Көнбайыш йоғонтоһо аҫтында күптән түгел байрам тип иҫәпләнә башлай, был Һиндостандың популяр туристик йүнәлеш булыуы менән дә бәйле. Илдә булған диндәрҙең береһендә лә Яңы йыл байрамы телгә алынмай һәм шуның менән бәйле ниндәйҙер урындағы йолаларҙың булмауы аңлатыла. Бөтә дини конфессияларҙан Һиндостанда Яңы йылды мәсихселәр күберәк ярата. Мәҫәлән, [[Гоа]]ла католиктар күп, шуға күрә байрам саралары шаҡтай күләмле үтә<ref>[https://tonkosti.ru/Новый_год_в_Индии Новый год в Индии]</ref>. Байрам Европанан килгәнгә күрә, уны донъяуи тип әйтергә мөмкин. Байрамды башлыса йәштәр билдәләй, улар ресторандарҙа һәм төнгө клубтарҙа, дуҫтары менән уҙғарыуҙы өҫтөн күрә. Оло быуын вәкилдәре байрамды ғаилә менән бергә ҙур булмаған өҫтәл артында үткәреүгә өҫтөнлөк бирә. Европаның һәм Яңы донъяның күп кенә илдәренә оҡшаш эре компанияларҙа корпоратив саралар уҙғарыла. Һиндостанға хас тотош карнавал йөрөштәре үтә. Уҡтан атыу буйынса ярыштар, конкурстар һәм йәрминкәләр үткәрелә, һауа йыландары ебәрелә, усаҡ аша һикерәләр<ref name=":2" />. Төнъяҡ Һиндостанда Яңы йыл башланыуын ғәҙәттәгесә 13-14 ғинуарҙа, беҙҙәге иҫке Яңы йыл билдәләгән көндә, билдәләп үтәләр. Был байрам Лори тип атала. Байрам көнөндә усаҡ яғалар һәм уның тирәләй ритуаль йөрөштәр башҡаралар. Ошонда уҡ дөгөнән һәм кукуруздан ашамлыҡтар әҙерләйҙәр һәм уларҙы ҡатнашыусыларға тараталар. Икенсе көндө балалар өйҙәргә йөрөй, йырҙыр йырлайҙар, хужалар бының өсөн уларға тәм-томдар йәки аҡса бирәләр<ref name=":3" />. == Йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр == Яңы йыл алдынан Һиндостанда кешеләр күңел һәм тән таҙартыу йолаһын башҡара. Улар ғибәҙәтханаларға бара, иҫке үпкәләрҙән һәм кире хистәрҙән ҡотолоу өсөн доға ҡыла. Бындай рухи таҙарыныу уларға яңы тормош башларға ярҙам итә<ref>[https://metalldrag.ru/prazdnovanie-novogo-goda-v-indii-tradicii-i-obychai/ Празднование Нового года в Индии: традиции и обычаи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120162808/https://metalldrag.ru/prazdnovanie-novogo-goda-v-indii-tradicii-i-obychai/ |date=2025-01-20 }}</ref>. Яңы йыл алдынан индустар үҙ йорттарында тәртип урынлаштыра, иҫке кейемдәрҙән һәм сүп-сарҙан ҡотола. Ташланған әйберҙәрҙе алыу — насар билдә. Үҙ йорттарын урындағы халыҡ сағыу биҙәй. Милли колорит хужабикәләрҙең үҙҙәренең торлағын биҙәгән һүрәттәрҙә күҙәтелә. Биҙәктәр уңышты һәм именлекте символлаштыра. Торлаҡтарҙы тыш яҡтан банан япраҡтары менән биҙәйҙәр. Бина ҡыйығына шәмдәр һәм яҡтыртҡыстар эленә. Һиндостандың ҡайһы бер райондарында ҡатын-ҡыҙҙар йыл буйына бәхет һәм уңыш йәлеп итеү өсөн тәндәрен ҡына менән биҙәй. Индустар байрамса кейеме кейә һәм уны ал, аҡ, ҡыҙыл һәм шәмәхә төҫтәге тере сәскәләр менән биҙәй<ref name=":2">[https://ind.addnt.ru/novyy-god-v-indii/ Как встречают Новый год в Индии]</ref>. Яңы йылдың беренсе көнөндә индустар әрләшмәй, бәхәсләшмәй, бурысҡа алмай һәм яҡшы кәйефтә булырға тырыша. Сөнки Яңы йылды нисек ҡаршы алһаң, шулай үткәрерһең, тип ышана. Шулай уҡ Һиндостанда йәшәүселәр ғибәҙәтханаларға бара, унда улар доғалар аша киләһе йылда Аллаһтан фатиха һорай<ref name=":4">[https://myindia.ru/blog/kak_prazdnuyut_novyy_god_v_indii/ Как празднуют Новый год в Индии]</ref>. Байрамдың төп геройы — индуизмда иҫкенең юҡҡа сығыуы һәм яңының килеүен символлаштырған илаһтарҙың береһе Бхоги Манун тора<ref>[https://dedy-morozy.ru/blog/noviy-god-v-indii-traditsii-i-obichai-interesnie-fakti.php НОВЫЙ ГОД В ИНДИИ ТРАДИЦИИ И ОБЫЧАИ ИНТЕРЕСНЫЕ ФАКТЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120162757/https://dedy-morozy.ru/blog/noviy-god-v-indii-traditsii-i-obichai-interesnie-fakti.php |date=2025-01-20 }}</ref>. == Яңы йыл биҙәүестәре == Һиндостандың ҙур ҡалаларында Яңы йыл биҙәүестәре Европа стилендә эшләнгән. Фатирҙарҙа, йорттарҙа, сауҙа үҙәктәрендә һәм майҙандарҙа күркәм яһалма шыршылар ҡуйыла, йәрминкәләр һәм баҙарҙар эшләй. Урамдарҙы байрам гирляндалары биҙәй. Индустар шулай уҡ урындағы экзотик ағастарҙы (пальма йәки манго ағастарын) биҙәй. Уға ялтырауыҡтар, шоколад, кәнфиттәр, еләк-емеш һәм ҡулдан яһалған уйынсыҡтар эләләр. Ғаилә мәжлесенән һуң халыҡ милли бейеүҙәр һәм ҡарасҡы яндырыу өсөн урамға сыға<ref name=":4" />. == Байрам өҫтәле == Һиндостандағы яңы йыл өҫтәлендә мотлаҡ ашамлыҡ — ул милли ризыҡ, былау аналогы бириани. Ул ит, йәшелсә менән дөгө ярмаһынан һәм бик күп тәмләткестәрҙән ғибәрәт. Һиностанлылар өҫтәлгә тағы сабджи — карри менән йәшелсәнән рагу, пикули — гәрсис майында маринадланған емеш-еләк һәм йәшелсә, чапати — сөсө күмәс һәм самос — ит, сыр йәки йәшелсә һалып бешерелгән бөйөрөктәр ҡуя. Әйткәндәй, байрам ашы ни тиклем киҫкен булһа, киләһе йыл шул тиклем уңышлыраҡ буласаҡ, тигән ышаныу бар. Шуға күрә ризыҡтарҙа чили боросо, дәрсен, кориандр, кардамон, имбирь һәм башҡа тәмләткестәр күп<ref name=":4" />. == Яңы йыл бүләктәре == Яңы йылға Һиндостанда бүләктәр менән алмашыу ҡабул ителгән, улар бер-береһенә емеш-еләк бүләк итергә ярата һәм улар тәмле һәм файҙалы булғанға ғына түгел. Һиндостанда һәр емеш-еләк билдәле бер мәғәнәгә эйә, мәҫәлән алма — бәхет өсөн, мандариндар — гармония өсөн, ә манго — сәләмәтлек символы булараҡ яуап бирә. Ҡалғанында иһә бүләктәр йышыраҡ практик — йорт өсөн ваҡ-төйәк, текстиль, һауыт-һаба йәки хатта көнкүреш техникаһы<ref>[https://78.ru/articles/2023-12-29/ni-elki-ni-olive-kak-prazdnuyut-novii-god-v-indii-irane-i-koree Ни ёлки, ни оливье: как празднуют Новый год в Индии, Иране и Корее?]