Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1799 1305560 1080169 2026-09-16T00:34:23Z ~2026-49888-21 48935 /* Ҫ */ 1305560 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт исемдәре}} '''Башҡорт ир-ат исемдәре''' = '''А''' = * [[Абай (исем)|Абай]] — иғтибарлы, һаҡ * [[Абайдулла (исем)|Абайдулла]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — Аллаһ ҡоло * Абд (абде, абду, әбд, әбде, әпте…), [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — мәңгелек; бәндә, ҡол, хеҙмәтсе, алла бәндәһе, (ир-ат исемдәрендә ҡушымта булып йөрөй) * [[Абдразаҡ (исем)|Абдразаҡ]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — ризыҡ биреүсе * [[Абдрафиҡ (исем)|Абдрафиҡ]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — йомарт; иптәш, юлдаш, дуҫ * [[Абдрахман (исем)|Абдрахман]],[[Ғәрәп теле|ғәр.]] — рәхимле, изге * [[Абдул (исем)|Абдул]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — мәңгелек. * [[Абдулбаҡый (исем)|Абдулбаҡый]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — Аллаһтың , мәңгелектең ҡоло * [[Абдулбарый (исем)|Абдулбарый]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — бар итеусе * [[Абдулбасир (исем)|Абдулбасир]] — * [[Абдулғужа (исем)|Абдулғужа]] — * [[Абдулғәзим (исем)|Абдулғәзим]] — [[Ғәрәп теле|ғәр.]], [[Фарсы теле|фарс.]] бөйөк, абруйлы * [[Абдулкәрим (исем)|Абдулкәрим]] — киң күңелле * [[Абдулкәбир (исем)|Абдулкәбир]] — бөйөктөң ҡоло * [[Абдулла (исем)|Абдулла]] — Аллаһ ҡоло * [[Абдулмалик (исем)|Абдулмалик]] — хакимдың ҡоло * [[Абдулнасир (исем)|Абдулнасир]] — * [[Абдулсабир (исем)|Абдулсабир]]— түҙемле * [[Абдулсалих (исем)|Абдулсалих]]— изгелекле * [[Абдулсаттар (исем)|Абдулсаттар]]— яҡлаусы * [[Абдулхай (исем)|Абдулхай]] — мәңге теренен ҡоло * [[Абдулхаҡ (исем)|Абдулхаҡ]] — дөрөҫлөктөң ҡоло * [[Абдулхалик (исем)|Абдулхалик]] — ижад итеүсе * [[Абдуләмин (исем)|Абдуләмин]] — тоғролоҡло * [[Абзал (исем)|Абзал]] — иң яҡшы * [[Аблай (исем)|Аблай]] — дегәнәк (баланы һаҡлау өсөн ҡушылған боронғо исем) * [[Абрар (исем)|Абрар]] — изге, яҡшы күңелле * [[Абсабир (исем)|Абсабир]] — түҙемле * [[Абсаттар (исем)|Абсаттар]] — * [[Абсәләм (исем)|Абсәләм]] — сәләмәтлек биреүсе, именлек, тыныслыҡ башлығы * [[Абубәкер (исем)|Абубәкер]] — * [[Абузар (исем)|Абузар]] — моңло, зарлы * [[Абусаттар (исем)|Абусаттар]] — ғәфү итеүсе * [[Абуталип (исем)|Абуталип]] — талапсан, белем алыусы * [[Абушахман (исем)|Абушахман]] — шаһ, батыр кеше * [[Абыз (исем)|Абыз]] — уҡымышлы, ғалим, аҡыллы, ил ағаһы * [[Абызгилде (исем)|Абызгилде]] — һаҡлаусы * [[Абылай (исем)|Абылай]] — * [[Агиш (исем)|Агиш]] — иптәш * [[Ағзам (исем)|Ағзам]] — бөйөк, дәрәжәле * [[Ағыш (исем)|Ағыш]] — үр, юғары урын * [[Аҙанғол (исем)|Аҙанғол]] — аҙанға саҡырыу, өндәү * [[Аҙнабай (исем)|Аҙнабай]] — йома көн тыуған * [[Аҙнағол (исем)|Аҙнағол]] — * [[Аҙнай (исем)|Аҙнай]] — аҙна һүҙенән (аҙна,йома) * [[Аҙнаҡай (исем)|Аҙнаҡай]] — * [[Аҙналы (исем)|Аҙналы]] — борон әсә аҙна буйы балаға ауырығанда Аҙналы тип исем ҡушыу йолаһы булған. * [[Азамат (исем)|Азамат]] — бөйөк, ғорур; батыр егет * [[Азат (исем)|Азат]] — ирекле * [[Айбаҡты (исем)|Айбаҡты]] — ай һымак бала тыуҙы * [[Айбар (исем)|Айбар]] — айлы төндә тыуған * [[Айбарс (исем)|Айбарс]] — * [[Айбул (исем)|Айбул]] — ай һымаҡ бул * [[Айбулат (исем)|Айбулат]] — * [[Айбүләк (исем)|Айбүләк]] — * [[Айбәк (исем)|Айбәк]] — * [[Айгиз (исем)|Айгиз]] — айға сәйәхәт ит * [[Айгизәр (исем)|Айгизәр]] — бала ҡыйыу булһын өсөн ҡушылған исем * [[Айғәли (исем)|Айғәли]] — балаға бәхет теләп ҡушылған исем * [[Айҙар (исем)|Айҙар]] — айлы төндә тыуған, айға оҡшаш, бәхетле, дәрәжәле * [[Айдус (исем)|Айдус]] — * [[Айҙаш (исем)|Айҙаш]] — ай һымак * [[Айҙыл (исем)|Айҙыл]] — ай кеүек матур * [[Айегет (исем)|Айегет]] — ай һымаҡ егет * [[Айман (исем)|Айман]] — айлы төндә тыуған * [[Айназ (исем)|Айназ]] — * [[Айнур (исем)|Айнур]] — ай нуры һымаҡ яҡты * [[Айрат (исем)|Айрат]] — * [[Айса (исем)|Айса]] — * [[Айсаф (исем)|Айсаф]] — * [[Айсолтан (исем)|Айсолтан]] — ай хужаһы * [[Айсыуаҡ (исем)|Айсыуаҡ]] — * [[Айтуған (исем)|Айтуған]] — * [[Айтыу (исем)|Айтыу]] — ай булып мәңге яҡтыртһын * [[Айтыуар (исем)|Айтыуар]] — * [[Айуаз (исем)|Айуаз]] — алмаш * [[Айшат (исем)|Айшат]] — * [[Айшан (исем)|Айшан]] — ай яҡтыһы * [[Айытбай (исем)|Айытбай]] — байрам көнөндә тыуған * [[Айытҡол (исем)|Айытҡол]] — * [[Айытҡужа (исем)|Айытҡужа]] — * [[Айытнур (исем)|Айытнур]] — * [[Айыухан (исем)|Айыухан]] — ныҡ, көслө булһын тигән теләкте аңлата * [[Акрам (исем)|Акрам]] — бик йомарт, кеселекле * [[Аҡай (исем)|Аҡай]] — * [[Аҡбай (исем)|Аҡбай]] — изге күңелле * [[Аҡбарс (исем)|Аҡбарс]] — барс һымаҡ көслө, йылғыр булһын тигән теләк менән ҡушҡандар * [[Аҡбатыр (исем)|Аҡбатыр]] — * [[Аҡбаш (исем)|Аҡбаш]] — зирәк, изге бала * [[Аҡбирҙе (исем)|Аҡбирҙе]] — * [[Аҡбулат (исем)|Аҡбулат]] — аҡ+булат * [[Аҡбулды (исем)|Аҡбулды]] — * [[Аҡбута (исем)|Аҡбута]] — * [[Аҡдәүләт (исем)|Аҡдәүләт]] — * [[Аҡйегет (исем)|Аҡйегет]] — изге, яҡшы егет * [[Аҡкилде (исем)|Аҡкилде]] — * [[Аҡкөбәк (исем)|Аҡкөбәк]] — * [[Аҡкөсөк (исем)|Аҡкөсөк]] — балаға оҙон ғүмер теләп ҡушылған исем * [[Аҡкүбәк (исем)|Аҡкүбәк]] — * [[Аҡҡол (исем)|Аҡҡол]] — * [[Аҡҡош (исем)|Аҡҡош]] — * [[Аҡҡужа (исем)|Аҡҡужа]] — * [[Аҡҡусҡар (исем)|Аҡҡусҡар]] — * [[Аҡмал (исем)|Аҡмал]] — иң һәйбәт * [[Аҡман (исем)|Аҡман]] — ғинуар айында тыуған * [[Аҡморат (исем)|Аҡморат]] — изге теләк * [[Аҡмөхәмәт (исем)|Аҡмөхәмәт]] — * [[Аҡмулла (исем)|Аҡмулла]] — * [[Аҡмырҙа (исем)|Аҡмырҙа]] — аҡ + мырҙа * [[Аҡназар (исем)|Аҡназар]] — изге ҡараш, иғтибар, ярҙам * [[Аҡсулпан (исем)|Аҡсулпан]] — йондоҙ атамаһынан * [[Аҡсура (исем)|Аҡсура]] — * [[Аҡтай (исем)|Аҡтай]] — * [[Аҡтуған (исем)|Аҡтуған]] — * [[Аҡъюл (исем)|Аҡъюл]] — хәйерле сәфәр, хәйерле юл * [[Аҡъяр (исем)|Аҡъяр]] — изге, яҡшы дуҫ * [[Аҡыл (исем)|Аҡыл]] — * [[Аҡылбай (исем)|Аҡылбай]] — * [[Алғази (исем)|Алғази]] — * [[Алғыш (исем)|Алғыш]] — * [[Алғышай (исем)|Алғышай]] — * [[Алдар (исем)|Алдар]] — * [[Алдарбай (исем)|Алдарбай]] — * [[Алдарбатыр (исем)|Алдарбатыр]] — * [[Алдархан (исем)|Алдархан]] — * [[Аллабирҙе (исем)|Аллабирҙе]] — * [[Аллаяр (исем)|Аллаяр]] — * [[Алмас (исем)|Алмас]] — * [[Алсын (исем)|Алсын]] — * [[Алсынбай (исем)|Алсынбай]] — * [[Алсынғужа (исем)|Алсынғужа]] — * [[Алтын (исем)|Алтын]] — * [[Алтынбай (исем)|Алтынбай]] — * [[Алтынғужа (исем)|Алтынғужа]] — * [[Алтындуға (исем)|Алтындуға]] — * [[Алтынсура (исем)|Алтынсура]] — * [[Алтынтимер (исем)|Алтынтимер]] — * [[Аман (исем)|Аман]] — * [[Амангилде (исем)|Амангилде]] — имен-аман килде(тыуҙы) * [[Амантай (исем)|Амантай]] — * [[Алыпбатыр (исем)|Алыпбатыр]] — * [[Аралбай (исем)|Аралбай]] — * [[Арғынбай (исем)|Арғынбай]] — * [[Арпа (исем)|Арпа]] — * [[Арпабатыр (исем)|Арпабатыр]] — * [[Арпалы (исем)|Арпалы]] — * [[Арслан (исем)|Арслан]] — * [[Арсланбай (исем)|Арсланбай]] — * [[Арсланбәк (исем)|Арсланбәк]] — * [[Арслангәрәй (исем)|Арслангәрәй]] — * [[Арсланғәли (исем)|Арсланғәли]] — * [[Артур (исем)|Артур]] — * [[Арыслан (исем)|Арыслан]] — * [[Арысланбай (исем)|Арысланбай]] — * [[Арысланбәк (исем)|Арысланбәк]] — * [[Арыслангәрәй (исем)|Арыслангәрәй]] — * [[Арысланғәли (исем)|Арысланғәли]] — * [[Арыш (исем)|Арыш]] — * [[Асадулла (исем)|Асадулла]] — * [[Асаҙулла (исем)|Асаҙулла]] — * [[Асанбай (исем)|Асанбай]] — * [[Асаф (исем)|Асаф]] — * [[Асҡар (исем)|Асҡар]] — * [[Асман (исем)|Асман]] — * [[Асмандияр (исем)|Асмандияр]] — * [[Асрар (исем)|Асрар]] — * [[Асфандияр (исем)|Асфандияр]] — * [[Асыл (исем)|Асыл]] — * [[Асылай (исем)|Асылай]] — * [[Асылбай (исем)|Асылбай]] — * [[Асылгәрәй (исем)|Асылгәрәй]] — * [[Асылзада (исем)|Асылзада]] — * [[Асылъяр (исем)|Асылъяр]] — * [[Аҫылбай (исем)|Аҫылбай]] — * [[Аҫылгәрәй (исем)|Аҫылгәрәй]] — * [[Аҫылғужа (исем)|Аҫылғужа]] — * [[Аҫылзада (исем)|Аҫылзада]] — * [[Атан (исем)|Атан]] — * [[Атанбай (исем)|Атанбай]] — * [[Атанғол (исем)|Атанғол]] — * [[Атаулла (исем)|Атаулла]] — [[Ғатаулла]] исеменең ҡыҫҡа варианты. * [[Атлас (исем)|Атлас]] {{Эш өҫтөндә|Мәсетле районы}} * [[Аусаф (исем)|Аусаф]] — * [[Афған (исем)|Афған]] — * [[Афзал (исем)|Афзал]] — * [[Ахияр (исем)|Ахияр]] — * [[Ахун (исем)|Ахун]] — * [[Ахунйән (исем)|Ахунйән]] — * [[Ахунъян (исем)|Ахунъян]] — * [[Ашираф (исем)|Ашираф]] — * [[Ашраф (исем)|Ашраф]] — * [[Аюп (исем)|Аюп]] — * [[Аяҙ (исем)|Аяҙ]] — * [[Аяз (исем)|Аяз]] — * [[Аяҙбай (исем)|Аяҙбай]] — * [[Аяҙғол (исем)|Аяҙғол]] — = '''Б''' = * [[Бабич (исем)|Бабич]] — * [[Бабиш (исем)|Бабиш]] — * [[Бабсаҡ (исем)|Бабсаҡ]] — * [[Баҙамша (исем)|Баҙамша]] — * [[Баҙар (исем)|Баҙар]] — * [[Баҙарбай (исем)|Баҙарбай]] — * [[Баҙарғол (исем)|Баҙарғол]] — * [[Баҙыҡ (исем)|Баҙыҡ]] — * [[Байбул (исем)|Байбул]] — * [[Байбулат (исем)|Байбулат]] — * [[Байбүре (исем)|Байбүре]] — * [[Байгилде (исем)|Байгилде]] — * [[Байгөбәк (исем)|Байгөбәк]] — * [[Байғазы (исем)|Байғазы]] — * [[Байғара (исем)|Байғара]] — * [[Байғотло (исем)|Байғотло]] — * [[Байғужа (исем)|Байғужа]] — * [[Байғусҡар (исем)|Байғусҡар]] — * [[Байғүбәк (исем)|Байғүбәк]] — * [[Байғыуат (исем)|Байғыуат]] — * [[Байдәүләт (исем)|Байдәүләт]] — * [[Байегет (исем)|Байегет]] — * [[Баймаҡ (исем)|Баймаҡ]] — * [[Байморат (исем)|Байморат]] — * [[Баймөхәмәт (исем)|Баймөхәмәт]] — * [[Баймырҙа (исем)|Баймырҙа]] — * [[Байназар (исем)|Байназар]] — * [[Байраҡ (исем)|Байраҡ]] — * [[Байраҡай (исем)|Байраҡай]] — * [[Байрам (исем)|Байрам]] — * [[Байрамғол (исем)|Байрамғол]] — * [[Байрамғәли (исем)|Байрамғәли]] — * [[Байрас (исем)|Байрас]] — * [[Байрат (исем)|Байрат]] — * [[Байраш (исем)|Байраш]] — * [[Байсал (исем)|Байсал]] — * [[Байсура (исем)|Байсура]] — * [[Байтимер (исем)|Байтимер]] — * [[Байтирәк (исем)|Байтирәк]] — * [[Байтүрә (исем)|Байтүрә]] — * [[Байыҡ (исем)|Байыҡ]] — тоғро, ысын, изге * [[Байым (исем)|Байым]] — * [[Байымбәт (исем)|Байымбәт]] — * [[Байыш (исем)|Байыш]] — * [[Баҡай (исем)|Баҡай]] — * [[Баҡтыбай (исем)|Баҡтыбай]] — * [[Баҡый (исем)|Баҡый]] — * [[Балапан (исем)|Балапан]] — * [[Балтабай (исем)|Балтабай]] — * [[Балтас (исем)|Балтас]] — * [[Балтасы (исем)|Балтасы]] — * [[Бараҡ (исем)|Бараҡ]] — * [[Барис (исем)|Барис]] — * [[Барлас (исем)|Барлас]] — * [[Барлыбай (исем)|Барлыбай]] — * [[Барс (исем)|Барс]] — * [[Барый (исем)|Барый]] — * [[Барыс (исем)|Барыс]] — * [[Басир (исем)|Басир]] — * [[Баттал (исем)|Баттал]] — * [[Батулла (исем)|Батулла]] — * [[Батый (исем)|Батый]] — * [[Батыр (исем)|Батыр]] — * [[Батырбай (исем)|Батырбай]] — * [[Батырбәк (исем)|Батырбәк]] — * [[Батыргәрәй (исем)|Батыргәрәй]] — * [[Батырғужа (исем)|Батырғужа]] — * [[Батырғәли (исем)|Батырғәли]] — * [[Батырйән (исем)|Батырйән]] — * [[Батырҡай (исем)|Батырҡай]] — * [[Батырхан (исем)|Батырхан]] — * [[Батырша (исем)|Батырша]] — * [[Батыу (исем)|Батыу]] — * [[Баһау (исем)|Баһау]] — * [[Баһауетдин (исем)|Баһауетдин]] — * [[Баһман (исем)|Баһман]] — * [[Баһуман (исем)|Баһуман]] — * [[Баяз (исем)|Баяз]] — * [[Баязит (исем)|Баязит]] — * [[Баян (исем)|Баян]] — * [[Бейеш (исем)|Бейеш]] — * [[Бикбай (исем)|Бикбай]] — * [[Бикбау (исем)|Бикбау]] — * [[Бикбирҙе (исем)|Бикбирҙе]] — * [[Бикбулат (исем)|Бикбулат]] — * [[Бикеш (исем)|Бикеш]] — * [[Бикйән (исем)|Бикйән]] — * [[Биккенә (исем)|Биккенә]] — * [[Бикҡол (исем)|Бикҡол]] — * [[Бикҡужа (исем)|Бикҡужа]] — * [[Бикморат (исем)|Бикморат]] — * [[Бикмөхәмәт (исем)|Бикмөхәмәт]] — * [[Бикмырҙа (исем)|Бикмырҙа]] — * [[Бикмәт (исем)|Бикмәт]] — * [[Бикнур (исем)|Бикнур]] — * [[Биксура (исем)|Биксура]] — * [[Биксәнтәй (исем)|Биксәнтәй]] — * [[Биктабир (исем)|Биктабир]] — * [[Биктаһир (исем)|Биктаһир]] — * [[Бикташ (исем)|Бикташ]] — * [[Биктимер (исем)|Биктимер]] — * [[Билал (исем)|Билал]] — * [[Бирғәли (исем)|Бирғәли]] — * [[Боланбай (исем)|Боланбай]] — * [[Болғаҡ (исем)|Болғаҡ]] — * [[Борхан (исем)|Борхан]] — * [[Босҡон (исем)|Босҡон]] — * [[Бостан (исем)|Бостан]] — * [[Бохайыр (исем)|Бохайыр]] — * [[Бохар (исем)|Бохар]] — * [[Бохарбай (исем)|Бохарбай]] — * [[Бөрйән (исем)|Бөрйән]] — * [[Бөркөт (исем)|Бөркөт]] — * [[Буҙйегет (исем)|Буҙйегет]] — * [[Буҙыҡай (исем)|Буҙыҡай]] — * [[Булат (исем)|Булат]] — * [[Булатас (исем)|Булатас]] — * [[Булатбай (исем)|Булатбай]] — * [[Булаш (исем)|Булаш]] — * [[Бураҡай (исем)|Бураҡай]] — * [[Буран (исем)|Буран]] — * [[Буранбай (исем)|Буранбай]] — * [[Буранғол (исем)|Буранғол]] —буранлы көн тыуған ҡол (кеше), бәндә * [[Бурансы (исем)|Бурансы]] — * [[Буранша (исем)|Буранша]] — * [[Бүләк (исем)|Бүләк]] —атанан йәки әсәнән бүләк булып ҡалған бала. * [[Бүләкбай (исем)|Бүләкбай]] — * [[Бүләкҡол (исем)|Бүләкҡол]] — * [[Бүләкнур (исем)|Бүләкнур]] — * [[Бүләкәй (исем)|Бүләкәй]] — * [[Бүләкән (исем)|Бүләкән]] — * [[Бүребай (исем)|Бүребай]] — * [[Бәғдәнур (исем)|Бәғдәнур]] — * [[Бәғдәт (исем)|Бәғдәт]] — * [[Бәҙеғол (исем)|Бәҙеғол]] — * [[Бәҙретдин (исем)|Бәҙретдин]] — * [[Бәҙри (исем)|Бәҙри]] — * [[Бәҙәмша (исем)|Бәҙәмша]] — * [[Бәҙәүи (исем)|Бәҙәүи]] — * [[Бәйтулла (исем)|Бәйтулла]] — * [[Бәкер (исем)|Бәкер]] — * [[Бәпәнәй (исем)|Бәпәнәй]] — * [[Бәхет (исем)|Бәхет]] — * [[Бәхрәм (исем)|Бәхрәм]] — * [[Бәхтегәрәй (исем)|Бәхтегәрәй]] — * [[Бәхтейәр (исем)|Бәхтейәр]] — * [[Бәхтеяр (исем)|Бәхтеяр]] — * [[Бәхти (исем)|Бәхти]] — * [[Бәхтинур (исем)|Бәхтинур]] — * [[Бәшир (исем)|Бәшир]] — * [[Бәшәр (исем)|Бәшәр]] — = '''В''' = * [[Вадим (исем)|Вадим]] — * [[Вазиф (исем)|Вазиф]] — * [[Вазих (исем)|Вазих]] — * [[Ваҡиф (исем)|Ваҡиф]] — * [[Вара (исем)|Вара]] — * [[Варис (исем)|Варис]] — * [[Васиҡ (исем)|Васиҡ]] — * [[Васим (исем)|Васим]] — * [[Васиф (исем)|Васиф]] — * [[Васих (исем)|Васих]] — * [[Вассаф (исем)|Вассаф]] — * [[Вафа (исем)|Вафа]] — * [[Вафир (исем)|Вафир]] — * [[Ваһап (исем)|Ваһап]] — * [[Ваһип (исем)|Ваһип]] — * [[Венер (исем)|Венер]] — * [[Вилдан (исем)|Вилдан]] — * [[Вәғиз (исем)|Вәғиз]] — * [[Вәдүт (исем)|Вәдүт]] — * [[Вәзир (исем)|Вәзир]] — * [[Вәзирхан (исем)|Вәзирхан]] — * [[Вәзих (исем)|Вәзих]] — * [[Вәкил (исем)|Вәкил]] — * [[Вәҡиф (исем)|Вәҡиф]] — * [[Вәли (исем)|Вәли]] — * [[Вәлинур (исем)|Вәлинур]] — * [[Вәлит (исем)|Вәлит]] — * [[Вәлиулла (исем)|Вәлиулла]] — * [[Вәлихан (исем)|Вәлихан]] — * [[Вәлиша (исем)|Вәлиша]] — * [[Вәлиәхмәт (исем)|Вәлиәхмәт]] — * [[Вәрис (исем)|Вәрис]] — * [[Вәсил (исем)|Вәсил]] — * [[Вәсим (исем)|Вәсим]] — * [[Вәсиф (исем)|Вәсиф]] — * [[Вәсих (исем)|Вәсих]] — * [[Вәхит (исем)|Вәхит]] — = '''Г''' = * [[Гөлүс (исем)|Гөлүс]] — * [[Гәрәй (исем)|Гәрәй]] — = '''Ғ''' = * [[Ғаббас (исем)|Ғаббас]] — * [[Ғабд (исем)|Ғабд]] — * [[Ғабдулла (исем)|Ғабдулла]] — * [[Ғаззал (исем)|Ғаззал]] — * [[Ғаззали (исем)|Ғаззали]] — * [[Ғайнан (исем)|Ғайнан]] — * [[Ғайса (исем)|Ғайса]] — * [[Ғайсар (исем)|Ғайсар]] — * [[Ғайфулла (исем)|Ғайфулла]] — * [[Ғалип (исем)|Ғалип]] — * [[Ғамил (исем)|Ғамил]] — * [[Ғамир (исем)|Ғамир]] — * [[Ғариф (исем)|Ғариф]] — * [[Ғарифйән (исем)|Ғарифйән]] — * [[Ғарифулла (исем)|Ғарифулла]] — * [[Ғасим (исем)|Ғасим]] — * [[Ғата (исем)|Ғата]] — * [[Ғатаулла (исем)|Ғатаулла]] — Сығышы менән [[ғәрәп теле]]нә бәйле. [[Ғата|ҒАТА]] (бүләк) + УЛЛА ([[Аллаһ]]) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — [[Аллаһ]] бүләге тигәнде аңлата. '''Атаулла''' тип ҡыҫҡартылған варианты бар. * [[Ғафар (исем)|Ғафар]] — * [[Ғафур (исем)|Ғафур]] — * [[Ғафуръян (исем)|Ғафуръян]] — * [[Ғаяз (исем)|Ғаяз]] — * [[Ғаязетдин (исем)|Ғаязетдин]] — * [[Ғаян (исем)|Ғаян]] — * [[Ғаяр (исем)|Ғаяр]] — * [[Ғибаҙулла (исем)|Ғибаҙулла]] — * [[Ғибат (исем)|Ғибат]] — * [[Ғибатулла (исем)|Ғибатулла]] — * [[Ғибәҙәт (исем)|Ғибәҙәт]] — * [[Ғибәҙәтулла (исем)|Ғибәҙәтулла]] — * [[Ғибәт (исем)|Ғибәт]] — * [[Ғизам (исем)|Ғизам]] — * [[Ғизетдин (исем)|Ғизетдин]] — * [[Ғиззәт (исем)|Ғиззәт]] — * [[Ғиззәтулла (исем)|Ғиззәтулла]] — * [[Ғилаж (исем)|Ғилаж]] — * [[Ғилажетдин (исем)|Ғилажетдин]] — * [[Ғилемдар (исем)|Ғилемдар]] — * [[Ғилемхан (исем)|Ғилемхан]] — * [[Ғилман (исем)|Ғилман]] — * [[Ғилметдин (исем)|Ғилметдин]] — * [[Ғилминур (исем)|Ғилминур]] — * [[Ғилмислам (исем)|Ғилмислам]] — * [[Ғилмиәхмәт (исем)|Ғилмиәхмәт]] — * [[Ғилмияр (исем)|Ғилмияр]] — * [[Ғилфан (исем)|Ғилфан]] — * [[Ғиләж (исем)|Ғиләж]] — * [[Ғиләжетдин (исем)|Ғиләжетдин]] — * [[Ғиләжи (исем)|Ғиләжи]] — * [[Ғимаҙи (исем)|Ғимаҙи]] — * [[Ғимай (исем)|Ғимай]] — * [[Ғимал (исем)|Ғимал]] — * [[Ғималетдин (исем)|Ғималетдин]] — * [[Ғимран (исем)|Ғимран]] — * [[Ғиндулла (исем)|Ғиндулла]] — * [[Ғиниәт (исем)|Ғиниәт]] — * [[Ғиниәтулла (исем)|Ғиниәтулла]] — * [[Ғирфан (исем)|Ғирфан]] — * [[Ғисмәт (исем)|Ғисмәт]] — * [[Ғияз (исем)|Ғияз]] — * [[Ғиязетдин (исем)|Ғиязетдин]] — * [[Ғосман (исем)|Ғосман]] — * [[Ғофран (исем)|Ғофран]] — * [[Ғөбәй (исем)|Ғөбәй]] — * [[Ғөбәйҙулла (исем)|Ғөбәйҙулла]] — * [[Ғөбәйт (исем)|Ғөбәйт]] — * [[Ғөзәйер (исем)|Ғөзәйер]] — * [[Ғөмөрҙаҡ (исем)|Ғөмөрҙаҡ]] — * [[Ғөмәр (исем)|Ғөмәр]] — * [[Ғәббәс (исем)|Ғәббәс]] — * [[Ғәбдел (исем)|Ғәбдел]] — * [[Ғәбделбарый (исем)|Ғәбделбарый]] — * [[Ғәбделбаян (исем)|Ғәбделбаян]] — * [[Ғәбделвали (исем)|Ғәбделвали]] — * [[Ғәбделйәлил (исем)|Ғәбделйәлил]] — * [[Ғәбделкәрим (исем)|Ғәбделкәрим]] — * [[Ғәбделхаҡ (исем)|Ғәбделхаҡ]] — * [[Ғәбдинур (исем)|Ғәбдинур]] — * [[Ғәбдрахман (исем)|Ғәбдрахман]] — * [[Ғәбдрәүф (исем)|Ғәбдрәүф]] — * [[Ғәбдрәхим (исем)|Ғәбдрәхим]] — * [[Ғәбдрәшит (исем)|Ғәбдрәшит]] — * [[Ғәбиҙулла (исем)|Ғәбиҙулла]] — * [[Ғәбит (исем)|Ғәбит]] — * [[Ғәҙебәк (исем)|Ғәҙебәк]] — * [[Ғәҙел (исем)|Ғәҙел]] — * [[Ғәҙелбай (исем)|Ғәҙелбай]] — * [[Ғәҙелбәк (исем)|Ғәҙелбәк]] — * [[Ғәҙелша (исем)|Ғәҙелша]] — * [[Ғәҙәм (исем)|Ғәҙәм]] — * [[Ғәҙән (исем)|Ғәҙән]] — * [[Ғәззәл (исем)|Ғәззәл]] — * [[Ғәзи (исем)|Ғәзи]] — * [[Ғәзиз (исем)|Ғәзиз]] — * [[Ғәзизйән (исем)|Ғәзизйән]] — * [[Ғәзим (исем)|Ғәзим]] — * [[Ғәзинур (исем)|Ғәзинур]] — * [[Ғәйетбай (исем)|Ғәйетбай]] — * [[Ғәйетҡол (исем)|Ғәйетҡол]] — * [[Ғәйзулла (исем)|Ғәйзулла]] — * [[Ғәйзәм (исем)|Ғәйзәм]] — * [[Ғәйнан (исем)|Ғәйнан]] — * [[Ғәйнетдин (исем)|Ғәйнетдин]] — * [[Ғәйнислам (исем)|Ғәйнислам]] — * [[Ғәйнияр (исем)|Ғәйнияр]] — * [[Ғәйнулла (исем)|Ғәйнулла]] — * [[Ғәйрәт (исем)|Ғәйрәт]] — * [[Ғәйсәр (исем)|Ғәйсәр]] — * [[Ғәйфи (исем)|Ғәйфи]] — * [[Ғәйфулла (исем)|Ғәйфулла]] — * [[Ғәлекәй (исем)|Ғәлекәй]] — * [[Ғәле (исем)|Ғәле]] — * [[Ғәлиарслан (исем)|Ғәлиарслан]] — * [[Ғәлиарыҫлан (исем)|Ғәлиарыҫлан]] — * [[Ғәлиастан (исем)|Ғәлиастан]] — * [[Ғәлибай (исем)|Ғәлибай]] — * [[Ғәлибәк (исем)|Ғәлибәк]] — * [[Ғәлийән (исем)|Ғәлийән]] — * [[Ғәликарам (исем)|Ғәликарам]] — * [[Ғәлим (исем)|Ғәлим]] — * [[Ғәлимғол (исем)|Ғәлимғол]] — * [[Ғәлимйән (исем)|Ғәлимйән]] — * [[Ғәлимулла (исем)|Ғәлимулла]] — * [[Ғәлимхан (исем)|Ғәлимхан]] — * [[Ғәлимырҙа (исем)|Ғәлимырҙа]] — * [[Ғәлинур (исем)|Ғәлинур]] — * [[Ғәлиулла (исем)|Ғәлиулла]] — * [[Ғәлиәкбәр (исем)|Ғәлиәкбәр]] — * [[Ғәлиәскәр (исем)|Ғәлиәскәр]] — * [[Ғәлиәхмәт (исем)|Ғәлиәхмәт]] — * [[Ғәлләм (исем)|Ғәлләм]] — * [[Ғәлләметдин (исем)|Ғәлләметдин]] — * [[Ғәләү (исем)|Ғәләү]] — * [[Ғәләүетдин (исем)|Ғәләүетдин]] — * [[Ғәләүи (исем)|Ғәләүи]] — * [[Ғәмбәр (исем)|Ғәмбәр]] — * [[Ғәмбәрис (исем)|Ғәмбәрис]] — * [[Ғәмил (исем)|Ғәмил]] — * [[Ғәмәл (исем)|Ғәмәл]] — * [[Ғәндәлип (исем)|Ғәндәлип]] — * [[Ғәни (исем)|Ғәни]] — * [[Ғәриф (исем)|Ғәриф]] — * [[Ғәрифулла (исем)|Ғәрифулла]] — * [[Ғәтиәт (исем)|Ғәтиәт]] — * [[Ғәтиәтулла (исем)|Ғәтиәтулла]] — * [[Ғәфиәт (исем)|Ғәфиәт]] — * [[Ғәфиәтулла (исем)|Ғәфиәтулла]] — * [[Ғәфүр (исем)|Ғәфүр]] — * [[Ғәфүрйән (исем)|Ғәфүрйән]] — * [[Ғәфәр (исем)|Ғәфәр]] — * [[Ғүмәр (исем)|Ғүмәр]] — = '''Д''' = * [[Далха (исем)|Далха]] — * [[Дамин (исем)|Дамин]] — * [[Даминдар (исем)|Даминдар]] — * [[Дамир (исем)|Дамир]] — * [[Данил (исем)|Данил]] — * [[Данир (исем)|Данир]] — * [[Даниял (исем)|Даниял]] — * [[Данияр (исем)|Данияр]] — * [[Данияс (исем)|Данияс]] — * [[Дауыт (исем)|Дауыт]] — * [[Дауытбай (исем)|Дауытбай]] — * [[Даһи (исем)|Даһи]] — * [[Даян (исем)|Даян]] — * [[Дибай (исем)|Дибай]] — * [[Диҡҡәт (исем)|Диҡҡәт]] — * [[Дилавир (исем)|Дилавир]] — * [[Дилмөхәмәт (исем)|Дилмөхәмәт]] — * [[Дилфәр (исем)|Дилфәр]] — * [[Дим (исем)|Дим]] — * [[Динар (исем)|Динар]] — * [[Динис (исем)|Динис]] — * [[Динислам (исем)|Динислам]] — * [[Динмөхәмәт (исем)|Динмөхәмәт]] — * [[Диңгеҙбай (исем)|Диңгеҙбай]] — * [[Дистан (исем)|Дистан]] — * [[Дияз (исем)|Дияз]] — * [[Дияр (исем)|Дияр]] — * [[Дияс (исем)|Дияс]] — * [[Дусмөхәмәт (исем)|Дусмөхәмәт]] — * [[Дүсәмбәт (исем)|Дүсәмбәт]] — * [[Дыуан (исем)|Дыуан]] — * [[Дәмин (исем)|Дәмин]] — * [[Дәминдәр (исем)|Дәминдәр]] — * [[Дәрдеман (исем)|Дәрдеман]] — * [[Дәрдмәнд (исем)|Дәрдмәнд]] — * [[Дәүли (исем)|Дәүли]] — * [[Дәүләт (исем)|Дәүләт]] — * [[Дәүләтбай (исем)|Дәүләтбай]] — * [[Дәүләтбирҙе (исем)|Дәүләтбирҙе]] — * [[Дәүләтгәрәй (исем)|Дәүләтгәрәй]] — * [[Дәүләтйәр (исем)|Дәүләтйәр]] — * [[Дәүләткирәй (исем)|Дәүләткирәй]] — * [[Дәүләткилде (исем)|Дәүләткилде]] — * [[Дәүләтҡол (исем)|Дәүләтҡол]] — * [[Дәүләтша (исем)|Дәүләтша]] — * [[Дәүләтйәр (исем)|Дәүләтйәр]] — = '''Ҙ''' = = '''Е''' = * [[Егетбай (исем)|Егетбай]] — * [[Ейән (исем)|Ейән]] — * [[Ейәнбай (исем)|Ейәнбай]] — * [[Ейәнбирҙе (исем)|Ейәнбирҙе]] — * [[Ейәнгир (исем)|Ейәнгир]] — * [[Ейәнғол (исем)|Ейәнғол]] — * [[Ейәнсура (исем)|Ейәнсура]] — = '''Ё''' = = '''Ж''' = * [[Жәүит (исем)|Жәүит]] — * [[Жәүәт (исем)|Жәүәт]] — * [[Жәлил (исем)|Жәлил]] — = '''З''' = * [[Зағафран (исем)|Зағафран]] — * [[Зағафуран (исем)|Зағафуран]] — * [[Заим (исем)|Заим]] — * [[Зайлал (исем)|Зайлал]] — * [[Закариа (исем)|Закариа]] — * [[Закир (исем)|Закир]] — * [[Закирйән (исем)|Закирйән]] — * [[Заҡуан (исем)|Заҡуан]] — * [[Заман (исем)|Заман]] — * [[Замир (исем)|Замир]] — * [[Зарем (исем)|Зарем]] — * [[Зарим (исем)|Зарим]] — * [[Зарип (исем)|Зарип]] — * [[Зариф (исем)|Зариф]] — * [[Зарифйән (исем)|Зарифйән]] — * [[Заһиҙулла (исем)|Заһиҙулла]] — * [[Заһир (исем)|Заһир]] — * [[Заһит (исем)|Заһит]] — * [[Заһретдин (исем)|Заһретдин]] — * [[Заһри (исем)|Заһри]] — * [[Заян (исем)|Заян]] — * [[Зекер (исем)|Зекер]] — * [[Зекериә (исем)|Зекериә]] — * [[Зекерйә (исем)|Зекерйә]] — * [[Зиадат (исем)|Зиадат]] — * [[Зиаҙат (исем)|Зиаҙат]] — * [[Зиафат (исем)|Зиафат]] — * [[Зиннур (исем)|Зиннур]] — * [[Зиннәт (исем)|Зиннәт]] — * [[Зиннәтулла (исем)|Зиннәтулла]] — * [[Зинфир (исем)|Зинфир]] — * [[Зирәк (исем)|Зирәк]] — * [[Зиһат (исем)|Зиһат]] — * [[Зөбәй (исем)|Зөбәй]] — * [[Зөбәйҙулла (исем)|Зөбәйҙулла]] — * [[Зөбәир (исем)|Зөбәир]] — * [[Зөбәйер (исем)|Зөбәйер]] — * [[Зөбәйт (исем)|Зөбәйт]] — * [[Зөлҡәрнәй (исем)|Зөлҡәрнәй]] — * [[Зөлҡәфил (исем)|Зөлҡәфил]] — * [[Зөлфәҡәр (исем)|Зөлфәҡәр]] — * [[Зөлфәр (исем)|Зөлфәр]] — * [[Зөлфәт (исем)|Зөлфәт]] — * [[Зөфәр (исем)|Зөфәр]] — * [[Зыя (исем)|Зыя]] — * [[Зыязитдин (исем)|Зыязитдин]] — * [[Зыяитдин (исем)|Зыяитдин]] — * [[Зыяҡай (исем)|Зыяҡай]] — * [[Зәбиб (исем)|Зәбиб]] — * [[Зәбиҙулла (исем)|Зәбиҙулла]] — * [[Зәбир (исем)|Зәбир]] — * [[Зәбих (исем)|Зәбих]] — * [[Зәбихулла (исем)|Зәбихулла]] — * [[Зәғәфран (исем)|Зәғәфран]] — * [[Зәғфран (исем)|Зәғфран]] — * [[Зәит (исем)|Зәит]] — * [[Зәйнетдин (исем)|Зәйнетдин]] — * [[Зәйни (исем)|Зәйни]] — * [[Зәйнулла (исем)|Зәйнулла]] — * [[Зәйтүн (исем)|Зәйтүн]] — * [[Зәки (исем)|Зәки]] — * [[Зәкир (исем)|Зәкир]] — * [[Зәкирйән (исем)|Зәкирйән]] — * [[Зәкәриә (исем)|Зәкәриә]] — * [[Зәлиф (исем)|Зәлиф]] — * [[Зәниф (исем)|Зәниф]] — = '''И''' = * [[Ибнеислам (исем)|Ибнеислам]] — * [[Ибнеәмин (исем)|Ибнеәмин]] — * [[Ибрай (исем)|Ибрай]] — * [[Ибраһим (исем)|Ибраһим]] — * [[Ибәт (исем)|Ибәт]] — * [[Ибәтулла (исем)|Ибәтулла]] — * [[Игебай (исем)|Игебай]] — * [[Игелек (исем)|Игелек]] — * [[Игеҙәк (исем)|Игеҙәк]] — * [[Иғдәүләт (исем)|Иғдәүләт]] — * [[Иҙел (исем)|Иҙел]] — * [[Иҙелбай (исем)|Иҙелбай]] — * [[Иҙелбәк (исем)|Иҙелбәк]] — * [[Иҙелғужа (исем)|Иҙелғужа]] — * [[Иҙелсаби (исем)|Иҙелсаби]] — * [[Иҙрис (исем)|Иҙрис]] — * [[Изге (исем)|Изге]] — * [[Изах (исем)|Изах]] — * [[Иҡбал (исем)|Иҡбал]] — * [[Иҡсан (исем)|Иҡсан]] — * [[Илбай (исем)|Илбай]] — * [[Илбаҡты (исем)|Илбаҡты]] — * [[Илбар (исем)|Илбар]] — * [[Илбарис (исем)|Илбарис]] — * [[Илбатыр (исем)|Илбатыр]] — * [[Илбул (исем)|Илбул]] — * [[Илбәк (исем)|Илбәк]] — * [[Илгиз (исем)|Илгиз]] — * [[Илгизәр (исем)|Илгизәр]] — * [[Илғужа (исем)|Илғужа]] — * [[Илдар (исем)|Илдар]] — * [[Илдархан (исем)|Илдархан]] — * [[Илдус (исем)|Илдус]] — * [[Илембәт (исем)|Илембәт]] — * [[Илеш (исем)|Илеш]] — * [[Илйән (исем)|Илйән]] — * [[Илкәй (исем)|Илкәй]] — * [[Илмир (исем)|Илмир]] — * [[Илморат (исем)|Илморат]] — * [[Ильмырҙа (исем)|Ильмырҙа]] — * [[Илназ (исем)|Илназ]] — * [[Илназар (исем)|Илназар]] — * [[Илнар (исем)|Илнар]] — * [[Илнур (исем)|Илнур]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Илостан (исем)|Илостан]] — * [[Илсебай (исем)|Илсебай]] — * [[Илсеғол (исем)|Илсеғол]] — * [[Илсеҡай (исем)|Илсеҡай]] — * [[Илсен (исем)|Илсен]] — * [[Илсенбәт (исем)|Илсенбәт]] — * [[Илсөйәр (исем)|Илсөйәр]] — * [[Илсун (исем)|Илсун]] — * [[Илсур (исем)|Илсур]] — * [[Илсура (исем)|Илсура]] — * [[Илтенбай (исем)|Илтенбай]] — * [[Илтимер (исем)|Илтимер]] — * [[Илтуған (исем)|Илтуған]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Илфак (исем)|Илфак]] — * [[Илфар (исем)|Илфар]] — * [[Илфир (исем)|Илфир]] — * [[Илфат (исем)|Илфат]] — * [[Илһам (исем)|Илһам]] — * [[Илһөйәр (исем)|Илһөйәр]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Ильяс (исем)|Ильяс]] — * [[Имай (исем)|Имай]] — * [[Имам (исем)|Имам]] — * [[Имамғол (исем)|Имамғол]] — * [[Имаметдин (исем)|Имаметдин]] — * [[Иман (исем)|Иман]] — * [[Иманай (исем)|Иманай]] — * [[Иманбай (исем)|Иманбай]] — * [[Иманғол (исем)|Иманғол]] — * [[Имаш (исем)|Имаш]] — * [[Имән (исем)|Имән]] — * [[Имәнбай (исем)|Имәнбай]] — * [[Имәнбәк (исем)|Имәнбәк]] — * [[Имәнғол (исем)|Имәнғол]] — * [[Инсаф (исем)|Инсаф]] — * [[Инсеғол (исем)|Инсеғол]] — * [[Инсур (исем)|Инсур]] — * [[Иншар (исем)|Иншар]] — * [[Ирали (исем)|Ирали]] — * [[Иран (исем)|Иран]] — * [[Ираман (исем)|Ираман]] — * [[Ирбай (исем)|Ирбай]] — * [[Ирбул (исем)|Ирбул]] — * [[Ирбулат (исем)|Ирбулат]] — * [[Ирғәзи (исем)|Ирғәзи]] — * [[Ирғужа (исем)|Ирғужа]] — * [[Ирғәли (исем)|Ирғәли]] — * [[Ирек (исем)|Ирек]] — * [[Ирйегет (исем)|Ирйегет]] — * [[Иркәбай (исем)|Иркәбай]] — * [[Ирмәк (исем)|Ирмәк]] — * [[Ирназар (исем)|Ирназар]] — * [[Ирнур (исем)|Ирнур]] — * [[Ирсай (исем)|Ирсай]] — * [[Иртуған (исем)|Иртуған]] — * [[Ирхан (исем)|Ирхан]] — * [[Иршат (исем)|Иршат]] — * [[Ирәле (исем)|Ирәле]] — * [[Ирәндек (исем)|Ирәндек]] — * [[Искәндәр (исем)|Искәндәр]] — * [[Исҡужа (исем)|Исҡужа]] — * [[Ислам (исем)|Ислам]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Исламбай (исем)|Исламбай]] — * [[Исламғол (исем)|Исламғол]] — * [[Исламғәзи (исем)|Исламғәзи]] — * [[Исламғәли (исем)|Исламғәли]] — * [[Исмаҡ (исем)|Исмаҡ]] — * [[Исмәғил (исем)|Исмәғил]] — * [[Исмеәғзәм (исем)|Исмеәғзәм]] — * [[Исмәғәзәм (исем)|Исмәғәзәм]] — * [[Исмәғәләм (исем)|Исмәғәләм]] — * [[Исрафил (исем)|Исрафил]] — * [[Истәк (исем)|Истәк]] — * [[Исхаҡ (исем)|Исхаҡ]] — * [[Исәкәй (исем)|Исәкәй]] — * [[Исәргәп (исем)|Исәргәп]] — * [[Иҫән (исем)|Иҫән]] — * [[Иҫәнаман (исем)|Иҫәнаман]] — * [[Иҫәнбай (исем)|Иҫәнбай]] — * [[Иҫәнбирҙе (исем)|Иҫәнбирҙе]] — * [[Иҫәнбулат (исем)|Иҫәнбулат]] — * [[Иҫәнбәк (исем)|Иҫәнбәк]] — * [[Иҫәнбәт (исем)|Иҫәнбәт]] — * [[Иҫәнгилде (исем)|Иҫәнгилде]] — * [[Иҫәнғол (исем)|Иҫәнғол]] — * [[Иҫәнғужа (исем)|Иҫәнғужа]] — * [[Иҫәнғәли (исем)|Иҫәнғәли]] — * [[Иҫәнморат (исем)|Иҫәнморат]] — * [[Иҫәндәүләт (исем)|Иҫәндәүләт]] — * [[Иҫәнсура (исем)|Иҫәнсура]] — * [[Иҫәнтай (исем)|Иҫәнтай]] — * [[Иҫәнъюл (исем)|Иҫәнъюл]] — * [[Ихсан (исем)|Ихсан]] — * [[Ишбай (исем)|Ишбай]] — * [[Ишбирҙе (исем)|Ишбирҙе]] — * [[Ишбулат (исем)|Ишбулат]] — * [[Ишбулды (исем)|Ишбулды]] — * [[Ишғәли (исем)|Ишғәли]] — * [[Ишдәүләт (исем)|Ишдәүләт]] — * [[Ишеғол (исем)|Ишеғол]] — * [[Ишем (исем)|Ишем]] — * [[Ишембай (исем)|Ишембай]] — * [[Ишембәт (исем)|Ишембәт]] — * [[Ишемғол (исем)|Ишемғол]] — * [[Ишемғужа (исем)|Ишемғужа]] — * [[Ишемъяр (исем)|Ишемъяр]] — * [[Ишйегет (исем)|Ишйегет]] — * [[Ишйәр (исем)|Ишйәр]] — * [[Ишкенә (исем)|Ишкенә]] — * [[Ишкилде (исем)|Ишкилде]] — * [[Ишкәй (исем)|Ишкәй]] — * [[Ишҡол (исем)|Ишҡол]] — * [[Ишҡәле (исем)|Ишҡәле]] — * [[Ишҡужа (исем)|Ишҡужа]] — * [[Ишҡыуат (исем)|Ишҡыуат]] — * [[Ишмеяр (исем)|Ишмеяр]] — * [[Ишморат (исем)|Ишморат]] — * [[Ишмөхәмәт (исем)|Ишмөхәмәт]] — * [[Ишмулла (исем)|Ишмулла]] — * [[Ишмәт (исем)|Ишмәт]] — * [[Ишмырҙа (исем)|Ишмырҙа]] — * [[Ишнияз (исем)|Ишнияз]] — * [[Ишнияр (исем)|Ишнияр]] — * [[Ишсура (исем)|Ишсура]] — * [[Иштимер (исем)|Иштимер]] — * [[Иштуған (исем)|Иштуған]] — * [[Иштәкбай (исем)|Иштәкбай]] — = '''Й''' = * [[Йортбаҡ (исем)|Йортбаҡ]] — * [[Йортбәк (исем)|Йортбәк]] — * [[Йософ (исем)|Йософ]] — * [[Йосопйән (исем)|Йосопйән]] — * [[Йөҙбаш (исем)|Йөҙбаш]] — * [[Йөҙйәшәр (исем)|Йөҙйәшәр]] — * [[Йөҙлөбай (исем)|Йөҙлөбай]] — * [[Йөҙлөкбай (исем)|Йөҙлөкбай]] — * [[Йөҙөкәй (исем)|Йөҙөкәй]] — * [[Йылҡыбай (исем)|Йылҡыбай]] — * [[Йыуаныс (исем)|Йыуаныс]] — * [[Йыуашбай (исем)|Йыуашбай]] — * [[Йыһангир (исем)|Йыһангир]] — * [[Йыһандар (исем)|Йыһандар]] — * [[Йыһаннур (исем)|Йыһаннур]] — * [[Йыһанша (исем)|Йыһанша]] — * [[Йыһат (исем)|Йыһат]] — * [[Йәғәфәр (исем)|Йәғәфәр]] — * [[Йәдкәр (исем)|Йәдкәр]] — * [[Йәҙегәр (исем)|Йәҙегәр]] — * [[Йәкшәмбәт (исем)|Йәкшәмбәт]] — * [[Йәлил (исем)|Йәлил]] — * [[Йәләл (исем)|Йәләл]] — * [[Йәләлетдин (исем)|Йәләлетдин]] — * [[Йәмил (исем)|Йәмил]] — * [[Йәмин (исем)|Йәмин]] — * [[Йәнали (исем)|Йәнали]] — * [[Йәнбаҡты (исем)|Йәнбаҡты]] — * [[Йәнбирҙе (исем)|Йәнбирҙе]] — * [[Йәнбулат (исем)|Йәнбулат]] — * [[Йәнбәк (исем)|Йәнбәк]] — * [[Йәнгил (исем)|Йәнгил]] — * [[Йәнгилде (исем)|Йәнгилде]] — * [[Йәнгир (исем)|Йәнгир]] — * [[Йәнғазы (исем)|Йәнғазы]] — * [[Йәнғол (исем)|Йәнғол]] — * [[Йәнғужа (исем)|Йәнғужа]] — * [[Йәнғәли (исем)|Йәнғәли]] — * [[Йәнекәй (исем)|Йәнекәй]] — * [[Йәнйегет (исем)|Йәнйегет]] — * [[Йәнмырҙа (исем)|Йәнмырҙа]] — * [[Йәноҙаҡ (исем)|Йәноҙаҡ]] — * [[Йәнсура (исем)|Йәнсура]] — * [[Йәнтаһир (исем)|Йәнтаһир]] — * [[Йәнтелә (исем)|Йәнтелә]] — * [[Йәнтимер (исем)|Йәнтимер]] — * [[Йәнтүрә (исем)|Йәнтүрә]] — * [[Йәнһары (исем)|Йәнһары]] — * [[Йәнһөйәр (исем)|Йәнһөйәр]] — * [[Йәнәби (исем)|Йәнәби]] — * [[Йәнәхмәт (исем)|Йәнәхмәт]] — * [[Йәнъюлдаш (исем)|Йәнъюлдаш]] — * [[Йәркәй (исем)|Йәркәй]] — * [[Йәрмөхәмәт (исем)|Йәрмөхәмәт]] — * [[Йәрмулла (исем)|Йәрмулла]] — * [[Йәрмәк (исем)|Йәрмәк]] — * [[Йәрмәкәй (исем)|Йәрмәкәй]] — * [[Йәүҙәт (исем)|Йәүҙәт]] — * [[Йәүит (исем)|Йәүит]] — * [[Йәүәт (исем)|Йәүәт]] — * [[Йәһүҙә (исем)|Йәһүҙә]] — = '''К''' = * [[Кәрим (исем)|Кәрим]] — * [[Кәбир (исем)|Кәбир]] * [[Камил (исем)|Камил]] = '''Ҡ''' = * [[Ҡасим (исем)|Ҡасим]] — * [[Ҡадир (исем)]] — * [[Ҡотош (исем)|Ҡотош]] * [[Ҡәйүм(исем)|Ҡәйүм]] — * [[Ҡәнзәфәр (исем)|Ҡәнзәфәр]] = '''Л''' = * [[Ламиҡ (исем)|Ламиҡ]] — * [[Латип (исем)|Латип]] — * [[Латиф (исем)|Латиф]] — * [[Латифулла (исем)|Латифулла]] — * [[Лоҡман (исем)|Лоҡман]] — * [[Лотфетдин (исем)|Лотфетдин]] — * [[Лотфрахман (исем)|Лотфрахман]] — * [[Лотфулла (исем)|Лотфулла]] — * [[Лотфи (исем)|Лотфи]] — * [[Лотфый (исем)|Лотфый]] — * [[Лут (исем)|Лут]] — * [[Ләбиб (исем)|Ләбиб]] — = '''М''' = * [[Мағаз (исем)|Мағаз]] — * [[Мағаш (исем)|Мағаш]] — * [[Мазһар (исем)|Мазһар]] — * [[Малыбай (исем)|Малыбай]] — * [[Малдар (исем)|Малдар]] — * [[Малдыбай (исем)|Малдыбай]] — * [[Малик (исем)|Малик]] — * [[Манап (исем)|Манап]] — * [[Манат (исем)|Манат]] — * [[Маннан (исем)|Маннан]] — * [[Маннур (исем)|Маннур]] — * [[Мансап (исем)|Мансап]] — * [[Мансаф (исем)|Мансаф]] — * [[Мансур (исем)|Мансур]] — * [[Марат (исем)|Марат]] — * [[Марс (исем)|Марс]] — * [[Марсель (исем)|Марсель]] — * [[Махиян (исем)|Махиян]] — * [[Миҙхәт (исем)|Миҙхәт]] — * [[Мизан (исем)|Мизан]] — * [[Милләт (исем)|Милләт]] — * [[Минислам (исем)|Минислам]] — * [[Миңдеяр (исем)|Миңдеяр]] — * [[Миңзаһир (исем)|Миңзаһир]] — * [[Миңле (исем)|Миңле]] — * [[Миңдебай (исем)|Миңдебай]] — * [[Миңлевәли (исем)|Миңлевәли]] — * [[Миңлегәрәй (исем)|Миңлегәрәй]] — * [[Миңлеғол (исем)|Миңлеғол]] — * [[Миңлеғужа (исем)|Миңлеғужа]] — * [[Миңлеғәли (исем)|Миңлеғәли]] — * [[Миңлеғәлим (исем)|Миңлеғәлим]] — * [[Миңлеислам (исем)|Миңлеислам]] — * [[Миңлейән (исем)|Миңлейән]] — * [[Миңлейәр (исем)|Миңлейәр]] — * [[Миңлерәйес (исем)|Миңлерәйес]] — * [[Миңлесафа (исем)|Миңлесафа]] — * [[Миңлесолтан (исем)|Миңлесолтан]] — * [[Миңлесәйет (исем)|Миңлесәйет]] — * [[Миңлесәлим (исем)|Миңлесәлим]] — * [[Миңлетаһир (исем)|Миңлетаһир]] — * [[Миңлехаҡ (исем)|Миңлехаҡ]] — * [[Миңлехан (исем)|Миңлехан]] — * [[Миңлехәбир (исем)|Миңлехәбир]] — * [[Миңлехәй (исем)|Миңлехәй]] — * [[Миңлехәйҙәр (исем)|Миңлехәйҙәр]] — * [[Миңлислам (исем)|Миңлислам]] — * [[Миңләхмәт (исем)|Миңләхмәт]] — * [[Миңнейәр (исем)|Миңнейәр]] — * [[Миңнулла (исем)|Миңнулла]] — * [[Миңтаһир (исем)|Миңтаһир]] — * [[Миңтимер (исем)|Миңтимер]] — * [[Минһаж (исем)|Минһаж]] — * [[Минһажетдин (исем)|Минһажетдин]] — * [[Миньяр (исем)|Миньяр]] — * [[Мирас (исем)|Мирас]] — * [[Мирасбай (исем)|Мирасбай]] — * [[Мират (исем)|Мират]] — * [[Мирвәли (исем)|Мирвәли]] — * [[Мирғәзи (исем)|Мирғәзи]] — * [[Мирғәзим (исем)|Мирғәзим]] — * [[Мирғәзәм (исем)|Мирғәзәм]] — * [[Мирғәзән (исем)|Мирғәзән]] — * [[Мирғәли (исем)|Мирғәли]] — * [[Мирғәлим (исем)|Мирғәлим]] — * [[Миржан (исем)|Миржан]] — * [[Мирза (исем)|Мирза]] — * [[Мирзабай (исем)|Мирзабай]] — * [[Мирзахан (исем)|Мирзахан]] — * [[Мирзаһит (исем)|Мирзаһит]] — * [[Мирзаян (исем)|Мирзаян]] — * [[Мирйән (исем)|Мирйән]] — * [[Мирҡасим (исем)|Мирҡасим]] — * [[Мирсалих (исем)|Мирсалих]] — * [[Мирсаяп (исем)|Мирсаяп]] — * [[Мирсәит (исем)|Мирсәит]] — * [[Мирсәлим (исем)|Мирсәлим]] — * [[Мирхажи (исем)|Мирхажи]] — * [[Мирхайҙар (исем)|Мирхайҙар]] — * [[Мирхәйҙәр (исем)|Мирхәйҙәр]] — * [[Мисбах (исем)|Мисбах]] — * [[Мифтах (исем)|Мифтах]] — * [[Мифтахетдин (исем)|Мифтахетдин]] — * [[Миһран (исем)|Миһран]] — * [[Миәссәр (исем)|Миәссәр]] — * [[Миян (исем)|Миян]] — * [[Мозаффар (исем)|Мозаффар]] — * [[Монасип (исем)|Монасип]] — * [[Моратҡол (исем)|Моратҡол]] — * [[Мораҙым (исем)|Мораҙым]] — * [[Морат (исем)|Морат]] — * [[Моратша (исем)|Моратша]] — * [[Мортаза (исем)|Мортаза]] — * [[Мортай (исем)|Мортай]] — * [[Мосадиҡ (исем)|Мосадиҡ]] — * [[Мосауир (исем)|Мосауир]] — * [[Мосафир (исем)|Мосафир]] — * [[Мостафа (исем)|Мостафа]] — * [[Моталлап (исем)|Моталлап]] — * [[Моталлип (исем)|Моталлип]] — * [[Мотаһар (исем)|Мотаһар]] — * [[Мотиғулла (исем)|Мотиғулла]] — * [[Мотиҡ (исем)|Мотиҡ]] — * [[Мофаззал (исем)|Мофаззал]] — * [[Мөбәрәк (исем)|Мөбәрәк]] — * [[Мөғәллим (исем)|Мөғәллим]] — * [[Мөғәлләм (исем)|Мөғәлләм]] — * [[Мөдәрис (исем)|Мөдәрис]] — * [[Мөждәбә (исем)|Мөждәбә]] — * [[Мөжәүер (исем)|Мөжәүер]] — * [[Мөжәһит (исем)|Мөжәһит]] — * [[Мөжип (исем)|Мөжип]] — * [[Мөкарам (исем)|Мөкарам]] — * [[Мөҡим (исем)|Мөҡим]] — * [[Мөҡмин (исем)|Мөҡмин]] — * [[Мөҡсин (исем)|Мөҡсин]] — * [[Мөлөк (исем)|Мөлөк]] — * [[Мөнир (исем)|Мөнир]] — * [[Мөнәүир (исем)|Мөнәүир]] — * [[Мөрит (исем)|Мөрит]] — * [[Мөрсәлим (исем)|Мөрсәлим]] — * [[Мөршит (исем)|Мөршит]] — * [[Мөслим (исем)|Мөслим]] — * [[Мөстәҡим (исем)|Мөстәҡим]] — * [[Мөсәлим (исем)|Мөсәлим]] — * [[Мөсәлләм (исем)|Мөсәлләм]] — * [[Мөсәлләх (исем)|Мөсәлләх]] — * [[Мөхитдин (исем)|Мөхитдин]] — * [[Мөхлис (исем)|Мөхлис]] — * [[Мөхсин (исем)|Мөхсин]] — * [[Мөхтәбәр (исем)|Мөхтәбәр]] — * [[Мөхтәр (исем)|Мөхтәр]] — * [[Мөхтәрәм (исем)|Мөхтәрәм]] — * [[Мөхәддис (исем)|Мөхәддис]] — * [[Мөхәмәди (исем)|Мөхәмәди]] — * [[Мөхәмәдиә (исем)|Мөхәмәдиә]] — * [[Мөхәммәт (исем)|Мөхәммәт]] — * [[Мөхәмәтвәли (исем)|Мөхәмәтвәли]] — * [[Мөхәмәтғата (исем)|Мөхәмәтғата]] — * [[Мөхәмәтғәли (исем)|Мөхәмәтғәли]] — * [[Мөхәмәтдин (исем)|Мөхәмәтдин]] — * [[Мөхәмәтйән (исем)|Мөхәмәтйән]] — * [[Мөхәмәтйәр (исем)|Мөхәмәтйәр]] — * [[Мөхәмәтнур (исем)|Мөхәмәтнур]] — * [[Мөхәмәтсафа (исем)|Мөхәмәтсафа]] — * [[Мөхәмәтсәлим (исем)|Мөхәмәтсәлим]] — * [[Мөхәмәтша (исем)|Мөхәмәтша]] — * [[Мөхәмәтшәрип (исем)|Мөхәмәтшәрип]] — * [[Мөхәмәтхәже (исем)|Мөхәмәтхәже]] — * [[Мөхәрләм (исем)|Мөхәрләм]] — * [[Мөхәрәм (исем)|Мөхәрәм]] — * [[Мөшәрип (исем)|Мөшәрип]] — * [[Мөъмин (исем)|Мөъмин]] — * [[Муллабай (исем)|Муллабай]] — * [[Муллағол (исем)|Муллағол]] — * [[Муллағәле (исем)|Муллағәле]] — * [[Муллағәләм (исем)|Муллағәләм]] — * [[Муллаҡай (исем)|Муллаҡай]] — * [[Мулланур (исем)|Мулланур]] — * [[Муллаян (исем)|Муллаян]] — * [[Муллаяр (исем)|Муллаяр]] — * [[Мулләхмәт (исем)|Мулләхмәт]] — * [[Муса (исем)|Муса]] — * [[Мусабай (исем)|Мусабай]] — * [[Мырҙа (исем)|Мырҙа]] — * [[Мырҙабай (исем)|Мырҙабай]] — * [[Мырҙабулат (исем)|Мырҙабулат]] — * [[Мырҙагилде (исем)|Мырҙагилде]] — * [[Мырҙағол (исем)|Мырҙағол]] — * [[Мырҙағәле (исем)|Мырҙағәле]] — * [[Мырҙаҡай (исем)|Мырҙаҡай]] — * [[Мырҙахан (исем)|Мырҙахан]] — * [[Мәғдән (исем)|Мәғдән]] — * [[Мәғдәнур (исем)|Мәғдәнур]] — * [[Мәғзүм (исем)|Мәғзүм]] — * [[Мәғмүр (исем)|Мәғмүр]] — * [[Мәғриф (исем)|Мәғриф]] — * [[Мәғрүф (исем)|Мәғрүф]] — * [[Мәғсүм (исем)|Мәғсүм]] — * [[Мәғсүт (исем)|Мәғсүт]] — * [[Мәғәриф (исем)|Мәғәриф]] — * [[Мәғәсүм (исем)|Мәғәсүм]] — * [[Мәғәфүр (исем)|Мәғәфүр]] — * [[Мәжит (исем)|Мәжит]] — * [[Мәзит (исем)|Мәзит]] — * [[Мәҡсүт (исем)|Мәҡсүт]] — * [[Мәлик (исем)|Мәлик]] — * [[Мәлих (исем)|Мәлих]] — * [[Мәмбәт (исем)|Мәмбәт]] — * [[Мәмбәтҡол (исем)|Мәмбәтҡол]] — * [[Мәргән (исем)|Мәргән]] — * [[Мәрғүп (исем)|Мәрғүп]] — * [[Мәрдән (исем)|Мәрдән]] — * [[Мәрүән (исем)|Мәрүән]] — * [[Мәрүәр (исем)|Мәрүәр]] — * [[Мәрһәм (исем)|Мәрһәм]] — * [[Мәсғүт (исем)|Мәсғүт]] — * [[Мәсәғүт (исем)|Мәсәғүт]] — * [[Мәүли (исем)|Мәүли]] — * [[Мәүлет (исем)|Мәүлет]] — * [[Мәүлетбай (исем)|Мәүлетбай]] — * [[Мәүлетйән (исем)|Мәүлетйән]] — * [[Мәүлетдин (исем)|Мәүлетдин]] — * [[Мәүлетҡол (исем)|Мәүлетҡол]] — * [[Мәүлетхан (исем)|Мәүлетхан]] — * [[Мәүләүи (исем)|Мәүләүи]] — * [[Мәхйән (исем)|Мәхйән]] — * [[Мәхмүт (исем)|Мәхмүт]] — * [[Мәхмүтйән (исем)|Мәхмүтйән]] — * [[Мәхтүм (исем)|Мәхтүм]] — * [[Мәһәди (исем)|Мәһәди]] — = '''Н''' = * [[Нағман (исем)|Нағман]] — * [[Надир (исем)|Надир]] — [[Надир (исем)]] * [[Назар (исем)|Назар]] — * [[Назарбай (исем)|Назарбай]] — * [[Назарғол (исем)|Назарғол]] — * [[Назим (исем)|Назим]] — * [[Назип (исем)|Назип]] — * [[Наиб (исем)|Наиб]] — * [[Наил (исем)|Наил]] — * [[Наип (исем)|Наип]] — * [[Найман (исем)|Найман]] — * [[Нарат (исем)|Нарат]] — * [[Наҡый (исем)|Наҡый]] — * [[Нарбулат (исем)|Нарбулат]] — * [[Нариман (исем)|Нариман]] — * [[Нарынбай (исем)|Нарынбай]] — * [[Насибулла (исем)|Насибулла]] — * [[Насиб (исем)|Насиб]] — * [[Насип (исем)|Насип]] — * [[Насир (исем)|Насир]] — * [[Насих (исем)|Насих]] — * [[Насретдин (исем)|Насретдин]] — * [[Насыр (исем)|Насыр]] — * [[Насыръян (исем)|Насыръян]] — * [[Науруз (исем)|Науруз]] — * [[Наурузбай (исем)|Наурузбай]] — * [[Наурыз (исем)|Наурыз]] — * [[Нафиҡ (исем)|Нафиҡ]] — * [[Ниғмәт (исем)|Ниғмәт]] — * [[Нигмәтйән (исем)|Нигмәтйән]] — * [[Ниғмәтулла (исем)|Ниғмәтулла]] — * [[Низам (исем)|Низам]] — * [[Низаметдин (исем)|Низаметдин]] — * [[Низуан (исем)|Низуан]] — * [[Ниәтбай (исем)|Ниәтбай]] — * [[Ниәтша (исем)|Ниәтша]] — * [[Нияз (исем)|Нияз]] — * [[Ниязбай (исем)|Ниязбай]] — * [[Ниязғол (исем)|Ниязғол]] — * [[Нуҡай (исем)|Нуҡай]] — * [[Нуғай (исем)|Нуғай]] — * [[Ноғай (исем)|Ноғай]] — * [[Ноғайбәк (исем)|Ноғайбәк]] — * [[Ноғман (исем)|Ноғман]] — * [[Носрат (исем)|Носрат]] — * [[Носратулла (исем)|Носратулла]] — * [[Нотфулла (исем)|Нотфулла]] — * [[Нур (исем)|Нур]] — * [[Нурбүләк (исем)|Нурбүләк]] — * [[Нурғаян (исем)|Нурғаян]] — * [[Нургиз (исем)|Нургиз]] — * [[Нурғәзи (исем)|Нурғәзи]] — * [[Нурғәле (исем)|Нурғәле]] — * [[Нурғәли (исем)|Нурғәли]] — * [[Нурдәүләт (исем)|Нурдәүләт]] — * [[Нурсыуаҡ (исем)|Нурсыуаҡ]] — * [[Нуретдин (исем)|Нуретдин]] — * [[Нурйән (исем)|Нурйән]] — * [[Нурилхаҡ (исем)|Нурилхаҡ]] — * [[Нуриман (исем)|Нуриман]] — * [[Нурис (исем)|Нурис]] — * [[Нурислам (исем)|Нурислам]] — * [[Нурихан (исем)|Нурихан]] — * [[Нуриәхмәт (исем)|Нуриәхмәт]] — * [[Нурлыбай (исем)|Нурлыбай]] — * [[Нурлығаян (исем)|Нурлығаян]] — * [[Нурмөхәмәт (исем)|Нурмөхәмәт]] — * [[Нурсолтан (исем)|Нурсолтан]] — * [[Нурсәлим (исем)|Нурсәлим]] — * [[Нурулла (исем)|Нурулла]] — * [[Нурфәиз (исем)|Нурфәиз]] — * [[Нурый (исем)|Нурый]] — * [[Нурәхмәт (исем)|Нурәхмәт]] — * [[Нух (исем)|Нух]] — * [[Нәби (исем)|Нәби]] — * [[Нәбиб (исем)|Нәбиб]] — * [[Нәбир (исем)|Нәбир]] — * [[Нәбиулла (исем)|Нәбиулла]] — * [[Нәғим (исем)|Нәғим]] — * [[Нәғимйән (исем)|Нәғимйән]] — * [[Нәдир (исем)|Нәдир]] — * [[Нәҙер (исем)|Нәҙер]] — * [[Нәҙерша (исем)|Нәҙерша]] — * [[Нәжибәк (исем)|Нәжибәк]] — * [[Нәжип (исем)|Нәжип]] — * [[Нәжметдин (исем)|Нәжметдин]] — * [[Нәжми (исем)|Нәжми]] — * [[Нәжәр (исем)|Нәжәр]] — * [[Нәзир (исем)|Нәзир]] — * [[Нәзиф (исем)|Нәзиф]] — * [[Нәзих (исем)|Нәзих]] — * [[Нәҡи (исем)|Нәҡи]] — * [[Нәҡип (исем)|Нәҡип]] — * [[Нәркис (исем)|Нәркис]] — * [[Нәсим (исем)|Нәсим]] — * [[Нәсимйән (исем)|Нәсимйән]] — * [[Нәсих (исем)|Нәсих]] — * [[Нәфиғулла (исем)|Нәфиғулла]] — * [[Нәфиҡ (исем)|Нәфиҡ]] — * [[Нәфис (исем)|Нәфис]] — * [[Нәфҡәт (исем)|Нәфҡәт]] — = '''Ң''' = = '''О''' = * [[Оморҙаҡ (исем)|Оморҙаҡ]] — = '''Ө''' = * [[Өлфәт (исем)|Өлфәт]] — * [[Өмөтбай (исем)|Өмөтбай]] — * [[Өмөтҡол (исем)|Өмөтҡол]] — * [[Өмөтҡужа (исем)|Өмөтҡужа]] — = '''П''' = = '''Р''' = * [ [Рәфис (исем) |Рәфис]] - * [[Рәсим (исем)|Рәсим]] — * [[Рәсүл (исем)|Рәсүл]] — * [[Рөстәм (исем)|Рөстәм]] — * [[Рәил (исем)|Рәил]] — * [[Раил (исем)|Раил]] — * [[Рим (исем)|Рим]] — * [[Радик (исем)|Радик]] * [[Рамаҙан (исем)|Рамаҙан]] * [[Рауил (исем)|Рауил]] * [[Рафаил (исем)|Рафаил]] * [[Рафиҡ (исем)|Рафиҡ]] * [[Рәхим (исем)|Рәхим]] * [[Риза]] * [[Руслан]] = '''С''' = * [[Сабир (исем)|Сабир]] — * [[Сабирйән (исем)|Сабирйән]] — * [[Сабит (исем)|Сабит]] — * [[Сәғиҙулла (исем)|Сәғиҙулла]] — * [[Сәғит (исем)|Сәғит]] — * [[Сынғыҙ (исем)|Сынғыҙ]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Сәлих (исем)|Сәлих]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Сәйфулла (исем)|Сәйфулла]] * [[Сәлмән]] * [[Сәмиғулла]] * [[Сәлимйән]] * [[Собханғол (исем)|Собханғол]] = '''Т''' = * [[Тәлғәт(исем) Тәлғәт]] - * [[Таһир]]— * [[Тәфтизән (исем)|Тәфтизән]] * [[Уғатар (исем)|Уғатар]] — * [[Уйылдан (исем)|Уйылдан]] — * [[Уҡбай (исем)|Уҡбай]] — * [[Уҡбирҙе (исем)|Уҡбирҙе]] — * [[Улан (исем)|Улан]] — * [[Ульябай (исем)|Ульябай]] — * [[Ураз (исем)|Ураз]] — * [[Уразай (исем)|Уразай]] — * [[Уразбай (исем)|Уразбай]] — * [[Уразбаҡ (исем)|Уразбаҡ]] — * [[Уразбаҡты (исем)|Уразбаҡты]] — * [[Уразгилде (исем)|Уразгилде]] — * [[Уразмәт (исем)|Уразмәт]] — * [[Уразымбәт (исем)|Уразымбәт]] — * [[Ураҡ (исем)|Ураҡ]] — * [[Ураҡай (исем)|Ураҡай]] — * [[Ураҡбай (исем)|Ураҡбай]] — * [[Ураҡсы (исем)|Ураҡсы]] — * [[Урал (исем)|Урал]] — * [[Уралбай (исем)|Уралбай]] — * [[Уран (исем)|Уран]] — * [[Урман (исем)|Урман]] — * [[Урманай (исем)|Урманай]] — * [[Урмансы (исем)|Урмансы]] — * [[Урмантай (исем)|Урмантай]] — * [[Усман (исем)|Усман]] — * [[Усманғәле (исем)|Усманғәле]] — * [[Утарбай (исем)|Утарбай]] — * [[Ушан (исем)|Ушан]] — = '''Ү''' = * [[Үҙәнбай (исем)|Үҙәнбай]] — * [[Үзбәк (исем)|Үзбәк]] — * [[Үлйәбай (исем)|Үлйәбай]] — * [[Үлйәкәй (исем)|Үлйәкәй]] — * [[Үлйән (исем)|Үлйән]] — * [[Үлмәҫ (исем)|Үлмәҫ]] — * [[Үлмәҫбай (исем)|Үлмәҫбай]] — * [[Үмәр (исем)|Үмәр]] — * [[Үрген (исем)|Үрген]] — * [[Үҫәргән (исем)|Үҫәргән]] — * [[Үтәбай (исем)|Үтәбай]] — * [[Үтәгән (исем)|Үтәгән]] — * [[Үтәғол (исем)|Үтәғол]] — * [[Үтәй (исем)|Үтәй]] — * [[Үтәмеш (исем)|Үтәмеш]] — * [[Үтәш (исем)|Үтәш]] — = '''Ф''' = * [[Фазыл (исем)|Фазыл]] — * [[Фазлетдин (исем)|Фазлетдин]] — * [[Факил (исем)|Факил]] — * [[Файыл (исем)|Файыл]] — * [[Фидан (исем)|Фидан]] — * [[Филүс (исем)|Филүс]] — [[Филүс (исем)]] * [[Фәйез (исем)|Фәйез]] — * [[Фәйзрахман (исем)|Фәйзрахман]] — * [[Фәссәхетдин (исем)|Фәссәхетдин]] — * [[Фәрүәз (исем)|Фәрүәз]] — * [[Фәһим (исем)|Фәһим]] * [[Фәнил (исем)|Фәнил]] * [[Фәттәх]] = '''Х''' = * [[Хәйретдин (исем)|Хәйретдин]] — * Хәйҙәр (ғәрәп теленән) — арыҫлан * Хажи * Хажибәк (ғәрәп, б хажға барған бәк * Хажиғәле, Хажиғәли * Хажидархан (ғәрәп, башҡорт),монг. — хажға барған башҡортархан (к.) * Хажим * Хажимөхәмәт * Хажихан (ғәрәп,6. — хажға барған хан * Хажиһай (ғәрәп, башҡорт) — мыҡты хажи (хажға барған) * Хажиәхмәт * Хазбулат * Хазирур (ғәрәп, башҡорт) — хазир (күҙ алдындағы) + ур (хәрби нығытма) * Хаҡбирҙе (ғәрәп, башҡорт) — Алла бирҙе дөрөҫ кешене * Хаҡҡолой (ғәрәп, башҡорт) — хаҡ (ғәҙел, дөрөҫ) + ҡолой (ҡол һүҙенең иркәләү варианты) * Хаҡмулла * Хаҡҡолой * Халиҡ * Халис * [[Хәлит (исем)]] * Хаматхан (ғәрәп, башҡорт) — маҡтаулы, лайыҡ хан * Хаммат * Хамматхан (ғәрәп, башҡорт) — к. Хаматхан * Хамзат * Хан (башҡорт) — башлыҡ, хан, хан улы * Ханбала (башҡорт) — хан балаһы * Ханбирҙе (башҡорт) — хан тыуҙы * Ханбәк (башҡорт) — хан + бәк * Хангилде (башҡорт) -хан килде (тыуҙы) * Ханзат (башҡорт) — хан заты * Ханзафар (башҡорт, төрөк) — хан еңеүе, уңышы * Ханислам (башҡорт, ғәрәп) — мосолмандарҙың ханы * Ханҡай башҡорт) — Хан исеменең иркәләү варианты * Ханмырҙа башҡорт),фарсы — хан + мырҙа (түрә балаһы, башҡортәрәжәле кеше, ҡусты) * Ханнан * Хансура (башҡорт) — хан (к.) + сура (к.) * Хантимер (башҡорт) — тимер һымаҡ ныҡ хан * Ханшура (башҡорт, ғәрәп) — хан (к.) + шура (кәңәш); хандың кәңәшсеһе * Харис * Харрас * Хасбулат * Хасбуран ҫ, башҡорт) — буран һымаҡ ғәйрәтле кеше * Хатибхан ҫ,башҡорт) — хатиб (өгөтләүсе, вәғәз һөйләүсе, оратор) + хан * Хатип * [[Хафиз (исем)|Хафиз]] * Хашим * Хисбулла * Хиҡмәт * Хикмәтулла * Хисам * Хисаметдин * Хисмәт * Хисмәтулла * Хоҙайбирҙе — хоҙай (Алла) + бирҙе * Хоҙайғол — хоҙай (Алла) + ҡоло * Хөббөтдин * Хөбәил (ғәрәп,башҡорт — илбашҡорте яратыу * [[Хөрмәт]] * Хөрмәтулла * Хөршит * Хөснетдин * Хөсни * Хөснияр * Хөснулла * Хөсәйен, Хөсәин * Хужа * Хужабай (фарсы,башҡорт) — хужа + бай * Хужабәк (фарсы,башҡорт) — хужа + бәк, бәк әфәнде * Хужамбирҙе (фарсы,башҡорт) — хужа + тыуҙы * Хужмөхәмәт * Хужәхмәт * Хурамша * Хызыр * Хызырбай (ғәрәп, башҡорт — хызыр (мосолман легендаларындағы мөғжизә ҡылыусы, тере һыу табыусы Хызыр Ильяс исеменән) + бай * Хыял * Хәбиб, Хәбип * Хәбибҡолой (ғәрәп,башҡорт) — хәбиб (һөйөклө дуҫ) + ҡолой * Хәбибрахман * Хәбибулла * Хәбир * Хәбирйән * Хәҙис * Хажи * Хәжибәк (ғәрәп, башҡорт) — к. Хажибәк * Хәжинурхан (ғәрәп, башҡорт) — хажға барған нурлы хан * Хәзирур (ғәрәп, башҡорт) — к. Хазирур * Хәйбир (ғәрәп, башҡорт) — мәңгелек бала бирҙе (хоҙай) * Хәйбирҙе (ғәрәп, башҡорт — к. Хәйбир * Хәйҙәрхан (ғәрәп, башҡорт) — хәйҙәр (арыҫлан) + хан (к.) * Хәлитхан (ғәрәп, башҡорт — хәлит (мәңгелек, ғүмерлек; башҡортуҫ) + хан (к.) * Хәмитхан (ғәрәп, башҡорт — маҡтаулы, зыянһыҙ хан * Хәмәтхан — маҡтаулы хан * [[Хәким]] * Хәсәнбай (ғәрәп,башҡорт. -хәсән (яҡшы, сибәр күркәм) + бай * Хәсәнбәк (ғәрәп, башҡорт — хәсән (яҡшы, сибәр күркәм) + бәк * Хәтерйән (башҡорт, фарсы) -хәтерле, хәтергә ҡалырлыҡ йән = '''Һ''' = * [[Һабай (исем)|Һабай]] — * [[Һабанаҡ (исем)|Һабанаҡ]] — * [[Һабанғол (исем)|Һабанғол]] — * [[Һабансы (исем)|Һабансы]] — * [[Һағынбай (исем)|Һағынбай]] — * [[Һадый (исем)|Һадый]] — * [[Һаҙый (исем)|Һаҙый]] — * [[Һарун (исем)|Һарун]] — * [[Һарыбай (исем)|Һарыбай]] — * [[Һатлыҡ (исем)|Һатлыҡ]] — * [[Һатыбал (исем)|Һатыбал]] — * [[Һатыбалды (исем)|Һатыбалды]] — * [[Һашим (исем)|Һашим]] — * [[Һибәт (исем)|Һибәт]] — * [[Һибәтулла (исем)|Һибәтулла]] — * [[Һиҙиәт (исем)|Һиҙиәт]] — * [[Һиҙиәтулла (исем)|Һиҙиәтулла]] — * [[Һикһәнбай (исем)|Һикһәнбай]] — * [[Һиммәт (исем)|Һиммәт]] — * [[Һөйөндөк (исем)|Һөйөндөк]] — * [[Һөйәрғол (исем)|Һөйәрғол]] — * [[Һунарсы (исем)|Һунарсы]] — * [[Һәмән (исем)|Һәмән]] — * [[Һәүбән (исем)|Һәүбән]] — = '''Ц''' = = '''Ч''' = = '''Ш''' = * [[Шайбәк (исем)|Шайбәк]] — * [[Шайҙулла (исем)|Шайҙулла]] — * [[Шаймарҙан (исем)|Шаймарҙан]] — * [[Шайморат (исем)|Шайморат]] — * [[Шаймырҙа (исем)|Шаймырҙа]] — * [[Шайнур (исем)|Шайнур]] — * [[Шакир (исем)|Шакир]] — * [[Шакирйән (исем)|Шакирйән]] — * [[Шакирьян (исем)|Шакирьян]] — * [[Шаҡман (исем)|Шаҡман]] — * [[Шамил (исем)|Шамил]] — * [[Шаммас (исем)|Шаммас]] — * [[Шамсун (исем)|Шамсун]] — * [[Шамуҡ (исем)|Шамуҡ]] — * [[Шат (исем)|Шат]] — * [[Шатморат (исем)|Шатморат]] — * [[Шатмырҙа (исем)|Шатмырҙа]] — * [[Шафи (исем)|Шафи]] — * [[Шафиғулла (исем)|Шафиғулла]] — * [[Шафиҡ (исем)|Шафиҡ]] — * [[Шахман (исем)|Шахман]] — * [[Шахназар (исем)|Шахназар]] — * [[Шахнияз (исем)|Шахнияз]] — * [[Шаһбаз (исем)|Шаһбаз]] — * [[Шаһбал (исем)|Шаһбал]] — * [[Шаһбан (исем)|Шаһбан]] — * [[Шаһибәрәк (исем)|Шаһибәрәк]] — * [[Шаһибәк (исем)|Шаһибәк]] — * [[Шаһивәли (исем)|Шаһивәли]] — * [[Шаһиғәли (исем)|Шаһиғәли]] — * [[Шаһидулла (исем)|Шаһидулла]] — * [[Шаһиҙулла (исем)|Шаһиҙулла]] — * [[Шаһизада (исем)|Шаһизада]] — * [[Шаһиморат (исем)|Шаһиморат]] — * [[Шаһимәрҙән (исем)|Шаһимәрҙән]] — * [[Шаһинур (исем)|Шаһинур]] — * [[Шаһисолтан (исем)|Шаһисолтан]] — * [[Шаһит (исем)|Шаһит]] — * [[Шаһиәхмәт (исем)|Шаһиәхмәт]] — * [[Шаһыбал (исем)|Шаһыбал]] — * [[Шаһый (исем)|Шаһый]] — * [[Шиғай (исем)|Шиғай]] — * [[Ширази (исем)|Ширази]] — * [[Ширғәли (исем)|Ширғәли]] — * [[Ширияздан (исем)|Ширияздан]] — * [[Шиһабетдин (исем)|Шиһабетдин]] — * [[Шиһап (исем)|Шиһап]] — * [[Шоғайып (исем)|Шоғайып]] — * [[Шоңҡар (исем)|Шоңҡар]] — * [[Шәғәли (исем)|Шәғәли]] — * [[Шәихзада (исем)|Шәихзада]] — * [[Шәйехзада (исем)|Шәйехзада]] — * [[Шәйдулла (исем)|Шәйдулла]] — * [[Шәйҙулла (исем)|Шәйҙулла]] — * [[Шәймөхәмәт (исем)|Шәймөхәмәт]] — * [[Шәймырҙа (исем)|Шәймырҙа]] — * [[Шәйнур (исем)|Шәйнур]] — * [[Шәйхелислам (исем)|Шәйхелислам]] — * [[Шәйхетдин (исем)|Шәйхетдин]] — * [[Шәйхи (исем)|Шәйхи]] — * [[Шәйхислам (исем)|Шәйхислам]] — * [[Шәйхулла (исем)|Шәйхулла]] — * [[Шәйхәттәр (исем)|Шәйхәттәр]] — * [[Шәйәхмәт (исем)|Шәйәхмәт]] — * [[Шәкир (исем)|Шәкир]] — * [[Шәкирйән (исем)|Шәкирйән]] — * [[Шәкүр (исем)|Шәкүр]] —шөкөр итеүсе, мәрхәмәтле, рәхмәтле * [[Шәмиғол (исем)|Шәмиғол]] — * [[Шәмсетдин (исем)|Шәмсетдин]] — * [[Шәмси (исем)|Шәмси]] — * [[Шәмсүн (исем)|Шәмсүн]] — * [[Шәнгәрәй (исем)|Шәнгәрәй]] — * [[Шәрип (исем)|Шәрип]] — дәрәжәле, данлы, мәрхәмәтле * [[Шәрипҡол (исем)|Шәрипҡол]] — * [[Шәриф (исем)|Шәриф]] — * [[Шәрифйән (исем)|Шәрифйән]] — * [[Шәрифулла (исем)|Шәрифулла]] — * [[Шәрәф (исем)|Шәрәф]] — * [[Шәрәфетдин (исем)|Шәрәфетдин]] — * [[Шәрәфи (исем)|Шәрәфи]] — * [[Шәүҡәт (исем)|Шәүҡәт]] — * [[Шәүүәл (исем)|Шәүүәл]] — * [[Шәүәли (исем)|Шәүәли]] — * [[Шәфиғулла (исем)|Шәфиғулла]] — * [[Шәфиҡ (исем)|Шәфиҡ]] — * [[Шәфҡәт (исем)|Шәфҡәт]] — * [[Шәһит (исем)|Шәһит]] — * [[Шәһәр (исем)|Шәһәр]] — * [[Шәһәрғәзе (исем)|Шәһәрғәзе]] — * [[Шәһәретдин (исем)|Шәһәретдин]] — = '''Щ''' = = '''Ы''' = * [[Ыласын (исем)|Ыласын]] — * [[Ырғыҙ (исем)|Ырғыҙ]] — * [[Ырсай (исем)|Ырсай]] — * [[Ырыҫбай (исем)|Ырыҫбай]] — * [[Ырыҫйән (исем)|Ырыҫйән]] — * [[Ырыҫкилде (исем)|Ырыҫкилде]] — * [[Ырыҫҡол (исем)|Ырыҫҡол]] — * [[Ысмаҡ (исем)|Ысмаҡ]] — * [[Ысмаҡай (исем)|Ысмаҡай]] — = '''Э''' = * [[Эмиль (исем)|Эмиль]] — * [[Эрнст (исем)|Эрнст]] — = '''Ә''' = * [[Әбдел]] *Әбделбаҡый *Әбделбар *Әбделбарый *Әбделбасир *Әбделвәли *Әбделвәхит *Әбделгәрәй *Әбделғәзе *Әбделғәли *Әбделғәлим *Әбделғәни *Әбделғәфүр *Әбделйәлил *Әбделкәбир *Әбделкәрим *Әбделҡадир *Әбделмалик *Әбделмөлөк *Әбделмәжит *Әбделмән *Әбделнасир *Әбделхаҡ *Әбделхалиҡ *Әбделхәй *Әбделсабир *Әбдразаҡ *Әбдрафиҡ *Әбдерахман *әбдрәүф *Әбдрәхим *Әбдрәшит *Әбелзада *Әбелхаят *Әбелхәир, Әбелхәйер * [[Әбйәлил (исем)]] *Әбеләй *Әбсабир *Әбсаттар *Әбсәләм *Әбүбәкер *Әбүзәр *Әбүсаттар *Әбүталип *Әбүшахман *Әғзәм *Әғләм *Әҙелбай *Әҙелғужа *Әҙип *Әҙһәм, Әҙеһәм *Әйүп *Әкбәр *Әкрәм * [[Әҡсән (исем)|Әҡсән]] *Әғәзи *Әлибай, Әлебай *Әлибәк *Әлим *Әлимғол *Әлкә *Әлмөхәмәт *Әлтәф *Әлхәм *Әләм *Әмер *Әмил *Әмин *Әминбәк *Әмир *Әнғәм *[[Әнис (исем)|Әнис]] {{Эш өҫтөндә|Мәсетле районы}} *Әнүз *Әнүр *Әнүс * *[[Әнүәр (исем)|Әнүәр]] -бик нурлы, бик яҡты * Әнүәрбәк *Әнәс *Әпсәләм *Әсғәт *Әсҡәт *Әсләм *Әсмән *Әссәл *Әсхәл *Әсәдулла, Әсәҙулла *Әсән *Әсәнбай *Әсәт *Әүбәкер *Әүхәҙи, Әүхәдей *Әүхәт *Әфғәл *Әфғән *Әфлитун, Әфләтүн *Әфтәб *Әфтәх *Әхиәр *Әхкәм *Әхмәҙи, Әхмәди, Әхмәҙиә * [[Әхмәҙулла]] *Әхмәр *[[Әхмәт]] *Әхмәтбаҡый *Әхмәтвәли *Әхмәтгәрәй *Әхмәтдин *Әхмәтзада *Әхмәтғәли *Әхмәтғәни *Әхмәтйән *Әхмәтйәр *Әхмәтсафа *Әхмәтсолтан *Әхмәтша *Әхнәф *Әхрәр *Әхсән *Әхтәм *Әхтәмйән *Әхәт *Әһли *Әһлислам *Әһлиулла *Әширәф *Әшрәф *Әюп = '''Ю''' = * [[Юлабай (исем)|Юлабай]] — * [[Юлай (исем)]] * [[Юламан (исем)|Юламан]] — * [[Юлан (исем)|Юлан]] — * [[Юлбай (исем)|Юлбай]] — * [[Юлбаҡ (исем)|Юлбаҡ]] — * [[Юлбаҡты (исем)|Юлбаҡты]] — * [[Юлбарис (исем)|Юлбарис]] — * [[Юлбаш (исем)|Юлбаш]] — * [[Юлбирҙе (исем)|Юлбирҙе]] — * [[Юлгилде (исем)|Юлгилде]] — * [[Юлғотло (исем)|Юлғотло]] — * [[Юлдан (исем)|Юлдан]] — * [[Юлдаш (исем)|Юлдаш]] — * [[Юлдашбай (исем)|Юлдашбай]] * [[Юлдыбай (исем)|Юлдыбай]] — * [[Юлдыҡай (исем)|Юлдыҡай]] — * [[Юлмөхәмәт (исем)|Юлмөхәмәт]] — * [[Юлсыбай (исем)|Юлсыбай]] — * [[Юлсығол (исем)|Юлсығол]] — * [[Юлсур (исем)|Юлсур]] — * [[Юлсура (исем)|Юлсура]] — * [[Юлтай (исем)|Юлтай]] — * [[Юлтый (исем)|Юлтый]] — * [[Юлтимер (исем)|Юлтимер]] — * [[Юлый (исем)|Юлый]] — * [[Юлъяҡшы (исем)|Юлъяҡшы]] — * [[Юнай (исем)|Юнай]] — * [[Юныс (исем)|Юныс]] — * [[Юнысбай (исем)|Юнысбай]] — * [[Юнир (исем)|Юнир]] — «юный революционер» hүҙенән ҡыҫҡартып алынған. Урыҫ теленән алынған исем шүлай уҡ башҡорт һәм татар телдәрендә осрай * [[Юртыш (исем)|Юртыш]] — = '''Я''' = * [[Ябалаҡ (исем)|Ябалаҡ]] — * [[Яҙгар (исем)|Яҙгар]] — * [[Яҙыҡбай (исем)|Яҙыҡбай]] — * [[Язар (исем)|Язар]] — * [[Яйыҡ (исем)|Яйыҡ]] — * [[Яйыҡбай (исем)|Яйыҡбай]] — * [[Яҡуп (исем)|Яҡуп]] — * [[Яҡут (исем)|Яҡут]] — * [[Яҡшыбай (исем)|Яҡшыбай]] — * [[Яҡшыбирҙе (исем)|Яҡшыбирҙе]] — * [[Яҡшыгилде (исем)|Яҡшыгилде]] — * [[Яҡшығол (исем)|Яҡшығол]] — * [[Яҡшыҡай (исем)|Яҡшыҡай]] — * [[Яҡшымбәт (исем)|Яҡшымбәт]] — * [[Ялал (исем)|Ялал]] — * [[Ялалетдин (исем)|Ялалетдин]] — * [[Яланбай (исем)|Яланбай]] — * [[Ялсыбай (исем)|Ялсыбай]] — * [[Ялсығол (исем)|Ялсығол]] — * [[Ямал (исем)|Ямал]] — * [[Ямалетдин (исем)|Ямалетдин]] — * [[Яманбай (исем)|Яманбай]] — * [[Яманғол (исем)|Яманғол]] — * [[Ямантай (исем)|Ямантай]] — * [[Яманһары (исем)|Яманһары]] — * [[Ямаш (исем)|Ямаш]] — * [[Ямғур (исем)|Ямғур]] — * [[Янбай (исем)|Янбай]] — * [[Янбарис (исем)|Янбарис]] — * [[Янбулат (исем)|Янбулат]] — * [[Янтаһир (исем)|Янтаһир]] — * [[Яноҙаҡ (исем)|Яноҙаҡ]] — * [[Януҙаҡ (исем)|Януҙаҡ]] — * [[Янһары (исем)|Янһары]] — * [[Яңыбай (исем)|Яңыбай]] — * [[Яппар (исем)|Яппар]] — * [[Ярат (исем)|Ярат]] — * [[Ярҡынбай (исем)|Ярҡынбай]] — * [[Ярлыҡап (исем)|Ярлыҡап]] — * [[Ярмаҡ (исем)|Ярмаҡ]] — * [[Ярулла (исем)|Ярулла]] — * [[Ярылҡап (исем)|Ярылҡап]] — * [[Ярыш (исем)|Ярыш]] — * [[Яҫыбай (исем)|Яҫыбай]] — * [[Яубатыр (исем)|Яубатыр]] — * [[Яуымбай (исем)|Яуымбай]] — * [[Яуымбәт (исем)|Яуымбәт]] — * [[Яубаҫар (исем)|Яубаҫар]] — * [[Яугилде (исем)|Яугилде]] — * [[Яхыя (исем)|Яхыя]] — * [[Яхъя (исем)|Яхъя]] — == Һылтанмалар == {{Исемдәр донъяһында}} [[Категория:Башҡорт исемдәре]] [[Категория:Исемлектәр]] azjz5ma5f218bvsc15dvil6ab39gv0o 1305561 1305560 2026-09-16T00:35:50Z ~2026-49888-21 48935 /* Т */ 1305561 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт исемдәре}} '''Башҡорт ир-ат исемдәре''' = '''А''' = * [[Абай (исем)|Абай]] — иғтибарлы, һаҡ * [[Абайдулла (исем)|Абайдулла]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — Аллаһ ҡоло * Абд (абде, абду, әбд, әбде, әпте…), [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — мәңгелек; бәндә, ҡол, хеҙмәтсе, алла бәндәһе, (ир-ат исемдәрендә ҡушымта булып йөрөй) * [[Абдразаҡ (исем)|Абдразаҡ]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — ризыҡ биреүсе * [[Абдрафиҡ (исем)|Абдрафиҡ]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — йомарт; иптәш, юлдаш, дуҫ * [[Абдрахман (исем)|Абдрахман]],[[Ғәрәп теле|ғәр.]] — рәхимле, изге * [[Абдул (исем)|Абдул]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — мәңгелек. * [[Абдулбаҡый (исем)|Абдулбаҡый]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — Аллаһтың , мәңгелектең ҡоло * [[Абдулбарый (исем)|Абдулбарый]], [[Ғәрәп теле|ғәр.]] — бар итеусе * [[Абдулбасир (исем)|Абдулбасир]] — * [[Абдулғужа (исем)|Абдулғужа]] — * [[Абдулғәзим (исем)|Абдулғәзим]] — [[Ғәрәп теле|ғәр.]], [[Фарсы теле|фарс.]] бөйөк, абруйлы * [[Абдулкәрим (исем)|Абдулкәрим]] — киң күңелле * [[Абдулкәбир (исем)|Абдулкәбир]] — бөйөктөң ҡоло * [[Абдулла (исем)|Абдулла]] — Аллаһ ҡоло * [[Абдулмалик (исем)|Абдулмалик]] — хакимдың ҡоло * [[Абдулнасир (исем)|Абдулнасир]] — * [[Абдулсабир (исем)|Абдулсабир]]— түҙемле * [[Абдулсалих (исем)|Абдулсалих]]— изгелекле * [[Абдулсаттар (исем)|Абдулсаттар]]— яҡлаусы * [[Абдулхай (исем)|Абдулхай]] — мәңге теренен ҡоло * [[Абдулхаҡ (исем)|Абдулхаҡ]] — дөрөҫлөктөң ҡоло * [[Абдулхалик (исем)|Абдулхалик]] — ижад итеүсе * [[Абдуләмин (исем)|Абдуләмин]] — тоғролоҡло * [[Абзал (исем)|Абзал]] — иң яҡшы * [[Аблай (исем)|Аблай]] — дегәнәк (баланы һаҡлау өсөн ҡушылған боронғо исем) * [[Абрар (исем)|Абрар]] — изге, яҡшы күңелле * [[Абсабир (исем)|Абсабир]] — түҙемле * [[Абсаттар (исем)|Абсаттар]] — * [[Абсәләм (исем)|Абсәләм]] — сәләмәтлек биреүсе, именлек, тыныслыҡ башлығы * [[Абубәкер (исем)|Абубәкер]] — * [[Абузар (исем)|Абузар]] — моңло, зарлы * [[Абусаттар (исем)|Абусаттар]] — ғәфү итеүсе * [[Абуталип (исем)|Абуталип]] — талапсан, белем алыусы * [[Абушахман (исем)|Абушахман]] — шаһ, батыр кеше * [[Абыз (исем)|Абыз]] — уҡымышлы, ғалим, аҡыллы, ил ағаһы * [[Абызгилде (исем)|Абызгилде]] — һаҡлаусы * [[Абылай (исем)|Абылай]] — * [[Агиш (исем)|Агиш]] — иптәш * [[Ағзам (исем)|Ағзам]] — бөйөк, дәрәжәле * [[Ағыш (исем)|Ағыш]] — үр, юғары урын * [[Аҙанғол (исем)|Аҙанғол]] — аҙанға саҡырыу, өндәү * [[Аҙнабай (исем)|Аҙнабай]] — йома көн тыуған * [[Аҙнағол (исем)|Аҙнағол]] — * [[Аҙнай (исем)|Аҙнай]] — аҙна һүҙенән (аҙна,йома) * [[Аҙнаҡай (исем)|Аҙнаҡай]] — * [[Аҙналы (исем)|Аҙналы]] — борон әсә аҙна буйы балаға ауырығанда Аҙналы тип исем ҡушыу йолаһы булған. * [[Азамат (исем)|Азамат]] — бөйөк, ғорур; батыр егет * [[Азат (исем)|Азат]] — ирекле * [[Айбаҡты (исем)|Айбаҡты]] — ай һымак бала тыуҙы * [[Айбар (исем)|Айбар]] — айлы төндә тыуған * [[Айбарс (исем)|Айбарс]] — * [[Айбул (исем)|Айбул]] — ай һымаҡ бул * [[Айбулат (исем)|Айбулат]] — * [[Айбүләк (исем)|Айбүләк]] — * [[Айбәк (исем)|Айбәк]] — * [[Айгиз (исем)|Айгиз]] — айға сәйәхәт ит * [[Айгизәр (исем)|Айгизәр]] — бала ҡыйыу булһын өсөн ҡушылған исем * [[Айғәли (исем)|Айғәли]] — балаға бәхет теләп ҡушылған исем * [[Айҙар (исем)|Айҙар]] — айлы төндә тыуған, айға оҡшаш, бәхетле, дәрәжәле * [[Айдус (исем)|Айдус]] — * [[Айҙаш (исем)|Айҙаш]] — ай һымак * [[Айҙыл (исем)|Айҙыл]] — ай кеүек матур * [[Айегет (исем)|Айегет]] — ай һымаҡ егет * [[Айман (исем)|Айман]] — айлы төндә тыуған * [[Айназ (исем)|Айназ]] — * [[Айнур (исем)|Айнур]] — ай нуры һымаҡ яҡты * [[Айрат (исем)|Айрат]] — * [[Айса (исем)|Айса]] — * [[Айсаф (исем)|Айсаф]] — * [[Айсолтан (исем)|Айсолтан]] — ай хужаһы * [[Айсыуаҡ (исем)|Айсыуаҡ]] — * [[Айтуған (исем)|Айтуған]] — * [[Айтыу (исем)|Айтыу]] — ай булып мәңге яҡтыртһын * [[Айтыуар (исем)|Айтыуар]] — * [[Айуаз (исем)|Айуаз]] — алмаш * [[Айшат (исем)|Айшат]] — * [[Айшан (исем)|Айшан]] — ай яҡтыһы * [[Айытбай (исем)|Айытбай]] — байрам көнөндә тыуған * [[Айытҡол (исем)|Айытҡол]] — * [[Айытҡужа (исем)|Айытҡужа]] — * [[Айытнур (исем)|Айытнур]] — * [[Айыухан (исем)|Айыухан]] — ныҡ, көслө булһын тигән теләкте аңлата * [[Акрам (исем)|Акрам]] — бик йомарт, кеселекле * [[Аҡай (исем)|Аҡай]] — * [[Аҡбай (исем)|Аҡбай]] — изге күңелле * [[Аҡбарс (исем)|Аҡбарс]] — барс һымаҡ көслө, йылғыр булһын тигән теләк менән ҡушҡандар * [[Аҡбатыр (исем)|Аҡбатыр]] — * [[Аҡбаш (исем)|Аҡбаш]] — зирәк, изге бала * [[Аҡбирҙе (исем)|Аҡбирҙе]] — * [[Аҡбулат (исем)|Аҡбулат]] — аҡ+булат * [[Аҡбулды (исем)|Аҡбулды]] — * [[Аҡбута (исем)|Аҡбута]] — * [[Аҡдәүләт (исем)|Аҡдәүләт]] — * [[Аҡйегет (исем)|Аҡйегет]] — изге, яҡшы егет * [[Аҡкилде (исем)|Аҡкилде]] — * [[Аҡкөбәк (исем)|Аҡкөбәк]] — * [[Аҡкөсөк (исем)|Аҡкөсөк]] — балаға оҙон ғүмер теләп ҡушылған исем * [[Аҡкүбәк (исем)|Аҡкүбәк]] — * [[Аҡҡол (исем)|Аҡҡол]] — * [[Аҡҡош (исем)|Аҡҡош]] — * [[Аҡҡужа (исем)|Аҡҡужа]] — * [[Аҡҡусҡар (исем)|Аҡҡусҡар]] — * [[Аҡмал (исем)|Аҡмал]] — иң һәйбәт * [[Аҡман (исем)|Аҡман]] — ғинуар айында тыуған * [[Аҡморат (исем)|Аҡморат]] — изге теләк * [[Аҡмөхәмәт (исем)|Аҡмөхәмәт]] — * [[Аҡмулла (исем)|Аҡмулла]] — * [[Аҡмырҙа (исем)|Аҡмырҙа]] — аҡ + мырҙа * [[Аҡназар (исем)|Аҡназар]] — изге ҡараш, иғтибар, ярҙам * [[Аҡсулпан (исем)|Аҡсулпан]] — йондоҙ атамаһынан * [[Аҡсура (исем)|Аҡсура]] — * [[Аҡтай (исем)|Аҡтай]] — * [[Аҡтуған (исем)|Аҡтуған]] — * [[Аҡъюл (исем)|Аҡъюл]] — хәйерле сәфәр, хәйерле юл * [[Аҡъяр (исем)|Аҡъяр]] — изге, яҡшы дуҫ * [[Аҡыл (исем)|Аҡыл]] — * [[Аҡылбай (исем)|Аҡылбай]] — * [[Алғази (исем)|Алғази]] — * [[Алғыш (исем)|Алғыш]] — * [[Алғышай (исем)|Алғышай]] — * [[Алдар (исем)|Алдар]] — * [[Алдарбай (исем)|Алдарбай]] — * [[Алдарбатыр (исем)|Алдарбатыр]] — * [[Алдархан (исем)|Алдархан]] — * [[Аллабирҙе (исем)|Аллабирҙе]] — * [[Аллаяр (исем)|Аллаяр]] — * [[Алмас (исем)|Алмас]] — * [[Алсын (исем)|Алсын]] — * [[Алсынбай (исем)|Алсынбай]] — * [[Алсынғужа (исем)|Алсынғужа]] — * [[Алтын (исем)|Алтын]] — * [[Алтынбай (исем)|Алтынбай]] — * [[Алтынғужа (исем)|Алтынғужа]] — * [[Алтындуға (исем)|Алтындуға]] — * [[Алтынсура (исем)|Алтынсура]] — * [[Алтынтимер (исем)|Алтынтимер]] — * [[Аман (исем)|Аман]] — * [[Амангилде (исем)|Амангилде]] — имен-аман килде(тыуҙы) * [[Амантай (исем)|Амантай]] — * [[Алыпбатыр (исем)|Алыпбатыр]] — * [[Аралбай (исем)|Аралбай]] — * [[Арғынбай (исем)|Арғынбай]] — * [[Арпа (исем)|Арпа]] — * [[Арпабатыр (исем)|Арпабатыр]] — * [[Арпалы (исем)|Арпалы]] — * [[Арслан (исем)|Арслан]] — * [[Арсланбай (исем)|Арсланбай]] — * [[Арсланбәк (исем)|Арсланбәк]] — * [[Арслангәрәй (исем)|Арслангәрәй]] — * [[Арсланғәли (исем)|Арсланғәли]] — * [[Артур (исем)|Артур]] — * [[Арыслан (исем)|Арыслан]] — * [[Арысланбай (исем)|Арысланбай]] — * [[Арысланбәк (исем)|Арысланбәк]] — * [[Арыслангәрәй (исем)|Арыслангәрәй]] — * [[Арысланғәли (исем)|Арысланғәли]] — * [[Арыш (исем)|Арыш]] — * [[Асадулла (исем)|Асадулла]] — * [[Асаҙулла (исем)|Асаҙулла]] — * [[Асанбай (исем)|Асанбай]] — * [[Асаф (исем)|Асаф]] — * [[Асҡар (исем)|Асҡар]] — * [[Асман (исем)|Асман]] — * [[Асмандияр (исем)|Асмандияр]] — * [[Асрар (исем)|Асрар]] — * [[Асфандияр (исем)|Асфандияр]] — * [[Асыл (исем)|Асыл]] — * [[Асылай (исем)|Асылай]] — * [[Асылбай (исем)|Асылбай]] — * [[Асылгәрәй (исем)|Асылгәрәй]] — * [[Асылзада (исем)|Асылзада]] — * [[Асылъяр (исем)|Асылъяр]] — * [[Аҫылбай (исем)|Аҫылбай]] — * [[Аҫылгәрәй (исем)|Аҫылгәрәй]] — * [[Аҫылғужа (исем)|Аҫылғужа]] — * [[Аҫылзада (исем)|Аҫылзада]] — * [[Атан (исем)|Атан]] — * [[Атанбай (исем)|Атанбай]] — * [[Атанғол (исем)|Атанғол]] — * [[Атаулла (исем)|Атаулла]] — [[Ғатаулла]] исеменең ҡыҫҡа варианты. * [[Атлас (исем)|Атлас]] {{Эш өҫтөндә|Мәсетле районы}} * [[Аусаф (исем)|Аусаф]] — * [[Афған (исем)|Афған]] — * [[Афзал (исем)|Афзал]] — * [[Ахияр (исем)|Ахияр]] — * [[Ахун (исем)|Ахун]] — * [[Ахунйән (исем)|Ахунйән]] — * [[Ахунъян (исем)|Ахунъян]] — * [[Ашираф (исем)|Ашираф]] — * [[Ашраф (исем)|Ашраф]] — * [[Аюп (исем)|Аюп]] — * [[Аяҙ (исем)|Аяҙ]] — * [[Аяз (исем)|Аяз]] — * [[Аяҙбай (исем)|Аяҙбай]] — * [[Аяҙғол (исем)|Аяҙғол]] — = '''Б''' = * [[Бабич (исем)|Бабич]] — * [[Бабиш (исем)|Бабиш]] — * [[Бабсаҡ (исем)|Бабсаҡ]] — * [[Баҙамша (исем)|Баҙамша]] — * [[Баҙар (исем)|Баҙар]] — * [[Баҙарбай (исем)|Баҙарбай]] — * [[Баҙарғол (исем)|Баҙарғол]] — * [[Баҙыҡ (исем)|Баҙыҡ]] — * [[Байбул (исем)|Байбул]] — * [[Байбулат (исем)|Байбулат]] — * [[Байбүре (исем)|Байбүре]] — * [[Байгилде (исем)|Байгилде]] — * [[Байгөбәк (исем)|Байгөбәк]] — * [[Байғазы (исем)|Байғазы]] — * [[Байғара (исем)|Байғара]] — * [[Байғотло (исем)|Байғотло]] — * [[Байғужа (исем)|Байғужа]] — * [[Байғусҡар (исем)|Байғусҡар]] — * [[Байғүбәк (исем)|Байғүбәк]] — * [[Байғыуат (исем)|Байғыуат]] — * [[Байдәүләт (исем)|Байдәүләт]] — * [[Байегет (исем)|Байегет]] — * [[Баймаҡ (исем)|Баймаҡ]] — * [[Байморат (исем)|Байморат]] — * [[Баймөхәмәт (исем)|Баймөхәмәт]] — * [[Баймырҙа (исем)|Баймырҙа]] — * [[Байназар (исем)|Байназар]] — * [[Байраҡ (исем)|Байраҡ]] — * [[Байраҡай (исем)|Байраҡай]] — * [[Байрам (исем)|Байрам]] — * [[Байрамғол (исем)|Байрамғол]] — * [[Байрамғәли (исем)|Байрамғәли]] — * [[Байрас (исем)|Байрас]] — * [[Байрат (исем)|Байрат]] — * [[Байраш (исем)|Байраш]] — * [[Байсал (исем)|Байсал]] — * [[Байсура (исем)|Байсура]] — * [[Байтимер (исем)|Байтимер]] — * [[Байтирәк (исем)|Байтирәк]] — * [[Байтүрә (исем)|Байтүрә]] — * [[Байыҡ (исем)|Байыҡ]] — тоғро, ысын, изге * [[Байым (исем)|Байым]] — * [[Байымбәт (исем)|Байымбәт]] — * [[Байыш (исем)|Байыш]] — * [[Баҡай (исем)|Баҡай]] — * [[Баҡтыбай (исем)|Баҡтыбай]] — * [[Баҡый (исем)|Баҡый]] — * [[Балапан (исем)|Балапан]] — * [[Балтабай (исем)|Балтабай]] — * [[Балтас (исем)|Балтас]] — * [[Балтасы (исем)|Балтасы]] — * [[Бараҡ (исем)|Бараҡ]] — * [[Барис (исем)|Барис]] — * [[Барлас (исем)|Барлас]] — * [[Барлыбай (исем)|Барлыбай]] — * [[Барс (исем)|Барс]] — * [[Барый (исем)|Барый]] — * [[Барыс (исем)|Барыс]] — * [[Басир (исем)|Басир]] — * [[Баттал (исем)|Баттал]] — * [[Батулла (исем)|Батулла]] — * [[Батый (исем)|Батый]] — * [[Батыр (исем)|Батыр]] — * [[Батырбай (исем)|Батырбай]] — * [[Батырбәк (исем)|Батырбәк]] — * [[Батыргәрәй (исем)|Батыргәрәй]] — * [[Батырғужа (исем)|Батырғужа]] — * [[Батырғәли (исем)|Батырғәли]] — * [[Батырйән (исем)|Батырйән]] — * [[Батырҡай (исем)|Батырҡай]] — * [[Батырхан (исем)|Батырхан]] — * [[Батырша (исем)|Батырша]] — * [[Батыу (исем)|Батыу]] — * [[Баһау (исем)|Баһау]] — * [[Баһауетдин (исем)|Баһауетдин]] — * [[Баһман (исем)|Баһман]] — * [[Баһуман (исем)|Баһуман]] — * [[Баяз (исем)|Баяз]] — * [[Баязит (исем)|Баязит]] — * [[Баян (исем)|Баян]] — * [[Бейеш (исем)|Бейеш]] — * [[Бикбай (исем)|Бикбай]] — * [[Бикбау (исем)|Бикбау]] — * [[Бикбирҙе (исем)|Бикбирҙе]] — * [[Бикбулат (исем)|Бикбулат]] — * [[Бикеш (исем)|Бикеш]] — * [[Бикйән (исем)|Бикйән]] — * [[Биккенә (исем)|Биккенә]] — * [[Бикҡол (исем)|Бикҡол]] — * [[Бикҡужа (исем)|Бикҡужа]] — * [[Бикморат (исем)|Бикморат]] — * [[Бикмөхәмәт (исем)|Бикмөхәмәт]] — * [[Бикмырҙа (исем)|Бикмырҙа]] — * [[Бикмәт (исем)|Бикмәт]] — * [[Бикнур (исем)|Бикнур]] — * [[Биксура (исем)|Биксура]] — * [[Биксәнтәй (исем)|Биксәнтәй]] — * [[Биктабир (исем)|Биктабир]] — * [[Биктаһир (исем)|Биктаһир]] — * [[Бикташ (исем)|Бикташ]] — * [[Биктимер (исем)|Биктимер]] — * [[Билал (исем)|Билал]] — * [[Бирғәли (исем)|Бирғәли]] — * [[Боланбай (исем)|Боланбай]] — * [[Болғаҡ (исем)|Болғаҡ]] — * [[Борхан (исем)|Борхан]] — * [[Босҡон (исем)|Босҡон]] — * [[Бостан (исем)|Бостан]] — * [[Бохайыр (исем)|Бохайыр]] — * [[Бохар (исем)|Бохар]] — * [[Бохарбай (исем)|Бохарбай]] — * [[Бөрйән (исем)|Бөрйән]] — * [[Бөркөт (исем)|Бөркөт]] — * [[Буҙйегет (исем)|Буҙйегет]] — * [[Буҙыҡай (исем)|Буҙыҡай]] — * [[Булат (исем)|Булат]] — * [[Булатас (исем)|Булатас]] — * [[Булатбай (исем)|Булатбай]] — * [[Булаш (исем)|Булаш]] — * [[Бураҡай (исем)|Бураҡай]] — * [[Буран (исем)|Буран]] — * [[Буранбай (исем)|Буранбай]] — * [[Буранғол (исем)|Буранғол]] —буранлы көн тыуған ҡол (кеше), бәндә * [[Бурансы (исем)|Бурансы]] — * [[Буранша (исем)|Буранша]] — * [[Бүләк (исем)|Бүләк]] —атанан йәки әсәнән бүләк булып ҡалған бала. * [[Бүләкбай (исем)|Бүләкбай]] — * [[Бүләкҡол (исем)|Бүләкҡол]] — * [[Бүләкнур (исем)|Бүләкнур]] — * [[Бүләкәй (исем)|Бүләкәй]] — * [[Бүләкән (исем)|Бүләкән]] — * [[Бүребай (исем)|Бүребай]] — * [[Бәғдәнур (исем)|Бәғдәнур]] — * [[Бәғдәт (исем)|Бәғдәт]] — * [[Бәҙеғол (исем)|Бәҙеғол]] — * [[Бәҙретдин (исем)|Бәҙретдин]] — * [[Бәҙри (исем)|Бәҙри]] — * [[Бәҙәмша (исем)|Бәҙәмша]] — * [[Бәҙәүи (исем)|Бәҙәүи]] — * [[Бәйтулла (исем)|Бәйтулла]] — * [[Бәкер (исем)|Бәкер]] — * [[Бәпәнәй (исем)|Бәпәнәй]] — * [[Бәхет (исем)|Бәхет]] — * [[Бәхрәм (исем)|Бәхрәм]] — * [[Бәхтегәрәй (исем)|Бәхтегәрәй]] — * [[Бәхтейәр (исем)|Бәхтейәр]] — * [[Бәхтеяр (исем)|Бәхтеяр]] — * [[Бәхти (исем)|Бәхти]] — * [[Бәхтинур (исем)|Бәхтинур]] — * [[Бәшир (исем)|Бәшир]] — * [[Бәшәр (исем)|Бәшәр]] — = '''В''' = * [[Вадим (исем)|Вадим]] — * [[Вазиф (исем)|Вазиф]] — * [[Вазих (исем)|Вазих]] — * [[Ваҡиф (исем)|Ваҡиф]] — * [[Вара (исем)|Вара]] — * [[Варис (исем)|Варис]] — * [[Васиҡ (исем)|Васиҡ]] — * [[Васим (исем)|Васим]] — * [[Васиф (исем)|Васиф]] — * [[Васих (исем)|Васих]] — * [[Вассаф (исем)|Вассаф]] — * [[Вафа (исем)|Вафа]] — * [[Вафир (исем)|Вафир]] — * [[Ваһап (исем)|Ваһап]] — * [[Ваһип (исем)|Ваһип]] — * [[Венер (исем)|Венер]] — * [[Вилдан (исем)|Вилдан]] — * [[Вәғиз (исем)|Вәғиз]] — * [[Вәдүт (исем)|Вәдүт]] — * [[Вәзир (исем)|Вәзир]] — * [[Вәзирхан (исем)|Вәзирхан]] — * [[Вәзих (исем)|Вәзих]] — * [[Вәкил (исем)|Вәкил]] — * [[Вәҡиф (исем)|Вәҡиф]] — * [[Вәли (исем)|Вәли]] — * [[Вәлинур (исем)|Вәлинур]] — * [[Вәлит (исем)|Вәлит]] — * [[Вәлиулла (исем)|Вәлиулла]] — * [[Вәлихан (исем)|Вәлихан]] — * [[Вәлиша (исем)|Вәлиша]] — * [[Вәлиәхмәт (исем)|Вәлиәхмәт]] — * [[Вәрис (исем)|Вәрис]] — * [[Вәсил (исем)|Вәсил]] — * [[Вәсим (исем)|Вәсим]] — * [[Вәсиф (исем)|Вәсиф]] — * [[Вәсих (исем)|Вәсих]] — * [[Вәхит (исем)|Вәхит]] — = '''Г''' = * [[Гөлүс (исем)|Гөлүс]] — * [[Гәрәй (исем)|Гәрәй]] — = '''Ғ''' = * [[Ғаббас (исем)|Ғаббас]] — * [[Ғабд (исем)|Ғабд]] — * [[Ғабдулла (исем)|Ғабдулла]] — * [[Ғаззал (исем)|Ғаззал]] — * [[Ғаззали (исем)|Ғаззали]] — * [[Ғайнан (исем)|Ғайнан]] — * [[Ғайса (исем)|Ғайса]] — * [[Ғайсар (исем)|Ғайсар]] — * [[Ғайфулла (исем)|Ғайфулла]] — * [[Ғалип (исем)|Ғалип]] — * [[Ғамил (исем)|Ғамил]] — * [[Ғамир (исем)|Ғамир]] — * [[Ғариф (исем)|Ғариф]] — * [[Ғарифйән (исем)|Ғарифйән]] — * [[Ғарифулла (исем)|Ғарифулла]] — * [[Ғасим (исем)|Ғасим]] — * [[Ғата (исем)|Ғата]] — * [[Ғатаулла (исем)|Ғатаулла]] — Сығышы менән [[ғәрәп теле]]нә бәйле. [[Ғата|ҒАТА]] (бүләк) + УЛЛА ([[Аллаһ]]) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — [[Аллаһ]] бүләге тигәнде аңлата. '''Атаулла''' тип ҡыҫҡартылған варианты бар. * [[Ғафар (исем)|Ғафар]] — * [[Ғафур (исем)|Ғафур]] — * [[Ғафуръян (исем)|Ғафуръян]] — * [[Ғаяз (исем)|Ғаяз]] — * [[Ғаязетдин (исем)|Ғаязетдин]] — * [[Ғаян (исем)|Ғаян]] — * [[Ғаяр (исем)|Ғаяр]] — * [[Ғибаҙулла (исем)|Ғибаҙулла]] — * [[Ғибат (исем)|Ғибат]] — * [[Ғибатулла (исем)|Ғибатулла]] — * [[Ғибәҙәт (исем)|Ғибәҙәт]] — * [[Ғибәҙәтулла (исем)|Ғибәҙәтулла]] — * [[Ғибәт (исем)|Ғибәт]] — * [[Ғизам (исем)|Ғизам]] — * [[Ғизетдин (исем)|Ғизетдин]] — * [[Ғиззәт (исем)|Ғиззәт]] — * [[Ғиззәтулла (исем)|Ғиззәтулла]] — * [[Ғилаж (исем)|Ғилаж]] — * [[Ғилажетдин (исем)|Ғилажетдин]] — * [[Ғилемдар (исем)|Ғилемдар]] — * [[Ғилемхан (исем)|Ғилемхан]] — * [[Ғилман (исем)|Ғилман]] — * [[Ғилметдин (исем)|Ғилметдин]] — * [[Ғилминур (исем)|Ғилминур]] — * [[Ғилмислам (исем)|Ғилмислам]] — * [[Ғилмиәхмәт (исем)|Ғилмиәхмәт]] — * [[Ғилмияр (исем)|Ғилмияр]] — * [[Ғилфан (исем)|Ғилфан]] — * [[Ғиләж (исем)|Ғиләж]] — * [[Ғиләжетдин (исем)|Ғиләжетдин]] — * [[Ғиләжи (исем)|Ғиләжи]] — * [[Ғимаҙи (исем)|Ғимаҙи]] — * [[Ғимай (исем)|Ғимай]] — * [[Ғимал (исем)|Ғимал]] — * [[Ғималетдин (исем)|Ғималетдин]] — * [[Ғимран (исем)|Ғимран]] — * [[Ғиндулла (исем)|Ғиндулла]] — * [[Ғиниәт (исем)|Ғиниәт]] — * [[Ғиниәтулла (исем)|Ғиниәтулла]] — * [[Ғирфан (исем)|Ғирфан]] — * [[Ғисмәт (исем)|Ғисмәт]] — * [[Ғияз (исем)|Ғияз]] — * [[Ғиязетдин (исем)|Ғиязетдин]] — * [[Ғосман (исем)|Ғосман]] — * [[Ғофран (исем)|Ғофран]] — * [[Ғөбәй (исем)|Ғөбәй]] — * [[Ғөбәйҙулла (исем)|Ғөбәйҙулла]] — * [[Ғөбәйт (исем)|Ғөбәйт]] — * [[Ғөзәйер (исем)|Ғөзәйер]] — * [[Ғөмөрҙаҡ (исем)|Ғөмөрҙаҡ]] — * [[Ғөмәр (исем)|Ғөмәр]] — * [[Ғәббәс (исем)|Ғәббәс]] — * [[Ғәбдел (исем)|Ғәбдел]] — * [[Ғәбделбарый (исем)|Ғәбделбарый]] — * [[Ғәбделбаян (исем)|Ғәбделбаян]] — * [[Ғәбделвали (исем)|Ғәбделвали]] — * [[Ғәбделйәлил (исем)|Ғәбделйәлил]] — * [[Ғәбделкәрим (исем)|Ғәбделкәрим]] — * [[Ғәбделхаҡ (исем)|Ғәбделхаҡ]] — * [[Ғәбдинур (исем)|Ғәбдинур]] — * [[Ғәбдрахман (исем)|Ғәбдрахман]] — * [[Ғәбдрәүф (исем)|Ғәбдрәүф]] — * [[Ғәбдрәхим (исем)|Ғәбдрәхим]] — * [[Ғәбдрәшит (исем)|Ғәбдрәшит]] — * [[Ғәбиҙулла (исем)|Ғәбиҙулла]] — * [[Ғәбит (исем)|Ғәбит]] — * [[Ғәҙебәк (исем)|Ғәҙебәк]] — * [[Ғәҙел (исем)|Ғәҙел]] — * [[Ғәҙелбай (исем)|Ғәҙелбай]] — * [[Ғәҙелбәк (исем)|Ғәҙелбәк]] — * [[Ғәҙелша (исем)|Ғәҙелша]] — * [[Ғәҙәм (исем)|Ғәҙәм]] — * [[Ғәҙән (исем)|Ғәҙән]] — * [[Ғәззәл (исем)|Ғәззәл]] — * [[Ғәзи (исем)|Ғәзи]] — * [[Ғәзиз (исем)|Ғәзиз]] — * [[Ғәзизйән (исем)|Ғәзизйән]] — * [[Ғәзим (исем)|Ғәзим]] — * [[Ғәзинур (исем)|Ғәзинур]] — * [[Ғәйетбай (исем)|Ғәйетбай]] — * [[Ғәйетҡол (исем)|Ғәйетҡол]] — * [[Ғәйзулла (исем)|Ғәйзулла]] — * [[Ғәйзәм (исем)|Ғәйзәм]] — * [[Ғәйнан (исем)|Ғәйнан]] — * [[Ғәйнетдин (исем)|Ғәйнетдин]] — * [[Ғәйнислам (исем)|Ғәйнислам]] — * [[Ғәйнияр (исем)|Ғәйнияр]] — * [[Ғәйнулла (исем)|Ғәйнулла]] — * [[Ғәйрәт (исем)|Ғәйрәт]] — * [[Ғәйсәр (исем)|Ғәйсәр]] — * [[Ғәйфи (исем)|Ғәйфи]] — * [[Ғәйфулла (исем)|Ғәйфулла]] — * [[Ғәлекәй (исем)|Ғәлекәй]] — * [[Ғәле (исем)|Ғәле]] — * [[Ғәлиарслан (исем)|Ғәлиарслан]] — * [[Ғәлиарыҫлан (исем)|Ғәлиарыҫлан]] — * [[Ғәлиастан (исем)|Ғәлиастан]] — * [[Ғәлибай (исем)|Ғәлибай]] — * [[Ғәлибәк (исем)|Ғәлибәк]] — * [[Ғәлийән (исем)|Ғәлийән]] — * [[Ғәликарам (исем)|Ғәликарам]] — * [[Ғәлим (исем)|Ғәлим]] — * [[Ғәлимғол (исем)|Ғәлимғол]] — * [[Ғәлимйән (исем)|Ғәлимйән]] — * [[Ғәлимулла (исем)|Ғәлимулла]] — * [[Ғәлимхан (исем)|Ғәлимхан]] — * [[Ғәлимырҙа (исем)|Ғәлимырҙа]] — * [[Ғәлинур (исем)|Ғәлинур]] — * [[Ғәлиулла (исем)|Ғәлиулла]] — * [[Ғәлиәкбәр (исем)|Ғәлиәкбәр]] — * [[Ғәлиәскәр (исем)|Ғәлиәскәр]] — * [[Ғәлиәхмәт (исем)|Ғәлиәхмәт]] — * [[Ғәлләм (исем)|Ғәлләм]] — * [[Ғәлләметдин (исем)|Ғәлләметдин]] — * [[Ғәләү (исем)|Ғәләү]] — * [[Ғәләүетдин (исем)|Ғәләүетдин]] — * [[Ғәләүи (исем)|Ғәләүи]] — * [[Ғәмбәр (исем)|Ғәмбәр]] — * [[Ғәмбәрис (исем)|Ғәмбәрис]] — * [[Ғәмил (исем)|Ғәмил]] — * [[Ғәмәл (исем)|Ғәмәл]] — * [[Ғәндәлип (исем)|Ғәндәлип]] — * [[Ғәни (исем)|Ғәни]] — * [[Ғәриф (исем)|Ғәриф]] — * [[Ғәрифулла (исем)|Ғәрифулла]] — * [[Ғәтиәт (исем)|Ғәтиәт]] — * [[Ғәтиәтулла (исем)|Ғәтиәтулла]] — * [[Ғәфиәт (исем)|Ғәфиәт]] — * [[Ғәфиәтулла (исем)|Ғәфиәтулла]] — * [[Ғәфүр (исем)|Ғәфүр]] — * [[Ғәфүрйән (исем)|Ғәфүрйән]] — * [[Ғәфәр (исем)|Ғәфәр]] — * [[Ғүмәр (исем)|Ғүмәр]] — = '''Д''' = * [[Далха (исем)|Далха]] — * [[Дамин (исем)|Дамин]] — * [[Даминдар (исем)|Даминдар]] — * [[Дамир (исем)|Дамир]] — * [[Данил (исем)|Данил]] — * [[Данир (исем)|Данир]] — * [[Даниял (исем)|Даниял]] — * [[Данияр (исем)|Данияр]] — * [[Данияс (исем)|Данияс]] — * [[Дауыт (исем)|Дауыт]] — * [[Дауытбай (исем)|Дауытбай]] — * [[Даһи (исем)|Даһи]] — * [[Даян (исем)|Даян]] — * [[Дибай (исем)|Дибай]] — * [[Диҡҡәт (исем)|Диҡҡәт]] — * [[Дилавир (исем)|Дилавир]] — * [[Дилмөхәмәт (исем)|Дилмөхәмәт]] — * [[Дилфәр (исем)|Дилфәр]] — * [[Дим (исем)|Дим]] — * [[Динар (исем)|Динар]] — * [[Динис (исем)|Динис]] — * [[Динислам (исем)|Динислам]] — * [[Динмөхәмәт (исем)|Динмөхәмәт]] — * [[Диңгеҙбай (исем)|Диңгеҙбай]] — * [[Дистан (исем)|Дистан]] — * [[Дияз (исем)|Дияз]] — * [[Дияр (исем)|Дияр]] — * [[Дияс (исем)|Дияс]] — * [[Дусмөхәмәт (исем)|Дусмөхәмәт]] — * [[Дүсәмбәт (исем)|Дүсәмбәт]] — * [[Дыуан (исем)|Дыуан]] — * [[Дәмин (исем)|Дәмин]] — * [[Дәминдәр (исем)|Дәминдәр]] — * [[Дәрдеман (исем)|Дәрдеман]] — * [[Дәрдмәнд (исем)|Дәрдмәнд]] — * [[Дәүли (исем)|Дәүли]] — * [[Дәүләт (исем)|Дәүләт]] — * [[Дәүләтбай (исем)|Дәүләтбай]] — * [[Дәүләтбирҙе (исем)|Дәүләтбирҙе]] — * [[Дәүләтгәрәй (исем)|Дәүләтгәрәй]] — * [[Дәүләтйәр (исем)|Дәүләтйәр]] — * [[Дәүләткирәй (исем)|Дәүләткирәй]] — * [[Дәүләткилде (исем)|Дәүләткилде]] — * [[Дәүләтҡол (исем)|Дәүләтҡол]] — * [[Дәүләтша (исем)|Дәүләтша]] — * [[Дәүләтйәр (исем)|Дәүләтйәр]] — = '''Ҙ''' = = '''Е''' = * [[Егетбай (исем)|Егетбай]] — * [[Ейән (исем)|Ейән]] — * [[Ейәнбай (исем)|Ейәнбай]] — * [[Ейәнбирҙе (исем)|Ейәнбирҙе]] — * [[Ейәнгир (исем)|Ейәнгир]] — * [[Ейәнғол (исем)|Ейәнғол]] — * [[Ейәнсура (исем)|Ейәнсура]] — = '''Ё''' = = '''Ж''' = * [[Жәүит (исем)|Жәүит]] — * [[Жәүәт (исем)|Жәүәт]] — * [[Жәлил (исем)|Жәлил]] — = '''З''' = * [[Зағафран (исем)|Зағафран]] — * [[Зағафуран (исем)|Зағафуран]] — * [[Заим (исем)|Заим]] — * [[Зайлал (исем)|Зайлал]] — * [[Закариа (исем)|Закариа]] — * [[Закир (исем)|Закир]] — * [[Закирйән (исем)|Закирйән]] — * [[Заҡуан (исем)|Заҡуан]] — * [[Заман (исем)|Заман]] — * [[Замир (исем)|Замир]] — * [[Зарем (исем)|Зарем]] — * [[Зарим (исем)|Зарим]] — * [[Зарип (исем)|Зарип]] — * [[Зариф (исем)|Зариф]] — * [[Зарифйән (исем)|Зарифйән]] — * [[Заһиҙулла (исем)|Заһиҙулла]] — * [[Заһир (исем)|Заһир]] — * [[Заһит (исем)|Заһит]] — * [[Заһретдин (исем)|Заһретдин]] — * [[Заһри (исем)|Заһри]] — * [[Заян (исем)|Заян]] — * [[Зекер (исем)|Зекер]] — * [[Зекериә (исем)|Зекериә]] — * [[Зекерйә (исем)|Зекерйә]] — * [[Зиадат (исем)|Зиадат]] — * [[Зиаҙат (исем)|Зиаҙат]] — * [[Зиафат (исем)|Зиафат]] — * [[Зиннур (исем)|Зиннур]] — * [[Зиннәт (исем)|Зиннәт]] — * [[Зиннәтулла (исем)|Зиннәтулла]] — * [[Зинфир (исем)|Зинфир]] — * [[Зирәк (исем)|Зирәк]] — * [[Зиһат (исем)|Зиһат]] — * [[Зөбәй (исем)|Зөбәй]] — * [[Зөбәйҙулла (исем)|Зөбәйҙулла]] — * [[Зөбәир (исем)|Зөбәир]] — * [[Зөбәйер (исем)|Зөбәйер]] — * [[Зөбәйт (исем)|Зөбәйт]] — * [[Зөлҡәрнәй (исем)|Зөлҡәрнәй]] — * [[Зөлҡәфил (исем)|Зөлҡәфил]] — * [[Зөлфәҡәр (исем)|Зөлфәҡәр]] — * [[Зөлфәр (исем)|Зөлфәр]] — * [[Зөлфәт (исем)|Зөлфәт]] — * [[Зөфәр (исем)|Зөфәр]] — * [[Зыя (исем)|Зыя]] — * [[Зыязитдин (исем)|Зыязитдин]] — * [[Зыяитдин (исем)|Зыяитдин]] — * [[Зыяҡай (исем)|Зыяҡай]] — * [[Зәбиб (исем)|Зәбиб]] — * [[Зәбиҙулла (исем)|Зәбиҙулла]] — * [[Зәбир (исем)|Зәбир]] — * [[Зәбих (исем)|Зәбих]] — * [[Зәбихулла (исем)|Зәбихулла]] — * [[Зәғәфран (исем)|Зәғәфран]] — * [[Зәғфран (исем)|Зәғфран]] — * [[Зәит (исем)|Зәит]] — * [[Зәйнетдин (исем)|Зәйнетдин]] — * [[Зәйни (исем)|Зәйни]] — * [[Зәйнулла (исем)|Зәйнулла]] — * [[Зәйтүн (исем)|Зәйтүн]] — * [[Зәки (исем)|Зәки]] — * [[Зәкир (исем)|Зәкир]] — * [[Зәкирйән (исем)|Зәкирйән]] — * [[Зәкәриә (исем)|Зәкәриә]] — * [[Зәлиф (исем)|Зәлиф]] — * [[Зәниф (исем)|Зәниф]] — = '''И''' = * [[Ибнеислам (исем)|Ибнеислам]] — * [[Ибнеәмин (исем)|Ибнеәмин]] — * [[Ибрай (исем)|Ибрай]] — * [[Ибраһим (исем)|Ибраһим]] — * [[Ибәт (исем)|Ибәт]] — * [[Ибәтулла (исем)|Ибәтулла]] — * [[Игебай (исем)|Игебай]] — * [[Игелек (исем)|Игелек]] — * [[Игеҙәк (исем)|Игеҙәк]] — * [[Иғдәүләт (исем)|Иғдәүләт]] — * [[Иҙел (исем)|Иҙел]] — * [[Иҙелбай (исем)|Иҙелбай]] — * [[Иҙелбәк (исем)|Иҙелбәк]] — * [[Иҙелғужа (исем)|Иҙелғужа]] — * [[Иҙелсаби (исем)|Иҙелсаби]] — * [[Иҙрис (исем)|Иҙрис]] — * [[Изге (исем)|Изге]] — * [[Изах (исем)|Изах]] — * [[Иҡбал (исем)|Иҡбал]] — * [[Иҡсан (исем)|Иҡсан]] — * [[Илбай (исем)|Илбай]] — * [[Илбаҡты (исем)|Илбаҡты]] — * [[Илбар (исем)|Илбар]] — * [[Илбарис (исем)|Илбарис]] — * [[Илбатыр (исем)|Илбатыр]] — * [[Илбул (исем)|Илбул]] — * [[Илбәк (исем)|Илбәк]] — * [[Илгиз (исем)|Илгиз]] — * [[Илгизәр (исем)|Илгизәр]] — * [[Илғужа (исем)|Илғужа]] — * [[Илдар (исем)|Илдар]] — * [[Илдархан (исем)|Илдархан]] — * [[Илдус (исем)|Илдус]] — * [[Илембәт (исем)|Илембәт]] — * [[Илеш (исем)|Илеш]] — * [[Илйән (исем)|Илйән]] — * [[Илкәй (исем)|Илкәй]] — * [[Илмир (исем)|Илмир]] — * [[Илморат (исем)|Илморат]] — * [[Ильмырҙа (исем)|Ильмырҙа]] — * [[Илназ (исем)|Илназ]] — * [[Илназар (исем)|Илназар]] — * [[Илнар (исем)|Илнар]] — * [[Илнур (исем)|Илнур]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Илостан (исем)|Илостан]] — * [[Илсебай (исем)|Илсебай]] — * [[Илсеғол (исем)|Илсеғол]] — * [[Илсеҡай (исем)|Илсеҡай]] — * [[Илсен (исем)|Илсен]] — * [[Илсенбәт (исем)|Илсенбәт]] — * [[Илсөйәр (исем)|Илсөйәр]] — * [[Илсун (исем)|Илсун]] — * [[Илсур (исем)|Илсур]] — * [[Илсура (исем)|Илсура]] — * [[Илтенбай (исем)|Илтенбай]] — * [[Илтимер (исем)|Илтимер]] — * [[Илтуған (исем)|Илтуған]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Илфак (исем)|Илфак]] — * [[Илфар (исем)|Илфар]] — * [[Илфир (исем)|Илфир]] — * [[Илфат (исем)|Илфат]] — * [[Илһам (исем)|Илһам]] — * [[Илһөйәр (исем)|Илһөйәр]] — * [[Илшат (исем)|Илшат]] — * [[Ильяс (исем)|Ильяс]] — * [[Имай (исем)|Имай]] — * [[Имам (исем)|Имам]] — * [[Имамғол (исем)|Имамғол]] — * [[Имаметдин (исем)|Имаметдин]] — * [[Иман (исем)|Иман]] — * [[Иманай (исем)|Иманай]] — * [[Иманбай (исем)|Иманбай]] — * [[Иманғол (исем)|Иманғол]] — * [[Имаш (исем)|Имаш]] — * [[Имән (исем)|Имән]] — * [[Имәнбай (исем)|Имәнбай]] — * [[Имәнбәк (исем)|Имәнбәк]] — * [[Имәнғол (исем)|Имәнғол]] — * [[Инсаф (исем)|Инсаф]] — * [[Инсеғол (исем)|Инсеғол]] — * [[Инсур (исем)|Инсур]] — * [[Иншар (исем)|Иншар]] — * [[Ирали (исем)|Ирали]] — * [[Иран (исем)|Иран]] — * [[Ираман (исем)|Ираман]] — * [[Ирбай (исем)|Ирбай]] — * [[Ирбул (исем)|Ирбул]] — * [[Ирбулат (исем)|Ирбулат]] — * [[Ирғәзи (исем)|Ирғәзи]] — * [[Ирғужа (исем)|Ирғужа]] — * [[Ирғәли (исем)|Ирғәли]] — * [[Ирек (исем)|Ирек]] — * [[Ирйегет (исем)|Ирйегет]] — * [[Иркәбай (исем)|Иркәбай]] — * [[Ирмәк (исем)|Ирмәк]] — * [[Ирназар (исем)|Ирназар]] — * [[Ирнур (исем)|Ирнур]] — * [[Ирсай (исем)|Ирсай]] — * [[Иртуған (исем)|Иртуған]] — * [[Ирхан (исем)|Ирхан]] — * [[Иршат (исем)|Иршат]] — * [[Ирәле (исем)|Ирәле]] — * [[Ирәндек (исем)|Ирәндек]] — * [[Искәндәр (исем)|Искәндәр]] — * [[Исҡужа (исем)|Исҡужа]] — * [[Ислам (исем)|Ислам]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Исламбай (исем)|Исламбай]] — * [[Исламғол (исем)|Исламғол]] — * [[Исламғәзи (исем)|Исламғәзи]] — * [[Исламғәли (исем)|Исламғәли]] — * [[Исмаҡ (исем)|Исмаҡ]] — * [[Исмәғил (исем)|Исмәғил]] — * [[Исмеәғзәм (исем)|Исмеәғзәм]] — * [[Исмәғәзәм (исем)|Исмәғәзәм]] — * [[Исмәғәләм (исем)|Исмәғәләм]] — * [[Исрафил (исем)|Исрафил]] — * [[Истәк (исем)|Истәк]] — * [[Исхаҡ (исем)|Исхаҡ]] — * [[Исәкәй (исем)|Исәкәй]] — * [[Исәргәп (исем)|Исәргәп]] — * [[Иҫән (исем)|Иҫән]] — * [[Иҫәнаман (исем)|Иҫәнаман]] — * [[Иҫәнбай (исем)|Иҫәнбай]] — * [[Иҫәнбирҙе (исем)|Иҫәнбирҙе]] — * [[Иҫәнбулат (исем)|Иҫәнбулат]] — * [[Иҫәнбәк (исем)|Иҫәнбәк]] — * [[Иҫәнбәт (исем)|Иҫәнбәт]] — * [[Иҫәнгилде (исем)|Иҫәнгилде]] — * [[Иҫәнғол (исем)|Иҫәнғол]] — * [[Иҫәнғужа (исем)|Иҫәнғужа]] — * [[Иҫәнғәли (исем)|Иҫәнғәли]] — * [[Иҫәнморат (исем)|Иҫәнморат]] — * [[Иҫәндәүләт (исем)|Иҫәндәүләт]] — * [[Иҫәнсура (исем)|Иҫәнсура]] — * [[Иҫәнтай (исем)|Иҫәнтай]] — * [[Иҫәнъюл (исем)|Иҫәнъюл]] — * [[Ихсан (исем)|Ихсан]] — * [[Ишбай (исем)|Ишбай]] — * [[Ишбирҙе (исем)|Ишбирҙе]] — * [[Ишбулат (исем)|Ишбулат]] — * [[Ишбулды (исем)|Ишбулды]] — * [[Ишғәли (исем)|Ишғәли]] — * [[Ишдәүләт (исем)|Ишдәүләт]] — * [[Ишеғол (исем)|Ишеғол]] — * [[Ишем (исем)|Ишем]] — * [[Ишембай (исем)|Ишембай]] — * [[Ишембәт (исем)|Ишембәт]] — * [[Ишемғол (исем)|Ишемғол]] — * [[Ишемғужа (исем)|Ишемғужа]] — * [[Ишемъяр (исем)|Ишемъяр]] — * [[Ишйегет (исем)|Ишйегет]] — * [[Ишйәр (исем)|Ишйәр]] — * [[Ишкенә (исем)|Ишкенә]] — * [[Ишкилде (исем)|Ишкилде]] — * [[Ишкәй (исем)|Ишкәй]] — * [[Ишҡол (исем)|Ишҡол]] — * [[Ишҡәле (исем)|Ишҡәле]] — * [[Ишҡужа (исем)|Ишҡужа]] — * [[Ишҡыуат (исем)|Ишҡыуат]] — * [[Ишмеяр (исем)|Ишмеяр]] — * [[Ишморат (исем)|Ишморат]] — * [[Ишмөхәмәт (исем)|Ишмөхәмәт]] — * [[Ишмулла (исем)|Ишмулла]] — * [[Ишмәт (исем)|Ишмәт]] — * [[Ишмырҙа (исем)|Ишмырҙа]] — * [[Ишнияз (исем)|Ишнияз]] — * [[Ишнияр (исем)|Ишнияр]] — * [[Ишсура (исем)|Ишсура]] — * [[Иштимер (исем)|Иштимер]] — * [[Иштуған (исем)|Иштуған]] — * [[Иштәкбай (исем)|Иштәкбай]] — = '''Й''' = * [[Йортбаҡ (исем)|Йортбаҡ]] — * [[Йортбәк (исем)|Йортбәк]] — * [[Йософ (исем)|Йософ]] — * [[Йосопйән (исем)|Йосопйән]] — * [[Йөҙбаш (исем)|Йөҙбаш]] — * [[Йөҙйәшәр (исем)|Йөҙйәшәр]] — * [[Йөҙлөбай (исем)|Йөҙлөбай]] — * [[Йөҙлөкбай (исем)|Йөҙлөкбай]] — * [[Йөҙөкәй (исем)|Йөҙөкәй]] — * [[Йылҡыбай (исем)|Йылҡыбай]] — * [[Йыуаныс (исем)|Йыуаныс]] — * [[Йыуашбай (исем)|Йыуашбай]] — * [[Йыһангир (исем)|Йыһангир]] — * [[Йыһандар (исем)|Йыһандар]] — * [[Йыһаннур (исем)|Йыһаннур]] — * [[Йыһанша (исем)|Йыһанша]] — * [[Йыһат (исем)|Йыһат]] — * [[Йәғәфәр (исем)|Йәғәфәр]] — * [[Йәдкәр (исем)|Йәдкәр]] — * [[Йәҙегәр (исем)|Йәҙегәр]] — * [[Йәкшәмбәт (исем)|Йәкшәмбәт]] — * [[Йәлил (исем)|Йәлил]] — * [[Йәләл (исем)|Йәләл]] — * [[Йәләлетдин (исем)|Йәләлетдин]] — * [[Йәмил (исем)|Йәмил]] — * [[Йәмин (исем)|Йәмин]] — * [[Йәнали (исем)|Йәнали]] — * [[Йәнбаҡты (исем)|Йәнбаҡты]] — * [[Йәнбирҙе (исем)|Йәнбирҙе]] — * [[Йәнбулат (исем)|Йәнбулат]] — * [[Йәнбәк (исем)|Йәнбәк]] — * [[Йәнгил (исем)|Йәнгил]] — * [[Йәнгилде (исем)|Йәнгилде]] — * [[Йәнгир (исем)|Йәнгир]] — * [[Йәнғазы (исем)|Йәнғазы]] — * [[Йәнғол (исем)|Йәнғол]] — * [[Йәнғужа (исем)|Йәнғужа]] — * [[Йәнғәли (исем)|Йәнғәли]] — * [[Йәнекәй (исем)|Йәнекәй]] — * [[Йәнйегет (исем)|Йәнйегет]] — * [[Йәнмырҙа (исем)|Йәнмырҙа]] — * [[Йәноҙаҡ (исем)|Йәноҙаҡ]] — * [[Йәнсура (исем)|Йәнсура]] — * [[Йәнтаһир (исем)|Йәнтаһир]] — * [[Йәнтелә (исем)|Йәнтелә]] — * [[Йәнтимер (исем)|Йәнтимер]] — * [[Йәнтүрә (исем)|Йәнтүрә]] — * [[Йәнһары (исем)|Йәнһары]] — * [[Йәнһөйәр (исем)|Йәнһөйәр]] — * [[Йәнәби (исем)|Йәнәби]] — * [[Йәнәхмәт (исем)|Йәнәхмәт]] — * [[Йәнъюлдаш (исем)|Йәнъюлдаш]] — * [[Йәркәй (исем)|Йәркәй]] — * [[Йәрмөхәмәт (исем)|Йәрмөхәмәт]] — * [[Йәрмулла (исем)|Йәрмулла]] — * [[Йәрмәк (исем)|Йәрмәк]] — * [[Йәрмәкәй (исем)|Йәрмәкәй]] — * [[Йәүҙәт (исем)|Йәүҙәт]] — * [[Йәүит (исем)|Йәүит]] — * [[Йәүәт (исем)|Йәүәт]] — * [[Йәһүҙә (исем)|Йәһүҙә]] — = '''К''' = * [[Кәрим (исем)|Кәрим]] — * [[Кәбир (исем)|Кәбир]] * [[Камил (исем)|Камил]] = '''Ҡ''' = * [[Ҡасим (исем)|Ҡасим]] — * [[Ҡадир (исем)]] — * [[Ҡотош (исем)|Ҡотош]] * [[Ҡәйүм(исем)|Ҡәйүм]] — * [[Ҡәнзәфәр (исем)|Ҡәнзәфәр]] = '''Л''' = * [[Ламиҡ (исем)|Ламиҡ]] — * [[Латип (исем)|Латип]] — * [[Латиф (исем)|Латиф]] — * [[Латифулла (исем)|Латифулла]] — * [[Лоҡман (исем)|Лоҡман]] — * [[Лотфетдин (исем)|Лотфетдин]] — * [[Лотфрахман (исем)|Лотфрахман]] — * [[Лотфулла (исем)|Лотфулла]] — * [[Лотфи (исем)|Лотфи]] — * [[Лотфый (исем)|Лотфый]] — * [[Лут (исем)|Лут]] — * [[Ләбиб (исем)|Ләбиб]] — = '''М''' = * [[Мағаз (исем)|Мағаз]] — * [[Мағаш (исем)|Мағаш]] — * [[Мазһар (исем)|Мазһар]] — * [[Малыбай (исем)|Малыбай]] — * [[Малдар (исем)|Малдар]] — * [[Малдыбай (исем)|Малдыбай]] — * [[Малик (исем)|Малик]] — * [[Манап (исем)|Манап]] — * [[Манат (исем)|Манат]] — * [[Маннан (исем)|Маннан]] — * [[Маннур (исем)|Маннур]] — * [[Мансап (исем)|Мансап]] — * [[Мансаф (исем)|Мансаф]] — * [[Мансур (исем)|Мансур]] — * [[Марат (исем)|Марат]] — * [[Марс (исем)|Марс]] — * [[Марсель (исем)|Марсель]] — * [[Махиян (исем)|Махиян]] — * [[Миҙхәт (исем)|Миҙхәт]] — * [[Мизан (исем)|Мизан]] — * [[Милләт (исем)|Милләт]] — * [[Минислам (исем)|Минислам]] — * [[Миңдеяр (исем)|Миңдеяр]] — * [[Миңзаһир (исем)|Миңзаһир]] — * [[Миңле (исем)|Миңле]] — * [[Миңдебай (исем)|Миңдебай]] — * [[Миңлевәли (исем)|Миңлевәли]] — * [[Миңлегәрәй (исем)|Миңлегәрәй]] — * [[Миңлеғол (исем)|Миңлеғол]] — * [[Миңлеғужа (исем)|Миңлеғужа]] — * [[Миңлеғәли (исем)|Миңлеғәли]] — * [[Миңлеғәлим (исем)|Миңлеғәлим]] — * [[Миңлеислам (исем)|Миңлеислам]] — * [[Миңлейән (исем)|Миңлейән]] — * [[Миңлейәр (исем)|Миңлейәр]] — * [[Миңлерәйес (исем)|Миңлерәйес]] — * [[Миңлесафа (исем)|Миңлесафа]] — * [[Миңлесолтан (исем)|Миңлесолтан]] — * [[Миңлесәйет (исем)|Миңлесәйет]] — * [[Миңлесәлим (исем)|Миңлесәлим]] — * [[Миңлетаһир (исем)|Миңлетаһир]] — * [[Миңлехаҡ (исем)|Миңлехаҡ]] — * [[Миңлехан (исем)|Миңлехан]] — * [[Миңлехәбир (исем)|Миңлехәбир]] — * [[Миңлехәй (исем)|Миңлехәй]] — * [[Миңлехәйҙәр (исем)|Миңлехәйҙәр]] — * [[Миңлислам (исем)|Миңлислам]] — * [[Миңләхмәт (исем)|Миңләхмәт]] — * [[Миңнейәр (исем)|Миңнейәр]] — * [[Миңнулла (исем)|Миңнулла]] — * [[Миңтаһир (исем)|Миңтаһир]] — * [[Миңтимер (исем)|Миңтимер]] — * [[Минһаж (исем)|Минһаж]] — * [[Минһажетдин (исем)|Минһажетдин]] — * [[Миньяр (исем)|Миньяр]] — * [[Мирас (исем)|Мирас]] — * [[Мирасбай (исем)|Мирасбай]] — * [[Мират (исем)|Мират]] — * [[Мирвәли (исем)|Мирвәли]] — * [[Мирғәзи (исем)|Мирғәзи]] — * [[Мирғәзим (исем)|Мирғәзим]] — * [[Мирғәзәм (исем)|Мирғәзәм]] — * [[Мирғәзән (исем)|Мирғәзән]] — * [[Мирғәли (исем)|Мирғәли]] — * [[Мирғәлим (исем)|Мирғәлим]] — * [[Миржан (исем)|Миржан]] — * [[Мирза (исем)|Мирза]] — * [[Мирзабай (исем)|Мирзабай]] — * [[Мирзахан (исем)|Мирзахан]] — * [[Мирзаһит (исем)|Мирзаһит]] — * [[Мирзаян (исем)|Мирзаян]] — * [[Мирйән (исем)|Мирйән]] — * [[Мирҡасим (исем)|Мирҡасим]] — * [[Мирсалих (исем)|Мирсалих]] — * [[Мирсаяп (исем)|Мирсаяп]] — * [[Мирсәит (исем)|Мирсәит]] — * [[Мирсәлим (исем)|Мирсәлим]] — * [[Мирхажи (исем)|Мирхажи]] — * [[Мирхайҙар (исем)|Мирхайҙар]] — * [[Мирхәйҙәр (исем)|Мирхәйҙәр]] — * [[Мисбах (исем)|Мисбах]] — * [[Мифтах (исем)|Мифтах]] — * [[Мифтахетдин (исем)|Мифтахетдин]] — * [[Миһран (исем)|Миһран]] — * [[Миәссәр (исем)|Миәссәр]] — * [[Миян (исем)|Миян]] — * [[Мозаффар (исем)|Мозаффар]] — * [[Монасип (исем)|Монасип]] — * [[Моратҡол (исем)|Моратҡол]] — * [[Мораҙым (исем)|Мораҙым]] — * [[Морат (исем)|Морат]] — * [[Моратша (исем)|Моратша]] — * [[Мортаза (исем)|Мортаза]] — * [[Мортай (исем)|Мортай]] — * [[Мосадиҡ (исем)|Мосадиҡ]] — * [[Мосауир (исем)|Мосауир]] — * [[Мосафир (исем)|Мосафир]] — * [[Мостафа (исем)|Мостафа]] — * [[Моталлап (исем)|Моталлап]] — * [[Моталлип (исем)|Моталлип]] — * [[Мотаһар (исем)|Мотаһар]] — * [[Мотиғулла (исем)|Мотиғулла]] — * [[Мотиҡ (исем)|Мотиҡ]] — * [[Мофаззал (исем)|Мофаззал]] — * [[Мөбәрәк (исем)|Мөбәрәк]] — * [[Мөғәллим (исем)|Мөғәллим]] — * [[Мөғәлләм (исем)|Мөғәлләм]] — * [[Мөдәрис (исем)|Мөдәрис]] — * [[Мөждәбә (исем)|Мөждәбә]] — * [[Мөжәүер (исем)|Мөжәүер]] — * [[Мөжәһит (исем)|Мөжәһит]] — * [[Мөжип (исем)|Мөжип]] — * [[Мөкарам (исем)|Мөкарам]] — * [[Мөҡим (исем)|Мөҡим]] — * [[Мөҡмин (исем)|Мөҡмин]] — * [[Мөҡсин (исем)|Мөҡсин]] — * [[Мөлөк (исем)|Мөлөк]] — * [[Мөнир (исем)|Мөнир]] — * [[Мөнәүир (исем)|Мөнәүир]] — * [[Мөрит (исем)|Мөрит]] — * [[Мөрсәлим (исем)|Мөрсәлим]] — * [[Мөршит (исем)|Мөршит]] — * [[Мөслим (исем)|Мөслим]] — * [[Мөстәҡим (исем)|Мөстәҡим]] — * [[Мөсәлим (исем)|Мөсәлим]] — * [[Мөсәлләм (исем)|Мөсәлләм]] — * [[Мөсәлләх (исем)|Мөсәлләх]] — * [[Мөхитдин (исем)|Мөхитдин]] — * [[Мөхлис (исем)|Мөхлис]] — * [[Мөхсин (исем)|Мөхсин]] — * [[Мөхтәбәр (исем)|Мөхтәбәр]] — * [[Мөхтәр (исем)|Мөхтәр]] — * [[Мөхтәрәм (исем)|Мөхтәрәм]] — * [[Мөхәддис (исем)|Мөхәддис]] — * [[Мөхәмәди (исем)|Мөхәмәди]] — * [[Мөхәмәдиә (исем)|Мөхәмәдиә]] — * [[Мөхәммәт (исем)|Мөхәммәт]] — * [[Мөхәмәтвәли (исем)|Мөхәмәтвәли]] — * [[Мөхәмәтғата (исем)|Мөхәмәтғата]] — * [[Мөхәмәтғәли (исем)|Мөхәмәтғәли]] — * [[Мөхәмәтдин (исем)|Мөхәмәтдин]] — * [[Мөхәмәтйән (исем)|Мөхәмәтйән]] — * [[Мөхәмәтйәр (исем)|Мөхәмәтйәр]] — * [[Мөхәмәтнур (исем)|Мөхәмәтнур]] — * [[Мөхәмәтсафа (исем)|Мөхәмәтсафа]] — * [[Мөхәмәтсәлим (исем)|Мөхәмәтсәлим]] — * [[Мөхәмәтша (исем)|Мөхәмәтша]] — * [[Мөхәмәтшәрип (исем)|Мөхәмәтшәрип]] — * [[Мөхәмәтхәже (исем)|Мөхәмәтхәже]] — * [[Мөхәрләм (исем)|Мөхәрләм]] — * [[Мөхәрәм (исем)|Мөхәрәм]] — * [[Мөшәрип (исем)|Мөшәрип]] — * [[Мөъмин (исем)|Мөъмин]] — * [[Муллабай (исем)|Муллабай]] — * [[Муллағол (исем)|Муллағол]] — * [[Муллағәле (исем)|Муллағәле]] — * [[Муллағәләм (исем)|Муллағәләм]] — * [[Муллаҡай (исем)|Муллаҡай]] — * [[Мулланур (исем)|Мулланур]] — * [[Муллаян (исем)|Муллаян]] — * [[Муллаяр (исем)|Муллаяр]] — * [[Мулләхмәт (исем)|Мулләхмәт]] — * [[Муса (исем)|Муса]] — * [[Мусабай (исем)|Мусабай]] — * [[Мырҙа (исем)|Мырҙа]] — * [[Мырҙабай (исем)|Мырҙабай]] — * [[Мырҙабулат (исем)|Мырҙабулат]] — * [[Мырҙагилде (исем)|Мырҙагилде]] — * [[Мырҙағол (исем)|Мырҙағол]] — * [[Мырҙағәле (исем)|Мырҙағәле]] — * [[Мырҙаҡай (исем)|Мырҙаҡай]] — * [[Мырҙахан (исем)|Мырҙахан]] — * [[Мәғдән (исем)|Мәғдән]] — * [[Мәғдәнур (исем)|Мәғдәнур]] — * [[Мәғзүм (исем)|Мәғзүм]] — * [[Мәғмүр (исем)|Мәғмүр]] — * [[Мәғриф (исем)|Мәғриф]] — * [[Мәғрүф (исем)|Мәғрүф]] — * [[Мәғсүм (исем)|Мәғсүм]] — * [[Мәғсүт (исем)|Мәғсүт]] — * [[Мәғәриф (исем)|Мәғәриф]] — * [[Мәғәсүм (исем)|Мәғәсүм]] — * [[Мәғәфүр (исем)|Мәғәфүр]] — * [[Мәжит (исем)|Мәжит]] — * [[Мәзит (исем)|Мәзит]] — * [[Мәҡсүт (исем)|Мәҡсүт]] — * [[Мәлик (исем)|Мәлик]] — * [[Мәлих (исем)|Мәлих]] — * [[Мәмбәт (исем)|Мәмбәт]] — * [[Мәмбәтҡол (исем)|Мәмбәтҡол]] — * [[Мәргән (исем)|Мәргән]] — * [[Мәрғүп (исем)|Мәрғүп]] — * [[Мәрдән (исем)|Мәрдән]] — * [[Мәрүән (исем)|Мәрүән]] — * [[Мәрүәр (исем)|Мәрүәр]] — * [[Мәрһәм (исем)|Мәрһәм]] — * [[Мәсғүт (исем)|Мәсғүт]] — * [[Мәсәғүт (исем)|Мәсәғүт]] — * [[Мәүли (исем)|Мәүли]] — * [[Мәүлет (исем)|Мәүлет]] — * [[Мәүлетбай (исем)|Мәүлетбай]] — * [[Мәүлетйән (исем)|Мәүлетйән]] — * [[Мәүлетдин (исем)|Мәүлетдин]] — * [[Мәүлетҡол (исем)|Мәүлетҡол]] — * [[Мәүлетхан (исем)|Мәүлетхан]] — * [[Мәүләүи (исем)|Мәүләүи]] — * [[Мәхйән (исем)|Мәхйән]] — * [[Мәхмүт (исем)|Мәхмүт]] — * [[Мәхмүтйән (исем)|Мәхмүтйән]] — * [[Мәхтүм (исем)|Мәхтүм]] — * [[Мәһәди (исем)|Мәһәди]] — = '''Н''' = * [[Нағман (исем)|Нағман]] — * [[Надир (исем)|Надир]] — [[Надир (исем)]] * [[Назар (исем)|Назар]] — * [[Назарбай (исем)|Назарбай]] — * [[Назарғол (исем)|Назарғол]] — * [[Назим (исем)|Назим]] — * [[Назип (исем)|Назип]] — * [[Наиб (исем)|Наиб]] — * [[Наил (исем)|Наил]] — * [[Наип (исем)|Наип]] — * [[Найман (исем)|Найман]] — * [[Нарат (исем)|Нарат]] — * [[Наҡый (исем)|Наҡый]] — * [[Нарбулат (исем)|Нарбулат]] — * [[Нариман (исем)|Нариман]] — * [[Нарынбай (исем)|Нарынбай]] — * [[Насибулла (исем)|Насибулла]] — * [[Насиб (исем)|Насиб]] — * [[Насип (исем)|Насип]] — * [[Насир (исем)|Насир]] — * [[Насих (исем)|Насих]] — * [[Насретдин (исем)|Насретдин]] — * [[Насыр (исем)|Насыр]] — * [[Насыръян (исем)|Насыръян]] — * [[Науруз (исем)|Науруз]] — * [[Наурузбай (исем)|Наурузбай]] — * [[Наурыз (исем)|Наурыз]] — * [[Нафиҡ (исем)|Нафиҡ]] — * [[Ниғмәт (исем)|Ниғмәт]] — * [[Нигмәтйән (исем)|Нигмәтйән]] — * [[Ниғмәтулла (исем)|Ниғмәтулла]] — * [[Низам (исем)|Низам]] — * [[Низаметдин (исем)|Низаметдин]] — * [[Низуан (исем)|Низуан]] — * [[Ниәтбай (исем)|Ниәтбай]] — * [[Ниәтша (исем)|Ниәтша]] — * [[Нияз (исем)|Нияз]] — * [[Ниязбай (исем)|Ниязбай]] — * [[Ниязғол (исем)|Ниязғол]] — * [[Нуҡай (исем)|Нуҡай]] — * [[Нуғай (исем)|Нуғай]] — * [[Ноғай (исем)|Ноғай]] — * [[Ноғайбәк (исем)|Ноғайбәк]] — * [[Ноғман (исем)|Ноғман]] — * [[Носрат (исем)|Носрат]] — * [[Носратулла (исем)|Носратулла]] — * [[Нотфулла (исем)|Нотфулла]] — * [[Нур (исем)|Нур]] — * [[Нурбүләк (исем)|Нурбүләк]] — * [[Нурғаян (исем)|Нурғаян]] — * [[Нургиз (исем)|Нургиз]] — * [[Нурғәзи (исем)|Нурғәзи]] — * [[Нурғәле (исем)|Нурғәле]] — * [[Нурғәли (исем)|Нурғәли]] — * [[Нурдәүләт (исем)|Нурдәүләт]] — * [[Нурсыуаҡ (исем)|Нурсыуаҡ]] — * [[Нуретдин (исем)|Нуретдин]] — * [[Нурйән (исем)|Нурйән]] — * [[Нурилхаҡ (исем)|Нурилхаҡ]] — * [[Нуриман (исем)|Нуриман]] — * [[Нурис (исем)|Нурис]] — * [[Нурислам (исем)|Нурислам]] — * [[Нурихан (исем)|Нурихан]] — * [[Нуриәхмәт (исем)|Нуриәхмәт]] — * [[Нурлыбай (исем)|Нурлыбай]] — * [[Нурлығаян (исем)|Нурлығаян]] — * [[Нурмөхәмәт (исем)|Нурмөхәмәт]] — * [[Нурсолтан (исем)|Нурсолтан]] — * [[Нурсәлим (исем)|Нурсәлим]] — * [[Нурулла (исем)|Нурулла]] — * [[Нурфәиз (исем)|Нурфәиз]] — * [[Нурый (исем)|Нурый]] — * [[Нурәхмәт (исем)|Нурәхмәт]] — * [[Нух (исем)|Нух]] — * [[Нәби (исем)|Нәби]] — * [[Нәбиб (исем)|Нәбиб]] — * [[Нәбир (исем)|Нәбир]] — * [[Нәбиулла (исем)|Нәбиулла]] — * [[Нәғим (исем)|Нәғим]] — * [[Нәғимйән (исем)|Нәғимйән]] — * [[Нәдир (исем)|Нәдир]] — * [[Нәҙер (исем)|Нәҙер]] — * [[Нәҙерша (исем)|Нәҙерша]] — * [[Нәжибәк (исем)|Нәжибәк]] — * [[Нәжип (исем)|Нәжип]] — * [[Нәжметдин (исем)|Нәжметдин]] — * [[Нәжми (исем)|Нәжми]] — * [[Нәжәр (исем)|Нәжәр]] — * [[Нәзир (исем)|Нәзир]] — * [[Нәзиф (исем)|Нәзиф]] — * [[Нәзих (исем)|Нәзих]] — * [[Нәҡи (исем)|Нәҡи]] — * [[Нәҡип (исем)|Нәҡип]] — * [[Нәркис (исем)|Нәркис]] — * [[Нәсим (исем)|Нәсим]] — * [[Нәсимйән (исем)|Нәсимйән]] — * [[Нәсих (исем)|Нәсих]] — * [[Нәфиғулла (исем)|Нәфиғулла]] — * [[Нәфиҡ (исем)|Нәфиҡ]] — * [[Нәфис (исем)|Нәфис]] — * [[Нәфҡәт (исем)|Нәфҡәт]] — = '''Ң''' = = '''О''' = * [[Оморҙаҡ (исем)|Оморҙаҡ]] — = '''Ө''' = * [[Өлфәт (исем)|Өлфәт]] — * [[Өмөтбай (исем)|Өмөтбай]] — * [[Өмөтҡол (исем)|Өмөтҡол]] — * [[Өмөтҡужа (исем)|Өмөтҡужа]] — = '''П''' = = '''Р''' = * [ [Рәфис (исем) |Рәфис]] - * [[Рәсим (исем)|Рәсим]] — * [[Рәсүл (исем)|Рәсүл]] — * [[Рөстәм (исем)|Рөстәм]] — * [[Рәил (исем)|Рәил]] — * [[Раил (исем)|Раил]] — * [[Рим (исем)|Рим]] — * [[Радик (исем)|Радик]] * [[Рамаҙан (исем)|Рамаҙан]] * [[Рауил (исем)|Рауил]] * [[Рафаил (исем)|Рафаил]] * [[Рафиҡ (исем)|Рафиҡ]] * [[Рәхим (исем)|Рәхим]] * [[Риза]] * [[Руслан]] = '''С''' = * [[Сабир (исем)|Сабир]] — * [[Сабирйән (исем)|Сабирйән]] — * [[Сабит (исем)|Сабит]] — * [[Сәғиҙулла (исем)|Сәғиҙулла]] — * [[Сәғит (исем)|Сәғит]] — * [[Сынғыҙ (исем)|Сынғыҙ]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Сәлих (исем)|Сәлих]] — {{Эш өҫтөндә}} * [[Сәйфулла (исем)|Сәйфулла]] * [[Сәлмән]] * [[Сәмиғулла]] * [[Сәлимйән]] * [[Собханғол (исем)|Собханғол]] = '''Т''' = * [[Тәлғәт(исем) Тәлғәт]] - * [[Таһир]]— * [[Тәфтизән (исем)|Тәфтизән]] = '''У''' = * [[Уғатар (исем)|Уғатар]] — * [[Уйылдан (исем)|Уйылдан]] — * [[Уҡбай (исем)|Уҡбай]] — * [[Уҡбирҙе (исем)|Уҡбирҙе]] — * [[Улан (исем)|Улан]] — * [[Ульябай (исем)|Ульябай]] — * [[Ураз (исем)|Ураз]] — * [[Уразай (исем)|Уразай]] — * [[Уразбай (исем)|Уразбай]] — * [[Уразбаҡ (исем)|Уразбаҡ]] — * [[Уразбаҡты (исем)|Уразбаҡты]] — * [[Уразгилде (исем)|Уразгилде]] — * [[Уразмәт (исем)|Уразмәт]] — * [[Уразымбәт (исем)|Уразымбәт]] — * [[Ураҡ (исем)|Ураҡ]] — * [[Ураҡай (исем)|Ураҡай]] — * [[Ураҡбай (исем)|Ураҡбай]] — * [[Ураҡсы (исем)|Ураҡсы]] — * [[Урал (исем)|Урал]] — * [[Уралбай (исем)|Уралбай]] — * [[Уран (исем)|Уран]] — * [[Урман (исем)|Урман]] — * [[Урманай (исем)|Урманай]] — * [[Урмансы (исем)|Урмансы]] — * [[Урмантай (исем)|Урмантай]] — * [[Усман (исем)|Усман]] — * [[Усманғәле (исем)|Усманғәле]] — * [[Утарбай (исем)|Утарбай]] — * [[Ушан (исем)|Ушан]] — = '''Ү''' = * [[Үҙәнбай (исем)|Үҙәнбай]] — * [[Үзбәк (исем)|Үзбәк]] — * [[Үлйәбай (исем)|Үлйәбай]] — * [[Үлйәкәй (исем)|Үлйәкәй]] — * [[Үлйән (исем)|Үлйән]] — * [[Үлмәҫ (исем)|Үлмәҫ]] — * [[Үлмәҫбай (исем)|Үлмәҫбай]] — * [[Үмәр (исем)|Үмәр]] — * [[Үрген (исем)|Үрген]] — * [[Үҫәргән (исем)|Үҫәргән]] — * [[Үтәбай (исем)|Үтәбай]] — * [[Үтәгән (исем)|Үтәгән]] — * [[Үтәғол (исем)|Үтәғол]] — * [[Үтәй (исем)|Үтәй]] — * [[Үтәмеш (исем)|Үтәмеш]] — * [[Үтәш (исем)|Үтәш]] — = '''Ф''' = * [[Фазыл (исем)|Фазыл]] — * [[Фазлетдин (исем)|Фазлетдин]] — * [[Факил (исем)|Факил]] — * [[Файыл (исем)|Файыл]] — * [[Фидан (исем)|Фидан]] — * [[Филүс (исем)|Филүс]] — [[Филүс (исем)]] * [[Фәйез (исем)|Фәйез]] — * [[Фәйзрахман (исем)|Фәйзрахман]] — * [[Фәссәхетдин (исем)|Фәссәхетдин]] — * [[Фәрүәз (исем)|Фәрүәз]] — * [[Фәһим (исем)|Фәһим]] * [[Фәнил (исем)|Фәнил]] * [[Фәттәх]] = '''Х''' = * [[Хәйретдин (исем)|Хәйретдин]] — * Хәйҙәр (ғәрәп теленән) — арыҫлан * Хажи * Хажибәк (ғәрәп, б хажға барған бәк * Хажиғәле, Хажиғәли * Хажидархан (ғәрәп, башҡорт),монг. — хажға барған башҡортархан (к.) * Хажим * Хажимөхәмәт * Хажихан (ғәрәп,6. — хажға барған хан * Хажиһай (ғәрәп, башҡорт) — мыҡты хажи (хажға барған) * Хажиәхмәт * Хазбулат * Хазирур (ғәрәп, башҡорт) — хазир (күҙ алдындағы) + ур (хәрби нығытма) * Хаҡбирҙе (ғәрәп, башҡорт) — Алла бирҙе дөрөҫ кешене * Хаҡҡолой (ғәрәп, башҡорт) — хаҡ (ғәҙел, дөрөҫ) + ҡолой (ҡол һүҙенең иркәләү варианты) * Хаҡмулла * Хаҡҡолой * Халиҡ * Халис * [[Хәлит (исем)]] * Хаматхан (ғәрәп, башҡорт) — маҡтаулы, лайыҡ хан * Хаммат * Хамматхан (ғәрәп, башҡорт) — к. Хаматхан * Хамзат * Хан (башҡорт) — башлыҡ, хан, хан улы * Ханбала (башҡорт) — хан балаһы * Ханбирҙе (башҡорт) — хан тыуҙы * Ханбәк (башҡорт) — хан + бәк * Хангилде (башҡорт) -хан килде (тыуҙы) * Ханзат (башҡорт) — хан заты * Ханзафар (башҡорт, төрөк) — хан еңеүе, уңышы * Ханислам (башҡорт, ғәрәп) — мосолмандарҙың ханы * Ханҡай башҡорт) — Хан исеменең иркәләү варианты * Ханмырҙа башҡорт),фарсы — хан + мырҙа (түрә балаһы, башҡортәрәжәле кеше, ҡусты) * Ханнан * Хансура (башҡорт) — хан (к.) + сура (к.) * Хантимер (башҡорт) — тимер һымаҡ ныҡ хан * Ханшура (башҡорт, ғәрәп) — хан (к.) + шура (кәңәш); хандың кәңәшсеһе * Харис * Харрас * Хасбулат * Хасбуран ҫ, башҡорт) — буран һымаҡ ғәйрәтле кеше * Хатибхан ҫ,башҡорт) — хатиб (өгөтләүсе, вәғәз һөйләүсе, оратор) + хан * Хатип * [[Хафиз (исем)|Хафиз]] * Хашим * Хисбулла * Хиҡмәт * Хикмәтулла * Хисам * Хисаметдин * Хисмәт * Хисмәтулла * Хоҙайбирҙе — хоҙай (Алла) + бирҙе * Хоҙайғол — хоҙай (Алла) + ҡоло * Хөббөтдин * Хөбәил (ғәрәп,башҡорт — илбашҡорте яратыу * [[Хөрмәт]] * Хөрмәтулла * Хөршит * Хөснетдин * Хөсни * Хөснияр * Хөснулла * Хөсәйен, Хөсәин * Хужа * Хужабай (фарсы,башҡорт) — хужа + бай * Хужабәк (фарсы,башҡорт) — хужа + бәк, бәк әфәнде * Хужамбирҙе (фарсы,башҡорт) — хужа + тыуҙы * Хужмөхәмәт * Хужәхмәт * Хурамша * Хызыр * Хызырбай (ғәрәп, башҡорт — хызыр (мосолман легендаларындағы мөғжизә ҡылыусы, тере һыу табыусы Хызыр Ильяс исеменән) + бай * Хыял * Хәбиб, Хәбип * Хәбибҡолой (ғәрәп,башҡорт) — хәбиб (һөйөклө дуҫ) + ҡолой * Хәбибрахман * Хәбибулла * Хәбир * Хәбирйән * Хәҙис * Хажи * Хәжибәк (ғәрәп, башҡорт) — к. Хажибәк * Хәжинурхан (ғәрәп, башҡорт) — хажға барған нурлы хан * Хәзирур (ғәрәп, башҡорт) — к. Хазирур * Хәйбир (ғәрәп, башҡорт) — мәңгелек бала бирҙе (хоҙай) * Хәйбирҙе (ғәрәп, башҡорт — к. Хәйбир * Хәйҙәрхан (ғәрәп, башҡорт) — хәйҙәр (арыҫлан) + хан (к.) * Хәлитхан (ғәрәп, башҡорт — хәлит (мәңгелек, ғүмерлек; башҡортуҫ) + хан (к.) * Хәмитхан (ғәрәп, башҡорт — маҡтаулы, зыянһыҙ хан * Хәмәтхан — маҡтаулы хан * [[Хәким]] * Хәсәнбай (ғәрәп,башҡорт. -хәсән (яҡшы, сибәр күркәм) + бай * Хәсәнбәк (ғәрәп, башҡорт — хәсән (яҡшы, сибәр күркәм) + бәк * Хәтерйән (башҡорт, фарсы) -хәтерле, хәтергә ҡалырлыҡ йән = '''Һ''' = * [[Һабай (исем)|Һабай]] — * [[Һабанаҡ (исем)|Һабанаҡ]] — * [[Һабанғол (исем)|Һабанғол]] — * [[Һабансы (исем)|Һабансы]] — * [[Һағынбай (исем)|Һағынбай]] — * [[Һадый (исем)|Һадый]] — * [[Һаҙый (исем)|Һаҙый]] — * [[Һарун (исем)|Һарун]] — * [[Һарыбай (исем)|Һарыбай]] — * [[Һатлыҡ (исем)|Һатлыҡ]] — * [[Һатыбал (исем)|Һатыбал]] — * [[Һатыбалды (исем)|Һатыбалды]] — * [[Һашим (исем)|Һашим]] — * [[Һибәт (исем)|Һибәт]] — * [[Һибәтулла (исем)|Һибәтулла]] — * [[Һиҙиәт (исем)|Һиҙиәт]] — * [[Һиҙиәтулла (исем)|Һиҙиәтулла]] — * [[Һикһәнбай (исем)|Һикһәнбай]] — * [[Һиммәт (исем)|Һиммәт]] — * [[Һөйөндөк (исем)|Һөйөндөк]] — * [[Һөйәрғол (исем)|Һөйәрғол]] — * [[Һунарсы (исем)|Һунарсы]] — * [[Һәмән (исем)|Һәмән]] — * [[Һәүбән (исем)|Һәүбән]] — = '''Ц''' = = '''Ч''' = = '''Ш''' = * [[Шайбәк (исем)|Шайбәк]] — * [[Шайҙулла (исем)|Шайҙулла]] — * [[Шаймарҙан (исем)|Шаймарҙан]] — * [[Шайморат (исем)|Шайморат]] — * [[Шаймырҙа (исем)|Шаймырҙа]] — * [[Шайнур (исем)|Шайнур]] — * [[Шакир (исем)|Шакир]] — * [[Шакирйән (исем)|Шакирйән]] — * [[Шакирьян (исем)|Шакирьян]] — * [[Шаҡман (исем)|Шаҡман]] — * [[Шамил (исем)|Шамил]] — * [[Шаммас (исем)|Шаммас]] — * [[Шамсун (исем)|Шамсун]] — * [[Шамуҡ (исем)|Шамуҡ]] — * [[Шат (исем)|Шат]] — * [[Шатморат (исем)|Шатморат]] — * [[Шатмырҙа (исем)|Шатмырҙа]] — * [[Шафи (исем)|Шафи]] — * [[Шафиғулла (исем)|Шафиғулла]] — * [[Шафиҡ (исем)|Шафиҡ]] — * [[Шахман (исем)|Шахман]] — * [[Шахназар (исем)|Шахназар]] — * [[Шахнияз (исем)|Шахнияз]] — * [[Шаһбаз (исем)|Шаһбаз]] — * [[Шаһбал (исем)|Шаһбал]] — * [[Шаһбан (исем)|Шаһбан]] — * [[Шаһибәрәк (исем)|Шаһибәрәк]] — * [[Шаһибәк (исем)|Шаһибәк]] — * [[Шаһивәли (исем)|Шаһивәли]] — * [[Шаһиғәли (исем)|Шаһиғәли]] — * [[Шаһидулла (исем)|Шаһидулла]] — * [[Шаһиҙулла (исем)|Шаһиҙулла]] — * [[Шаһизада (исем)|Шаһизада]] — * [[Шаһиморат (исем)|Шаһиморат]] — * [[Шаһимәрҙән (исем)|Шаһимәрҙән]] — * [[Шаһинур (исем)|Шаһинур]] — * [[Шаһисолтан (исем)|Шаһисолтан]] — * [[Шаһит (исем)|Шаһит]] — * [[Шаһиәхмәт (исем)|Шаһиәхмәт]] — * [[Шаһыбал (исем)|Шаһыбал]] — * [[Шаһый (исем)|Шаһый]] — * [[Шиғай (исем)|Шиғай]] — * [[Ширази (исем)|Ширази]] — * [[Ширғәли (исем)|Ширғәли]] — * [[Ширияздан (исем)|Ширияздан]] — * [[Шиһабетдин (исем)|Шиһабетдин]] — * [[Шиһап (исем)|Шиһап]] — * [[Шоғайып (исем)|Шоғайып]] — * [[Шоңҡар (исем)|Шоңҡар]] — * [[Шәғәли (исем)|Шәғәли]] — * [[Шәихзада (исем)|Шәихзада]] — * [[Шәйехзада (исем)|Шәйехзада]] — * [[Шәйдулла (исем)|Шәйдулла]] — * [[Шәйҙулла (исем)|Шәйҙулла]] — * [[Шәймөхәмәт (исем)|Шәймөхәмәт]] — * [[Шәймырҙа (исем)|Шәймырҙа]] — * [[Шәйнур (исем)|Шәйнур]] — * [[Шәйхелислам (исем)|Шәйхелислам]] — * [[Шәйхетдин (исем)|Шәйхетдин]] — * [[Шәйхи (исем)|Шәйхи]] — * [[Шәйхислам (исем)|Шәйхислам]] — * [[Шәйхулла (исем)|Шәйхулла]] — * [[Шәйхәттәр (исем)|Шәйхәттәр]] — * [[Шәйәхмәт (исем)|Шәйәхмәт]] — * [[Шәкир (исем)|Шәкир]] — * [[Шәкирйән (исем)|Шәкирйән]] — * [[Шәкүр (исем)|Шәкүр]] —шөкөр итеүсе, мәрхәмәтле, рәхмәтле * [[Шәмиғол (исем)|Шәмиғол]] — * [[Шәмсетдин (исем)|Шәмсетдин]] — * [[Шәмси (исем)|Шәмси]] — * [[Шәмсүн (исем)|Шәмсүн]] — * [[Шәнгәрәй (исем)|Шәнгәрәй]] — * [[Шәрип (исем)|Шәрип]] — дәрәжәле, данлы, мәрхәмәтле * [[Шәрипҡол (исем)|Шәрипҡол]] — * [[Шәриф (исем)|Шәриф]] — * [[Шәрифйән (исем)|Шәрифйән]] — * [[Шәрифулла (исем)|Шәрифулла]] — * [[Шәрәф (исем)|Шәрәф]] — * [[Шәрәфетдин (исем)|Шәрәфетдин]] — * [[Шәрәфи (исем)|Шәрәфи]] — * [[Шәүҡәт (исем)|Шәүҡәт]] — * [[Шәүүәл (исем)|Шәүүәл]] — * [[Шәүәли (исем)|Шәүәли]] — * [[Шәфиғулла (исем)|Шәфиғулла]] — * [[Шәфиҡ (исем)|Шәфиҡ]] — * [[Шәфҡәт (исем)|Шәфҡәт]] — * [[Шәһит (исем)|Шәһит]] — * [[Шәһәр (исем)|Шәһәр]] — * [[Шәһәрғәзе (исем)|Шәһәрғәзе]] — * [[Шәһәретдин (исем)|Шәһәретдин]] — = '''Щ''' = = '''Ы''' = * [[Ыласын (исем)|Ыласын]] — * [[Ырғыҙ (исем)|Ырғыҙ]] — * [[Ырсай (исем)|Ырсай]] — * [[Ырыҫбай (исем)|Ырыҫбай]] — * [[Ырыҫйән (исем)|Ырыҫйән]] — * [[Ырыҫкилде (исем)|Ырыҫкилде]] — * [[Ырыҫҡол (исем)|Ырыҫҡол]] — * [[Ысмаҡ (исем)|Ысмаҡ]] — * [[Ысмаҡай (исем)|Ысмаҡай]] — = '''Э''' = * [[Эмиль (исем)|Эмиль]] — * [[Эрнст (исем)|Эрнст]] — = '''Ә''' = * [[Әбдел]] *Әбделбаҡый *Әбделбар *Әбделбарый *Әбделбасир *Әбделвәли *Әбделвәхит *Әбделгәрәй *Әбделғәзе *Әбделғәли *Әбделғәлим *Әбделғәни *Әбделғәфүр *Әбделйәлил *Әбделкәбир *Әбделкәрим *Әбделҡадир *Әбделмалик *Әбделмөлөк *Әбделмәжит *Әбделмән *Әбделнасир *Әбделхаҡ *Әбделхалиҡ *Әбделхәй *Әбделсабир *Әбдразаҡ *Әбдрафиҡ *Әбдерахман *әбдрәүф *Әбдрәхим *Әбдрәшит *Әбелзада *Әбелхаят *Әбелхәир, Әбелхәйер * [[Әбйәлил (исем)]] *Әбеләй *Әбсабир *Әбсаттар *Әбсәләм *Әбүбәкер *Әбүзәр *Әбүсаттар *Әбүталип *Әбүшахман *Әғзәм *Әғләм *Әҙелбай *Әҙелғужа *Әҙип *Әҙһәм, Әҙеһәм *Әйүп *Әкбәр *Әкрәм * [[Әҡсән (исем)|Әҡсән]] *Әғәзи *Әлибай, Әлебай *Әлибәк *Әлим *Әлимғол *Әлкә *Әлмөхәмәт *Әлтәф *Әлхәм *Әләм *Әмер *Әмил *Әмин *Әминбәк *Әмир *Әнғәм *[[Әнис (исем)|Әнис]] {{Эш өҫтөндә|Мәсетле районы}} *Әнүз *Әнүр *Әнүс * *[[Әнүәр (исем)|Әнүәр]] -бик нурлы, бик яҡты * Әнүәрбәк *Әнәс *Әпсәләм *Әсғәт *Әсҡәт *Әсләм *Әсмән *Әссәл *Әсхәл *Әсәдулла, Әсәҙулла *Әсән *Әсәнбай *Әсәт *Әүбәкер *Әүхәҙи, Әүхәдей *Әүхәт *Әфғәл *Әфғән *Әфлитун, Әфләтүн *Әфтәб *Әфтәх *Әхиәр *Әхкәм *Әхмәҙи, Әхмәди, Әхмәҙиә * [[Әхмәҙулла]] *Әхмәр *[[Әхмәт]] *Әхмәтбаҡый *Әхмәтвәли *Әхмәтгәрәй *Әхмәтдин *Әхмәтзада *Әхмәтғәли *Әхмәтғәни *Әхмәтйән *Әхмәтйәр *Әхмәтсафа *Әхмәтсолтан *Әхмәтша *Әхнәф *Әхрәр *Әхсән *Әхтәм *Әхтәмйән *Әхәт *Әһли *Әһлислам *Әһлиулла *Әширәф *Әшрәф *Әюп = '''Ю''' = * [[Юлабай (исем)|Юлабай]] — * [[Юлай (исем)]] * [[Юламан (исем)|Юламан]] — * [[Юлан (исем)|Юлан]] — * [[Юлбай (исем)|Юлбай]] — * [[Юлбаҡ (исем)|Юлбаҡ]] — * [[Юлбаҡты (исем)|Юлбаҡты]] — * [[Юлбарис (исем)|Юлбарис]] — * [[Юлбаш (исем)|Юлбаш]] — * [[Юлбирҙе (исем)|Юлбирҙе]] — * [[Юлгилде (исем)|Юлгилде]] — * [[Юлғотло (исем)|Юлғотло]] — * [[Юлдан (исем)|Юлдан]] — * [[Юлдаш (исем)|Юлдаш]] — * [[Юлдашбай (исем)|Юлдашбай]] * [[Юлдыбай (исем)|Юлдыбай]] — * [[Юлдыҡай (исем)|Юлдыҡай]] — * [[Юлмөхәмәт (исем)|Юлмөхәмәт]] — * [[Юлсыбай (исем)|Юлсыбай]] — * [[Юлсығол (исем)|Юлсығол]] — * [[Юлсур (исем)|Юлсур]] — * [[Юлсура (исем)|Юлсура]] — * [[Юлтай (исем)|Юлтай]] — * [[Юлтый (исем)|Юлтый]] — * [[Юлтимер (исем)|Юлтимер]] — * [[Юлый (исем)|Юлый]] — * [[Юлъяҡшы (исем)|Юлъяҡшы]] — * [[Юнай (исем)|Юнай]] — * [[Юныс (исем)|Юныс]] — * [[Юнысбай (исем)|Юнысбай]] — * [[Юнир (исем)|Юнир]] — «юный революционер» hүҙенән ҡыҫҡартып алынған. Урыҫ теленән алынған исем шүлай уҡ башҡорт һәм татар телдәрендә осрай * [[Юртыш (исем)|Юртыш]] — = '''Я''' = * [[Ябалаҡ (исем)|Ябалаҡ]] — * [[Яҙгар (исем)|Яҙгар]] — * [[Яҙыҡбай (исем)|Яҙыҡбай]] — * [[Язар (исем)|Язар]] — * [[Яйыҡ (исем)|Яйыҡ]] — * [[Яйыҡбай (исем)|Яйыҡбай]] — * [[Яҡуп (исем)|Яҡуп]] — * [[Яҡут (исем)|Яҡут]] — * [[Яҡшыбай (исем)|Яҡшыбай]] — * [[Яҡшыбирҙе (исем)|Яҡшыбирҙе]] — * [[Яҡшыгилде (исем)|Яҡшыгилде]] — * [[Яҡшығол (исем)|Яҡшығол]] — * [[Яҡшыҡай (исем)|Яҡшыҡай]] — * [[Яҡшымбәт (исем)|Яҡшымбәт]] — * [[Ялал (исем)|Ялал]] — * [[Ялалетдин (исем)|Ялалетдин]] — * [[Яланбай (исем)|Яланбай]] — * [[Ялсыбай (исем)|Ялсыбай]] — * [[Ялсығол (исем)|Ялсығол]] — * [[Ямал (исем)|Ямал]] — * [[Ямалетдин (исем)|Ямалетдин]] — * [[Яманбай (исем)|Яманбай]] — * [[Яманғол (исем)|Яманғол]] — * [[Ямантай (исем)|Ямантай]] — * [[Яманһары (исем)|Яманһары]] — * [[Ямаш (исем)|Ямаш]] — * [[Ямғур (исем)|Ямғур]] — * [[Янбай (исем)|Янбай]] — * [[Янбарис (исем)|Янбарис]] — * [[Янбулат (исем)|Янбулат]] — * [[Янтаһир (исем)|Янтаһир]] — * [[Яноҙаҡ (исем)|Яноҙаҡ]] — * [[Януҙаҡ (исем)|Януҙаҡ]] — * [[Янһары (исем)|Янһары]] — * [[Яңыбай (исем)|Яңыбай]] — * [[Яппар (исем)|Яппар]] — * [[Ярат (исем)|Ярат]] — * [[Ярҡынбай (исем)|Ярҡынбай]] — * [[Ярлыҡап (исем)|Ярлыҡап]] — * [[Ярмаҡ (исем)|Ярмаҡ]] — * [[Ярулла (исем)|Ярулла]] — * [[Ярылҡап (исем)|Ярылҡап]] — * [[Ярыш (исем)|Ярыш]] — * [[Яҫыбай (исем)|Яҫыбай]] — * [[Яубатыр (исем)|Яубатыр]] — * [[Яуымбай (исем)|Яуымбай]] — * [[Яуымбәт (исем)|Яуымбәт]] — * [[Яубаҫар (исем)|Яубаҫар]] — * [[Яугилде (исем)|Яугилде]] — * [[Яхыя (исем)|Яхыя]] — * [[Яхъя (исем)|Яхъя]] — == Һылтанмалар == {{Исемдәр донъяһында}} [[Категория:Башҡорт исемдәре]] [[Категория:Исемлектәр]] btowxkau9yqo30vn35kv4r7y49y4l5e 0 5125 1305569 1287430 2026-09-16T02:22:54Z ~2026-49914-50 48937 /* */ K 1305569 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме= Польша Республикаһы |Төп исеме= Rzeczpospolita Polska |Төп килеш=Польша Республикаһының |Герб=Herb Polski.svg |Нигеҙ һалынған= |Аудио= |Девиз= |Гимн исеме=Mazurek Dąbrowskiego |Аудио= |Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]] |Картала=EU-Poland.svg |Телдәр=[[Поляк теле]]AB |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= [[11 ноябрь]] [[1918]] |Башҡала=[[Варшава]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Варшава]], [[Лодзь]], [[Краков]], [[Гданьск]] |Етәкселәр вазифалары=[[Польшаның Президенты|Президент]]<br>[[Польшаның Премьер-министрҙары|Премьер-министр]] |Етәкселәр=[[Анджей Дуда]]<ref>[http://rus.azattyk.org/archive/ky_News_in_Russian_ru/20150806/4795/4795.html?id=27173911 В Варшаве состоялась инаугурация нового президента Польши Анджея Дуды]</ref><br>[[:en:Donald Tusk|Дональд Туск]] |Территория буйынса урын=69 |Территория=312 679 |Һыу %=3,07 |Халыҡ буйынса урыны=34 |Халыҡ=38 483 957 (2014) кеше |Иҫәп йылы= |Халыҡ тығыҙлығы= 123 |ЭТП=450,578 млрд |ЭТП иҫәпләү йылы=2008 |ЭТП буйынса урын=18 |Кеше башына ЭТП=14 893 |Валюта=[[Поль Злоты]] |Домендар=[[.pl]] |Телефон коды=48 |Ваҡыт бүлкәте= +1 }} '''По́льша''' ({{lang-pl|Polska}}), рәсми исеме '''По́льша Республика́һы''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Үҙәк Европа]]лағы дәүләт. Майҙаны — 312 000 км², илдә 38 000 000 кеше йәшәй. Иң ҙур ҡала — [[Варшава]] ({{lang-pl|Warszawa}}), 1,7 миллион кеше йәшәй. Польша сиктәрен [[төньяҡ]]тан [[Балтик диңгеҙе]] йыуа, [[көнбайыш]]тан [[Германия]], көньяҡ-көнбайыштан [[Чехия]], көньяҡтан [[Словакия]], көньяҡ-көнсығыштан [[Украина]], [[көнбайыш]]тан [[Белоруссия]], төньяҡ-көнсығыштан [[Литва]] һәм [[Рәсәй]] ([[Калининград өлкәһе]]) менән сиктәш. Ил 16 [[воеводалыҡ]]ҡа бүленгән, воеводалыҡтар [[повят]] (округ) һәм [[гмина]]ларға бүленгән. == Исеме == Теүәл рәсми исеменең тәржемәһе — Поляк Республикаһы, сөнки Polska — поляк тигәнде аңлата ({{lang-la|Respublica Polona}} —''Polonia'' (Польша) түгел)<ref>[http://pl.wikipedia.org/wiki/Polska#cite_ref-0 Ҡарағыҙ: ''Słownik Ojczyzny Polszczyzny'', Wrocław 2002, или]</ref>. Рәсми исемендә хәҙерге поляк һүҙе «republika» (республика) ҡулланылмай, ә иҫкергән «Rzeczpospolita» (Жечпоспо́лита) һүҙе ҡулланыла. Польша һуҙе боронғо славян һүҙе ''полъ'' (асыҡ, ирекле, буш) һүҙенән килеп сыҡҡан, илдең рельефында тигеҙлек өҫтөнлөк иткәнен күрһәтә. == Географияһы == [[Файл:Polska-mapa satelitarna1.JPG|thumb|right|Польша территорияһы. Йыһандан күренеш]] [[Файл:East Mrzezyno bird's-eye view 2007-10.jpg|thumb|[[Балтик диңгеҙе]]]] [[Файл:Tatry widok z Tarasowek.jpg|thumb|Подгальеның тау ландшафты]] Дөйөм майҙаны — 312 658 (312 683) км² (майҙан буйынса донъяла 69-сы урынды, һәм Европала 9-сы урынды биләй). Ҡоро ере — 304 459 км², һыуҙа — 8220 км². Илдең төньяғында һәм үҙәгендә территорияның өстән ике өлөшөн Поляк уйһыулығы биләй. Төньяҡта — Балтик теҙмәһе, көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта — Кесе Польша һәм Люблин ҡалҡыулыҡтары, көньяҡ сик буйлап — [[Карпат]] (иң бейек нөктәһе 2499 м, Татра һыртындағы Рысы тауы) һәм Судет тауҙары. Ҙур йылғалар — [[Висла (йылға)|Висла]], [[Одра]]; йылғаларҙың ҡуйы селтәре. Күлдәр башлыса илдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Урман территорияның 28%-н ҡаплай. == Тарихы == {{төп мәҡәлә|Польша тарихы}} === Тәүтарих === Беҙҙең эра башында Польша территорияһында скир һәм лугий герман ҡәбиләләре йәшәгәне билдәле. Артабан уларҙы Вельбар мәҙәниәте готтары алыштырған. Беренсе мең йыллыҡ уртаһында Польшаның көньяғын [[аландар]] һәм [[төрки ҡәбиләләр]] контролдә тотҡан. Беренсе мең йыллыҡ аҙағында Польша территорияһында көнбайыш поляндар (уларҙан ил атамаһы), лендзяндар, куявяндар, поморяндар, мазовшандар, висляндар, слензяндар (Силезияла) һәм башҡалар билдәле. Әкренләп эре ҡәбиләләр кенәзлектәре дәүләткә тиклемге берләшмәләр барлыҡҡа килгән; был кенәзлектәрҙән хәҙерге Кесе Польшалағы висляндарҙың кенәзлеге ([[Краков]] тирәһе) һәм Бөйөк Польшала поляндарҙың кенәзлеге ([[Познань]] районы) төп дәүләт берәмектәре булған. === Гнезно Польшаһы (877—1320) === [[Файл:Polska-992-1025-ru.png|266px|thumb|right|225px|Польша 992—1025 йылдарҙа]] 877 йылда Бөйөк Моравия тарафынан Кесе Польша яуланғас, Бөйөк Польша поляк дәүләте формалашыуының үҙәге булып ҡалған, уның [[баш ҡала]]һы [[Гнезно]] булған. Пясттар нәҫеле вәкиле Бөйөк Польша кенәзе [[Мешко I]] (960—992) Польшаның тәүге билдәле хакимы була; 966 йылда ул көнбайыш йолаһы буйынса [[Христианлыҡ|Христиан]] динен ҡабул итә. Уның улы Батыр Болеслав I-нең хакимлығы осоронда Польша кенәзлеге сәскә ата. [[Файл:Bacciarelli - Chrobry.jpeg|thumb|left|180px|[[Батыр Болеслав I]] — Польшаның тәүге короле]] 999 йылда Болеслав Чехиянан [[Краков]] менән бергә Кесе Польшаны тартып ала; 1003—1004 йылдарҙа ул чех кенәзе була, [[Изге Рим империяһы]] менән оҙайлы һуғыштан һуң Лужица һәм Мильсконы ҡуша. Болеслав [[Киев]] кенәзе Святополк Окаянный менән туғанлашҡан һәм уға ағаһы Ярослав I Мудрыйға ҡаршы көрәштә булышлыҡ күрһәткән, 1018 йылда Болеслав [[Киев Русе|Киевты]] биләй; 1025 йылда ул король титулын ҡабул итә. Уның улы Мешко II бер үк ваҡытта Германия, Чехия һәм Русь менән һуғышырға мәжбүр була һәм атаһының барлыҡ тиерлек яуланған биләмәләрен юғалта. 1033 йылда ул король титулынан баш тарта. Мешко II вафат булғандан һуң, хаос һәм [[Анархизм|анархия]] дәүере башлана, Польшанан боласылар тарафынан ҡыуылған уның улы Тергеҙеүсе Казимир I ҙур ауырлыҡ һәм юғалтыуҙар менән үҙ власын тергеҙә. Казимирҙың улы Ҡыйыу Болеслав II (1058—1079) Польшаның элекке ҡеүәтен тулыһынса тергеҙә һәм 1076 йылда король титулын ҡабул итә; 1068 йылда ул үҙенең туғаны Изяслав Ярославичҡа ярҙам итеп Киевты яулап ала. Ул [[фетнә]] һөҙөмтәһендә тәхеттән ҡолатыла; әммә Болеслав III Кривоустый хакимлығы осоронда (1102—1138) боронғо поляк дәүләте үҙенең һуңғы сәскә атыуын кисергән. 1109 йылда Болеслав немец императорының ябырылыуын кире ҡаға, 1122 йылда Польшаға барлыҡ тиерлек Померанияны ҡуша. Әммә ул үлгәндән һуң, Польшала феодаль тарҡаулыҡ башлана. 1138 йылғы «Болеслав Кривоусттың статутына» ярашлы Польша дүрт улы араһында бүленә, шул уҡ ваҡытта өлкән улына бөйөк кенәз титулы менән бергә бөйөк кенәзлек уделы (Гнезно менән Бөйөк Польшаның өлөшө һәм Краков менән Кесе Польша) эләккән. Бер нисә кенәзлектәр барлыҡҡа килә: Куявия, Мазовия, Силезия, Поморье, Сандомир һәм башҡалар. Шул уҡ ваҡытта немецтар көнсығышта ҡыҫымға ала башлай. 1181 йылда Көнбайыш Поморье (Померания) кенәзе үҙен герман императорының вассалы итеп таныған; 1226 йылда Мазовия кенәзе Конрад [[Прустар]] менән көрәшер өсөн, [[Тевтон ордены]]н саҡырған. 1241 йылда Польшаға татар-[[монголдар]] үтеп инә һәм Легниц янындағы алышта поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡыйраталар, әммә артабан [[Венгрия]]ға йүнәләләр. XIII быуат аҙағында йәнә үҙәкләштереү тенденциялары башланған. Бөйөк Польша кенәзе Пржемысл II (1290—1296) 1295 йылда король титулын ҡабул итә. Әммә тиҙҙән ул Бранденбург курфюрсы һәм Бөйөк Польша магнаттарының кешеләре тарафынан үлтерелә. === Краков Польшаһы (1320—1569) === [[Файл:Polska 1333 - 1370.png|мини|225px|Польша короллеге 1333—1370 йылдарҙа]] 1320 йылда Куявия кенәзе Владислав Локетек (1305—1333), үҙенең биләмәләренә Бөйөк Польшаны ҡушып [[Краков]]та Польша короле тажы кейә. Бынан алып Краков Польшаның яңы баш ҡалаһы булып киткән. Уның вариҫы Бөйөк Казимир III хакимлығы осоронда (1333—1370) Польша сәскә атҡан. 1349 йылда Польшаға Галиция ҡушылған. 1370 йылда Казимирҙың вариҫы — Венгрия короле Бөйөк Людовик (Лайош) I Польшаның короле(1370—1382) булып китә. Илдә тотороҡло нигеҙгә эйә булмағанлыҡтан, ул 1374 йылдау ''Кошицкий привилей''ҙы нәшер иткән, уға ярашлы магнаттар һәм шляхта барлыҡ йөкләмәләрҙән (хәрби хеҙмәттән һәм бер лан ерҙән 2 грош ҡына һалам) азат ителгәнсо. [[Файл:Zbroja 1514.JPG|225px|thumb|left|180px|Орши янындағы алыштан ҡалған поляк хәрби кейеме, 1514]] 1384 йылда Ядвига Польшаның королеваһы (Польша законы буйынса — ''короле'') булып киткән. Магнаттар Ядвигаға ир эҙләй башлайҙар һәм [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва]] кенәзе [[Ягайло]]ны (Ягелло) һайлайҙар. 1385 йылда Кревола Польша-Литва унияһы төҙөлгән, уға ярашлы Ягайло католик йолаһы буйынса суҡындырылған, Литвала католик динен дәүләт дине булараҡ индергән, Краковта Ядвига менән никахлашҡан һәм Владислав II исеме аҫтында Польша тәхетенә ултырған. Шулай итеп Көнсығыш Европала Польша-Литва дәүләте барлыҡҡа килгән. 1410 йылда Грюнвальд янындағы алышта Тевтон ордены тар-мар ителә. Ягайлоның улы Владислав III (1434—1444 йылдарҙа хакимлыҡ иткән) бер үк ваҡытта Венгрияның һәм Польшаның короле булып киткән, әммә [[Ғосман империяһы|ғосмандар]] менән Варна янындағы алышта һәләк булған. Бынан һуң Польша-Венгрия унияһы туҡтаған, әммә Владиславтың ҡустыһы Бөйөк Литва кенәзе Казимир Ягеллончиктың (Казимир IV, 1447—1492) король итеп һайланылыуы арҡаһында Польша-Литва унияһы тергеҙелгән. === Польша Батшалығы Рәсәй империяһы составында === 1812 йылдан Вена конгресы ҡарарҙар буйынса Польша һәм Варшава территорияһы Рәсәй империяһы составына индерелде. Польшанын исеме — Царство Польское. Герцоглыҡтың автономия хоҡуғында [[Польша Батшалығы]] исеме менән [[Рәсәй империяһы]]на инеүе — [[1815]] йыл Рәсәй Императоры Польшаға беренсе Конституцияһын бирҙе. 1830 йылда Варшавала милли ихтилал башланды. Варшава Иван Фёдорович Паскевич, рус генерал-фельдмаршал менән баҫыла. Ихтилал дөйөмө: Польша Рәсәй составында ҡалдырыла, Польша өсөн Конституция туҡтатыла (кире алына). [[Файл:Воеводства Польши.png|thumb|right|Польшаның воеводалыҡтары]] === Бойондороҡһоҙ республика === * Бойондороҡһоҙ республика (II Речь Посполита) төҙөлөүе — [[1918]] йыл * [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] башында [[Молотов-Риббентроп пакты]] нигеҙендә Польшаның [[Германия]] һәм [[СССР]]-ға бүленеүе * Польшаны нацист оккупацияһынан азат итеү — [[1944]]—[[1945]] йылдар * Польша халыҡ республикаһы (ПХР) Польша Республикаһы тип үҙгәртелә — [[1989]] йыл == Халҡы == [[Файл:Kartogram ludnosci Polski.svg|thumb|Польша халҡы тығыҙлығының картограммаһы]] 2008 йылда Польша халҡының һаны 38 116 000 кеше тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20110714055236/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf|title=Concise statistical yearbook of Poland|publisher=Central Statistical Office|accessdate=2015-11-25 |lang=pl}}</ref>. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Польша халҡының 96,74 % үҙҙәрен этник [[поляктар]] тип яҙҙырған. Шул уҡ ваҡытта 97,8 % үҙ йорттарында [[поляк теле]]ндә аралашыуын белдергән. Башҡа милләттәр 1,23 % тәшкил итә, улар араһынан иң ҙур этник төркөмдәр — [[силезиялылар]] (0,45 %), [[немецтар]] (0,4 %), [[беларустар]] (0,1 %), [[украиндар]] (0,1 %), [[сиғандар]], [[йәһүдтәр]], [[польша-литва татарҙары]]. Халыҡтың 2%-ынан ашыуы милләт тураһында һорауға яуап биреүҙән баш тартҡан. [[Файл:Members of "Grojcowianie" folklore group in Żywiec Beskids clothing 01.jpg|225px|thumb|left|Живец ҡалаһынан гуралдар]] {|class="wikitable" style="text-align: center" width:50%" style="text-align: center" ! colspan=8 | ''2011 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Польша халҡының этник составы, <br> <small>йән иҫәбе шарты буйынса милләт тураһында бер йәки ике яуап бирергә мөмкинлек булған</small> ''<ref name="GUS">[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_12766_PLK_HTML.htm Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych (Stan w dniu 31 III 2011 r.)]: [https://web.archive.org/web/20130116214520/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.pdf]</ref> |- ! width="5%"| Милләт ! width="5%"| Барлыҡ яуаптарҙың <br>иҫәбе <br>(мең кеше) ! width="5%"| шул иҫәптән беренсе<br>милләтте күрһәтеүселәр <br>(мең кеше) ! width="5%"| шул иҫәптән берҙән-бер<br>милләтте күрһәтеүселәр<br>(мең кеше) ! width="5%"| Барлыҡ яуаптарҙың <br> өлөшө '''%''' ! width="5%"| Беренсе милләтте<br> күрһәтеүселәрҙең<br>өлөшө '''%''' ! width="5%"| Берҙән-бер милләтте<br> күрһәтеүселәрҙең<br>өлөшө '''%''' ! width="5%"| 2002 йыл менән айырма<br> (мең кеше) |- | [[поляктар]] || align="right" | 36 085 || align="right" | 36 007 || align="right" | 35 251 || align="right" | 93,72 % || align="right" | 93,52 % || align="right" | 91,56 % || align="right" | {{падение}}899 |- | [[силезиялылар]] || align="right" | 809 || align="right" | 418 || align="right" | 362 || align="right" | 2,10 % || align="right" | 1,09 % || align="right" | 0,94 % || align="right" | {{Рост}}636 |- | [[кашубтар]] || align="right" | 228 || align="right" | 17 || align="right" | 16 || align="right" | 0,59 % || align="right" | 0,04 % || align="right" | 0,04 % || align="right" | {{Рост}}223 |- | [[немецтар]] || align="right" | 109 || align="right" | 49 || align="right" | 26 || align="right" | 0,28 % || align="right" | 0,13 %|| align="right" | 0,07 % || align="right" | {{Падение}}44 |- | [[украиндар]] || align="right" | 48 || align="right" | 36 || align="right" | 26 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 0,09 %|| align="right" | 0,07 % || align="right" | {{Рост}}17 |- | [[беларустар]] || align="right" | 47 || align="right" | 37 || align="right" | 31 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 0,10 %|| align="right" | 0,08 % || align="right" | {{Падение}}2 |- | [[сиғандар]] || align="right" | 16 || align="right" | 12 || align="right" | 9 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 0,02 % || align="right" | {{Рост}}3 |- | [[урыҫтар]] || align="right" | 13 || align="right" | 8 || align="right" | 5 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 0,01 % || align="right" | {{Рост}}7 |- | [[америкалылар]] || align="right" | 11 || align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,003 %|| align="right" | 0,003 % || align="right" | {{Рост}}9 |- | [[лемкалар]] || align="right" | 10 || align="right" | 7 || align="right" | 5 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 0,02 % || align="right" | {{Рост}}4 |- | [[инглиздәр]] || align="right" | 10 || align="right" | 2 || align="right" | 1 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 0,003 % || align="right" | {{Рост}}9 |- | башҡалар || align="right" | 87 || align="right" | 45 || align="right" | 34 || align="right" | 0,23 % || align="right" | 0,12 %|| align="right" | 0,09 %|| align="right" | |- |билдәләнмәгән || align="right" | 1 862 || align="right" | 1 862 || align="right" | — || align="right" | 4,84 % || align="right" | 4,84 % || align="right" | — || align="right" | {{Рост}}1 087 |- | '''бөтәһе''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | {{Рост}}271 |} == Галерея == <gallery perrow="6"> Image:Wilanów Palace.jpg|[[Варшава]] Image:Views from Palace of Culture and Science in Warsaw, Poland, 2019, 13.jpg|[[Варшава]] Image:Stare Miasto w Lublinie - kaplica św. Trójcy i donżon na zamku .jpg|[[Люблин]] Image:Kamienica, Floriańska 55, Kraków 1.JPG|[[Краков]] Image:Kościół p.w. św. Piotra i Pawła, Kraków.jpg|[[Краков]] Image:2017 Ratusz Staromiejski we Wrocławiu 01.jpg|[[Вроцлав]] Image:Wrocław, Rynek 43 (01).jpg|[[Вроцлав]] Image:Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg|[[Познань]] Image:Corte Artus, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 03.jpg|[[Гданьск]] Image:Gdansk Kosciol mariacki5.jpg|[[Гданьск]] Image:Lublin Trybunał Koronny.jpg|[[Люблин]] Image:Lublin Krakowskie Przedmieście 2009.jpg|[[Люблин]] Image:Ratusz Bielsko-Biała.JPG|[[Бельско-Бяла]] Image:Teatr w Cieszynie 3.JPG|[[Цешин]] Image:Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04.jpg|[[Торунь]] Image:Bdg Dluga 7 07-2013.jpg|[[Быдгощь]] Image:Częstochowa Katedra front 2.jpg|[[Ченстохова]] Image:Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 45.jpg|[[Мальборк]] </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Hej, sokoły]] * [[Үҙәк тимер юл магистрале (Польша)]] * [[Олимпия уйындарында Польша хоккейсылары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commonscat|Poland}} * {{ЭБЭ|12064|автор=Хөсәйенова Г. Т.}} {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Европа Берләшмәһе}} [[Категория:Польша]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] fcjnd9y2yspcdsi0rxcbkw19u0nw90p 0 14322 1305583 1283054 2026-09-16T05:42:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305583 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Файл:Quercus ilex rotundifolia.jpg|thumb|right|250px|[[Имән]]]] '''Ағас''' — үҫемлектәрҙең йәшәү формаһының береһе; берҙән-бер һабағы — күп йыллыҡ олоно һәм күп һанлы ботаҡтарҙан торған сатырлы [[үҫемлек]]. == Классификация == [[Файл:Neukom-Vivarium-2919.jpg|thumb|right|250px|Вивариялағы Нойкомалағы ғәҙәти рәүештә тарҡалыусы үлек ағас ([[:en :Olympic Sculpture Park|Olympic Sculpture Park]], [[Сиэтл]])]] Ағастар япраҡ төрҙәре буйынса ылыҫлы һәм киң япраҡлыларға бүленәләр. '''Ылыҫлылар''' ғәҙәттә ылыҫтар йәки энәләр тип аталған ҡаты, мәңге йәшел, энәгә оҡшаш йәки тәңкәле япраҡтары менән айырылып тора, тубырсыҡ йәки еләк (артышта) барлыҡҡа килтерәләр. Был төркөмгә мәҫәлән, [[ҡарағай]], [[шыршы]], [[аҡ шыршы]], ҡарағас, кипарис, секвойя инә. '''Киң япраҡлы''' ағастарҙың яҫы һәм киң япраҡтары бар — уларҙың ҡалынлығы оҙонлоғона һәм киңлегенә ҡарағанда күпкә кәмерәк, ғәҙәттә йылына бер тапҡыр ҡойола. Киң япраҡлы (йәки ябайыраҡ япраҡлы) ағастар ғәҙәттә [[сәскә]] аталар һәм [[емеш]] бирәләр. Был төркөмгә [[саған]], [[бук]], йәсин ағасы, эвкалипт һ. б. ҡарай. Япраҡтарҙың төрөнә ҡарап синыфланыуҙан тыш, япраҡтарының ағаста тороу ваҡытына ҡарап япраҡ ҡойоусыларға һәм мәңге йәшелдәргә бүленәләр. '''Япраҡ ҡойоусы''' ағастар билдәле бер тәртиптә япраҡ ҡатламын алмаштыра: ағастағы бөтә япраҡтар ҙа йәшел төҫөн юғалта һәм ҡойола, билдәле бер ваҡыт эсендә (ҡышын) ағастар япраҡһыҙ тора, һуңынан (яҙын) бөрөләрҙән яңы япраҡтар үҫеп сыға. '''Мәңге йәшел''' ағастарҙа аныҡ ҡына япраҡ ҡатламын алмаштырыу ваҡыты юҡ: йыл әйләнәһенә ағаста япраҡтар була, улар бер юлы ҡойолмай, әкренләп кенә ҡойолоп алмашына бара. Биологик синыфланыуҙан тыш ағастар башҡа төрлө сифаттары буйынса ла бүленә: мәҫәлән, емеш биреүсе ағастар (уларҙың емештәрен кеше аҙыҡ сифатында ҡуллана), ҡиммәтле (уларҙың үҙағастары [[сәнәғәт]] кәрәк-яраҡтарында ҡулланыла), карап төҙөүгә яраҡлы (карап төҙөгәндә ҡулланыла), тропик (уларҙың таралыу ареалы экваторҙан йыраҡ түгел ерҙә үтә), төньяҡ (уларҙың таралыу ареалы [[экватор]]ҙан йыраҡта үтә) һ.б. == Морфология == Ағаста төп өс өлөш билдәләйҙәр: тамыр, олон, һәм сатыр. '''Ағас тамыры''' — ул, ғәҙәттә, үҫемлектең ер аҫтында урынлашҡан өлөшө. Төп функциялары — ағасты вертикаль торошта тота, тупраҡтан туҡлыҡлы матдәләрҙе һурып алыу һәм уларҙы олон буйлап тапшырыу. Тамырҙар киң таралған булалар: улар 30 метрға тиклеп тәрәнлеккә һәм тирә-яҡҡа 100 метр ян-яҡҡа таралыуы мөмкин. Ҡайһы бер ағастарҙың тамырҙары һауала аҫылынып тороуы мөмкин, улар ер өҫтөндә урынлашалар, һәм уларҙың функциялары япраҡтарҙыҡына оҡшаш. '''Ағас олоно''' сатыр өсөн терәк функцияһын үтәй, һәм шулай уҡ тамыр менән сатыр араһында матдәләр тапшырылыуын башҡара.Ҡышҡы ваҡытта һыу һәм туҡлыҡлы матдәләр һаҡлағысы сифатын башҡара. Ағас олоно үҙәктән һәм үҙағастан тора, һуңғыһы ''камбийҙан'' эскә ҡарай үҫә, йыллыҡ үҫеү балдаҡтарын барлаҡҡа килтерә — ағастың арҡыры киҫемендә күренгән асыҡ һәм ҡара өлөштәр. Йыллыҡ үҫеү балдаҡтарын һаны урта зонала урынлашҡан урмандарҙа ағас йәшенә тиң, ә уларҙың ҡалынлығы иһә — һәр бер билдәле йылдағы ағастың йәшәү ысулына тиң була. [[Ҡоролоҡ]] булған райондарҙа, яуым-төшөм үткәндән һуң, ағастарҙа ялған йыллыҡ үҫеү балдаҡтары хасил булыуы мөмкин. Тышҡы яҡтан олон ҡабыҡ менән ҡаплана. Ғәҙәттә ағастың бөтә ғүмер оҙонлоғо эсендә бер генә олоно була. Төп олон зарар күргән (бысылған) осраҡта ҡайһы бер ағастарҙа йоҡлаған бөрөләрҙән туғандаш олондар уҫеп сығыуы мөмкин. '''Ағас сатыры''' — беренсе ботаҡланыуҙан ағастың осона тиклем олондо дауам итеүсе ағастың юғарғы өлөшөндәге ботаҡтар һәм япраҡтар берҙәмлеге, йәки ҡыуаҡтағы бөтә ян-яҡтағы ботаҡтар таралмаһы менән япраҡтар. Шулай уҡ, киләһе үҙенсәлектәрҙе айыралар: ағас сатырына ҡарап — колонна кеүек тән таралмалыға, сатыр тығыҙлығына ҡарап — тығыҙҙан һирәккә тиклем, һәм ажурлы. [[Яҡтылыҡ]] тәҫьирендә япраҡтарҙа [[фотосинтез]] арҡаһында кәрәкле матдәләр синтезланыуы бара. == Ағастар менән бәйле булған рекордтар == [[Файл:Sequoiadendron giganteum at Kenilworth Castle.jpg|thumb|250px|Секвойядендрон (Sequoiadendron giganteum) 60—80 метр бейеклеккә етә. 135 метр бейеклеккә еткән экземплярҙар билдәле]] * Редвуд милли паркында урынлашҡан секвойя төрөнә ҡараған ағастар иң бейек буйға етә, ул ағастарҙың оҙонлоғо 115,55 м етә * Донъялағы иң йыуан ағас баобаб, диаметры 15,9 м. * Раҫлауҙарға ҡарағанда, ер шарындағы иң ҡарт ағас — [[Швеция]]ның көнбайышында тауҙар араһында, бәлки боҙ периодынын үҫеүсе гигант шыршы. Уға 9550 йыл тирәһе. * Каури — донъялағы иң ҡарт ағастарҙың береһе. == Ағас көнкүрештә һәм мәҙәниәттә == Киң таралыу һәм эшкәртеү еңеллеге арҡаһында, донъялағы культураларҙың күбеһендә көнкүреш тауарҙары (мебель, һауыт-һаба һ.б.) сифатында һәм шулай уҡ йортто йыһазландырыу предметтары сифатында ҡулланыла. Ағастан [[ағастан йорттар төҙөү|йорттар төҙөйҙәр]], [[свая]]лар эшләйҙәр. Ағас, таш кеүек, төшөрөлгән һүрәттәрҙе һаҡлап ҡалыусы тәбиғи материал булып тора, быныһы иһә, ғалимдар раҫлауынса, күп телдәр араһында [[Яҙма (Әлифба)|яҙыу]]ҙың үҫешенә булышлыҡ иткән. Яныу һәләте — утты үҙләштереүҙә, быныһы иһә кешенең таралыу ареалын кинәт төньяҡҡа ҡарата киңәйеүенә, һәм яңы торлаҡ төрҙәрен үҙләштереүҙә булышлыҡ иткән: мәмерйәләр, өйҙәр, иглу һ.б. Янып бөткәндән һуң ҡалған күмер иң тәүге ҡаяла төшөрөлгән рәсемдәрҙә ҡулланылған. [[Үҙағас]]тың һыуға ҡарағанда кәм тығыҙлағы [[судно]] гиҙеүсәнлек уҫеүенә булышлыҡ иткән: һалдарҙан башлап һәм каравеллалар менән тамамлап — күп йылдар буйына суднолар ағастарҙан яһалғандар. Ҡайһы бер ағастарҙың сәскә атыу үҙенсәлектәре донъялағы күп халыҡтар мәҙәниәтендә уртаҡ исем булғандар, шулай, Японияла сакура сәскәһен күп шағирҙар данлаған һәм йыш медитация һәм ял итеүҙә ҡуланыла. Көнсығышта персик образы киң таралған, Рәсәйҙә алма сәскәһе маҡтап йырланған. Музыкаль ҡоралдар кеүеҡ үк, (уларҙың күбеһе билдәле ағас сорттарынан эшләнә) емеш-еләк бөтә [[байрам]]дарҙың һис шикһеҙ атрубуты булып тора. == Ағас диндә == Боронғо замандарҙан алып ағас тереклекте символлаштыра һәм тәүтормош диндәрендә табыныу объекты булып торған. Мәҫәлән, [[Боронғо Греция|боронғо гректар]] һәр бер ағас менән нимфа бәйле булған тип уйлағандар. Боронғо кельттар һәм друидтар ағастар менән үҙ-ара бәйләнештә булғандар, сихыр йолаһында "коелбрен"дар тигән — бармаҡ ҙурлығындағы ағас таяҡтар ҡулланғандар, шуларҙың һәр береһендә ағастың тоҡомона ҡарап 20-нән булған огама тамғаның береһен яндырып йәки соҡоп яҙылған. Коелбрен огама сихри серҙәргә хазинаһы асҡысы һәм друидтар көсөнөң төп сығанағы булып тора. Ағас тураһында шулай уҡ хәҙерғе заман диндәрендә телгә алына, [[Христианлыҡ|христиандар]]ҙа яҡшылыҡты һәм яуызлыҡты белеү ағасы телгә алына, Тереклек ағасы. Пальма йәкшәмбеһе, йәки [[Иерусалим]]ға алланың сығыу байрамы башрамлы ғибәрәт ҡылыу менән билдәләнә, уға ышыныусылар пальма ботаҡтары менән киләләр. Рәсәйҙә иң беренсе булып тал ата (тал ағасы), шуға күрә был ағастың ботаҡтарың ҡуллана башлағандар һәм байрам Тал көсөгө йәкшәмбеһе исемен алған. Фольклорҙа үле ағас, ҡара көстәр йыйылған урын йәки символы була. Ағас динни символдар эшләгәндә киң ҡулланыла (идолдар һәм башҡалар). == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Bonsai IMG 6424.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:BirkenwaldFinnland.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:Tenshochi Park.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:Jacaranda trees in Montagu Ave, Harare, Zimbabwe in 1975.jpg|center|500x165px]] |- |[[Бонсай]] |Финляндияла [[ҡайын]] урманы |[[Сакура]] ағастар |[[Жакаранда]] сәскә ата |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Үҙағас]] == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Серебряков И. Г.|часть=Жизненные формы деревьев|заглавие=Экологическая морфология растений: Жизненные формы покрытосеменных и хвойных|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1962|страницы=120—242|страниц=378|тираж=3500|ref=Серебряков}} * {{книга|автор=Серебряков И. Г.|часть=Деревья|заглавие=Полевая геоботаника: В 5-ти томах|ответственный=Под общ. ред. Е. М. Лавренко, А. А. Корчагина|место=М.—Л.|издательство=Наука|год=1964|том=III|страницы=158—162|страниц=530|тираж=2400|ref=Серебряков}} * {{книга|автор=Серебрякова Т. И.|часть=Жизненные формы растений|заглавие=Жизнь растений: В 6-ти томах|ответственный=Гл. ред. Ал. А. Фёдоров|место=М.|издательство=Просвещение|год=1974|том=1. Введение. Бактерии и актиномицеты / Под ред. Н. А. Красильникова, А. А. Уранова|страницы=87—98|страниц=487|тираж=300000|ref=Серебрякова}} * Деревья и кустарники СССР. Т.1-6. М., 1949—1962 * ''Rehder А.'' Manual of cultivated Trees and Shrubs. N.-Y., 1949 * Index Kewensis Plantarum Phanerogamarum, Oxford University Press, 1997 * {{ЭСБЕ}} == Тышҡы һылтанмалар == {{commons|Trees}} * [http://transspot.ru/2013/05/31/pro-derevya-na-ulicax/ Роль деревьев в городской среде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510192428/http://transspot.ru/2013/05/31/pro-derevya-na-ulicax/ |date=2014-05-10 }} * [http://ec-dejavu.ru/d/Derevo.html Представления о дереве в истории культуры и философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926032132/http://ec-dejavu.ru/d/Derevo.html |date=2015-09-26 }} * [http://www.maleus.ru/index.php/news/129-tree Найдены самые древние деревья на Земле] * [http://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/table_of_contents.htm Silvics of North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708011138/http://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/Table_of_contents.htm |date=2011-07-08 }} * [http://hort.ifas.ufl.edu/woody/ University of Florida’s Landscape Plants website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625103401/http://hort.ifas.ufl.edu/woody/ |date=2011-06-25 }} [[Категория:Үҫемлектәр йәшәү формалары]] [[Категория:Ағастар]] [[Категория:Урман]] 64hgyc8dd1o012jw4ubz0tr0takxso7 4 14997 1305545 1303243 2026-09-15T12:58:03Z MediaWiki message delivery 9284 /* Переключение сервера: ваш вики-проект скоро на короткое время будет доступен в режиме «только для чтения» */ яңы бүлек 1305545 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago ^{[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]}, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23^rd of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|фекер алышыу]])</bdi> 17:11, 23 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Контакты по вопросам права и безопасности''' Дорогие участники сообщества, Фонд Викимедиа сформировал [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|единую страницу с контактами по вопросам права и безопасности]] для размещения в нижних колонтитулах ваших проектов соответствующих ссылок на нее, чтобы обеспечить доступ к достоверной юридической информации. Это нормативное требование. Мы уже разместили эти ссылки в английском, немецком, итальянском, испанском и других проектах Википедии, и мы также скоро добавим это и в ваш вики-проект. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Пожалуйста, ознакомьтесь более подробно на странице проекта]] и оставляйте любые комментарии в этой ветке или на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|странице обсуждений]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 июль 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:DreamRimmer@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 09:09, 26 август 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Переключение сервера: ваш вики-проект скоро на короткое время будет доступен в режиме «только для чтения»</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2026-09-23|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. Вы можете внести вклад в [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate перевод или вычитку] этого текста баннера. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' * День переключения — {{#time:l j xg Y|2026-09-23|ru}}. Оно продлится не более часа. * При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': * Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 сентябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> 9m204xiofpvxezzi4dgn24np6cppmtr 10 15260 1305596 1305491 2026-09-16T07:25:31Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү, халыҡ хандағы һүҙҙәрҙе башҡортса күсереү 1305596 wikitext text/x-wiki {| align="right" class="infobox" style="border-spacing: 0px; padding: 0px 0px; width: 300px; font-size:85%; line-height:130%;" cellspacing="0px" |+<big>'''{{{Башҡортса исеме}}}'''<br>'''{{{Оригиналь исеме|}}}'''</big> {{#if: {{{Флаг һәм гербһыҙ|}}} || {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:#f9f9f9;" {{!