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Мотлаҡ йола — ярлы туғандарға, яҡын туғандарға бүләк биреү. Бының өсөн емеш-еләк, сәтләүек тултырылған кәрзиндәр булдырыла һәм уларҙы тере сәскәләр менән биҙәйҙәр. Ә балаларға батмус тулы тәм-томдар бүләк итәләр<ref>[https://www.istmira.com/drugoe-razlichnye-temy/11491-kak-prazdnuet-novyy-god-indiya-i-ego-osobennosti.html Как празднует Новый год Индия и его особенности]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[https://astromagicmoon.ru/prazdniki/gosudarstvennyye_prazdniki/prazdniki_v_indii/novyj-god-v-indii Новый год в Индии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629154718/https://astromagicmoon.ru/prazdniki/gosudarstvennyye_prazdniki/prazdniki_v_indii/novyj-god-v-indii |date=2022-06-29 }} *[https://www.calend.ru/holidays/0/0/293/41/ Новый год в Индии] *[https://ashaindia.ru/indiyskiy-novyy-god/ Индийский новый год] *[https://www.shkolazhizni.ru/culture/articles/96802/ ''Школа жизни.ру'' Людмила Белан-Черногор. Чем интересен Новый год в Индии?] *[https://tonkosti.ru/Новый_год_в_Индии Новый год в Индии] *[https://myindia.ru/blog/kak_prazdnuyut_novyy_god_v_indii/ Как празднуют Новый год в Индии] *[https://dedy-morozy.ru/blog/noviy-god-v-indii-traditsii-i-obichai-interesnie-fakti.php НОВЫЙ ГОД В ИНДИИ ТРАДИЦИИ И ОБЫЧАИ ИНТЕРЕСНЫЕ ФАКТЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120162757/https://dedy-morozy.ru/blog/noviy-god-v-indii-traditsii-i-obichai-interesnie-fakti.php |date=2025-01-20 }} *[https://ind.addnt.ru/novyy-god-v-indii/ Как встречают Новый год в Индии] [[Категория:Байрамдар]] [[Категория:Яңы йыл]] edz582fqyi0zskruplmmbukke5z04ur Ҡатнашыусы:Shirshikay 2 201381 1305503 1305404 2026-09-14T15:59:57Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1305503 wikitext text/x-wiki {{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2026|month=06|day=12}} {{#babel:ba-N|ba-east|ru-4|tt-3|kk-3|en-2}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=Им|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусыға '''Шыршыҡай/Şırşıqay''' тип өндәшергә мөмкин.}} {{Userbox/Ҡатнашыусы Башҡортостандан}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🎓|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы Башҡорт гимназияһын һәм урта һөнәри уҡыу йортон тамамлаған.}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🌍|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы география менән ҡыҙыҡһына.}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🏛️|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы [[төрки халыҡтар|төрки]] һәм [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] халыҡтарҙың тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһына.}} {{userbox |border-c = #99B3FF |id-c = #99B3FF |id-fc = black |id-s = 12 |id = [[Файл:Editor - blue ribbon - 0 pips.jpg|43px]] |info-c = #E0E8FF |info-s = 9 |info = Был ҡатнашыусы — '''Башлап яҙыусы мөхәррир'''. }} {| style="width:auto; max-width:550px; background:var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); padding:20px; border-radius:8px; margin-top:15px; margin-right:auto; color:var(--color-base, #202122);" | == Һаумыһығыҙ! Мин — Шыршыҡай == Башҡорт Википедияһында биттәрҙе яңыртыу һәм тәржемә итеү менән шөғөлләнәм. * '''Төп ҡыҙыҡһыныуҙарым:''' [[География]] (уның социаль-иҡтисади бүлеге һәм картографияһы). Шулай уҡ [[Тарих]] һәм [[Лингвистика]] менән ҡыҙыҡһыныу бар. * Карталарҙа хаталар табылһа, минең '''фекер алышыу битенә''' хәбәр итегеҙ. <div style="margin-top:15px;"> [[commons:Special:ListFiles/Shirshikay| <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding: 8px 16px; border-radius: 4px; text-decoration: none;">🗺️ Минем эштәрем</span> ]] </div> |} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; margin-top: 15px;" |+ '''Яҡын халыҡтарҙың википедияла әүҙемлек күрһәткесе''' ! Бүлектең теле !! Код !! Әүҙемлек күрһәткесе (Тәрәнлек) |- | [[Башҡорт теле|Башҡортса]] || [https://ba.wikipedia.org/ ba] || {{Depth|ba}} |- | [[Татар теле|Татарса]] || [https://tt.wikipedia.org/ tt] || {{Depth|tt}} |- | [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡса]] || [https://kk.wikipedia.org/ kk] || {{Depth|kk}} |- | [[Сыуаш теле|Сыуашса]] || [https://cv.wikipedia.org/ cv] || {{Depth|cv}} |- | [[Ҡараҡалпаҡ теле|Ҡараҡалпаҡса]] || [https://kaa.wikipedia.org/ kaa] || {{Depth|kaa}} |- | [[Нуғай теле|Нуғайса]] || [https://nog.wikipedia.org/ nog] || {{Depth|nog}} |- | [[Төрөк теле|Төрөксә]] || [https://tr.wikipedia.org/ tr] || {{Depth|tr}} |- | [[Үзбәк теле|Үзбәксә]] || [https://wikipedia.org uz] || {{Depth|uz}} |- | [[Төрөкмән теле|Төрөкмәнсә]] || [https://wikipedia.org tk] || {{Depth|tk}} |- | [[Әзербайжан теле|Әзербайжанса]] || [https://wikipedia.org az] || {{Depth|az}} |- | [[Ҡырғыҙ теле|Ҡырғыҙса]] || [https://ky.wikipedia.org/ ky] || {{Depth|ky}} |- | [[Саха теле|Сахалы]] || [https://sah.wikipedia.org/ sah] || {{Depth|sah}} |- | [[Ҡумыҡ теле|Ҡумыҡса]] || [https://kum.wikipedia.org/ kum] || {{Depth|kum}} |- | [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырым татарса]] || [https://crh.wikipedia.org/ crh] || {{Depth|crh}} |- | [[Тыва теле|Тываса]] || [https://tyv.wikipedia.org/ tyv] || {{Depth|tyv}} |- | [[Ҡарасай-балҡар теле|Ҡарасай-балҡарса]] || [https://krc.wikipedia.org/ krc] || {{Depth|krc}} |- | [[Удмурт теле|Удмуртса]] || [https://udm.wikipedia.org/ udm] || {{Depth|udm}} |- | [[Ялан мари теле|Ялан мариса]] || [https://mhr.wikipedia.org/ mhr] || {{Depth|mhr}} |- | [[Тау мари теле|Тау мариса]] || [https://mrj.wikipedia.org/ mrj] || {{Depth|mrj}} |- | [[Коми теле|Комиса]] || [https://kv.wikipedia.org/ kv] || {{Depth|kv}} |- | [[Коми-пермяк теле|Коми-пермякса]] || [https://koi.wikipedia.org/ koi] || {{Depth|koi}} |- | [[Эрзя теле|Эрзяса]] || [https://myv.wikipedia.org/ myv] || {{Depth|myv}} |- | [[Мокша теле|Мокшаса]] || [https://mdf.wikipedia.org/ mdf] || {{Depth|mdf}} |- | [[Урыҫ теле|Урыҫса]] || [https://ru.wikipedia.org/ ru] || {{Depth|ru}} |- | [[Инглиз теле|Инглизсә]] || [https://wikipedia.org en] || {{Depth|en}} |} a8bt5uewvnyg0vijo9j3ouiuo8rwra1 Андрей Сахаров 0 201463 1305524 2026-09-15T03:41:20Z Asorev 39436 [[Сахаров Андрей Дмитриевич]] битенә йүнәлтелгән 1305524 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сахаров Андрей Дмитриевич]] o48zzdz8f0dv3k710ip0ceyo7ab0p3a Ҡалып:Potd/2026-09-15 10 201464 1305525 2026-09-15T07:07:20Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg 1305525 wikitext text/x-wiki Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg 0os2kg13sgrt2jnhwlccbx79xuzu6w4 Ҡалып:Флагификация/Пасха утрауы 10 201465 1305528 2026-09-15T09:34:35Z Shirshikay 48080 Яңы бит: {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Пасха утрауы | flag alias = Flag of Rapa Nui, Chile.svg | размер = {{{размер|}}} }} 1305528 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Пасха утрауы | flag alias = Flag of Rapa Nui, Chile.svg | размер = {{{размер|}}} }} 1pw5hessbdf7kvrdnthhw4ixi8m25pp Норфолк (утрау) 0 201466 1305535 2026-09-15T10:16:06Z Shirshikay 48080 [[Норфолк (утрау)]] битенең исемен [[Норфолк утрауы]] тип Shirshikay алыштырҙы 1305535 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Норфолк утрауы]] ddz6upatf311hn8bn2lj7c805y2fcwc Фекерләшеү:Норфолк (утрау) 1 201467 1305537 2026-09-15T10:16:06Z Shirshikay 48080 [[Фекерләшеү:Норфолк (утрау)]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Норфолк утрауы]] тип Shirshikay алыштырҙы 1305537 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Норфолк утрауы]] 1bfdo86tnhlg839je7emr0q61bsr31p Телефон коды 0 201468 1305540 2026-09-15T10:49:39Z Shirshikay 48080 Яңы бит: '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә... 1305540 wikitext text/x-wiki '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә.<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> [[Файл:Country calling codes map.svg|thumb|center|800px|Донъяла телефон кодтарының бүленеше]] == Дәүләт телефон кодтары == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center;" ! rowspan="2" style="width: 45%; text-align: center;" | Ил / Төбәк ! rowspan="2" style="width: 25%;" | Код<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> ! colspan="2" style="width: 30%;" | Ваҡыт (UTC) |- ! class="unsortable" | Зона !! class="unsortable" | [[Йәйге ваҡыт|DST]] |- | {{Флагификация|Абхазия}} | 7 (840, 940) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Афғанстан}} | 93 | [[+04:30]] | |- | {{Флагификация|Аланд утрауҙары}} | 358 (18) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Албания}} | 355 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Алжир}} | 213 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Америка Самоаһы}} | 1 (684) | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Андорра}} | 376 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ангола}} | 244 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ангилья}} | 1 (264) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Антигуа һәм Барбуда}} | 1 (268) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Аргентина}} | 54 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Әрмәнстан}} | 374 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Аруба}} | 297 | [[-04:00]] | |- | [[Олғашыу Утрауы]] | 247 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Австралия}} | 61 | [[+08:00]] - [[+10:30]] | [[+08:00]] - [[+11:00]] |- | {{Флагификация|Австрия}} | 43 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Әзербайжан}} | 994 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Багам Утрауҙары}} | 1 (242) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Бахрейн}} | 973 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бангладеш}} | 880 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Барбадос}} | 1 (246) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Беларусь}} | 375 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бельгия}} | 32 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Белиз}} | 501 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Бенин}} | 229 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Бермуд утрауҙары}} | 1 (441) | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Бутан}} | 975 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Боливия}} | 591 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бонэйр}} | 599 (7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Босния һәм Герцеговина}} | 387 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ботсвана}} | 267 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Бразилия}} | 55 | [[-05:00]] - [[-02:00]] | |- | [[Диего-Гарсия]] | 246 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}} | 1 (284) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бруней}} | 673 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Болгария}} | 359 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Буркина-Фасо}} | 226 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Бурунди}} | 257 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кабо-Верде}} | 238 | [[-01:00]] | |- | {{Флагификация|Камбоджа}} | 855 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Камерун}} | 237 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Канада}} | 1 | [[-08:00]] - [[-03:30]] | [[-07:00]] - [[-02:30]] |- | [[Кариб Нидерландтары]] | 599 (3, 4, 7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кайман Утрауҙары}} | 1 (345) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы}} | 236 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чад}} | 235 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чили}} | 56 | [[-06:00]] - [[-04:00]] | [[-05:00]] - [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡытай}} | 86 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Раштыуа утрауы}} | 61 (89164) | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Кокос Утрауҙары}} | 61 (89162) | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Колумбия}} | 57 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Комор Утрауҙары}} | 269 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Республикаһы}} | 242 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы}} | 243 | [[+01:00]] - [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кук утрауҙары}} | 682 | [[-10:00]] | |- | {{Флагификация|Коста-Рика}} | 506 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Кот-д’Ивуар}} | 225 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Хорватия}} | 385 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Куба}} | 53 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Кюрасао}} | 599 (9) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кипр}} | 357 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Чехия}} | 420 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Дания}} | 45 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Джибути}} | 253 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Доминика}} | 1 (767) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Доминикан Республикаһы}} | 1 (809, 829, 849) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Пасха утрауы}} | 56 | [[-06:00]] | [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Эквадор}} | 593 | [[-06:00]] - [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Мысыр}} | 20 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Сальвадор}} | 503 | [[-06:00]] | |- | Ellipso (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (2, 3) | | |- | EMSAT (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (13) | | |- | {{Флагификация|Экватор Гвинеяһы}} | 240 