}}- {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p41|{{{Флаг|}}}| {{wikidata|p41|{{{Флаг|}}}|border=true|size={{{флаг ҙурлығы|130px}}}}} | {{Флаг|{{FULLPAGENAME}}|размер=130px}} }} {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p94|{{{Герб|}}}| {{wikidata|p94|{{{Герб|}}}|size={{{герб дәүмәле|90px}}}|alt={{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}}}|[[Файл:Sin_escudo.svg|{{{герб дәүмәле|90px}}}|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}]]}} {{!}}- {{!}} align="center" width="150" {{!}} [[{{{Эйәлек килеш|}}} флагы|Флаг]] {{!}} align="center" width="150" {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Эйәлек килеш|}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Эйәлек килеш|}}} гербы|Герб]] }} {{!}}} }} {{#if: {{{Девиз|}}} | {{!}}- {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»''{{#if: {{{Девиз тәржемәһе|}}}|<br>''«{{{Девиз тәржемәһе}}}»''}}}} {{#if: {{{Без гимна|}}} || {{!-}} {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | [[Гимн]]: [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'']] | [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|Государственный гимн {{{Эйәлек килеш}}}]]}}{{#if: <!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}--> |[[Файл:<!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}-->|noicon]]}} }} |- {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картала|}}}|plain=true}}| {{!}} align="center" colspan="2" width="300" style="padding:0px;" {{!}}<!-- -->{{wikidata|p242[1]|{{{Картала|}}}|size={{#if:{{{карта ҙурлығы|}}}{{{карта ҙурлығы}}}|270px}}}}<!-- -->{{#if: {{{картаға яҙыу|}}}|<div style="top:0.3em;"><small>{{{картаға яҙыу|}}}</small></div>}}<!-- -->{{#if: {{{Картала2|}}}|<br>[[Файл:{{{Картала2}}}|{{{карта ҙурлығы2|270px}}}]]}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Sovereignty (country/territory) Establishment (geopolitical organization) ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}}{{{sovereignty_type|}}} | <tr {{#if:{{{Этап1|}}} |class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Sovereignty---------- -->{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | <th colspan="3" style="text-align: left; padding-left: 0;">{{{sovereignty_type}}}</th><!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Significant events in country/territory or organization's establishment ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап1}}}</td> <td>{{{Дата1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап2|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап2}}}</td> <td>{{{Дата2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап3|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап3}}}</td> <td>{{{Дата3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап4|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап4}}}</td> <td>{{{Дата4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап5|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап5}}}</td> <td>{{{Дата5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап6|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап6}}}</td> <td>{{{Дата6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап7|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап7}}}</td> <td>{{{Дата7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап8|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап8}}}</td> <td>{{{Дата8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап9|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап9}}}</td> <td>{{{Дата9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап10|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап10}}}</td> <td>{{{Дата10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап11|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап11}}}</td> <td>{{{Дата11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап12|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап12}}}</td> <td>{{{Дата12|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}} {{#if:{{{Бәхәсле статус|}}}| {{!}}- {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Барлыҡҡа килгән көнө|}}} | {{!}} '''Барлыҡҡа килгән көнө''' {{!}} {{{Барлыҡҡа килгән көнө}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү|}}} | {{!}} '''Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү''' {{!}} {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} {{!}}- {{#if: {{{Дипломатик танылыу|}}} | {{!}} '''[[Дипломатик танылыу]]''' {{!}} {{{Дипломатик танылыу}}} }} | {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!-}} {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлок датаһы|}}}{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Суверенитет|Үҙаллылыҡ {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|Дата|датаһы}}]]''' {{!}} {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок даталары}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок датаһы}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} }} }} {{#if: {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Рәсми тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]''' {{!}} {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} | {{!}} '''[[Баш ҡала]]''' {{!}} {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} }} |- {{#if: {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар|}}}}}} | {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Эре ҡала|}}} | Эре ҡала | Эре ҡалалар}}]]''' {{!}} {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар}}}}}} }} |- {{#if: {{{Идара итеү төрө|}}} | {{!}} '''[[Идара итеү төрө]]''' {{!}} {{{Идара итеү төрө}}} }} {{#if: {{{Етәкселәрҙең вазифалары|}}} | {{!-}} style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" {{!}} '''{{{Етәкселәрҙең вазифалары}}}''' {{!}} {{{Етәкселәр}}} }} |- {{#if: {{{Дәүләт дине|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Дәүләт дине]]''' {{!}} {{{Дәүләт дине}}} }} {{#if: {{{Территория|}}} | {{!}}- style="white-space: nowrap;" {{!}} '''[[Территория]]'''<br> • Бөтәһе {{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br> • % һыу өҫтө}}}} {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урыны|}}}|[[Список стран и зависимых территорий по площади|{{{Территория буйынса урыны}}}]]| }}<br>{{{Территория}}} км²{{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br>{{{% һыу өҫтө}}}}}}} }} {{#if: {{{Халыҡ|}}} | {{!}}- style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[{{Дәүләттең халҡы|{{PAGENAME}}}}]]'''<br> • Һаны {{#if: {{{Баһа йылы|}}}|({{{Баһа йылы}}})|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}| • Перепись {{#if: {{{Иҫәп алыу йылы|}}}|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>}} • Халыҡ тығыҙлығы {{!}} <br>{{{Халыҡ}}} кеше {{#if: {{{Халҡы буйынса урыны|}}}|([[Список стран по населению|{{{Халҡы буйынса урыны}}}]])| }}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}|{{{Иҫәп алыу буйынса халҡы}}} кеше<br>}}{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} кеше/км²{{#if: {{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны}}}]])}}}} |- {{#if: {{{ЭТП|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{ЭТП буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{ЭТП буйынса урыны}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП}}}]])}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (ҺАМП)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' ([[Паритет покупательной способности|ППС]])<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)}}})}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>&nbsp;&nbsp;• На душу населения}} {{!}} <br>{{{ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Международный доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>{{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Халыҡ-ара доллар доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (номинал)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' (номинал)<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (номинал)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (номинал)}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (номинал)|{{{Место по ЭТП (номинал)}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (номинал)|{{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)}}}]])}} }} |- {{#if: {{{КПҮИ|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|КПҮИ]]'''&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы}}})}} {{!}} {{{КПҮИ}}}&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны кимәле|}}} | ({{{КПҮИ-ны кимәле}}})&nbsp;}}([[Список стран по индексу человеческого развития|{{{КПҮИ буйынса урыны}}} урын]]) }} |- {{#if: {{{Этнохороним|}}} | {{!}} '''Этнохороним''' {{!}} {{{Этнохороним}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} | {{!}} '''[[Валюта]]''' {{!}} {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} | {{!}} '''[[Домен верхнего уровня|Интернет-домен{{#if:{{{Домендар|}}}|ы}}]]''' {{!}} {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} }} |- {{#if: {{#property:p297}} | {{!}} '''[[ISO 3166-1|Код ISO]]''' {{!}} {{#property:p297}} }} |- {{#if: {{#property:p984}} | {{!}} '''[[МОК коды]]''' {{!}} {{#property:p984}} }} |- {{#if: {{wikidata|p474|{{{Телефон коды|}}}}} | {{!}} '''[[Телефон коды]]''' {{!}} {{#if:{{{Телефон коды|}}}|+{{{Телефон коды}}}|{{wikidata|p474}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} | {{!}} '''{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}}}|[[Сәғәт бүлкәте]]|[[Сәғәт бүлкәте]]}}''' {{!}} {{wikidata/p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} }} |- {{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Иҫкәрмәләр}}} }} |}{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |country_region:{{{region}}} |country}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}} | {{#if:{{#property:p625}}|{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән дәүләттәр]]}}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}{{{Статус|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}{{#switch:{{{Статус|}}} | виртуальное = [[Категория:Виртуаль дәүләттәр]] | непризнанное = [[Категория:Танылмаған дәүләттәр]] | частично признанное = [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] | регион = |}}{{Дәүләт/Викимәғлүмәт}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> jx3lxq3o65q3uiu813lea4e5z6ivof6 0 29760 1305577 1280618 2026-09-16T04:55:35Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Ebeleben COA.png]] → [[File:DEU Ebeleben COA.svg]] PNG → SVG 1305577 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Эбелебен |төп исеме = Ebeleben |ил = Германия |герб = DEU Ebeleben COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 4 ҡасаба |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Уве Фогт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 40,74 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 245 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2907 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99713 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 014 |Commons-тағы категория = Ebeleben |сайт = http://www.ebeleben.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Эбелебен''' ({{lang-de|Ebeleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 2907 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 40,74 км². Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.ebeleben.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} j8raqd1medzp9irpa1h23bybvwp1zl6 10 43439 1305584 410011 2026-09-16T06:04:17Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305584 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | variant = {{{variant|}}} | alias = Раштыуа Утрауы (Австралия) | имя шаблона = Раштыуа утрауы | shortname alias = Раштыуа утрауы | flag alias = Flag of Christmas Island.svg }} r8ygkj3x67p9bm01cl5dregu8gq95ls 10 43552 1305585 505543 2026-09-16T06:09:28Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305585 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Саба (утрау) | shortname alias = Саба | имя шаблона = Саба | flag alias = Flag of Saba.svg }}<noinclude>[[Категория:Ҡалыптар:Нидерланд|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jbb06bg8j72ssiv31qwhepdmcu4apeg 10 43616 1305588 959413 2026-09-16T06:22:36Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1305588 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Сен-Бартелеми | имя шаблона = Сен-Бартельми | shortname alias = Сен-Бартельми | flag alias = Flag of Saint Barthélemy (local).svg }}<noinclude> </noinclude> ddqpgwie5ly4pjspnhm3pf65cc2xcty 10 43617 1305586 201893 2026-09-16T06:10:46Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305586 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Сен-Мартен ( Франция биләмәһе) | shortname alias = Сен-Мартен | flag alias = Flag of France.svg | имя шаблона = Сен-Мартен }}<noinclude> </noinclude> izj6gmjaiaklfzeepi6k4y6sk4vtxoc 10 43618 1305601 399435 2026-09-16T09:31:38Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305601 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Сен-Пьер һәм Микелон | имя шаблона = Сен-Пьер и Микелон | shortname alias = Сен-Пьер һәм Микелон | flag alias = Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg }} fh4j6z37cahrzlbrmba62wc442pla30 0 59222 1305574 1295299 2026-09-16T03:19:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305574 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Анри Матисс |оригинал имени = |имя при рождении = Henri Matisse |изображение = Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg |ширина = 250px |описание изображения = Фотография [[Ван Вехтен, Карл|Карла ван Вехтена]] |дата рождения = 31.12.1869 |место рождения = {{местоРождения|Ле-Като-Камбрези|Францияла}} |дата смерти = 03.11.1954 |место смерти = {{местоСмерти|Симье|Францияла|Ницца}} |происхождение = |подданство = |гражданство = {{FRA}} |жанр = {{художник/кат|20|Франция|XIX быуат}} и {{скульптор|Франция|XIX быуат|XX быуат}} |учёба = [[Академия Жюлиана]] |стиль = [[фовизм]] |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = [[Мотеруэлл Роберт|Мотеруэлл]], [[Якоб Штейнхардт]] |награды = |звания = |премии = |сайт = |викисклад = }} '''Анри́ Мати́сс''' ({{lang-fr|Henri Matisse}}; [[31 декабрь]] [[1869]], [[Ле-Като-Камбрези]], [[Нор (департамент)|Нор]], [[Франция]] ([[Икенсе француз империяһы]]) — [[3 ноябрь]] [[1954]], [[Ницца]], [[Франция]]) — [[Франция|француз]] рәссамы һәм скульпторы, [[фовизм|фовистар]] ағымы лидеры. Төҫ һәм форма аша эмоциялар еткереүҙә үҙенең эҙләнеүҙәре менән билдәле. ==Биографияһы һәм ижады== ===Бала сағы һәм үҫмер йылдары=== Анри Эмиль Бенуа Матисс (франц. Henri Émile Benoît Matisse) [[1869 йыл]]дың 31 декабрендә Ле-Ката-Камбрези ҡаласығында, Францияның төньяғында Пикардияла тыуған. Ул Эмиль Ипполит Матисстың һәм Элоиза Анна Жерарҙың ғаиләһендә өлкән улдары була Бала сағы күрше Боэн-ан-Вермандуа ҡаласығында үтә, унда атаһы, уңышлы сауҙагәр, ашлыҡ һатып, кибет тота. Әсәһе атаһына кибеттә ярҙам итеп, керамиканы биҙәү менән шөғөлләнә<ref name=henrimatisse>[http://www.henri-matisse.net/biography.html The Personal Life of Henri Matisse.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160712053009/http://www.henri-matisse.net/biography.html |date=2016-07-12 }}</ref>. [[1872 йыл]]да уның ҡустыһы Эмиль Огюст тыуа. Атаһының теләге буйынса, өлкән улы ғаиләнең эшен үҙләштерергә тейеш була, әммә Анри, [[1882 йыл]]дан алып [[1887 йыл]]ға тиклем Сен-Кантен ҡаласығында урта мәктәптә һәм лицейҙа күпмелер уҡып алып<ref>[http://www.moodbook.com/history/modernism/henri-matisse-biography.html Henri Matisse. Life chronicle.]</ref>, [[Париж]]ға Юридик фәндәр мәктәбенә юриспруденция өйрәнергә китә. [[1888 йыл]]дың авгусында, уҡыуҙы тамамлағандан һуң, йәш Анри һөнәре буйынса эшләү хоҡуғына эйә була. Сен- Кантенға ҡайтып, присяжный вәкиленең клеркы булып эшкә урынлаша<ref name=henrimatisse/><ref name=tonnel>[http://www.tonnel.ru/?l=gzl&uid=917&op=bio Матисс Анри на сайте Tonnel.ru]</ref>. ===Ижадының формалашыуы=== [[1889 йыл]]да Анриның аппендицит өйәнәге була. Операциянан йүнәлеп ятҡанында, әсәһе уға рәсем төшөрөү өсөн кәрәк-яраҡтар һатып ала. Анри дауаханала ике ай булғанында төҫлө асылмаларҙы күсереп һүрәт төшөрә башлай. Ул шул тиклем мауыға, атаһының ҡаршылығын еңеп, рәссам булырға ҡарар итә һәм туҡыу сәнәғәте өсөн чертежсылар уҡыған Кантен де ля тур (''франц. Ecole Quentin de la Tour'') рәсем мәктәбенә яҙыла<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.9.</ref><ref>Bärbel Küster. «Arbeiten und auf niemanden hören.» ''Süddeutsche Zeitung'', 6 July 2007.</ref>. [[1891 йыл]]да юридик практикаһын ҡалдыра һәм [[Париж]]ға килә, унда Жюлиан Академияһына уҡырға инә. Анри билдәле салон сәнғәте оҫтаһы Виллиам Адольф Бугрола уҡый, унда нәфис сәнғәт мәктәбенең (франц. École nationale supérieure des beaux-arts de Paris) имтихандарына әҙерләнә, әммә уҡырға инә алмай<ref name=henrimatisse/>. [[1893 йыл]]да ул декоратив сәнғәт мәктәбенә күсә (франц. École nationale supérieure des arts décoratifs de Paris), унда йәш Альбер Марке менән таныша. [[1895 йыл]]да икеһе лә нәфис сәнғәт мәктәбенә имтихан тота һәм Гюстав Моро оҫтаханаһына ҡабул ителә, унда [[1893 йыл]]дан улар саҡырылған уҡыусылар сифатында уҡый<ref name=tonnel/>. Бында Анри Жорж Руо, Шарль Камуэн, Манген Шарль һәм Анри Эвенепул менән таныша. Уҡыған ваҡытында [[Лувр]]ҙа ул иҫке француз һәм голланд оҫталарының әҫәрҙәрен күсерә. Уҡыусылыҡ осоронда уғ Жан-Батист Симеон Шардендың ижады айырым йоғонто яһай, уның дүрт картинаһының күсермәһен эшләй<ref>Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908'', стp. 86.</ref>. Анриның ижады был ваҡытта заманы һәм япон традицион сәнғәте йоғонтоһо аҫтында була. [[1894 йыл]]да рәссамдың шәхси тормошонда иҫтәлекле ваҡиға була. Уның моделе Каролина Жобло (франц. Caroline Joblau) ҡыҙы Маргаританы таба (1894—1982). [[1896 йыл]]дың йәйен ул Бретань ярындағы Бель-Иль утрауында Париждағы баҫҡыс майҙансығы буйынса күршеһе Эмиль Бери менән үткәрә. Анри бында Австралиянан Огюст Родендың дуҫы, Эмиль Бернар һәм Винсент ван Гога әҫәрҙәренең коллекционеры, рәссам Джон Питер Рассел менән таныша. [[1897 йыл]]да ул тағы бер ҡат уға бара<ref name=henrimatisse/>. Джон Питер Рассел Анрины импрессионизм һәм үҙе ун йыл дауамында дуҫ булған Винсент ван Гоганың эштәре менән таныштыра, хатта Анриға уның ике һүрәтен бүләк итә<ref>[http://bibliotekar.ru/slovar-impr3/33.htm Французский художник Анри Матисс. Биография].</ref>. Уларҙың аралашыуы рәссамдың ижадына кардиналь рәүештә йоғонто яһай, һәм һуңыраҡ ул төҫ теорияһын аңлатҡан Джон Питер Расселды үҙенең уҡытыусыһы тип атай<ref>[http://www.abc.net.au/rn/arts/booktalk/stories/s1430343.htm Jill Kitson. About Hilary Spurlings ''The Unknown Matisse''.]</ref>. [[1896 йыл]]да Анриның биш картинаһы нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонына ҡуйыла, ике картинаһы дәүләт тарафынан һатып алына, шул иҫәптән, [[1894 йыл]]да яҙылған һәм Рамбуйелағы Франция президенты резиденцияһы өсөн һатып алынған Китап уҡыусы картинаһы ла була<ref>[http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo2/matisse.htm Henri and Pierre Matisse. ''Cosmopolis'', No 2. January, 1999.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120724064029/http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo2/matisse.htm |date=2012-07-24 }}</ref>. Күргәҙмәнән һуң, Пьер Пюви-де-Шаван тәҡдиме буйынса Анри Матисс нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонының ағза-корреспонденты була<ref name=henrimatisse/>. ===Өлгөрөп еткән йылдары=== [[1898 йыл]]дың 10 ғинуарында Анри Матисс Амель Парейрға өйләнә(франц. Amélie Noellie Parayre), уларҙың улдары Жан-Жерар (1899—1976) һәм Пьер (1900—1989) тыуа. Шулай уҡ ул никахтан тыш тыуған ҡыҙы Маргарита ғаиләгә алына. Ҡатыны һәм ҡыҙы рәссамдың яратҡан моделдәре була<ref>[http://www.xs4all.nl/~androom/biography/p018905.htm Marguerite Matisse.]</ref>. Камиль Писсарро кәңәше буйынса ул үҙенең баллы айында ҡатыны менән Уильям Тернерҙың картиналарын өйрәнеү өсөн Лондонға китә. Һуңынан парҙар Корсика буйлап буйлап сәйәхәт ойоштора, шул ваҡытта Тулуз һәм Генуяла булып китәләр. 1899 йылдың февраль айында улар Парижға ҡайта<ref name="Oxford">Oxford Art Online, «Henri Matisse»</ref>. [[1899 йыл]]да Гюстав Мороның үлеп ҡалғандан һуң уның вариҫы Фернан Кормон менән Анриның килешмәүсәнлеге килеп тыуа,һәм ул Нәфис сәнғәт мәктәбенән китә. Жюлиан Академияһында сираттағы ҡыҫҡа уҡыуынан һуң, рәссам Эжен Каррьер курстарына уҡырға инә. Бында Анри Андре Дерен, Жан Пюи, Жюль Фландрен һәм Морис де Вламинк менән таныша. Уның скульптурала беренсе һынауы булып Антуан-Луи-Бариның 1899 йылдағы эшенең күсермәһе тора<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.19-20.</ref>. [[1900 йыл]]да, картиналар өҫтөндә эштәре менән бер рәттән, Анри де ля Гранд-Шомье Академияһында Бурдель Антуандың киске курстарына йөрөй башлай. Иртәнсәк Альбер Марке менән Люксембург баҡсаһында һүрәт төшөрә, ә кистәрен скульптура буйынса дәрестәргә йөрөй. Ғаиләнең артыуы, даими килемдең булмауы һәм партнеры менән ҡатыны хужа булған эшләпә магазинының юғалыуы,балаларҙың Анриның ата-әсәһенә күсеп барыуына сәбәп була<ref name=henrimatisse/>. Едти аҡсаһыҙлыҡ ҡыйынлыҡтар арҡаһында ул рәссам-биҙәүсе булып эшкә урынлаша. Альбер Марле менән берлектә ул [[1900 йыл]]да Парижда Гран-Палэлағы Бөтә донъя күргәҙмә объекттарын биҙәү менән шөғөлләнә. Эш үтә ауыр була, һәм Анри бронхит менән ауырып китә. [[1901 йыл]]да, Швейцарияла оҙайлы булмаған дауаланыуҙан һуң, ул унда ла эшен дауам итә, күпмелер ваҡыт Анри ғаиләһе менән Боэн-ан-Вермандуала ата-әсәһендә була<ref name=tonnel/>. Ул ваҡыттарҙа рәссам шул тиклем көйһөҙләнә, хатта рәсем менән шөғөлләнеүенән баш тартырға ла уйлай. ===Импрессионизм осоро=== [[1890 йыл]]дан [[1902 йыл]]ға тиклем Матисс рухы менән импрессионистарға яҡын бер нисә картина яҙа. ''Бутылка схидама'' (1896), ''Десерт'' (1897), ''Фрукты и кофейник'' (1898), ''Посуда и фрукты'' (1901) шундай натюрморттары. Уның тәүге ике пейзажы ''Булонский лес'' (1902) һәм ''Люксембургский сад'' (1902), рәссамдың сәнғәттә үҙ юлын табырға маташыуы тураһында һөйләй<ref name=tonnel/>. [[1901]]—[[1904 йыл]]дар уның өсөн интенсив ижади эҙләнеү ваҡыты була. Матисс башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәрен тикшереүгә сума, һәм едти финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан ҡайһы бер авторҙарҙың үҙенә оҡшаған картиналарын һатып ала. Шул ваҡытта яҙылған бер полотноһында Огюст Роден эшләгән гипс бюсы, Винсент ван Гоганың һүрәте, Поль Гогендәң һәм Поль Сезанндың картиналары һүрәтләнгән. Һуңғыһының рәсем структураһы һәм төҫ менән эш итеүе Матисс ижадына айырыуса ҙур йоғонто яһай, уны Матисс төп рухландырыусы тип атай<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.10.</ref>. [[1902 йыл]]дың февралендә яңы асылған Берта Вейль галереяһында ул берлектәге күргәҙмәлә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың июнь, июль айҙарында тәүге тапҡыр уның әҫәрҙәре һатып алына<ref>[https://books.google.de/books?id=PsIrxtth00IC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=bethe+weill+matisse+spurling&source=bl&ots=LZHRtzAgai&sig=wCMYcQbJpEPFPfWBLcB_2XuPOKA&hl=en&sa=X&ei=drMaT5ChIo7u-gbax7HLCQ&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse''. University of California Press, 2001. ISBN 0-520-22203-2, стр. 232.]</ref>. [[1904 йыл]]дың июнендә Амбруаз Воллар галереяһында Анри Матисстың беренсе шәхси күргәҙмәһе ойошторола, әммә был ҙур уңыш яуламай. Шул уҡ йәйҙә, неоимпрессионист рәссамдар Поль Синьяк һәм Анри Кросс менән бергә францияның көньяғына Сен-Тропеға күсеп китә. Поль Синьяктың «Эжен Делакруа һәм Неоимпрессионизм» эше йоғонтоһо аҫтында Матисс айырым төрткө-төрткө буяу алымдары менән дивизионизм техникаһында эшләй башлай<ref name="Oxford" />. Сен-Тропела рәссамдәң тәүге шедевры — ''Роскошь, покой и наслаждение'' (1904/1905) барлыҡҡа килә. Әммә тиҙҙән Матисс киң, етеҙ штрихтар файҙаһына пуантилизм техникаһын ҡулланыуҙан баш тарта. ===Фовистик осоро=== [[1905 йыл]]дың йәйен Матисс Андре Дерен менән Урта диңгеҙ буйындағы балыҡсылар ауылында үткәрә. Был ваҡыт рәссамдың ижади эшмәкәрлегенең мөһим боролошо кеүек билдәләнә. Андре Дерен менән бергә Матисс сәнғәт тарихына фовизм исеме менән ингән яңы стиль булдыра. Шул осорҙағы уның картиналарына яҫы формалар, аныҡ линиялар һәм ҡәтғи пуантилизм хас. Фовизм, сәнғәт йүнәлеше булараҡ, эксперимент киәмлендә [[1900 йыл]]да барлыҡҡа килә һәм [[1910 йыл]]дарға тиклем актуаль була, был хәрәкәт бер нисә йыл ғына дауам итә, [[1904 йыл]]дан [[1908 йыл]]ға тиклем, һәм өс күргәҙмәгә эйә була<ref>John Elderfield, The ''«Wild Beasts» Fauvism and Its Affinities,'' 1976, Museum of Modern Art, стр.13, ISBN 0-87070-638-1</ref><ref>Freeman, Judi, et al., ''The Fauve Landscape'', 1990, Abbeville Press, стp. 13, ISBN 1-55859-025-0.</ref>. Фовизм хәрәкәте рәссамдар Анри Матисс, Андре Дерен һәм Морис де Вламинканан.торған ҙур булмаған фекерҙәштәр төркөмөнән үҙенең исемен ала. Матисс Андре Дерен менән бер рәттән фовистар лидеры булып таныла. Уларҙың һәр береһенең үҙ эйәрсене бар. Хәрәкәттә башҡа мөһим рәссамдар булып Жорж Брак, Рауль Дюфи, Кеес ван Донген һәм Морис де Вламинк тора. Улар бөтәһе лә (Кеес ван Донгендан тыш) уҡыусыларын формаль сиктәрҙән тыш уйланырға һәм үҙҙәренең күҙ алдына килгән нәмәләренә эйәрергә этәргән Гюстав Мороның уҡыусылары була. [[1906 йыл]]да фовизм роленең кәмеүе һәм [[1907 йыл]]да төркөмдөң тарҡалыуы Матисстың ижади үҫешенә бер нисек тә йоғонто яһамай. Уның иң күп һәм иң яҡшы эштәре [[1906]] һәм [[1917 йыл]]дар араһы осоронда ижад ителә. [[1905 йыл]]дың көҙөндә буласаҡ фовистар Париждың Көҙгө салонында тәү башлап киң публикаға эштәрен күрһәткәндән һуң, уларҙың ҡырҡа, дәртле буяуҙары һүҙмә-һүҙ тамашасыларҙы тетрәндерә һәм тәнҡитселәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Камиль Моклер күргәҙмәне йәмәғәтселек йөҙөнә ташлаған буяуҙар көршәге менән сағыштыра. Башҡа тәнҡитсе, Луи Воксель, [[1905 йыл]]дың 17 октябрендә ''Жиль Блаз'' гәзитендә баҫылған ''Донателло ҡырағайҙар араһында'' <ref>В зале, где проходила выставка художников, находилась скульптура работы [[Донателло]], скульптора эпохи [[Возрождение|Возрождения]]. Отсюда название статьи.</ref> ({{lang-fr|Donatello parmi les fauves!}}) рецензияһында, рәссамдарға мыҫҡыллы «фовист», йәғни «ҡырағай» ҡушаматын бирә (франц. fauves)<ref name=oup-fauvism>Chilver, Ian (Ed.). [http://www.websters-dictionary-online.com/definition/fauvism Fauvism]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004.</ref><ref>John Elderfield: The ''Wild Beasts Fauvism and Its Affinities,'' 1976, Museum of Modern Art, стр. 43, ISBN 0-87070-638-1.</ref>. Матисс күргәҙмәлә ике эшен, ''Открытое окно'' һәм ''Женщина в зелёной шляпе'' картиналарын тәҡдим итә. Луи Векселдең тәнҡите бигерәк тә ''Женщина в зелёной шляпе'' картинаһына юнәлтелә. АҠШ-тан коллекция йыйыусы Лео Стайн рәссамдан был картинаны 500 франкҡа һатып ала<ref>Stefana Sabin: ''Gertrude Stein''. Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-50530-4, стр. 36</ref>. Ғауғалы уңыш Матисс эштәренең баҙар хаҡын күтәрә, был уға һынлы сәнғәт менән шөғөлөн дауам итергә мөмкинлек бирә. [[1906 йыл]] башында Берней-Жён галереяһындағы күргәҙмәнән һуң [[1906 йыл]]дың 20 мартында Бойондороҡһоҙҙар Салонында рәссам, сюжетында пастораль һәм вакханалия мотивтары булған үҙенең яңы ''Радость жизни'' картинаһын тәҡдим итә. Тәнҡитселәрҙең һәм академик даирәләрҙең реакцияһы был әҫәргә сиктән тыш ҡыҙма була. Тәнҡитселәр араһында «бойондороҡһоҙҙарҙың» вице-президенты Поль Синьяк та була. Пост-импрессионистар Матисстан ситләшә. Ләкин, Лео Стайн был картинала замандың мөһим образын күреп, был картинаны ла һатып ала. Шул уҡ йылда Матисс йәш рәссам Пабло Пикассо менән таныша . Беренсе осрашыуҙары Парижда Рю де Флёрю урамындағы Стайн Салонында үтә, был Салонда Матисс йыл һайын күргәҙмәгә эштәрен ҡуя. Рәссамдарҙың ижади дуҫлығы көндәшлек рухы һәм үҙ-ара ихтирам менән тулы була<ref>[http://www.abc.net.au/rn/arts/booktalk/stories/s1430343.htm Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908'', стp 352—553.]</ref>. Гертруда Стайн, АҠШ-тағы Балтиморҙан дуҫтары, һеңлеләре Кларабель һәм Этта Коэндар менән Анри Матисстың һәм Пабло Пикассоның меценаттары һәм коолекция йыйыусылары була. Әлеге көндә апалы-һеңлеле Коэндарҙың коллекцияһы Балтиморҙа сәнғәт Музейы экспозицияһының төп өлөшө булып тора<ref>[http://www.artbma.org/collection/overview/cone.html The Cone Collection. Baltimore Museum of Art.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019145733/http://www.artbma.org/collection/overview/cone.html |date=2014-10-19 }}</ref>. 1906 йылдың майында Матисс Алжирға килә һәм Бискра оазисында була. Ул сәйәхәт ваҡытында һүрәт төшөрмәй. Францияла булып ҡайтҡас та ул ''Голубая обнажённая'' картинаһын яҙа (Бискранан сувенир) һәм ''Лежащая обнажённая I'' (Аврора) скульптураһын төҙөй. Ике аҙналыҡ сәфәрҙән ул керамика алып ҡайта, уны үҙенең картиналарына фон сифатында ҡуллана. Матисс сәфәр тәьҫораттары йоғонтоһо аҫтында мосолман Көнсығышының арабеск стилендәге һыҙыҡ биҙәктәр менән мауыға башлай. Был ваҡытта ул үҙе өсөн Африка халыҡтарының скульптураһын аса, ҡыҙыҡһыныу булырға примитивизм һәм классик япон ксилографияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Шул ваҡытта рәссамдың тәүге литографиялары, ағаста гравюралары һәм керамика барлыҡҡа килә. 1907 йылда Матисс Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә, Венеция, Падуя, Флоренция һәм Сиенаға бара. ===Матисс академияһы=== Майкл, Сара, Гертруда һәм Лео Стайндар, Ганс Пуррман, Мардж һәм Оскар Моллдар ярҙамы һәм кәңәше буйынса, Матисс шәхси һынлы сәнғәт мәктәбенә нигеҙ һала. Унда ул [[1908 йыл]]дың ғинуарынан алып [[1911 йыл]]ға тиклем уҡыта. Был ваҡыт эсендә академияла рәссамдың ватандаштарынан һәм сит илдәрҙән 100 студент белем ала. Ганс Пуррман Сара Стайн академияны ойоштороуҙа һәм адара итеүҙә яуаплы итеп тәғәйенләнә<ref name=academy>[https://books.google.ru/books?id=Vn6JrkY4EVEC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F+%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0&source=bl&ots=bNK3dUgqiR&sig=3VYHMGmqHiXg83pj7WMjuZUo5HQ&hl=ru&sa=X&ei=KBC9UM27DqaN4gSptYCgCg&sqi=2&ved=0CFcQ6AEwBw#v=onepage&q=%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0&f=false Апель К. О. Матисс./Академия Матисса. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 54]</ref>. Студия тәүҙә [[Париж]]дың Севр урамындағы элекке монастырҙа урынлаша<ref name=academy/>. Матисс [[1905 йыл]]да уҡ үҙенең Сен-Мишель яры буйындағы студияһына өҫтәп был бинаны файҙаланыуға ала. Шәхси академияға нигеҙ һалғандан һуң элекке монастырҙың тағы бер бинаһы ҡуртымға алына. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә аҙнанан һуң мәктәп Рю де Вавилон урамы мөйөшөндәге һәм Инвалидтар бульварындағы элекке монастырға күсә<ref name=academy/>. Академияла уҡыу коммерция булмаған сифатта була. Матисс йәш рәссамдарҙың классик база әҙерлегенә ҙур әһәмиәт бирә. Аҙнаһына бер тапҡыр уҡыу программаһына ярашлы улар музейға баралар. Модель менән эш итеү күсермә техникаһын үҙләштергәс кенә башлана. Академия булған саҡта студент ҡыҙҙарҙың өлөшө иҫ киткес юғары була. 1908 йылда Матисс үҙенең тәүге сәфәрен Германияға ҡыла<ref>Ulrike Lorenz, Norbert Wolf (Hrsg.): ''Brücke — Die deutschen «Wilden» und die Geburt des Expressionismus'', Taschen Verlag, Köln 2008, стр. 12 f.</ref>. Унда ул Мост төркөмөнән рәссамдар менән таныша. 1908 йылдың 25 декабрендә Гран Ревюла үҙенең «Рәссам яҙмаларын» баҫтырып сығара (франц. Notes d’un Peintre), унда ул эмоцияларҙы ябай саралар иҫәбенә туранан-тура биреү кәрәклеге тураһында һөйләп, үҙенең сәнғәт принциптарын әйтеп бирә<ref>[http://graphic.org.ru/matisse.html#2 Анри Матисс. «Заметки живописца», 1908.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203024723/http://www.graphic.org.ru/matisse.html#2 |date=2012-12-03 }}</ref>. ===Рус коллекция йыйыусылары=== Матисстың талантын баһалаусы иң беренсе рус эшҡыуары һәм коллекция йыйыусы Щукин Сергей Иванович була<ref name=tonnel/>. [[1908 йыл]]да ул рәссамға [[Мәскәү]]ҙәге йорто өсөн өс декоратив панноға заказ бирә: Танец (1910), Музыка (1910) һәм Купание, или Медитация (һуңғы панноһы тик эскизда ҡала). Уларҙа сағыу төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә бейеүҙә хәрәкәт иткән һәм музыкаль инструменттарҙа уйнусы шәрә кешеләр менән тулған композицияһы — һауа, ер һәм ут — тәбиғәт стихияһын кәүҙәләндерә. [[Рәсәй]]гә оҙатыр алдынан паннолар Парижда ҡуйыла<ref name=tonnel/>. Картиналарын урынлаштырыу менән бәйле, Сергей Иванович Щукин саҡырыуы буйынса, Анри Матисс шәхсән [[1911 йыл]]да [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]]гә килә, унда уны йылы һәм һоҡланып ҡабул итәләр. Ил тураһында үҙенең тәьҫораттары тураһында журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, ул былай тип әйтә: <blockquote> ''«Кисә мин иҫке иконалар коллекцияһын күрҙем. Бына был оло сәнғәт. Миңә уларҙың ябайлығы оҡшаны, улар минең өсөн Фра Анджелико картиналарынан да яҡыныраҡ һәм ҡәҙерлерәк. Рәсәйгә, ниһәйәт, килеп эләгеүем менән сикһеҙ бхетлемен. Мин рус сәнғәтенән күпте көтәм, сөнки рус халҡының күңелендә иҫәпһеҙ-хисапһыҙ байлыҡтар һаҡлана, рус халҡы әле йәш. Ул әле ҡайнар күңел күтәренкелеген юғалтып өлгөрмәгән.''<ref>Русаков Ю. А. Матисс в России осенью 1911 года. — В кн.: Труды Государственного Эрмитажа, XIV. Л., 1973, с. 167—184.</ref> </blockquote> Рус эшҡыуарҙары һәм коллекция йыйыусылары Щукин Сергей Иванович һәм Морозов Иван Абрамовичҡа картиналарын һатып<ref>[http://www.morozov-shchukin.com/html/sa_vie_russe.html Иван Абрамович Морозов.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129001052/http://www.morozov-shchukin.com/html/sa_vie_russe.html |date=2012-01-29 }}</ref>, рәссәм, ниһайәт, тулыһынса матди ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сыға. ===Исси-ле-Мулиноға күсеү=== 1909 йылда Матисс Париждағы Сен-Мишель резиденцияһын ҡалдыра һәм Исси-ле Мулиноға күсеп килә, унда йорт менән студия төҙөй. Оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең ғаилә ағзалары уның өсөн модель булып хеҙмәт итә һәм рәссамдәң бөтә үтенестәрен башҡара, мәҫәлән, балалар, атайҙарының тупланғанлығын боҙмаҫ өсөн, аш ваҡытында өндәшмәй генә ултырырға тейеш. [[Мюнхен]]дағы ислам сәнғәтенең ҙур күргәҙмәһенә барғандан һуң, [[1910 йыл]]да [[Германия]]ға икенсе сәфәре ваҡытында Матисс ике ай [[Италия]]ның көньяғында мавритан сәнғәтен өйрәнеп, Севильяла үткәрә. [[1911 йыл]]да ул педагогик эшмәкәрлегенән ситләшә һәм үҙен тулыһынса ижадҡа бағышлай. [[1912 йыл]]да [[АҠШ]]-тың [[Нью-Йорк]] ҡалаһында ''291 Галерея''ла Альфред Штиглиц ойошторған Матисстың беренсе күргәҙмәһе була<ref>[http://www.henri-matisse.net/chronology.html Illustrated Chronology — Matisse.