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Эритрея}} | 291 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Эстония}} | 372 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Эсватини}} | 268 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Эфиопия}} | 251 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Фолкленд утрауҙары}} | 500 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Фарер Утрауҙары}} | 298 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Фиджи}} | 679 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Финляндия}} | 358 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Франция}} | 33 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Француз Антил утрауҙары | 596 | | |- | {{Флагификация|Француз Гвианаһы}} | 594 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Француз Полинезияһы}} | 689 | [[-10:00]] - [[-09:00]] | |- | {{Флагификация|Габон}} | 241 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Гамбия}} | 220 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Грузия}} | 995 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Германия}} | 49 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Гана}} | 233 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гибралтар}} | 350 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Глобаль мобиль спутник системаһы (GMSS) | 881 | | |- | Globalstar (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (8, 9) | | |- | {{Флагификация|Греция}} | 30 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Гренландия}} | 299 | [[-04:00]] - [[+01:00]] | [[-03:00]] - [[+00:00]] |- | {{Флагификация|Гренада}} | 1 (473) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гваделупа}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гуам}} | 1 (671) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Гватемала}} | 502 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гернси}} | 44 (1481, 7781, 7839, 7911) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Гвинея}} | 224 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гвинея-Бисау}} | 245 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гайана}} | 592 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гаити}} | 509 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Гондурас}} | 504 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гонконг}} | 852 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Венгрия}} | 36 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Исландия}} | 354 | [[+00:00]] | |- | ICO Global (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (0, 1) | | |- | {{Флагификация|Һиндостан}} | 91 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Индонезия}} | 62 | [[+07:00]] - [[+09:00]] | |- | Inmarsat SNAC | 870 | | |- | Халыҡ-ара бесплатно телефон хеҙмәте (UIFN) | 800 | | |- | Халыҡ-ара селтәрҙәр | 882, 883 | | |- | Халыҡ-ара түләүле хеҙмәттәр | 979 | | |- | Халыҡ-ара уртаҡ түләү хеҙмәте (ISCS) | 808 | | |- | {{Флагификация|Иран}} | 98 | [[+03:30]] | [[+04:30]] |- | {{Флагификация|Ираҡ}} | 964 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ирландия}} | 353 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | Iridium (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (6, 7) | | |- | {{Флагификация|Мэн Утрауы}} | 44 (1624, 7524, 7624, 7924) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Израиль}} | 972 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Италия}} | 39 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ямайка}} | 1 (658, 876) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Ян-Майен}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Япония}} | 81 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Джерси}} | 44 (1534) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Иордания}} | 962 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} | 7 (6, 7) | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Кения}} | 254 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Кирибати}} | 686 | [[+12:00]] - [[+14:00]] | |- | {{Флагификация|КХДР}} | 850 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Корея Республикаһы}} | 82 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Косово}} | 383 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Күвейт}} | 965 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}} | 996 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Лаос}} | 856 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Латвия}} | 371 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ливан}} | 961 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Лесото}} | 266 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Либерия}} | 231 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Ливия}} | 218 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Лихтенштейн}} | 423 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Литва}} | 370 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Люксембург}} | 352 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Макао}} | 853 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мадагаскар}} | 261 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Малави}} | 265 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Малайзия}} | 60 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мальдив Республикаһы}} | 960 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Мали}} | 223 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Мальта}} | 356 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Маршалл Утрауҙары}} | 692 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Мартиника}} | 596 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Мавритания}} | 222 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Маврикий}} | 230 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Майотта}} | 262 (269, 639) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Мексика}} | 52 | [[-08:00]] - [[-05:00]] | [[-07:00]] - [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} | 691 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Молдова}} | 373 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Монако}} | 377 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монголия}} | 976 | [[+07:00]] - [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Черногория}} | 382 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монтсеррат}} | 1 (664) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Марокко}} | 212 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Мозамбик}} | 258 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Мьянма}} | 95 | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Намибия}} | 264 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Науру}} | 674 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Непал}} | 977 | [[+05:45]] | |- | {{Флагификация|Нидерландтар}} | 31 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Каледония}} | 687 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} | 64 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Никарагуа}} | 505 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Нигер}} | 227 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Нигерия}} | 234 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ниуэ}} | 683 | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Норфолк утрауы}} | 672 (3) | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Төньяҡ Македония}} | 389 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы}} | 90 (392) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Ирландия}} | 44 (28) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Мариан утрауҙары}} | 1 (670) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Норвегия}} | 47 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Оман}} | 968 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Пакистан}} | 92 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Палау}} | 680 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Фәләстин}} | 970 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Панама}} | 507 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} | 675 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Парагвай}} | 595 | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Перу}} | 51 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Филиппин}} | 63 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Питкэрн Утрауҙары}} | 64 | [[-08:00]] | |- | {{Флагификация|Польша}} | 48 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Португалия}} | 351 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} | 1 (787, 939) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Катар}} | 974 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Реюньон}} | 262 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Румыния}} | 40 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Рәсәй}} | 7 | [[+02:00]] - [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Руанда}} | 250 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Саба}} | 599 (4) | [[-04:00]] | |- | [[Сен-Бартелеми]] | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Изге Елена утрауы}} | 290 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Люсия}} | 1 (758) | [[-04:00]] | |- | [[Сен-Мартен ( Франция биләмәһе)]] | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Пьер һәм Микелон}} | 508 | [[-03:00]] | [[-02:00]] |- | {{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}} | 1 (784) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Самоа}} | 