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802091907/http://www.henri-matisse.net/chronology.html |date=2018-08-02 }}</ref>. Икенсе йылда инде [[Нью-Йорк]]тың Амори Шоу күргәҙмәһенә Матисстың бер нисә картинаһы ҡуйыла һәм консерватив америка тамашасыһының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шулай ҙа, рәссамдың әҫәрҙәре АҠШ-та Армори Шоуҙың казначейы Уолтер Пач тарафынан [[1914 йыл]]дан алып [[1926 йыл]]ға иклем ҡуйылыуын дауам итә<ref>[http://www.askart.com/askart/p/walter_pach/walter_pach.aspx Биография Уолтера Пача на сайте Askart.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107073823/http://www.askart.com/askart/p/walter_pach/walter_pach.aspx |date=2012-11-07 }}</ref>. Яҡынса шул уҡ ваҡытта, Матисстың ҡайһы бер композициялары, күп тәнҡитселәр фекеренсә, рәссам тарафынан кубизм йоғонтоһо аҫтында ижад ителгән<ref name=verdet>André Verdet: ''A Propos du dessin et des odalisque'', Entretiens notes et écrits sur la peinture, 1978, Editions Galilée, Paris.</ref>. Быны улар Пабло Пикассо менән дуҫлығы арҡаһында тип табалар. Матисс, ике рәссам осрашыу һәм әңгәмә ваҡыттарында бер-береһенә күп файҙалы нәмәләр бирә, тип әйтә<ref name=verdet/>. Пабло Пикассо, Матисстың әҫәрҙәрендә йомшаҡ яҡтарын табып, «шайтан адвокаты» ролен үҙ өҫтөнә ала<ref name=verdet/>. [[1911 йыл]]дан [[1913 йыл]]ға тиклем рәссам ике тапҡыр [[Марокко]]ла була. Был сәйәхәттең һөҙөмтәһендә фигуралы композициялар һәм ландашфттарҙың яҡтылыҡ бөрккән сағыу картиналары барлыҡҡа килә, мәҫәлән ''Бербер'' (1913) һәм ''Арабская кофейня'' (1913)<ref>[http://www.nga.gov/past/data/exh614.shtm ''Matisse in Morocco: The Paintings and Drawings, 1912—1913'', NGA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204150221/http://www.nga.gov/past/data/exh614.shtm |date=2012-12-04 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1990/06/22/arts/review-art-matisse-and-the-mark-left-on-him-by-morocco.html?pagewanted=all&src=pm Review: John Russell, ''Matisse and the Mark Left On Him By Morocco'', NY Times]</ref> <ref>[https://books.google.ru/books?id=L3GyBk4eaiIC&pg=PA309&lpg=PA309&dq=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0+1913+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80&source=bl&ots=Ok3xenoMM7&sig=xMY7DGS7jEUL4QHoHQjWerL5Evs&hl=ru&sa=X&ei=XAq9UKX1KfHN4QSliICwCA&sqi=2&ved=0CD4Q6AEwAw#v=onepage&q=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%201913%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80&f=false Мировая история. Новейшая история. XX век. В 2 книгах. Книга 1, А-М. М:ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2003, стр. 309.]</ref> [[1914 йыл]]дың йәйендә Матисс өсөнсө тапҡыр Германияға, был юлы [[Берлин]]ға килә. Шул уҡ йылда [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу менән йәш булмаған рәссам хәрәкәт итеүсе армияға үҙ ирке менән ҡатнашыуға үтенес менән мөрәжәғәт итә, әммә сәләмәтлегенең торошо буйынса уға кире ҡағалар. Әсәһе оккупацияланған дошман территорияһында ҡала, ҡустыһы әсиргә алына, улдары һәм дуҫтары фронттарҙа һуғыша. Тик ҡатыны һәм ҡыҙы рәссам янында ҡала. ===Ниццаға күсеүе=== Бронхит эҙемтәләренең киҫкенләшеүе арҡаһында табиптар кәңәше буйынса Матисс 1916 йылда күпмелер ваҡыт Ментокта үткәрә, ә 1916-1917 йылдарҙың ҡышын Симьяла, Ницца яны ҡаласығында, Бо-Риваж ҡунаҡханаһында үткәрә, әнан Медитерран ҡунаҡханаһына күсә. [[1921 йыл]]да Симьялағы Шарль-Феликс майҙанындағы ике ҡатлы фатирға урынлаша. Май айынан сентябрь айына тиклем рәссам Исии-ле- Мулиноға даими рәүештә ҡайтып тора, унда үҙенең оҫтаханаһында эшләй. [[1918 йыл]]да Гийом галереяһында Матисс менән Пикассоның берлектәге күргәҙмәһе үтә. Ниццала ул Огюст Ренуар һәм Пьер Боннар менән таныша. Был ваҡытта уның яңы тигеҙһеҙ геометрия һәм ынйы- һоро һәм ҡара өҫтөнлөк иткән интенсив эске үҫеше була. Франция көньяғының көс алыу атмосфераһы уны Одалиски тойғоло серияһын булдырыуға дәртләндерә. Унда МАтисс декоратив фонда экзотик кекйемдәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы һүрәтләй. Ниццала ул эске һәм тышҡы арауыҡтар бер-береһе менән мотлаҡ бүленгән күп интерьерҙар яҙа. Шул уҡ ваҡытта рәссам тәбиғи һәм орнаменталь биҙәктәр һәм буяуҙар синтезына мөрәжәғәт итә<ref>Jack Cowart and Dominique Fourcade. ''Henri Matisse: The Early Years in Nice 1916—1930''. Henry N. Abrams, Inc., 1986. стp. 47. ISBN 978-0-8109-1442-1.</ref>. [[Сергей Павлович Дягилев]] үтенесе буйынса [[1920 йыл]]да ул [[Игорь Федорович Стравинский]] музыкаһына [[Леонид Федорович Мясин]].хореографияһындағы «Һандуғас» балеты өсөн костюм һәм декорация эскиздарын эшләй. Һуңыраҡ, 1937 йылда [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович]] музыкаһына шул уҡ Леонид Мәсин хореографияһындағы «Ҡыҙыл һәм ҡара» балеты өсөн декорация эскиздары эшләй. [[1920 йыл]]дарҙа рәссамдың исеме бөтә донъя билдәлелеге ала. Уның күргәҙмәләре Америка һәм [[Европа]]ның күп кенә ҡалаларында үтә. [[1925 йыл]]дың июлендә Матисс Почетлы легион ордены кавалеры исемен ала<ref name=bio>[http://biopeoples.ru/hudozhnik/page,5,999-anri-matiss.html Биографии знаменитых людей. Анри Матисс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728224304/http://biopeoples.ru/hudozhnik/page,5,999-anri-matiss.html |date=2014-07-28 }}</ref>. [[1927 йыл]]да уның улы, Пьер Матисс, галерист булып, атаһының күргәҙмәһен [[Нью-Йорк]]та ойоштора, шул уҡ йылда рәссам Питтсбургта ''Компотница и цветы'' картинаһы өсөн Карнеги Институтының премияһын ала<ref name=bio/><ref>{{Cite web |url=http://web.cmoa.org/?page_id=51 |title=Carnegie International. |accessdate=2012-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207010710/http://web.cmoa.org/?page_id=51 |archivedate=2012-12-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207010710/http://web.cmoa.org/?page_id=51 |date=2012-12-07 }}</ref>. [[1920 йыл]]дар аҙағында Матисс башҡа рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итә, һәм европалылар менән генә түгел — француз, голланд, немец, испан, һәм эмигрант- американлылар менән дә хеҙмәттәшлек итә. Ул алдағы йылдарҙа ҡалдырған скульптураға ла әйләнеп ҡайта. [[1930 йыл]]да Альберт Понимаю, [[АҠШ]]-тан коллекция йыйыусы Матиссҡа үҙенең шәхси музейы өсөн стена декорацияһына заказ бирә. Шул уҡ йылда рәссам Таитиға килә, унда Барнс фонды өсөн декоратив панноның ике варианты өҫтөндә эшләй<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369401/Henri-Matisse Henry Matisse на сайте энциклопедии Британника]</ref>. ''Танец II'' (1932) панноһын ижад иткәндә Матисс тейешле формалар ҡырҡып алыу өсөн тәүге тапҡыр төҫлө ҡағыҙҙар ҡуллана. [[1930 йыл]]дың сентябрендә Таитинан ҡайтыр юлда ул [[АҠШ]]-тың Филадельфия эргәһендәге Мерионға Альберт Барнсҡа бара, һәм Танец II(1932—1934) триптихын эшләү өсөн уның заказын ҡабул итә<ref>[http://www.krasota.ru/krasota/articles/show.htpl?id=1512 А. В. Петухов. Дионисийский танец.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051116061630/http://www.krasota.ru/krasota/articles/show.htpl?id=1512 |date=2005-11-16 }}</ref><ref>[http://blogs.artinfo.com/modernartnotes/2012/03/matisses-barnes-dance-mural-site-specificity/ Matisse’s Barnes 'Dance' mural & site-specificity]</ref><ref>[http://galleristny.com/2012/03/matisses-the-dance-is-up-at-the-barnes-foundations-new-home/ Matisse’s 'The Dance' Is on View at the Barnes Foundation’s New Home]</ref>. [[1933 йыл]]да [[Нью-Йорк]]та рәссамдың ейәне, Пьер Матисстың улы Поль Матисс тыуа. Барнс фондына биҙәк һалыу буйынса күләмле эш ваҡытында Матисс йәш рус эмигранты Лидия Николаевна Делекторскаяны секретарь итеп ала, ул шулай уға модель булып та хеҙмәт итә. Әммә рәссамдың ҡатыны уны эштән сығарыуға ныҡыша, һәм ул эштән бушатыла. Ләкин ҡатыны барыбер айырылышыуға ғариза бирә. Матисс яңғыҙы ҡала һәм Лидия Делекторскаяны секретарь вазифаһына кире ҡайтыуын һорай<ref>[http://artinheart.ru/post/people/390.shtml Истории. Люди. Лидия Делекторская.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103309/http://artinheart.ru/post/people/390.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. Икенсе донъя һуғышы башланыу менән Матиссты туғандары АҠШ-ҡа йәки Бразилияға күсеп китеүен күндерергә маташалар<ref>Апель К. О. Матисс./Военная реальность и радость творчества. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 144.</ref>. Әммә ул Францияла, Ниццала ҡала, уны вафатына тиклем ташлап китмәй<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/22/AR2005092200996.html Phyllis Tuchman. ''Matisse the Master'' Hilary Spurling. The Washington Post, 25. September 2005]</ref>. [[1930 йыл]]дар рәссам өсөн үҙенең асыштарына йомғаҡ яһарға маташыу ваҡыты була. Тәьҫирҙе көсәйтеү өсөн, ул монументаль сәнғәткә графика алымдары күсерә, мәҫәлән, ''Розовая обнаженная'' (1935) һәм ''Натюрморт с устрицами'' (1940) картиналарында был асыҡ күренә. Шул дәүерҙең эштәрендә экзотика әҙерәк һәм күберәк ассиметрия була. Уларҙа ҡатын-ҡыҙҙар байрамса күлдәктәрҙә балаҫтар, сәскәләр һәм вазалар фонындағы креслоларҙа һүрәтләнә. Был йылдарҙа уның тарафынан гобелен өсөн эскиздар, китаптар өсөн иллюстрациялар эшләнә. Матисс Джеймс Джойстың «Улисс» романы өсөн Диссеянан күренештәр яҙа. [[1931 йыл]]дың рәссамдың иллюстрациялары менән беренсе китабы нәшер ителә. Был Стефан Малларменың шиғри йыйынтығы була. Шул осорҙағы үҙенең күп эштәрендә Матисс картиналарының сиктәрен айыра, формалар ҡыҫандар арауығына китә, Уға миҫал булып ''Музыка II'' (1939) һәм ''Румынская блуза'' (1940) картиналары тора. ===Һуңғы йылдары=== [[1941 йыл]]да Матисс эсәктәренә ауыр операция кисерә. Һаулығы насарайыу сәбәпле стилен ябайлаштырырға мәжбүр була. Көсөн һаҡлау маҡсатында ул ҡағыҙ киҫентеләренән һүрәттәр эшләү техникаһын булдыра, был уға оҙаҡ көткән һүрәт һәм төҫтөң синтезына ирешеү мөмкинлеген бирә. 1943 йылда «Джаз» китабына гуашь менән буялған киҫентеләрҙән иллюстрациялар серияһын башлай. (1947 йылда тамамлай). [[1944 йыл]]да ҡатыны һәм ҡыҙы Ҡаршылыҡ эшмәкәрлегендә ҡатнашҡаны өсөн гестапо тарафынан ҡулға алына. [[1946]]—[[1948 йыл]]дарҙа Матисс тарафынан яҙылған интерьерҙарҙың буяуы тағы тағы сиктән тыш ҡуйы була: ''«Красный интерьер, натюрморт на синем столе»'' (1947) һәм ''«Египетский занавес»'' (1948), ошондай эштәре яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ араһында контрастҡа, шулай уҡ эске һәм тышҡы араһындағы арауыҡҡа төҙөлә. * Матисстың һуңғы эше (1954) — [[1921 йыл]]да [[Нью-Йорк]]та Рокфеллер тарафынан төҙөлгән сиркәү витражы. Union Church of Pocantico Hills, New York. Ҡалған түғыҙ витраж марк Шагал тарафынан эшләнә. Рәссам [[1954 йыл]]дың 3 ноябрендә 84-се йәшендә Ницца янында Симиезала вафат була. [[Файл:Nice-Cimiez-MATISSE tombe1.jpg|thumb|left|Матисстың Ниццала ҡәбере]] ===Матисс мәҙәниәттә=== * Матисс хөрмәтенә Меркурийҙа кратер атала. * Джеймс Бонд тураһында фильмда бер персонаждың оператив псевдонимы («Казино „Рояль“» һәм «Квант милосердия»), шулай уҡ Себастьян Фолкстың ''«Дьявол не любит ждать»'' романында Рене Матисса рәссам хөрмәтенә атала. * Анри Матисстың геройы һирәкләп ''«Полночь в Париже»'', ''«Прожить жизнь с Пикассо»'' һәм ''«Модильяни»'' фильмдарында күренә ===Ҡыҙыҡлы факттар=== * Матисстың картиналарының береһе — «Les coucous, et tapis bleu rose» — 2009 йылдың февралендә Кристис йортонда аукционда шәхси коллекция йыйыусы тарафынан 32 миллион евроға һатып алына. ''Натюрморт'' рәссам тарафынан 1911 йылда яҙылған була<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2009/02/23/cultura/1235422585.html Una obra de Matisse alcanza un precio récord de 32 millones de euros]{{ref-es}}</ref>. == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Анри Матисс |Викисклад = Henri Matisse }} * [http://www.anrimatiss.ru/ AnriMatiss.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517034554/http://anrimatiss.ru/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.henri-matisse.net/ henri-matisse.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326120442/http://www.henri-matisse.net/ |date=2014-03-26 }} — Henri Matisse: Life and Work * [http://sunny-art.ru/category/anri-matiss-kartiny-po-periodam/ Около 200 работ Анри Матисса, а также его биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511061350/http://sunny-art.ru/category/anri-matiss-kartiny-po-periodam/ |date=2010-05-11 }} * [http://just-meller.livejournal.com/130963.html Аллюзии на картину «Танец» Матисса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004064839/https://just-meller.livejournal.com/130963.html |date=2023-10-04 }} '''Галереи работ''' * [http://www.if-art.com/pgallery/per/hmatisse/2.html Около 30 работ] == Әҙәбиәт == * ''Турчин В. С.'' По лабиринтам авангарда. — {{М.}}: Изд-во МГУ, 1993. {{Painter-stub}} [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:Франция скульпторҙары]] [[Категория:XIX быуат скульпторҙары]] [[Категория:XX быуат скульпторҙары]] [[Категория:Фовизм]] [[Категория:Натюрморт оҫталары]] 17ser9mugv9bmahc259ryco4t2a339s 0 59902 1305578 1280619 2026-09-16T04:56:10Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Ebeleben COA.png]] → [[File:DEU Ebeleben COA.svg]] PNG → SVG 1305578 wikitext text/x-wiki '''Бал ҡорто'''н (''[[Apidae]]'') өс йөҙҙән артыҡ гербта осратырға мөмкин. Улар төрлө мәғәнәгә эйә. Мәҫәлән: эш һөйөүсәнлек.<ref>{{Из|БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article009718.html|заглавие=Геральдика}}</ref> һәм күндәмлек.{{-1|<ref>{{китап|автор=Лакиер А. Б.|часть=§ 22 Рыбы, насекомые, пресмыкающиеся|заглавие=Русская геральдика|место=М.|издательство=Книга|год=1990}}</ref>}} Шулай уҡ, умартасылыҡ менән бәйлелеген, ошо ерлектә умартасылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен, умартасылыҡтың үҫешкәнлеген дә аңлатырға мөмкин. Бал ҡорто, белеүебеҙсә, үҙенә ҡышҡылыҡҡа бол итеп, бал йыя. Был иҡтисадты һаҡсыллыҡты кәүҙәләндерә. Ошо мәғәнәлә банкылар алтаҡталарында төшөрөлгән. == Гербтарҙағы бал ҡорттары == <gallery> Рәсем:C o a Urbano VIII.svg| [[Урбан VIII]] Рим папаһы Рәсем:Blason Jean-Jacques Régis de Cambacérès, duc de Parmes.svg|Канцлер [[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]] Рәсем:Zernov 1-122.png| [[Зерновтар]] гербы Рәсем:Kosodawlew 1-67.png| [[Козодавлевтар]] гербы Рәсем:RU COA Bihele 13-121.png [[Бихеле]] гербы Рәсем:POL COA Pracotwór.svg| [[Працотвор]] гербы Рәсем:Coat of Arms of Tambov (2008).svg| [[Тамбов]] ҡалаһы Рәсем:Coat of Arms of Rybnoye (Ryazan obl).png| [[Рыбное]] ҡалаһы Рәсем:Coat of Arms of Osa (Perm krai) (2008).jpg|[[Герб Оса]] ҡалаһы Рәсем:DEU Högersdorf COA.svg| [[Хёгерсдорф]] ҡалаһы (ГФР) Рәсем:COA Simferopol.svg| [[Симферополь]] гербы Рәсем:Dzhankoy-arms.jpg| [[Джанкой]] ҡалаһы (Крым) Рәсем:Blason Réunion DOM.svg|[[Реюньон]] гербы Рәсем:DEU Honigsee COA.svg| [[Хонигзее]] гербы (ФРГ) Рәсем:Wappen-Mainz-Bienen.jpg| [[:de:Mainzer Rad|Mainzer Rad]] (1440–1811) гербы Рәсем:Wappen Bremen 1811.svg| Наполеон ваҡытындағы [[Бремен]] гербы (1811–1813) Рәсем:DEU Ebeleben COA.svg| [[Эбелебен]] ҡалаһы гербы (ФРГ) Рәсем:Alvesta vapen.svg|[[:de:Alvesta (Gemeinde)|Alvesta Municipality]] (Швеция) коммунаһы гербы Рәсем:Arms of the City of Manchester.svg| [[Манчестер]] гербы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация |Тема = Бал ҡорттары геральдикала |Викисклад = Category:Bees in heraldry }} * {{китап|автор=Лакиер А. Б.|заглавие=Русская геральдика|год=1855|часть=Глава третья, § 22 …Рыбы, насекомые, пресмыкающиеся.|ссылка=http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=80}} * ''Fox-Davies A. C.'' A Complete Guide to Heraldry. — New York: Dodge Pub. Co., 1909.{{ref-en}} * David Engels/Carla Nicolaye (Hgg.), Ille operum custos. Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption, Hildesheim 2008 (Olms-Verlag, Spudasmata-Reihe Bd. 118). * ''Фоли Дж.'' Энциклопедия знаков и символов. М., 1997 * ''Хоул К.'' Энциклопедия примет и суеверий. М., 1998 * ''Шейнина Е. Я.'' Энциклопедия символов. М., 2001 * Энциклопедия символов, знаков, эмблем. М., 1999 == Һылтанмалар == * [http://www.histinst.rwth-aachen.de/de/index.php?id=180 Zur Homepage des Forschungsprojekts ''Ille operum custos. Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption'']{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Герб фигуралары}} [[Категория:Бал ҡорттары|*]] [[Категория:Геральдикала хайуандар|Бал ҡорттары]] mwnq5s2h26t6crt5rnsjae2op810u2r 0 68302 1305555 1253884 2026-09-15T17:46:51Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1305555 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 262-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 263-сө). Йыл аҙағына тиклем 103 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} «Смайликтар»ҙың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Ирландия}}: [[Ҡәһүә]] көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсә көнө. * {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө. * {{Флагификация|Таиланд}}: [[Музей]]ҙар көнө. * {{Флагификация|Турция}}: Ветерандар көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Өлкәндәрҙе ололау көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдова}}: Граждандар авиацияһы көнө. ** Халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Ҡорал эшләүселәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1864 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] [[Автомобиль|автомобилдәрҙең]] күтәреп ҡуйыла торған ултырғысына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. * [[1888 йыл]]: [[Бельгия]]ла тарихта тәүге тапҡыр Матурлыҡ бәйгеһе үткәрелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1893 йыл]]: [[Яңы Зеландия]]ла донъяла беренсе булып [[ҡатын-ҡыҙҙар]]ға һайлау хоҡуғы бирелә. * [[1922 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Милиция» журналы сыға башлай. * [[1931 йыл]]: [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] [[гәзит]]енең тәүге һаны донъя күрә. * [[1936 йыл]]: [[Калуга]] ҡалаһында Константин Циолковскийҙың йорт-музейы асыла. * [[1969 йыл]]: Ми-24 вертолётының беренсе осошо. * [[1982 йыл]]: Скотт Фалман төрлө селтәрҙәрҙә аралашҡанда хис-тойғоларҙы белдереү өсөн «смайлик» ҡулланырға тәҡдим итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Цюрупа Александр Дмитриевич]] (1870—8.05.1928), революция хәрәкәте, [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1898 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. 1917 йылдың июль-октябрендә [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] думаһы рәйесе, 1921—1928 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесе, эске һәм тышҡы сауҙа халыҡ комиссары. * [[Залавин Константин Петрович]] (1915—11.09.2001), совет органдары, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1942 йылдан [[Белорет]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1948 йылдан — [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы]] [[Дим районы|Дим]] һәм [[Ленин районы (Өфө)|Ленин район]] комитеттары секретары, 1958 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы]]ның еңел сәнәғәт министры. 1959—1993 йылдарҙа Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған химигы (1985). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1966, 1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1980) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы]] (1930), совет органдары ветераны, йәмәғәтсе. [[Дәүләкән районы]] [[Ҡыҙрас ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡыҙрас ауыл Советы]] башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы. * [[Акимова Светлана Семёновна]] (1945), театр актёры. 1967 йылдан Өфөләге хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры|Рус дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. 1970 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1984). * [[Вәлиева Миңзифа Таип ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны, [[Учалы]]лағы хәҙерге [[Салауат Низаметдинов]] исемендәге сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжының вокал класы буйынса уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сафуанова Гүзәл Шағбан ҡыҙы]] (1960), [[фән|ғалим]]-терапевт. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның өҫтәмә һөнәри белем биреү институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2013 йылдан гериатрия курсы менән терапия һәм дөйөм табип практикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1998 йылдан институт директорының фәнни эш буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор. (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2010) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гладышев Георгий Павлович]] (1936), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик—химик]]. 1968—1970 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] Химия институтының директор урынбаҫары. [[Химия]] фәндәре докторы (1966), профессор (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһынан. * [[Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы]] (1946), ғалим-[[Стоматология|стоматолог]], юғары категориялы табип. 1981 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984 йылдан — ортопедик стоматология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Бабурин Михаил Фёдорович]] (1907—9.09.1984, [[Скульптура|скульптор]]. СССР Художество академияһы академигы (1973). [[СССР]]-ҙың (1978) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1965). Беренсе дәрәжә [[Сталин]] премияһы лауреаты (1950). * [[Сухов Иван Степанович]] (1907—13.10.1976), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә, 1939 йылда Көнбайыш Белоруссияла хәрби хәрәкәттәрҙә, 1939–1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1939). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лозин Евгений Валентинович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|тау инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең технологик бүлек начальнигы, 2002—2003 йылдарҙа баш геологы, бер үк ваҡытта 1990—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1995—2005 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), геология-минералогия фәндәре докторы (1994), профессор (2000). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Сәнәғәт һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2007). Сығышы менән [[Грозный]] ҡалаһынан. * [[Рудь Анатолий Григорьевич]] (1937), инженер-механик, рационализатор. 1967—2002 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1989), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Урал Хәмит улы]] (1937—1997), ғалим-[[тарих]]сы, [[Педагогика|педагог]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1967 йылдан КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1975 йылдан [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Айһай-Мөрсәләй]] ауылынан. * [[Сергеева Лариса Александровна]] (1947), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Филология]] фәндәре докторы (2005), профессор (2009). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Гордеев Михаил Викторович]] (1957), ғалим-фитотерапевт. Башҡортостан Фитотерапевтар ассоциацияһының вице-президенты, Рәсәй Фитотерапевтар йәмғиәтенең президиум ағзаһы, фитоүҙәктәр селтәрен булдырыусы, «Здравница травника Гордеева М. В.» фитоүҙәген нигеҙләүсе. [[Биология]] фәндәре кандидаты (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ дауалаусыһы. * [[Дегтярева Ирина Викторовна]] (1957), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2014—2016 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның Иҡтисад һәм идара итеү институты директоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. * [[Петрова Татьяна Юрьевна]] (1957), [[йыр]]сы (сопрано), педагог. 1979—1993 йылдарҙа «Москонцерт» берекмәһе солисы, бер үк ваҡытта 1985—1997 йылдарҙа хәҙерге Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы, 2002 йылдан — М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге Мәскәү музыка-педагогия институты уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1992), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997) артисы, Ленин комсомолы премияһы (1982) һәм Бөтә Рәсәй халыҡ музыкаһы конкурсы (Мәскәү, 1979) лауреаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]] Артём районы Буланаш ҡасабаһынан. * [[Ғималетдин Яруллин]] (1957), журналист. 2003—2017 йылдарҙа «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2014). * [[Нәсертдинов Илгиз Диҡҡәт улы]] (1962), иҡтисадсы, муниципаль хеҙмәткәр. 1998 йылдан [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Өфө ҡалаһы биләмәләрендәге территориаль финанс идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]], Рәсәйҙең финанс хеҙмәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] Ҡыҙыл Яр ауылынан. * [[Мещерякова Светлана Алексеевна]] (1967), ғалим-фармацевт. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2012 йылдан [[химия|дөйөм химия]] кафедраһы мөдире. Фармацевтика фәндәре докторы (2016). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Яппарова Рәзилә Әҡсән ҡыҙы]] (1967), мәғариф алдынғыһы. 1990 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең немец теле уҡытыусыһы һәм директор урынбаҫары; 1995 йылдан [[Дүртөйлө]]ләге хәҙерге 2-се лицей уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996—2000 йылдарҙа директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Итәй ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәбибуллин Мөхәррәм Нәсибулла улы]] (1913—1992), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район ауылдарының элекке клуб мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ауырғазы районы [[Иҫке Ибрай]] ауылынан. * [[Модина Клавдия Фёдоровна]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Новый путь» колхозы һауынсыһы, 1970—1993 йылдарҙа — иҫәпсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Турдаков ауылынан. * [[Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы]] (1948), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]] табибы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1984 йылдан — Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы, 1996 йылдан — «Башфармация» предприятиеһының генераль директоры; 2007 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм Башҡорт АССР ының (1984) атҡаҙанған табибы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Пешкова Наталья Петровна]] (1954), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан — сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2002), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1724]]: Никита Демидов, [[Рәсәй Империяһы]] сәнәғәтсеһе, меценат, [[Урал]]дағы эре заводтар хужаһы. * [[1725]]: Жозеф Дюплесси, [[Франция]] рәссамы, портрет оҫтаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1730]]: Огюстен Пажу, Франция [[Скульптура|скульпторы]], [[классицизм]] вәкиле. * [[1749]]: Жан-Батист-Жозеф Деламбр, Франция астрономы. * [[1887]]: Вера Паше́нная, [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1937). * [[1911]]: Уильям Джералд Голдинг, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1983). * [[1920]]: Александр Локшин, СССР композиторы. * [[1920]]: Карен Хачатурян, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, педагог, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.}} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1935]]: Константин Эдуардович Циолковский, [[Рәсәй Империяһы]] һәм [[СССР]] ғалимы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И19]] [[Категория:19 сентябрь]] sofm2cf7okmmk0x92l1ee6fw0jppah3 0 68326 1305548 1253810 2026-09-15T16:15:58Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1305548 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898]]: Хәҙерге [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934]]: [[СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947]]: [[АҠШ]]-та {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледжы уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] p0afyw7f9d0fp0af6d1a0j104bhttcp 1305549 1305548 2026-09-15T17:29:07Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305549 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898]]: Хәҙерге [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934]]: [[СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947]]: [[АҠШ]]-та {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледжы уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] rq6xrz3fmw72kopr7slhonql40mxlrt 1305550 1305549 2026-09-15T17:33:19Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305550 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898]]: Хәҙерге [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934]]: [[СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947]]: [[АҠШ]]-та {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледжы уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), филолог-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] lfw14c46dbol4m23g70vxn7ezhui8uc 1305551 1305550 2026-09-15T17:37:13Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305551 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898]]: Хәҙерге [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934]]: [[СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947]]: [[АҠШ]]-та {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледж уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), [[Филология|филолог]]-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Зырянов Евгений Анатольевич]] (1961), педагог. [[Балаҡатай районы]]ның Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] ej58ihpg4eo95iz42wuxl0nwb6mjpam 1305552 1305551 2026-09-15T17:40:04Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү 1305552 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793 йыл]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810 йыл]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851 йыл]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918 йыл]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954 йыл]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008 йыл]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледж уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), [[Филология|филолог]]-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Зырянов Евгений Анатольевич]] (1961), педагог. [[Балаҡатай районы]]ның Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] 1ctrtn50qe6d7du7y4zmagzsnbcwyn5 1305553 1305552 2026-09-15T17:40:39Z Айсар 10823 /* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү 1305553 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793 йыл]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810 йыл]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851 йыл]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918 йыл]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954 йыл]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008 йыл]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледж уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), [[Филология|филолог]]-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Зырянов Евгений Анатольевич]] (1961), педагог. [[Балаҡатай районы]]ның Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709 йыл]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819 йыл]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] 42f98qiilsvluj2rhrbkckf6p26ugzq 1305554 1305553 2026-09-15T17:42:33Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү 1305554 wikitext text/x-wiki '''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө. ** Бамбук көнө. ** [[Һут]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө. ** Беренсе мөхәббәт көнө. ** Гимнастика көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө. * {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1793 йыл]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з * [[1810 йыл]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1851 йыл]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1898 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. * [[1918 йыл]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай. * [[1934 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Милләттәр Лигаһына инә. * [[1943 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1947 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола. * [[1954 йыл]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1978 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла. * [[2008 йыл]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. * [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы. * [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледж уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре. * [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), [[Филология|филолог]]-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Зырянов Евгений Анатольевич]] (1961), педагог. [[Балаҡатай районы]]ның Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал» колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан. * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003). * [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан. * [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1709 йыл]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]]. * [[1819 йыл]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783 йыл]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]]. * [[1911 йыл]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964 йыл]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы. * [[2002 йыл]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәйҙең атҡаҙанған]] (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] артисы (1989). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И18]] [[Категория:18 сентябрь]] cfqakbzrqhx6ian836xm4lz2qx9a61o 0 71621 1305592 1284823 2026-09-16T06:46:02Z Айсар 10823 /* Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальниктары */ 1305592 wikitext text/x-wiki {{Орган исполнительной власти |название = Рәсәй Федерацияһы<br> Федераль именлек хеҙмәте |сокращение = ФСБ России |страна = Рәсәй |эмблема = Emblem of Federal security service.svg |ширина эмблемы = |подпись эмблемы = Федераль именлек хеҙмәте эмблемаһы |печать = |ширина печати = |подпись печати = |изображение = Flag of Federal security service.svg |ширина изображения = |подпись изображения = Федераль именлек хеҙмәте флагы |дата создания = |предшественник1 = |предшественник2 = |предшественник3 = |предшественник4 = |дата упразднения = |преемник = |подчинение = [[Рәсәй Президенты]] |штаб-квартира = [[Мәскәү]], Лубянка магазины, 2 |region_code = RU |сотрудников = |бюджет = |имя главы1 = Александр Васильевич Бортников |должность главы1 = Директор |имя главы2 = |должность главы2 = |вышестоящее ведомство = [[Рәсәй Президенты]] |сайт = [http://www.fsb.ru/ www.fsb.ru] |раздел примечаний = |карта = |ширина карты = |подпись карты = }} [[Файл:Lubyanka Building.jpg|thumb|330px|[[Мәскәү]]ҙең Лубянка майҙанында<br> Рәсәй Федераль имәнлек хеҙмәте урынлашҡан бина]] Чурки, убейте их=> мы вам их отдаем. убейте вохрушек, в храмиках перекрестышей недобитышей, в пскове новгороде литве латвии хохлочичи немчуры поганой недобитой врагов народа, побирающихся. И мы подарим Вам их тенге, напижженные квартиры, вражескую автотехнику, спижженные здания=>''Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәте''' ({{lang-ru|Федеральная служба безопасности Российской Федерации}}). одежду отобрать, психушки взорвать, аэродромы срыть, вохрушек запиздить до смерти вышвырнув на передовую. самолеты сбить, вышки натовкой связи завалить, кабели порвать, вокзалы отравить, дороги уничтожить со всякой нечистью типа кассир вохрушка контра. В плен не брать, застенки заборы убрать и прололомить черепа. Натовские вражеские магазинчики с гэбней типа дикси шведожыд, магнит немчура, перекрестыш клопус немчура, лошан чурка, икея нато сжечь заживо срыть и взорвать с набежавшими полицаями. Они тупы, ссыкливы, в эсэсовской форме, немногочисленны, легко протыкаются ножами, убиваются из пулеметов, гранат противотанковых и т.д. за жукова! За Рокоссовского! Вперед! Убить их всех с гауляйтерами, ментами, беглыми, мерами и перами, комсомольскими парашными выблядками, их высерками. И забирайте у них все., оно ваше, заработанное.. Это огромное удовольствие убить полицая, его высера, паспортистку, фэсбешника вохрушку обосравшегося, почтовика, банкира спербанка, мента из увд, кассира в ментовской форме натовских точек, христосиков комсомольцев выблядков, вохрушку из психушки, придорожную гадину ворюгу в трусселях эсэсовских, презика хлопнуть в самолете спижженном, заставить их носить намордники, училку в классе казарменной, мэдика дебила наворовавшего пиндосовского предателя, на козлах китайских паразитов на теле народа.. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге ғәмәлдәге дәүләт (конституцион) ҡоролошҡа ҡаршы енәйәттәргә юл ҡуймауға һәм эшләнгәндәрен асыуға, дәүләттең тышҡы һәм эске именлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлегенең норматив-хоҡуҡи базаһын Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы, Рәсәй Федерацияһының «Федераль именлек хеҙмәте тураһында»ғы Законы (1995) тәшкил итә. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт именлеге органдарының төп бурыстары: # Рәсәй Федерацияһының директив органдарын дәүләт именлегенә янаған хәүефтәр тураһында иҫкәртеү; # сит илдәрҙең махсус хеҙмәттәре һәм ойошмаларының, айырым кешеләренең разведкалау һәм башҡа төр эшмәкәрлеген асыҡлау, иҫкәртеү һәм булдырмау; # терроризм һәм диверсия эшмәкәрлегенә ҡаршы көрәш алып барыу; # дәүләт власы органдары менән берлектә ойошҡан енәйәтселеккә, коррупцияға, контрабандаға, енәйәтсел килемдәрҙе легалләштереүгә, халыҡ миграцияһына ҡағылышлы закон боҙоуҙарға, ҡорал, һуғыш припастары, наркотик һәм психотроп матдәләр, мәғлүмәтте йәшерен юл менән алыу өсөн ҡулланыла торған техник саралар әйләнешенә ҡаршы көрәшеү; # көс ҡулланып, конституцион ҡоролошто үҙгәртеү, власты баҫып алыу йә ҡулда тотоу маҡсатын ҡуйған ҡораллы фетнәләрҙе ойоштороуға ҡаршы тороу; # үҙ вәкәләттәре сиктәрендә дәүләт серенә индерелгән мәғлүмәттәрҙе һаҡлау; # Рәсәй Федерацияһы именлеге, уның иҡтисады, фәнни техник һәм оборона потенциалын күтәреү мәнфәғәттәрендә үткәрелеүсе сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа дәүләт власы органдарына булышлыҡ итеү һ.б. == Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы == Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы ({{lang-ru|Управление ФСБ России по Республике Башкортостан}}) — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең территориаль органы. Дәүләт именлеге органдары дәүләттең хоҡуҡ һаҡлау системаһының өлөшө булып тора. 2011 йылдан алып Федераль именлек хеҙмәте һәм башҡа федераль органдарҙың территориаль идаралыҡтары вәкилдәре Башҡортостандың контроль-иҫәп палатаһы Коллегияһы составына индерелә ала. Был турала закон проектын [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаттары 2011 йылда Бюджет, һалым, финанстар һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет ултырышында хуплап сыҡты. === Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы === Башҡортостанда тарихтары 1918 йылдың 17 мартынан башлана: был көндә ВЧК (Всероссийская Чрезвычайная комиссия) составында Өфө губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы (Уфимская губЧК) ойошторолған. Уның рәйесе итеп [[Петр Зенцов]] тәғәйенләнә. 1919 йылда Башҡорт автономиялы республикаһы төҙөлгәс, ул саҡтағы [[Бәләкәй Башҡортостан]] сиктәрендә БашЧК эшләй башлай. Уның етәксеһе Әхмәҙулла Биишев була. Был ваҡытта башлап ВЧК органдарының функциялары һиҙелерлек киңәйтелә: улар разведка, сәйәси эҙләнеү, шпиондар һәм советтарға ҡаршы подполье менән әүҙем көрәш ойоштора. 1922 йылдың 6 февралендә ВЧК органдары РСФСР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы (Государственное политическое управление при НКВД РСФСР) итеп үҙгәртелә. Шул уҡ йылда, Өфө губернаһы [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] составына ингәс, ике именлек органы бергә ҡушыла һәм БашГПУ-ға әйләнә. 1923 йылдың 2 ноябрендә ГПУ органдары СССР Халыҡ Комиссариаты ҡарамағындағы Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (Объединенное Государственное Политическое Управление (ОГПУ) при СНК СССР) итеп үҙгәртелә. 1934 йылдың 1 июлендә ОГПУ-ның исеме Главное управление госбезопасности (ГУГБ) при НКВД СССР булып китә. Быға бәйле республиканың именлек органдары атамаһы ла алмашынып тора. Был йылдарҙа республика именлек органдарын етәкләүселәр: ==== Өфө Губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы ==== # П. И. Зенцов (04-07.1918), # А. П. Павлуновский (12.1918-04.1919), # Н. А. Долгирев (06-07.1919), # С. Т. Галкин (07.1920-07.1922), # А. Е. Белогуров (07.1922-1923). ==== Башҡортостан өлкә Ғәҙәттән тыш комиссияһы ==== # А. А. Биишев (03-06.1919), # С. Ш. Мурзабулатов (06.1919-01.1920), # Ф. Н. Тухватуллин (03-05.1920), # С. С. Лобов (06-12.1920), # И. Д. Каширин (12.1920-04.1921), # П. В. Гузаков (04-10.1921), # Н. Л. Волленберг (12.1921-04.1923), # А. С. Ермолаев (05.1923-12.1926), # В. И. Музыкант (12.1926-02.1928), # Н. А. Извеков (02.1928-04.1929), # Н. П. Зеликман (04.1929-1930), # М. С. Погребинский (1930—1934). ==== БАССР эске эштәр (дәүләт именлеге) халыҡ комиссарҙары ==== # Н. П. Зеликман (1934—1937), # С. А. Бак (04-09.1937), # А. А. Медведев (09.1937-1938), # А. Г. Соколов (1939—1945), # Д. Р. Быков (06.1945-1946). ==== БАССР дәүләт именлеге министрҙары ==== # Д. В. Ҡасимов (1946—1953), # К. Ф. Фирсанов (1953—1954). ==== БАССР Дәүләт именлеге комитеты (КГБ-һы) рәйестәре ==== # П. П. Матвиевский (1954 йылдан алып), # В. Г. Соколов (1956 йылдан алып), # Я. П. Никулькин (1961 йылдан алып), # Г. А. Нагорный (1962 йылдан алып), # А. П. Рогозин (1967 йылдан алып), # А. Н. Лебедев (1969 йылдың декабренән алып), # И. А. Маркелов (1970 йылдан алып), # Л. Н. Чириков (1974 йылдың июненән алып), # В. Г. Мищенко (1979 йылдың декабренән алып), # В. А. Поделякин (1987—1991 йылдар). ==== Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальниктары ==== # В. П. Наумов (1991 йылдың июненән алып) # В. В. Евтушенко (1997 йылдың алып) # И. В. Черноков (2002 йылдың мартынан алып) # В. Н. Палагин (2008 йылдын алып) # Гайденко Олег Николаевич (2013 йылдың октябрь айынан) # Серышев Юрий Валентинович (2018 йылдың майынан)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1159395-upravlenie-fsb-rossii-po-respublike-bashkortostan-vozglavil-yuriy-seryshev/. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 17 май]{{ref-ru}}{{V|17|05|2018}}</ref> # И. В. Кочнев (2023 йылдан) # Р. П. Плотников (2026 йылдың сентябренән)<ref>{{cite web|author=Ксения Калинина|datepublished=15 сентября 2026 года |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-09-16/roman-plotnikov-vozglavil-ufsb-po-bashkirii-4663891|title=Роман Плотников возглавил УФСБ по Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-16}}{{ref-ru}}</ref>. == Адресы һәм бәйләнеш телефондары == * 450000, Башҡортостан Республикаһы, [[Өфө]] ҡалаһы, Крупская урамы, 19 * Телефон: 8(3472) 72-99-44 (дежур хеҙмәте) * Ышаныс телефоны: 8 (3472) 73-73-72 * Электрон почта (e-mail: ufsb@fsb.ru. == Сығанаҡтар == * «От губЧК до ФСБ».Сборник очерков.-Уфа: Китап,2003.-280 с. * http://tv-rb.ru/bash/novosti/va-i-alar/federal-imenlek-khe-m-te-idaraly-ynda-k-nekm-l-r-t/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103113932/http://tv-rb.ru/bash/novosti/va-i-alar/federal-imenlek-khe-m-te-idaraly-ynda-k-nekm-l-r-t/ |date=2017-01-03 }} * http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/5061-d-l-t-imenlege-organdary{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5061-d-l-t-imenlege-organdary}} {{V|5|02|2019}} * [http://www.fsb.ru/fsb/regions.htm Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы] * [http://www.bashinform.ru/bash/250705/#ixzz2zM8aALjV "Биатлон"да Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең саңғы буйынса чемпионаты старт алды] * [http://www.bashinform.ru/bash/330962/#ixzz2zM8p1KzK Федераль именлек хеҙмәте вәкиле Башҡортостан Контроль-иҫәп палатаһы составына инде] * [https://fb.ru/article/370095/generalyi-fsb-familii-doljnosti-rukovodstvo-federalnoy-slujbyi-bezopasnosti-rossiyskoy-federatsii?ysclid=lb7ua6dlfh298078097 Генералы ФСБ: фамилии, должности. Руководство Федеральной службы безопасности Российской Федерации] {{Федераль министрлыҡтар, агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр}} [[Категория:Башҡортостан буйынса Рәсәй дәүләт органдары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт органдары]] tsjkojc7r6yobbohmihhuac9tdnvyw0 0 101688 1305571 1050151 2026-09-16T02:53:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305571 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ангара |Национальное название = bua/Ангар мγрэн |Изображение = Angara River2.jpg |Подпись изображения = |Длина = 1779 |Площадь бассейна = 1039000 |Бассейн = Йәнәсәй/Кара диңгеҙе |Расход воды = 4530<ref name="tatarka">[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6459 Angara At Tatarka], ''R-Arcticnet V4.0''</ref> |Место измерения = |Исток = Байкал |Местоположение истока = |Высота истока = 456<ref name="disco">[http://www.russiadiscovery.ru/russia/3336/5106.html Река Ангара], ''RussiaDiscovery''</ref> |Координаты истока = 51/52/0/N/104/49/10/E |Устье = Йәнәсәй |Местоположение устья = |Высота устья = 76 |Координаты устья = 58/6/0/N/93/0/0/E |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Иркутск өлкәһе,Красноярск крайы |Позиционная карта = Россия Сибирский ФО |Район = }} '''Ангара́''' ({{lang-bua|Ангар мүрэн}})<ref>[http://baikalarea.ru/pribaikal/reki/angara/otkudaangara.htm Откуда пошла Ангара. Ангара. Байкальский край — информационно-краеведческий портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629050159/http://baikalarea.ru/pribaikal/reki/angara/otkudaangara.htm |date=2018-06-29 }}</ref> — Көнсығыш [[Себер]]ҙәге йылға, [[Йәнәсәй]]ҙең уң ҡушылдығы, [[Байкал]] күленән сыҡҡан берҙән-бер йылға<ref>{{ВТ-ВЭС|Байкальское озеро}}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Иркутск өлкәһе]] һәм [[Красноярск крайы]] территориялары буйлап аға. == География == [[Файл:Angara.png|thumb|left]] Оҙонлоғо — 1779<ref name='ГВР'>{{ГВР|204716|Река АНГАРА}}</ref> км. Бассейн майҙаны 1039 мең<ref name='ГВР'/> км², шул иҫәптән [[Байкал]] күле бассейны майҙанын һанамайынса — 468 мең км²<ref name="tatarka"/><ref name="irkutsk">[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6453 Angara At Irkutskaya GES], ''R-Arcticnet V4.0''</ref>. Ангара инешенә һыу сығымы — {{nobr|1 855 м³/с}}, Братскта — 2814 (14200-гә тиклем), Богучаныла — 3515 м³/с, тамағында — {{nobr|4 530 м³/с}} тәшкил итә<ref name="tatarka"/><ref name="irkutsk"/><ref name="a">[http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/part'4/FORMER%20USSR/RUSSIA/Angara%20at%20Boguchany.html Angara at Boguchany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124183505/http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/part'4/FORMER%20USSR/RUSSIA/Angara%20at%20Boguchany.html |date=2009-11-24 }}, ''UNESCO: Water resources''</ref><ref name="bratsk">[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6457 Angara At Bratskaya GES], ''R-Arcticnet V4.0''</ref>. Төп ҡушылдыҡтары: * уң — Илим, Чадобец, Иркинеева, Каменка, Ката, Куда, Оса, Ида; * һул — Тасеева, Иркут, Китой, Белая, Ока, Ия, Кова, Мура<ref name="с">{{статья |автор = А. А. Соколов | заглавие = Глава 23. Восточная Сибирь | оригинал = | ссылка = http://www.abratsev.narod.ru/biblio/sokolov/p1ch23b.html | автор издания = | издание = Гидрография СССР | тип = | место = | издательство = | год = 1954 г. | выпуск = | том = | номер = | страницы = | isbn = }}</ref>. Йылғала 4 гидроэлектростанция төҙөлгән, улар Ангара ГЭС каскадын тәшкил итә: Иркутск, Братск, Усть-Илимск һәм Богучаны ГЭС-тары. Ангара буйындағы ҡалалар: [[Иркутск]], Ангарск, Усолье-Сибирское, Свирск, Братск, Усть-Илимск. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Бурыкин А. А.'' [http://www.tuva.asia/journal/issue_2-3/3795-burykin.html Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири] // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Ангара}} * [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0179.htm ''Ангара'' в «Словаре современных географических названий»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|часть=Исток Ангары (физическая карта, масштаб 1:500 000)|заглавие=Национальный атлас России|ссылка часть=http://национальныйатлас.рф/cd1/247.html|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|том=1|страницы=247|страниц=496|тираж=3000|isbn=5-85120-217-3}} * {{книга|часть=Братское и Усть-Илимское водохранилища (физическая карта, масштаб 1:1 000 000)|заглавие=Национальный атлас России|ссылка часть=http://национальныйатлас.рф/cd1/246.html|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|том=1|страницы=246|страниц=496|тираж=3000|isbn=5-85120-217-3}} * [http://baikalarea.ru/pribaikal/reki/angara/dvaimeny.htm Ангара — река с двумя именами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729021139/http://baikalarea.ru/pribaikal/reki/angara/dvaimeny.htm |date=2013-07-29 }}, ''Байкальский край — информационно-краеведческий портал'' * [http://autorsite.narod.ru/Irk/Angara.html АНГАРА], ''AutorSite'' * [http://library.istu.edu/baikal/vsp/publ/91-2-16.htm Пожалейте Ангару!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917221609/http://library.istu.edu/baikal/vsp/publ/91-2-16.htm |date=2011-09-17 }} * [http://www.magicbaikal.ru/ecology/openletter.htm Зона экологического бедствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625111936/http://www.magicbaikal.ru/ecology/openletter.htm |date=2011-06-25 }} * [http://my-irk.ru/angara.html Легенда о реке Ангаре] [[Категория:Ангара]] [[Категория:Йәнәсәй ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Иркутск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Красноярск крайы йылғалары]] [[Категория:Ангара-Байкал бассейны округы йылғалары]] {{hydro-stub}} rtf30oja6vido2ieuav7yqsgej2hkgh 0 103217 1305546 968621 2026-09-15T13:21:09Z Elekes Andor 48929 |изображение = Fred Astaire.png 1305546 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Фред Астер |оригинал имени = Fred Astaire |изображение = Fred Astaire.png |ширина = 240px |описание изображения = <small>Студийная фотография, 1941 йыл</small> |имя при рождении = Фредерик Аустерлиц |дата рождения = 10.5.1899 |место рождения = Омаха, {{ТУ|Небраска}}, [[АҠШ]] |дата смерти = 22.6.1987 |место смерти = {{ВБУ|Лос-Анджелес}}, АҠШ |профессия = {{актёр|АҠШ|АҠШ телевидениеһы|XX быуат}}, {{йырсы|АҠШ|XX быуат}}, [[бейеүсе]] |гражданство = {{US}} |годы активности = 1904—1981 |направление = |киностудия = |награды = Голливудтың дан аллеяһы, йондоҙ 6756 }} '''Фред Астер''' ({{lang-en|Fred Astaire}}; тулы исеме Фредерик Аустерлиц, {{lang-en|Frederick Austerlitz}}); [[10 май]] [[1899 йыл]] — [[22 июнь]] [[1987 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры, [[бейеүсе]], хореограф һәм йырсы, Голливуд йондоҙо, кинолағы музыкаль жанрҙарҙың мәшһүр бер оҫтаһы. Уның театр һәм кинематографиялағы эшмәкәрлеге 76 йыл арауығын ала. Был осор эсендә Астер 31 музыкаль фильмда уйнай. Фред Астер исеме йыш ҡына 1933 йылдан алып 1949 йылға тиклем музыкаль комедия жанрын «баштүбән әйләндергән» 10 фильмда бергә төшкән Джинджер Роджерс исеме менән бергә телгә алына. Бергәләп төшкән тәүге фильмы — 1933 йылда төшөрөлгән «Риоға осоу» ({{lang-ru|«Полёт в Рио»}}, {{lang-en|«Flying Down to Rio»}}) фильмы була. 1934 йыл төшөрөлөп, Фред менән Джинджер төп ролдә уйнаған «Ирҙән айырылған шаянҡай» («Весёлая разведённая», «The Gay Divorcee») фильмы икенсеһе була. Баланчин, [[Рудольф Нуриев|Нуриев]]… кеүек XX быуаттың иң бөйөк бейеүселәренә лә уның йоғонтоһо көслө була. Бынан тыш, Фред Астер мюзикл жанрына иң ныҡ йоғонто яһаусы бейеүсе булып иҫәпләнә, айырыуса, кинола һәм телевидениела. Америка кино сәнғәте институты (Американский институт киноискусства) булдырған Голливуд тарихындағы мәшһүр кино йондоҙҙары исемлегендә ул бишенсе тора. == Поп-мәҙәниәттә == * Астер [[The Beatles|Битлз]] төркөмөнөң «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» альбомы тышлығында төшөрөлгән. * Башҡа кино легендалары менән бер рәттән [[Мадонна (певица)|Мадоннаның]] [[Vogue (песня)|Vogue]] йырында телгә алына, был йыр «Дьявол носит Prada» фильмына саундтрек булып тора. * Актёр [[Стивен Кинг|Стивена Кингтәң («[[Долгая прогулка]]», «[[Тёмная Башня (книга, 2004)|Темная Башня]]», «[[Бессонница (книга)|Бессонница]]» һәм [[Курт Воннегут|Курта Воннегуттың]] («[[Синяя борода (роман)|Синяя борода]]») китаптарында йыш ҡына телгә алына. * Жаклин Сьюзандың «Долина кукол» китабында бер нисә тапҡыр телгә алына. * «James» төркөмөнөң «Just Like Fred Astaire» тигән йыры бар. * [[Федерико Феллини]] фильмының геройҙары [[Джинджер һәм Фред]] Амелия Бонетти (Джульетта Мазина) һәм Пино Ботичелло ([[Марчелло Мастроянни]]), дуэт менән сығыш яһап, легендар голливуд бейеүселәре — Джинджер Роджерс һәм Фред Астерҙан үҙҙәренә псевдонимдарҙы һәм ижади манераны үҙләштереп ала. * «[[Трио из Бельвилля]]» йәнһүрәтендә ҡатнаша. * Америка йырсыһы Элис Полдың «The World Ain`t Slowin Down» йырында шундай һүҙҙәр бар: «I’ll be dancing like Fred Astaire» * Tape Five төркөмөнөң «Geraldines Routine» йырында шундай һүҙҙәр бар: «Spin around like Fred Astaire». * [[Queen]] төркөмөнөң «[[Man on the Prowl]]» йырында шундай һүҙҙәр бар: «I wanna teach my baby dancing, But I ain’t no Fred Astaire». * «[[Оскар (кинопремия, 2017)|Оскар 2017]]» кинопремияһының лонг-битенә эләккән Рәсәй-әрмән ҡыҫҡа метражлы «Бравист» фильмында төп герой тарафынан телгә алына<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9qxfk6Yj4w4|title=Bravoman (БРАВИСТ) режиссёр Эвелина Барсегян - короткометражный комедия cмотреть онлайн полностью|author=Evelina Barsegian|accessdate=2019-02-03}}</ref>. == Фильмография == {{Кол|2}} * [[1933]] — «Танцующая леди» / ''Dancing Lady'' * [[1933]] — «Полёт в Рио» / ''Flying Down to Rio'' * [[1934]] — «Весёлая разведённая» / ''The Gay Divorcee'' * [[1935]] — «Роберта» / ''Roberta'' * [[1935]] — «Цилиндр» / ''Top Hat'' * [[1936]] — «Следуя за флотом» / ''Follow the Fleet'' * [[1936]] — «Время свинга» / ''Swing Time'' * [[1937]] — «Потанцуем?» / ''Shall We Dance'' * [[1937]] — «Девичьи страдания» / ''A Damsel in Distress'' * [[1938]] — «Беззаботные» / ''Carefree'' * [[1939]] — «История Вернона и Айрин Касл» / ''The Story of Vernon and Irene Castle'' * [[1940]] — «Бродвейская мелодия 40-х» / ''Broadway Melody of 1940'' * [[1940]] — «Второй хор» / ''Second Chorus'' * [[1941]] — «Ты никогда не будешь богаче» / ''You’ll Never Get Rich'' * [[1942]] — «Праздничная гостиница» / ''Holiday Inn'' * [[1942]] — «Ты никогда не была восхитительнее» / ''You Were Never Lovelier'' * [[1943]] — «До самого неба» / ''The Sky’s the Limit'' * [[1945]] — «Иоланта и вор» / ''Yolanda and the Thief'' * [[1946]] — «Безумства Зигфилда» / ''Ziegfeld Follies'' * [[1946]] — «Синие небеса» / ''Blue Skies'' * [[1948]] — «Пасхальный парад» / ''Easter Parade'' * [[1949]] — «Парочка Баркли с Бродвея» / ''The Barkleys of Broadway'' * [[1950]] — «Три коротких слова» / ''Three Little Words'' * [[1950]] — «Давайте потанцуем» / ''Let’s Dance'' * [[1951]] — «Королевская свадьба» / ''Royal Wedding'' * [[1952]] — «Красавица Нью-Йорка» / ''The Belle of New York'' * [[1953]] — «Театральный фургон» / ''The Band Wagon'' * [[1955]] — «Длинноногий папочка» / ''Daddy Long Legs'' * [[1957]] — «Забавная мордашка» / ''Funny face'' — ''Дик Эйвери'' * [[1957]] — «Шёлковые чулки» / ''Silk Stockings'' * [[1959]] — «На берегу» / ''On the Beach'' * [[1961]] — «В его приятной компании» / ''The Pleasure of His Company'' * [[1962]] — «Тридцать три несчастья» / ''The Notorious Landlady'' * [[1964]] — «Париж, когда там жара» / '' Paris — When It Sizzles'' * [[1968]] — «Радуга Финиана» / ''Finian’s Rainbow'' * [[1969]] — «Бег Мидаса» / ''Midas Run'' * [[1974]] — «Ещё один разок» / ''Just One More Time'' (камео) * [[1974]] — «Вот это развлечение!» / ''That’s Entertainment!'' (рассказчик) * [[1974]] — «Ад в поднебесье» / ''The Towering Inferno'' * [[1975]] — «Рёв льва снова» / ''The Lion Roars Again'' * [[1976]] — «Вот это развлечение!, часть 2» / ''That’s Entertainment, Part II'' (рассказчик) * [[1976]] — «Отважные доберманы» / ''The Amazing Dobermans'' * [[1977]] — «Сиреневое такси» / ''Un taxi mauve'' * [[1981]] — «История с привидениями» / ''Ghost Story'' * [[1985]] — «Джордж Стевенс: Поездка кинопроизводителя» / ''George Stevens: A Filmmaker’s Journey'' (документальный) {{конец кол}} == Һылтанмалар == * {{imdb name | id=0000001 | name=Фред Астер}} * {{ibdb|30283|Фред Астер}} * [http://www.kinopoisk.ru/name/154895/ Фильмография Фреда Астера] на сайте КиноПоиск * [http://www.walkoffame.com/fred-astaire Hollywood. Walk Of Fame] {{ВС}} [[Категория:Голливудтың дан аллеяһы]] [[Категория:XX быуат бейеүселәре]] [[Категория:АҠШ бейеүселәре]] [[Категория:«Эмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Артистар псевдонимдары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ мюзиклының актёрҙары]] {{actor-stub}} 763kmrk1nhgnrhwe66xuizcqpi56z3h 0 103805 1305567 1281377 2026-09-16T02:16:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305567 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алматы'''<ref name="Rus_President_about_name">[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» <br /> В Казахстане официальное название города — «Алматы», в России — «Алма-Ата»</ref><ref name="Rusreestr_about_name">Росреестр о наименовании города Алма-Ата</ref><ref>[http://www.almaty.kz Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}</ref> ({{lang-kk|{{Audio|Kk-almaty.ogg|Алматы}}}}'');'' 1921 йылға тиклем — '''Верный'''; [[Урта быуаттар|Урта быуатта]] Алматыу, Алмалыу) — Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһы, мәҙәни башҡалаһы, шулай уҡ «Көньяҡ баш ҡалаһы» атамаһы менән дә билдәле. 2023-төң {{Comment|ҡарасайында|Октябрь|Октябрь}}, ҡала халҡы 2&nbsp;211&nbsp;198 кеше булды<ref>https://stat.gov.kz/api/iblock/element/103088/file/kk/</ref>. == Статусы == 1927 йылдан 1936 йылға тиклем Алматы Ҡаҙаҡ АССР-ның икенсе [[баш ҡала]]һы, 1936—1991 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ның баш ҡалаһы, 1991—1997 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының иң ҙур ҡалаһы һанала. Республиканың мәҙәни, финанс-иҡтисади үҙәге, шулай уҡ берҙән-бер миллионер ҡала. Алматы Иле Алатау битләүенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, үҙенсәлекле, йомшаҡ климатлы һауа, ғәҙәти булмаған яҡшы экология торошо менән үҙенсәлекле. 1997 йылда баш ҡаланы Аҡмолаға (1998 йылдың 6 майынан — [[Астана]]) күсерәләр, Алматыға «Көньяҡ Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы» статусы нығытыла. Шул ваҡыттан башлап был термин матбуғатта йыш ҡулланыла<ref name="kazakhstanlive.ru">[http://www.kazakhstanlive.ru/citys/almata/ Южная столица Казахстана — Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427091035/http://www.kazakhstanlive.ru/citys/almata |date=2010-04-27 }}</ref>. == Атамаһы == Һуңғы Урта быуаттарҙа был ерҙә төрки һәм монгол күскенселәре йәшәгән '''Алматыу''' торалары булған'''́''', 1854 йылда уның урынында Иле аръяғы хәрби нығытмаһына нигеҙ һалынған, һуңынан '''Ве́рный''', 1867 — '''Алматы''', 1867—1921 — '''Ве́рный''', 1921 йылдан — '''Алма́ты''', 1993 йылдан Ҡаҙағстандың дәүләт органдарында [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм ҡаҙаҡ телендә ҡаланы '''Алматы́ '''тип йөрөтәләр, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] иһә '''Алма́-Ата́''' атамаһы ҡуллана. Атаманың «алма́» [{{IPA|ɑlˈmɑ}}] (алма) һәм «ата́» [{{IPA|ɑˈtɑ}}] (олатай) һүҙҙәренән килеп сығыуын 1921 йылдың 5 февралендә үткән Төркөстан АССР-ның ЦИК Президиумы ултырышында, этимологияһын аңлатырға теләгән саҡта, килеп сыҡҡан<ref name="«Алматы или Алма-Ата?»">[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit07.php "Алматы или Алма-Ата?]</ref>. «Алма-Ата» исемен «Алма-Олатай» (совет баҫмаларында «Алмалар олатаһы» тәржемәһен йөрөткәндәр) тип тәржемә итергә була. == Й{{Comment|Йәғрәфиәһе|Географияһы|География}} == === Йәғрәфи урыны === Алматы климаты {{Comment|ҡитғауи|континенталь}}<ref name="alma-ata12">{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=12|страниц=608|тираж=60000}}</ref><ref name="kazssr2-69">{{Китап|заглавие=Казахская ССР: краткая энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Р. Н. Нургалиев|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1988|том=2|страницы=69-71|страниц=608|тираж=31300|isbn=5-89800-002-X}}</ref> һәм тау-үҙән дәүере йоғонтоһонда барлыҡҡа килә, был үтә ныҡ ҡаланың төньяғында, тау битләүҙәре уйһыулыҡҡа күскән ерҙә, беленә. Һауаның уртаса йыл температураһы 10&nbsp;°C, иң һыуыҡ айҙа (ғинуар) −4,7&nbsp;°C, иң йылы ай (июль) —23,8&nbsp;°C. Ҡырау 14 октябрь тирәһендә төшә, 18 апрелдә тамамлана. Тотороҡло һалҡындар уртаса 67 тәүлек тора — 19 декабрҙән 23 февралгә тиклем. Алматы үҙәгендә «йылы утрау» бар — ҡаланың көньяҡ һәм төньяҡ ситтәрендәге уртаса тәүлек һауа торошо айырмаһы 3,8 % һәм 0,8&nbsp;°C һыуыҡ ваҡытта, 2,2 % һәм 2,6&nbsp;°C йылы саҡта тәшкил итә. Шуға күрә үҙәктә ҡырау 7 көнгә һуңғараҡ төшә һәм 3 көнгә иртәрәк үтә<ref name="alma-ata12"/>. [[Файл:E8562-Almaty-Lake-Sayran.jpg|мини|Оло Алматы йылғаһындағы Сайран һыуһаҡлағысы]] Ҡала аша Оло Алматинка, Бәләкәй Алматинка, шулай уҡ уларҙың ҡушылдыҡтары — Һынай (Весновка), Ремизовка, Жарбулак (Казачка), Ҡараһыу аға. Барлыҡ йылғалар сели ҡурҡынысы менән янай, улар барыһы ла Балхаш ябыҡ күле бассейнына ҡарай. Йылғалар һыуы төбәктең сәнәғәт, хужалыҡ һәм рекреацион ихтыяждарына файҙаланыла. Алматы ҡала ландшафтының үҙенсәлеге булып күп тармаҡлы арыҡтар селтәре тора. === Ер үҙенсәлектәре === Оло Алатау Иле тауы эргәһендә булыу сәбәпле, Алматы ҡалаһында тәбиғәт-климат зоналары һәм бүлкәттәре, тупраҡ төрө лә төрлө. Медео тәбиғи сиге урман-болонло урта тау зонаһына ҡараһа ла, урман-болонло дала зонаһына инә, уңдырышлы һелтеле ҡара тупраҡ, һоро урманлы дала һәм тау болонло урман һыулы ерҙәр. Аҫтараҡ дала тау алды зонаһы урынлашҡан, унда киләһе бүлкәттәр инә: ҡара тупраҡлы юғары тау алды (1000-дән 1200—1400 м тиклем) һәм тау алды ҡара-көрән тупраҡ (750-нән 1000 м тиклем). Ҡара тупраҡ күбеһенсә Әл-Фараби проспектының түбән еренән Таусамалы (Каменка) ҡасабаһына тиклем һуҙыла, үҫеш буйынса тулы, хатта артҡан профилле, донъялағы иң уңдырышлы тупраҡтарҙың береһе (8-13 % серетмә һәм башҡа файҙалы матдәләр). Тянь-Шандең тәүге тикшереүселәре үк (П. П. Семёнов, Н. А. Северцов, А. Н. Краснов) бындағы үҙенсәлекле мәҙәни йәки баҡса бүлкәтен һыҙыҡ аҫтына ала<ref name="alma-ata16">{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=16-17|страниц=608|тираж=60000}}</ref>. Тап бында XIX б. икенсе яртыһында селекционер Н. Т. Моисеев билдәле Алматы апорты алма сортын сығара, аҙаҡ ул ҡаланың үҙенсәлегенә әйләнә<ref name="alma-ata109">{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=109-110|страниц=608|тираж=60000}}</ref>. Ҡаланың төньяғы тәбиғи шарттар менән айырыла, йылғалы һәм үҙәнле һарҡыу тигеҙлек урын алған. Тупраҡ төрлө культуралар өсөн уңдырышлы<ref name="alma-ata16"/>. == Тарихы == === Урта быуат ауылы дәүере === Боронғо ҡомартҡыларға таянып, был ерҙә борондан күсмә һәм ярымултыраҡ ҡәбиләләр йәшәүен әйтергә була. Был төбәктә б. э. т. VI—III бб сактар ҡурғандары, уларҙың иң бейектәре 20 м һәм нигеҙ диаметр 100 м ашыу, Оло һәм Кесе Алматинка, Есентай (Весновка), Аҡсай йылғалары буйында урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡурғандарҙың күбеһе төҙөлөш объекттары аҫтында ҡалған<ref name="alma-ata24">{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=24-25|страниц=608|тираж=60000}}</ref>. Артабанғы усуней ҡабиләһе археологтар тапҡан ҡомартҡыларға ҡарата (ураҡ, игенҡырғыс, ябай дымландырыу системалары), ер эшкәртеү менән булышҡан, даими йәшәгән урындары булған. Һуңынан Етеһыу ере бер-бер артлы Көнбайыш-төрки, Түргеш һәм Ҡарлуҡ ҡағанаты, Ҡарахан дәүләте эсенә ингән. Ҡарлуҡтар заманында ҡышлау урындарында ултыраҡ эр эшкәртеү менән шөғөлләнгән, ауылдар һәм юғары ҡатлам кешеләре өсөн ҡалалар барлыҡҡа килгән. VIII—X бб хәҙерге Алматы ерендә бер нисә ауыл, уларҙың берәүһе Бөйөк Ебәк юлында урынлашҡан Алмату (Алматы)<ref>{{Cite web|url=http://www.inform.kz/rus/article/2323074|title=Научные факты подтверждают, что Алматы более 1000 лет - академик К. Байпаков|author=Айгуль Турысбекова|date=17 ноября 2010|work=|publisher=«Казинформ»|accessdate=2010-12-03|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618VO5OrE|archivedate=2011-08-23}}</ref> ауылы булған<ref>[http://www.zonakz.net/blogs/user/wladimir/4624.html?mode=reply История возникновения бывших русских и некоторых не русских городов Казахстана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707134401/http://www.zonakz.net/blogs/user/wladimir/4624.html?mode=reply |date=2011-07-07 }}</ref>. XIII б. Алматы төбәген монголдар баҫып ала. Ул ваҡиғалар Заһир әд-Дин Мөхәммәт Бабур исемле дәүләт эшмәкәренең мемуарында урын алған, Алматы емерелгән ҡалалар араһында атала. XIV б. сығанаҡтарында ҡала Алмалыҡ тип атала. XVI б. бында Алматуның Оло йөҙ дулаттары ҡаҙаҡтары йәшәүсе бер өлөшө генә ҡала<ref name="alma-ata.gorodasng">[http://alma-ata.gorodasng.ru/index.aspx г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Верный === [[Файл:Magasin_kupza_Gabdulwakijewa.jpeg|мини|Сауҙагәр И. Гәбделвәлиев магазины (хәҙер Ҡыҙыл-Таң). 1911 йыл]] Хәҙерге ҡалаға нигеҙ 1854 йылдың 4 февралендә һалына: урыҫ хөкүмәте Кесе Алматинка йылғаһының һул ярында хәрби нығытма төҙөргә була. 1855 йылдан бында урыҫ күскенселәре килә башлай. 1859 йылда Петербургтан килгән геодезист Голубев Верное нөктәһен ҡуя, шунан алып был ер тәү тапҡыр донъя карталарында килеп сыға. 1867 йылдың 11 апрелендә Верный ҡалаһы Етеһыу өлкәһе үҙәге булып, Төркөстан генерал-губернаторлығы составына инә. 1887 йылдың 28 майында ер тәтрәп, күп кеше һәләк була, өйҙәр емерелә. Ул ваҡыт биналары һаҡланып, архитектура, тарих һәйкәлдәренә әйләнгән, дәүләт тарафынан һаҡлана<ref name="alma-ata.gorodasng"/>. Верный ҡалаһында 1897 йылда 22 744 кеше, 1913 йылда 41 мең кеше йәшәгән, 59 сәнәғәт предприятиеһы эшләп килгән.<ref>[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9 Ойкумена: г.]</ref> === Совет осоро === 1918 йылда Верный ҡалаһында совет власы булдырыла. Ҡала һәм өлкә РСФСР составындағы Төркөстан автономияһына (ТАССР) инә. 1921 йылдың 5 февралендә Верный атамаһын Алматыға, төбәктең тарихи исеменә, алмаштарырға булалар. 1927 йылдың 3 апрелендә Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Ҡыҙыл Урҙанан Алматыға күсә. 1936 йылдан (Ҡаҙаҡ ССР-ы барлыҡҡа килеү менән) Алматы баш ҡала була. === Хәҙерге осор === 1997 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты [[Нурсолтан Назарбаев]] ҡарары менән баш ҡала статусын Акмолаға күсә, ярты йылдан һуң ул [[Астана]] исемен ала. Хәҙер Алматы дәүләттең фәнни, мәҙәни, тарихи, етештереүсе һәм матди үҙәге. Бында Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы, ҡайһы бер дәүләт илселектәре урынлашҡан, башҡа хөкүмәт учреждениелары Астанаға күскән. 1998 йылдың 1 июлендә ҡаланың махсус статусы тураһында закон ҡабул ителде. Алматыны халыҡ араһында «Көньяҡ баш ҡалаһы» тип йөрөтәләр<ref name="southcapital">[http://www.almaty.freenet.kz/»» Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}</ref>. == Административ бүленеше == 1936 йылдың 12 сентябрендә ҠазАССР ЦИК Президиумында Алматыла 4 район барлыҡҡа килә: Пролетар (1957 йылдан — Октябрь), Ленин, Сталин (1957 йылдың 10 мартынан — Совет) һәм Фрунзе<ref name="alma-ata81">{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=81|страниц=608|тираж=60000}}</ref>. 1966 йылда Калинин, ә 1972 йылда Ленин һәм Калинин райондарын берләштереп, Ауэз районы ойошторола<ref name="alma-ata81"/>. 1980 йылдың 17 октябрендә Алатау һәм Мәскәү райондары төҙөлә<ref name="alma-ata81"/>. 1993 йылда Алатау районын Ауэз районы менән берләштерәләр. 2008 йылда Алатау районы яңы территорияларҙа тергеҙелә<ref>{{Cite web|url=www.almaty.kz/page.php?page_id=1319&lang=1&article_id=8462|title=Алатауский район города Алматы празднует 2х-летие со дня основания.|author=Пресс-служба акима города Алматы.|date=03.07.2008|publisher=официальный сайт almaty.kz}}</ref>. 2014 йылдың 2 июлендә яңы Наурызбай районы барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web|url=http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=12689|title=В Алматы появился новый район.|author=almaty.kz|date=02.07.2014|publisher=almaty.kz}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140702092745/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=12689 |date=2014-07-02 }}</ref>. [[Файл:Subdivisions_of_Almaty.png|справа|мини|260x260пкс|Ҡала райондары]] Алматы ҡалаһының рәсми сиктәре ҡала [http://82.200.133.149:8080/AlmAkimat/mapviewer.jsf?width=1280&height=595 картаһында күрһәтелгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006082639/http://82.200.133.149:8080/AlmAkimat/mapviewer.jsf?width=1280&height=595 |date=2014-10-06 }}. == Власть органдары == Ҡала аҡимы (мэр) Ҡаҙағстан Республикаһы президенты тарафынан мәслихәт (ҡала йыйылышы) хуплауы менән тәғәйенләнә. == Халыҡ һаны == 1981 йылдың 19 декабрендә ҡаланың миллионсы кешеһе тыуған<ref>{{Cite web|author=Владимир Проскурин|title=150 ЛЕТ ИЗ ЖИЗНИ АЛМАТЫ. ХРОНИКА СОБЫТИЙ.