685 | [[+13:00]] | [[+14:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} | 378 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи}} | 239 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} | 966 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Сенегал}} | 221 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сербия}} | 381 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}} | 248 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Сьерра-Леоне}} | 232 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сингапур}} | 65 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Эстатиус}} | 599 (3) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Мартен}} | 1 (721) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Словакия}} | 421 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Словения}} | 386 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Соломон Утрауҙары}} | 677 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Сомали}} | 252 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|КАР}} | 27 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары}} | 500 | [[-02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} | 7 (850, 929) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Судан}} | 211 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Испания}} | 34 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | 94 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Судан}} | 249 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Суринам}} | 597 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Шпицберген}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швеция}} | 46 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швейцария}} | 41 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сүриә}} | 963 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тайвань}} | 886 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Тажикстан}} | 992 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Танзания}} | 255 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Таиланд}} | 66 | [[+07:00]] | |- | Thuraya (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (16) | | |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} | 670 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Того}} | 228 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Токелау}} | 690 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Тонга}} | 676 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Приднестровье}} | 373 (2, 5) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}} | 1 (868) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Тристан-да-Кунья}} | 290 (8) | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Тунис}} | 216 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Төркиә}} | 90 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Төркмәнстан}} | 993 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Тёркс һәм Кайкос}} | 1 (649) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Тувалу}} | 688 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Уганда}} | 256 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Украина}} | 380 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|БҒӘ}} | 971 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} | 44 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|АҠШ}} | 1 | [[-10:00]] - [[-05:00]] | [[-10:00]] - [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Уругвай}} | 598 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}} | 1 (340) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Үзбәкстан}} | 998 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Вануату}} | 678 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Ватикан}} | 39 (06698) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Венесуэла}} | 58 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Вьетнам}} | 84 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}} | 681 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Йемен}} | 967 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Замбия}} | 260 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Занзибар}} | 255 (24) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Зимбабве}} | 263 | [[+02:00]] | |} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} qk1pxibugqiqvua43lfx63bv5nqv9ye +05:00 0 201469 1305541 2026-09-15T10:52:08Z Shirshikay 48080 [[UTC+05:00]] битенә йүнәлтелгән 1305541 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[UTC+05:00]] pe3wcj8q11vlcje0p5545c2pfh36u1p +06:00 0 201470 1305542 2026-09-15T10:53:24Z Shirshikay 48080 [[UTC+6]] битенә йүнәлтелгән 1305542 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[UTC+6]] 4lpys154nuix6ewhkxbk6b18xkiftdz