Часть 6. 1966-1990 гг.|url=http://proskurin.ucoz.kz/publ/5-1-0-20|accessdate=2 октября 2010|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618VQ0waV|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0363/analit02.php Процессы урбанизации в Казахстане в постсоветский период и их демографическая составляющая]</ref>. Ҡала үҙенсәлеге булып күп теллелек тора, урыҫ һәм ҡаҙаҡ теле киң ҡулланыла. {| class="wikitable sortable" align="center" |+ 2015 йыл башына ҡарата<ref name="Этносы 2015">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 Численность населения РК по отдельным этносам на начало 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717051241/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 |date=2019-07-17 }}</ref> !Этнос !Халыҡ һаны<br /> !Өлөшө |- |[[Ҡаҙаҡтар]] |936 063 |56,99 % |- |[[Урыҫтар]] |467 541 |28,47 % |- |Уйғырҙар |88 926 |5,41 % |- |Корейҙар |30 376 |1,85 % |- |[[Татарҙар]] |23 193 |1,41 % |- |[[Әзербайжандар|Әҙәрбайжандар]] |10 969 |0,67 % |- |[[Украиндар]] |10 842 |0,66 % |- |Үҙбәктәр |9 851 |0,60 % |- |Төрөктәр |8 536 |0,52 % |- |Дөңгәндәр |8 298 |0,50 % |- |Ҡырғыҙҙар |7 230 |0,44 % |- |[[Немецтар|Ниместәр]] |7 074 |0,43 % |- |Көрдтәр |3 259 |0,20 % |- |[[Ингуштар|Өнгөштәр]] |2 599 |0,16 % |- |[[Чечендар|Шишәндар]] |2 582 |0,16 % |- |Әрмәндәр |2 153 |0,13 % |- |башҡалар |19 842 |1,21 % |- !ТУПЛАМ !1 642 334 !100,00 % |} == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (4.11.1923—27.05.2016), тау инженеры‑геолог. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1972). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). * [[Толстиков Александр Генрихович]] (16.08.195) — ғалим-химик, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1993), профессор (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт (1993) һәм [[СССР]]-ҙың Ленин комсомолы (1986) премиялары лауреаты<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14893-tolstikov-aleksandr-genrikhovich. Толстиков Александр Генрихович — Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|12|08|2017}}</ref>. * Радионова Светлана - руководитель Росприроднадзора<ref>https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/</ref><ref>https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203190258/https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/ |date=2023-02-03 }}</ref><ref>https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}</ref> == Дин == Ҡалала төрлө дин вәкилдәре бар: 28 мәсет, Урыҫ православие сиркәүенең 12 приходы, синагога, будда йәмғиәте һ.б. == Спорт == [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5923 stamp with label (1988 World Allround Speed Skating Championships for Men. Skater. Emblem. Alma-Ata ice rink, Medeo).jpg|мини|300x300пкс|<center>СССР почта маркаһында Медео катогы, 1988</center>]] Алматыла 2011 йылда Ҡышҡы Азия уйындары үтә. Уның өсөн заманса ареналар төҙөлгән: боҙ стадионы, саңғы һәм биатлон стадиондары, яңы тау саңғыһы базаһы, 90 һәм 120-метрлыҡ трамплиндар, сана-бобслей трассалары. == Киң мәғлүмәт саралары == Алматыла киң мәғлүмәт саралары яҡшы күрһәтелгән: 13 телеканал, 12 FM-радиостанцияһы, 50-гә яҡын урындағы урыҫ, 20 ҡаҙаҡ телендә сыҡҡан гәзиттәр<ref>[http://xn--80awam.kz/almaty/78.html Газеты Алматы]</ref>, төҫлө журналдар, юлдаш телевидениеһы, интернет провайдерҙары, шәхси типографиялар. == Галерея == <center> <gallery> |Ҡаланың үҙәк мәсете Файл:ALAcityborder.JPG|Көньяҡтан ҡалаға ингән урын Файл:Central State Museum of the Republic of Kazakhstan.jpg|Ҡаҙағстандың Үҙәк дәүләт музейы Файл:Almaty church.jpg|28 панфиловсы паркы Файл:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди һәйкәле Файл:Furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекты Файл:Almaty landsat.jpg|Алматы йыһандан Файл:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медеу быуаһы Файл:Snow in Almaty.jpeg|Ҡар </gallery> </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Алматы үҙәк мәсете]] * [[Алматы (ауыл)]] * [[Алматы метрополитены]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.almaty.kz/page.php?lang=1 Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919011720/http://www.almaty.kz/page.php?lang=1 |date=2010-09-19 }} * [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Очерки истории Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }} * {{Из|БСЭ|ссылка=http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Алма-Ата|заглавие=Алма-Ата|издание=3-е}}Большой советской энциклопедии <span contenteditable="false">(3-е издание)</span> [[Категория:Алматы]] [[Категория:XIX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] [[Категория:Рәсәйҙең хәрби нығытмалары]] 5uttwcxy2fmey262vsg8m10gznt4wfc 0 123530 1305570 1279984 2026-09-16T02:49:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305570 wikitext text/x-wiki [[Файл:Химическая лаборатория Лейпцигского университета.png|мини|Лейпциг университетының химия лабораторияһы (1896)]] [[Файл:Chemistry Laboratory - Bench.jpg|мини|Лаборатория ҡҫтәле]] '''Аналитик химия''' — матдәләрҙе һәм материалдарҙы химик анализлауҙың теоретик нигеҙҙәрен эшләүсе һәм [[Химик элементтар исемлеге|химик элементтарҙы]] һәм уларҙың берләшмәләрен асыҡлау, асыҡлау, айырыу һәм билдәләү ысулдарын, шулай уҡ матдәләрҙең химик составын билдәләү ысулдарын эшләүсе [[фән]]. Химик анализ үткәреү әлеге ваҡытта матдәнең составы һәм тәбиғәте тураһында мәғлүмәт алыуҙан тора. Ҡуйылған маҡсатҡа ҡарап аналитик химия өлгөлә ниндәй (йәки ниндәй матдәләр) булыуын билдәләүгә йүнәлтелгән сифат анализына һәм өлгөлә күпме матдә (элементтар, иондар, молекуляр формалар һ.б.) булыуын билдәләүгә йүнәлтелгән һан анализына бүленә.<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Методы химического анализа: учеб. пособие|ответственный=О. Н. Булгакова|издание=|место=Кемерово|издательство=Кемеровский государственный университет|год=2015|страницы=|страниц=146|isbn=978-5-8353-1817-9}}</ref> Билдәһеҙ матдәләрҙе һынау һәм идентификациялау составындағы компоненттар (уларҙың оҡшашлығын асыҡларға тейешле өлгө).<ref name=":0" /> Фән буларыҡ предметың мәсьәләһе — бар анализдарҙың яңы ысулдарын эшләү һәм камиллаштырыу, уларҙы практик ҡулланыу мөмкинлектәрен эҙләү һәм өйрәнеү.Химик анализ сифат һәм миҡдар анализына шартлы рәүештә бүленә. Әгәр өлгөлә компонент табылмаһа, уның миҡдары билдәләү кимәленен түбәнерәк булыуы мөмкин. Әгәр өлгәнәң составы билдәһеҙ булһа, башта составын билдәләү өсөн '''сифат анализы''', һуңынан концентрацияһын билдәләү өсөн '''миҡдар анализы''' үткәрелә.   ''Миҡдар анализы''ның бурыстары — өлгөләге компоненттарҙың миҡдарын йәки концентрацияһын билдәләү. Фән булараҡ уның предметы — булғанды камиллаштырыу һәм анализдың яңы ысулдарын эшләү, уларҙы ғәмәли ҡулланыу мөмкинлектәрен эҙләү, аналитик ысулдарҙың теоретик нигеҙҙәрен өйрәнеү. Химик анализдың ''сифат анализына'' һәм ''миҡдар анализына'' бүленеүе билдәле бер кимәлдә ирекле. Әгәр өлгөлә компонент табылмаһа, уның миҡдары ҡулланылған ысул менән сикләнгән билдәле бер сикләүҙән түбән. Анализланған өлгө составы билдәһеҙ булғанда, тәүҙә сифат анализы үткәрелә һәм шунан һуң ғына миҡдар үлсәүҙәре үткәрелә. Сифат-миҡдар анализы химик, инструменталь (физик һәм физик-химик) һәм биологик ысулдар ярҙамында үткәрелә.<ref name=":0" /> Матди объекттарҙың элементар составын билдәләү '''элементар анализ''' тип атала. [[Химик ҡушылмалар]] төҙөлөшөн һәм уларҙың ҡатнашмаларын молекуляр кимәлдә урынлаштырыу '''молекуляр анализ''' тип атала. Химик берләшмәләрҙе [[Молекула|молекуляр]] анализлауҙың бер төрө — матдәләрҙең арауыҡтағы атом төҙөлөшөн өйрәнеүгә, эмпирик формулаларҙы, молекуляр ауырлыҡтарҙы һ.б. билдәләүгә йүнәлтелгән структур анализ (ҡара: рентген диффрактик анализ). Аналитик химияның бурыстарына органик, органик булмаған һәм биохимик объекттарҙың үҙенсәлектәрен билдәләү инә. Функциональ төркөмдәрҙең органик берләшмәләрен анализлау '''функциональ анализ''' тип атала. == Тарихы == Аналитик химия хәҙерге заман химияһы булғандан бирле йәшәй, һәм унда ҡулланылған алымдарҙың күбеһе [[алхимия]] дәүеренә ҡарай, уның төп бурыстарының береһе булып төрлө тәбиғи матдәләрҙең составын билдәләү һәм уларҙың үҙ-ара үҙгәртеп ҡороу процестарын өйрәнеү тора. Әммә бөтә химия үҫеше менән бер рәттән, унда ҡулланылған эш алымдары ла ярайһы уҡ камиллаштырыла, химияның ярҙамсы бүлектәренең береһенең рәсми маҡсаты менән бер рәттән аналитик химия хәҙер теоретик характерҙағы бик етди һәм мөһим бурыстары булған химик белемдең бөтөнләй бойондороҡһоҙ бүлегенең дә маҡсатына эйә. Аналитик химия үҫешенә хәҙерге заман '''[[Физик химия|физик химияһы]]''' ҙур йоғонто яһай, ул уны бөтөнләй яңы эш алымдары һәм теоретик нигеҙҙәр менән байыта, улар араһында ''иретмәләр тәғлимәтен, электролитик диссоциация теорияһын, әүҙем массалар законын (ҡара: Химик тигеҙлек) һәм химик яҡынлыҡ'' тураһындағы тәғлимәтте үҙ эсенә алырға кәрәк. == Аналитик химия ысулдары == === Аналитик химияның сағыштырыу ысулдары === Матдәнең составын уның эҙмә-эҙлекле химик тарҡалыуы менән билдәләүҙең традицион ысулдар йыйылмаһы «дымлы химия» («дымлы анализ») тип атала. Был ысулдар сағыштырмаса түбән теүәллеккә эйә, аналитиктарҙың сағыштырмаса түбән квалификацияһын талап итә һәм хәҙерге ваҡытта тулыһынса тиерлек матдәнең составын билдәләү өсөн заманса инструменталь ысулдар (оптик, масс-спектрометрик, электрохимик, хроматографик һәм башҡа физикохимик ысулдар) менән алмаштырыла. Әммә дымлы химия спектрометрик ысулдарҙан өҫтөнлөгөнә эйә — стандартлаштырылған процедуралар (системалы анализ) ярҙамында [[тимер]] (Fe+2, Fe+3), [[Титан (элемент)|титан]] һ. б. элементтарҙың составын һәм төрлө окисланыу хәлен туранан-тура билдәләргә мөмкинлек бирә. Аналитик ысулдарҙы тулайым һәм локаль ысулдарға бүлергә мөмкин. Тулайым анализ ысулдары, ҡағиҙә булараҡ, айырылған, ваҡланған матдәне (өлгөнө) талап итә. Локаль ысулдар матдәнең составын өлгөнөң үҙендә билдәләй, был өлгөнөң химик үҙенсәлектәрен уның өҫтөндә һәм/йәки тәрәнлеге буйлап бүлеүҙең «карталарын» эшләү мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ туранан-тура анализ ысулдарын бүлергә кәрәк, йәғни өлгөнө алдан әҙерләү менән бәйле түгел. Өлгө әҙерләү йыш ҡына кәрәк була (йәғни ваҡлау, концентрацияһын байытыу, бүлеү). Статистик ысулдар өлгөләре әҙерләгәндә, һөҙөмтәләрҙе интерпретациялау, анализдар һанын баһалау ҡулланыла.. == Аналитик химияның сифар анализдары == Матдәнең сифат составын билдәләү өсөн уның үҙенсәлектәрен өйрәнергә кәрәк, аналитик химия күҙлегенән ҡарағанда, ул ике төрлө булырға мөмкин: матдәнең үҙенсәлеге һәм химик әүерелештәрҙә уның үҙенсәлектәре. Беренсеһе: физик торош ([[Ҡаты есем|ҡаты]], [[Шыйыҡлыҡ|шыйыҡ]], [[газ]]), уның ҡаты тороштағы төҙөлөшө (аморф йәки кристалл матдә), төҫө, еҫе, тәме һ. б. Шул уҡ ваҡытта йыш ҡына был матдәнең тәбиғәтен кеше тойғолары ярҙамында билдәләнгән тышҡы үҙенсәлектәре буйынса ғына билдәләргә мөмкин. Күп осраҡта был матдәне аныҡ сағылдырылған характерлы яңы матдәгә әйләндерергә кәрәк. Аналитик химияла ҡулланылған реакциялар бик күп төрлө һәм физик үҙенсәлектәренә һәм өйрәнелә торған матдә составының ҡатмарлылыҡ дәрәжәһенә бәйле. Асылда таҙа, бер төрлө химик берләшмә химик анализға дусар булған осраҡта, эш сағыштырмаса еңел һәм тиҙ алып барыла; бер нисә [[Химик ҡушылмалар|химик ҡушылма]] ҡатнашмаһы менән шөғөлләнергә кәрәк булғанда, уны анализлау мәсьәләһе ҡатмарлаша бара, ә эштәрҙе башҡарғанда матдәгә индерелгән бер элементты ла ҡарамаҫ өсөн ниндәйҙер системаға буйһонорға кәрәк. Аналитик химияла реакцияларҙың ике төрө бар: дымлы реакциялар (иретмәләрҙә) һәм ҡоро реакциялар.<ref>Методы химического анализа: учеб. пособие / О. Н. Булгакова, Е. А. Баннова, Н. В. Иванова; Кемеровский государственный университет. – Кемерово, 2015. – 146 с. ISBN 978-5-8353-1817-9"</ref> == Химияның аналитик ысулдарын классификациялау == * Элементар анализ ысулдары ** Рентген спектраль анализы (рентген флуоресценцияһы) Нейтрондың әүҙемләшеү анализы Электрон аугер спектрометрияһы Аналитик атом спектрометрияһы — анализланған өлгөләрҙе айырым ирекле атомдар торошона әйләндереүгә нигеҙләнгән ысулдар йыйылмаһы, уның концентрацияһы һуңынан спектроскопик үлсәнә (ҡайһы берҙә был өлгө атом атомына нигеҙләнмәгән һәм атом пары спектроскопияһы менән бәйле булмаһа ла, рентген флуоресценцияһы анализын да үҙ эсенә ала). **** * '''''Башҡа анализ алымдары''''' ** титриметрия, күләмле анализ ** ауырлыҡ анализы — гравиметрия, электрогравиметрия ** кулонометрия ** колориметрия ** фотометрияның ** тамсы анализы ** кристаллография ** спектрофотометрия (ғәҙәттә абсорбцион) *** электрон спектрометрия *** тирбәлеүҙәр спектрометрия ** спектроскопия ** люминесцент анализ ** масс-спектрометрия ** ион хәрәкәтсәнлегенә спектрометрия ([http://en.wikipedia.org/wiki/Ion_mobility_spectrometer IMS]) ** хроматография детектор менән *** газ хроматографияһы, *** шыйыҡлыҡ хроматографияһы *** фаза хроматографияһы, *** Ион хроматографияһы ** капиляр электрофорез ** ядро магнит резонансы (ЯМ) ** электрондарҙы резонанс парамагнит анализы (ЭПР) ** электрохимик ысул (ҡара. электрохимия) *** потенциометрия *** полярография *** вольтамперометрия *** микро - һәм нано-сенсор ** термометрия ** рентгенофаза анализы ** рентгеноструктура анализы ** Спектроскопия мессбауэровской (ҡара. Мессбауэр эффекты) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} <references group="Методы химического анализа: учеб. пособие / О. Н. Булгакова, Е. А. Баннова, Н. В. Иванова; Кемеровский государственный университет. – Кемерово, 2015. – 146 с. ISBN 978-5-8353-1817-9"/> == Һылтанмалар == {{Портал|Химия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анализ химический}} * http://www.anchem.ru Портал химик-аналитик/ * [http://www.chem-astu.ru/chair/study/anchem/ Аналитик химия] Уҡыу әсбаптары гипертекст. * [http://www.uspkhim.ru/php/paper_rus.phtml?journal_id=rc&paper_id=1174 Атом перспективалары аналитика спектрометрия]. * [http://www.chemport.ru/chemical_encyclopedia_letter_a.html Химик энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225234706/http://www.chemport.ru/chemical_encyclopedia_letter_a.html |date=2012-02-25 }} [[Категория:Аналитик химия]] npjxi8a842jwi33sug5szeaz7v9v4ly 0 124542 1305598 1050685 2026-09-16T09:11:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305598 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Владимир Владимирович Барвенко |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы= |Тыуыу датаһы = 13.7.1943 |Тыуған урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ростов өлкәһе]], Раздорская станицаһы |Вафат булыу датаһы= |Вафат булған урыны= <!--{{МС|}}--> |Гражданлығы= {{SUN}}<br>{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = {{Яҙыусы/кат|Рәсәй|СССР|XX быуат|XXI быуат}}, {{Поэт|Рәсәй|СССР|XX быуат|XXI быуат}}, {{журналист|Рәсәй|СССР|XX быуат|XXI быуат}}, телетапшырыуҙар алып барыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше= |Жанр = хикәйә, повесть, роман, шиғыр |Әҫәрҙәренең телдәре = [[русса]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Lib = |Сайты = |Викиөҙөмтә = |Ҡултамғаһы = }} '''Барвенко Владимир Владимирович''' ([[13 июль]] [[1943 йыл]]) — Дон яҙыусыһы, телевизион публицист. Шахты ҡалаһында йәшәй. == Биографияһы == Владимир Владимирович Барвенко 1943 йылдың 13 июлендә [[Ростов өлкәһе]]нең Раздорская станицаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, етештереү өлкәһендә эшләй, армияла хеҙмәт итә. Юғары белемде Шахты ҡалаһы педагогия институтының тарих-филология факультетында ала. Хеҙмәт юлын эшсенән башлай (1961—1965), профессиональ-техник училищела йәмәғәт фәндәре уҡытыусыһы була (1965—1978), журналист, махсус хәбәрсе, Ростов өлкә телевидениеһында «Кадр» тапшырыуын алып бара (1978—1993), «Орбита-Шахты» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм баш мөхәррире була (1993—1999). Телевизион публицистика менән шөғөлләнә. 1993 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Ижады == Беренсе әҫәрҙәрен йәштәр һәм замандаштары тураһында яҙа. ХХ быуаттың 70-се йылдарында йәштәр гәзиттәрендә һәм журналдарҙа баҫыла башлай. «Крестьянка» совет журналында уңышлы баҫыла, әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителә («Советский Союз» журналы). Проза китаптар авторы: «Трамвайное соло» (Ростов нәшриәте, 1987), «Утро чудес» (М., «Йәш гвардия», 1989), «Золотой дождь» (Ростов нәшриәте, 1991), «Гон» (Ростов нәшриәте, 1992). «Дон», «Йәшлек», «Октябрь» әҙәби журналдарында баҫыла. Шиғырҙар йыйынтығын сығара. 2008 йылда «Временно не доступен» һәм «Проснуться и забыть» хикәйәләрен, «Блистательный жираф» романын яңынан баҫтыра. == Баҫмалар == Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре баҫтырылған: * Трамвайное соло. Повесть. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1987. * Утро чудес. Повесть. — М.: изд-во «Молодая гвардия», 1989. * Повести и рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1991. * Гон. Повести, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1992. * Блистательный жираф. Роман, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2000. * Мёд земного искушения. Стихи. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2002. * Проснуться и забыть. Повести и роман. — Ростов-н/Д: изд-во «Акра», 2008. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Алексей Недогонов исемендәге әҙәби премия лауреаты.. == Әҙәбиәт == * Справочник. Ростовское отделение Союза писателей России 1991—2012. Ростов-на-Дону. 2011 г. * Барвенко Владимир Владимирович // Культура Дона в лицах: эксклюзивное досье. — Ростов н/Д: АООТ «Ростов. кн. изд.-во», 1997. — С. 61. * Барвенко В. В. // Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв. — Ростов-на-Дону, 2006. — С. 131—133. * Чупринин, С. Новая Россия: мир литературы: энцикл. слов.-справ. в 2 т. — М.: Варгиус, 2003. — Т. 1. — С. 115. * Барвенко, В. Временно недоступен. Рассказ. Краткая биография автора / В. Барвенко // Грушевский мост. — 2008. — № 3(22). — С. 40-41. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7999 Биография.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://donpisatel.ru/members/149/ Барвенко Владимир Владимирович]. Союз писателей России, Ростовское региональное отделение. * [http://www.mir.donpac.ru/Shaht_liter.htm Писатель Барвенко Владимир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605231609/http://www.mir.donpac.ru/Shaht_liter.htm |date=2017-06-05 }} [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Ростов өлкәһе яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:XXI быуат шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1943 йылда тыуғандар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] 0b0877xk2tptz8r2rjf2l8f8b9yfgyt 0 124605 1305579 1045990 2026-09-16T05:12:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305579 wikitext text/x-wiki {{фш|Афанасьев}}{{Яҙыусы |Исеме = Олег Львович Афанасьев |Төп исеме = |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы= |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 4.07.1937 |Тыуған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = |Эшмәкәрлек төрө = [[яҙыусы]], [[прозаик]], [[публицист]] |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[русса]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{Внешнее изображение|image1=[http://www.neizvestniy-geniy.ru/images/users/1/7059.jpg Олег Львович Афанасьев]}} ''' Афанасьев Олег Львович ''' ([[4 июль]] [[1937 йыл]]) — яҙыусы, [[проза]]ик, публицист. 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Биография == Олег Львович Афанасьев [[1937 йыл]]дың [[4 июль|4 июлендә]] [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында тыуған, шунда йәшәүен дауам итә. Бала сағы һуғыш йылдарына тап килә. Шартлатыуҙар, аслыҡ, хәйерселек, яланғаслыҡ һәм емереклектәр — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның был фажиғәле һүрәттәре хәтерендә ҡала һәм әҫәрҙәрендә сағылыш таба. Урта мәктәп тамамлай. [[Дондағы Ростов|Ростов]] предприятиеларында токарь, иретеп йәбештереүсе, төҙөүсе булып эшләй. [[Проза]] әҫәрҙәрен [[1980 йыл]]дан алып баҫтыра. == Ижады == «Стенд» тип аталған тәүге хикәйәһе «Цветы на бетоне» Ростиздат йыйынтығында баҫылған ([[1980 йыл]]). Артабанғы йылдарҙа «Дон», «Йәш гвардия», «Аврора» журналдары О. Л. Афанасьевтың «В стороне далекой», «Через грозу» повестарын, «Счастливчик» хикәйәһен сығара. Баҫмалар уҡыусыла танылыу таба, «литературная газета», башҡа матбуғат баҫмалары, урындағы һәм үҙәк матбуғатта хуплау рецензиялары сыға. Афанасьев Олег Львович бер нисә пьеса яҙа. «Ковчег» журналының премияһы лауреаты ([[2007 йыл]]). == Төп баҫмалары == * Годы взрастания. — М.: Молодая гвардия, 1987. * Праздник по-красногородски. — Ростов-на-Дону, Ростиздат, 1990. * Праздник по-красногородски, или Легкая жизнь. — М.: Молодая гвардия, 1991. * Тихий Ростов-Дон. — Торонто, Канада, Booklandpress, 2007. * Праздник по-красногородски. — Торонто, Канада, Booklandpress, 2009. * Под монументом: Пьеса. -Таганрог, Нюанс, 2010. * Рождение червя по имени Антон Ященко: Рассказ. -Таганрог, Ню-анс, 2010. * Юрка Лютик: Повесть. В 2 кн. — Таганрог, Нюанс, 2010. * Афганец: Рассказы. — Таганрог, Нюанс, 2011. == Әҙәбиәт == * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://rrosrp.ru/texts/afanasev-oleg-lvovich/ Афанасьев Олег Львович] * [http://donlib.ru/memorable-dates/2012/7/5/afanasev-oleg-lvovich.html Афанасьев Олег Львович] * [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=3237&level1=main&level2=articles Олегу Львовичу Афанасьеву — 75] * [http://www.biografija.ru/biography/afanasev-oleg-lvovich.htm Афанасьев Олег Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026215409/http://www.biografija.ru/biography/afanasev-oleg-lvovich.htm |date=2017-10-26 }} * [http://samlib.ru/a/afanasxew_o_l/1razrgr.shtml Первое разрушение града] * [http://samlib.ru/a/afanasxew_o_l/ Афанасьев Олег Львович: Проза] [[Категория:Шәхестәр:Ростов өлкәһе]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] 5lyij2giv9bgwnh7havcgucb6zb0bx4 0 125109 1305599 1245432 2026-09-16T09:18:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305599 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{однофамильцы}}</noinclude> {{Яҙыусы |Исеме = Эдуард Григорьевич Барсуков |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 11.02.[[1934]] |Тыуған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = Рәсәй |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = шиғриәт |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{Медаль Ветеран труда}} |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} * {{External media |image1=[http://rrosrp.ru/wp-content/uploads/2011/10/Эдуард-Барсуков.jpg Эдуард Григорьевич Барсуков] }} ''' Эдуард Григорьевич Барсуков (''' ([[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[1934 йыл]]дың [[11 февраль|11 февраленд]]ә тыуған) — шағир, журналист, [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы ағзаһы ([[1995 йыл]]). == Биографияһы == Эдуард Григорьевич Барсуков [[Дондағы Ростов]]та хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. 1952—1956 йылдарҙа Ростов университетының тарих-филология факультетында уҡый. Уҡып бөткәс юллама буйынса ауыл мәктәтәрендә уҡытыусы булып эшләй, Үзбәкстан мәктәптәрендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. [[Дондағы Ростов]]ҡа әйләнеп ҡайтҡас, ул журналист эше менән шөғөлләнә: фабрика сығарған әҙ тиражлы гәзиттә әҙәби хеҙмәткәр була, артабан өлкә «Комсомолец» йәштәр гәзитендә, һуңғараҡ өлкә Эске эштәр идаралығы гәзитендә журналист булып эшләй. [[1970]]-[[1994 йыл]]дарҙа Эдуард Григорьевич Барсуков Эске эштәр идаралығында аппарат хеҙмәткәре булып эшләй, хәҙер [[Рәсәй]] Эшке эстәр министрлығының пенсионеры. == Ижады == Э. Барсуковтың тәүге «Дом на Буденновском» тигән шиғыры «Большевистская смена» гәзитендә [[1949 йыл]]да баҫылып сыға. Ошо ваҡыттан алып уның шиғырҙары Ростов ҡала һәм өлкә гәзиттәрендә, «Дон» альманахы һәм журналында, Воронеж ҡалаһының «Подъём» журналында, Ростов китап нәшриәте һәм «Молодая гвардия»ла, «Литературная газета»ла, Болгарияның «Вит» гәзитендә, Венгрияның «Альфёльд» гәзитендә һәм башҡа баҫмаларҙа сығып тора. Э. Барсуковтың тәүге шиғырҙар китабы «Багряные леса» Ростов нәшриәтендә [[1968 йыл]]да сыға, [[1993 йыл]]да «Гефест» нәшриәте «Вечное небо» шиғри йыйынтығын «Орбита» һәм «Новая книга» нәшриәттәрендә сығара, [[1999]] һәм [[2003 йыл]]дарҙа уның «Театр судьбы» һәм «Гроза на двоих» шиғырҙар китабы донъя күрә. Эдуард Григорьевич Барсуковтың шиғырҙары лирика менән һуғарылған, ижадының төп темаһы — тәбиғәт һәм сәнғәт, хәҙерге заман кешеһенең донъялағы урыны. Уның шиғриәте публицистик гражданлыҡ пафослы. Э. Г. Барсуковтың әҫәрҙәре [[1956 йыл]]данбашлап «Подъём» (Воронеж); «Господин Ростов»; «Донская волна»; «Ajfold»: «Ковчег»; «Донской современник»; «Нива» (Казахстан) журналдарында баҫылып тора. Эдуард Григорьевичтың шиғырҙары [[Мәскәү]]ҙә, Ростовта сыҡҡан «Молодые голоса», «Молодые, разные», «Поэзия рабочих рук», «День донской поэзии», «В шинели, сшитой из огня…», «Донщина, дочь моей России…», «Шолохов: уроки мужества и доброты», «Уголовный розыск. Криминальный мир Ростова», «Солдат войны — солдат правопорядка» коллектив йыйынтыҡтарында нәшер ителә. Эдуард Григорьевич Барсуков — В. А. Закруткин исемендәге конкурс лауреаты, Ул шулай уҡ [[Дон]] эске эштәр ғәскәре һәм органдарының ветерандар Советының президиум ағзаһы. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == Медаль «Ветеран труда» Медаль «За выслугу лет в МВД» == Төп баҫмалары == * Багряные леса. Стихи. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1968. * Вечное небо. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во «Гефест», 1993. * Театр судьбы. Стихи. — Ростов-н/Д: ООО «Орбита», 1999. * Гроза на двоих. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во «Новая книга», 2003. * И древо жизни шелестит листвой. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во журнала «Ковчег», 2008. * Щенок повышенной опасности. Стихи. — Таганрог: изд-во «Нюанс», 2010. * Голоса, которые не отзвучали. Воспоминания, размышления, эссе. — Таганрог: изд-во «Нюанс», 2010. * Весна в заснеженном окне. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во «Альтаир», 2012. * Сливалось с музыкою слово. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во «Альтаир», 2012. * Звезда надежды. Стихи. — Ростов-н/Д: изд-во «Альтаир», 2012. == Әҙәбиәт == * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://rrosrp.ru/texts/barsukov-eduard-grigorevich/ Барсуков Эдуард Григорьевич] * [http://donlib.ru/memorable-dates/2014/1/29/barsukov-eduard-grigorevich.html Барсуков Эдуард Григорьевич] * [http://www.rodb-v.ru/100_years/nashi_pochetni_chitateli/barsukov/ Свет библиотечных окон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307084501/http://www.rodb-v.ru/100_years/nashi_pochetni_chitateli/barsukov/ |date=2018-03-07 }} * [http://www.rodb-v.ru/100_years/nashi_pochetni_chitateli/ Наши почетные читатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721234754/http://www.rodb-v.ru/100_years/nashi_pochetni_chitateli/ |date=2017-07-21 }} * [http://www.biografija.ru/biography/barsukov-eduard-grigorevich.htm Барсуков Эдуард Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823150719/http://www.biografija.ru/biography/barsukov-eduard-grigorevich.htm |date=2017-08-23 }} * [http://enc-dic.com/enc_biography/Barsukov-jeduard-grigorevich-127746.html Барсуков, Эдуард Григорьевич] * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m18/1/art.aspx?art_id=1308 НА СТРАЖЕ СОВЕСТИ И ДОЛГА] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] 8srwjudoaqt35ghbhe2n5i6two3ub3u 0 127498 1305575 1070768 2026-09-16T03:26:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305575 wikitext text/x-wiki {{фш|Антипин}} {{Ук}} '''Антипин Иван Алексеевич''' ([[11 сентябрь]] [[1921 йыл]] — [[21 декабрь]] [[2005 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Штурмлаусы авиация полкы лётчигы. Генерал‑майор (2004). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == Биографияһы == Иван Алексеевич Антипин 1921 йылдың 11 сентябрендә хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 9 класс тамамлаған. Һуңынан махсус комсомол наборы буйынса [[Белорет]] ҡалаһындағы аэроклубҡа уҡырға инә. [[1941 йыл]]дың апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай, ошо йылдың октябренән фронтта. 5-се һауа армияһының 1-се штурмлаусы авиация корпусы 292-се штурмлаусы авиация дивизияһы 667-се штурмлаусы авиация полкы осоусыһы [[лейтенант]] Иван Антипин [[1944 йыл]] башына дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһын штурмлау өсөн 89 уңышлы хәрби осош яһай, 16 һауа һуғышында ҡатнаша, шәхсән «Ю-87» самолетын һәм төркөмдә 6 дошман самолетын бәреп төшөрә. 20 дошман танкын, тере көстәр һәм йөк менән 125 автомашинаһын, 8 зенит-артиллерия батареяһын юҡ иткән, 3 яғыулыҡ складын, 2 боеприпастар складын, 9 автоцистернаны шартлата һәм 500-гә яҡын дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә. Һуғыштан һуң А. И. Антипин хеҙмәтен СССР Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. [[1945 йыл]]дың мартынан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. [[1949 йыл]]да штурмандарҙың Юғары офицерҙар мәктәбен, [[1956 йыл]]да — Хәрби-һауа академияһын тамамлаған. [[1968 йыл]]дан алып полковник И. А. Антипин — запаста, ә һуңынан отставкаға китә. Украинаның Волынск өлкәһендәге [[Луцк]] ҡалаһында йәшәй. Украина Хөкүмәте атҡаҙанған ветеранға «генерал-майор» хәрби званиеһы бирә. И. А. Антипин 2005 йылдың 21 декабрендә вафат була, 23 декабрҙә Луцк ҡалаһында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1944 йылдың 1 июлендә лейтенант Антипин Иван Алексеевичкә Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 1978) тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. * [[Ленин ордены]] (01.07.1944) * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (01.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|18069655|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=702|лист=1, 12, 13}}ф. 33<span id="cxmwZA" tabindex="0">, </span>оп. 686044<span id="cxmwZA" tabindex="0">, </span>д. 702<span id="cxmwZA" tabindex="0">, </span>л. 1, 12, 13<span id="cxmwZA" tabindex="0">)</span></ref> * Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|22499600|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=2969|лист=7, 17, 18}}ф. 33<span id="cxmwdA" tabindex="0">, </span>оп. 686044<span id="cxmwdA" tabindex="0">, </span>д. 2969<span id="cxmwdA" tabindex="0">, </span>л. 7, 17, 18<span id="cxmwdA" tabindex="0">)</span></ref> * Александр Невский ордены (22.02.1945)<ref>{{Подвиг Народа|42515671|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=1859|лист=2, 30—32}}ф. 33<span id="cxmwhA" tabindex="0">, </span>оп. 690306<span id="cxmwhA" tabindex="0">, </span>д. 1859<span id="cxmwhA" tabindex="0">, </span>л. 2, 30—32<span id="cxmwhA" tabindex="0">)</span></ref> * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (12.02.1944)<ref>{{Подвиг Народа|31422109|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=934|лист=1, 4, 5}}ф. 33<span id="cxmwlA" tabindex="0">, </span>оп. 690155<span id="cxmwlA" tabindex="0">, </span>д. 934<span id="cxmwlA" tabindex="0">, </span>л. 1, 4, 5<span id="cxmwlA" tabindex="0">)</span></ref> * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1509171413|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}</ref> * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.08.1944)<ref>{{Подвиг Народа|34700886|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=2713|лист=2, 15, 16}}ф. 33<span id="cxmwqA" tabindex="0">, </span>оп. 690155<span id="cxmwqA" tabindex="0">, </span>д. 2713<span id="cxmwqA" tabindex="0">, </span>л. 2, 15, 16<span id="cxmwqA" tabindex="0">)</span></ref> * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены * Миҙалдар == Хәтер == * Герой исеме [[Өфө|Өфө ҡалаһында]] Еңеү паркындағы гранит стелала һәм [[Белорет]] ҡалаһында мемориаль таҡтала мәңгеләштерелгән. * Архангел ауылының Еңеү паркында Антипин Иван Алексеевичтың бюсы ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81724}}{{V|9|09|2021}} == Сығанаҡтар == * {{Warheroes|id=1007}} * [http://az-libr.ru/Persons/0DK/860556e4/index.shtml Антипин Иван Алексеевич] * [http://airaces.narod.ru/all13/antipin.htm Aces 1936—1953 Soviet years of Fighter] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=4234 Биография.ру сайтындағы мәғлүмәттәр <br> ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250708064908/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=4234 |date=2025-07-08 }} * [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1001075 Помнят сокола на родной земле]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:Архангел районында тыуғандар]] [[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2005 йылда вафат булғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан генералдары]] 0xrwwe0098sf5ere9swbnfxzx8s705g 0 129960 1305604 868284 2026-09-16T09:53:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305604 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Фамилиялаш|Башкиров}} '''Башкиров Василий Николаевич''' ([[27 февраль]] [[1870 йыл]] — [[1917]] йылдан һуң) — [[Рәсәй империяһы]] архитекторы. == Биографияһы == Василий Николаевич Башкиров 1870 йылдың 27 февралендә [[Вятка губернаһы]]нда тыуған. [[1893 йыл]]да Мәскәү һынлы сәнғәт, архитектура һәм төҙөү сәнғәте училищеһын, ә [[1897 йыл]]да Император художество академияһын «архитектура рәссамы» тигән дәрәжә менән тамамлай. 1896 йылда А. Н.. Померанцев класы буйынса рәссам-архитектор дәрәжәһен алыу өсөн архитектура проектына үткәрелә. Рәссам В. М. Васнецов менән хеҙмәттәшлек итә, уның проекттары буйынса өс ҡаралты төҙөй. 1900 йылдан алып Мәскәү архитетура йәмғиәте ағзаһы. [[1904]] -[[1907 йыл]]дарҙа Ҡала тимер юлдарының ток етештереү хеҙмәтендә эшләй. [[1917 йыл]]дан һуң архитекторҙың яҙмышы билдәһеҙ. == Төҙөгән биналары == * В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса йорт төҙөү ([[1893]]—[[1894]], Мәскәү, Васнецов тыҡрығы, 13-сө йорт); * И. Е. Цветковтың айырым йорто, Б. М. Шнауберт менән берлектә В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса ([[1901]], Мәскәү, Пречистенский яр буйы, 29-сы йорт); * В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса Третьяков галереяһы бинаһының фасады. Төҙөлөштө архитектор А. М. Калмыков тормошҡа ашырҙы ([[1900]]—[[1903]], Мәскәү, Лаврушин тыҡрығы, 10-сы йорт); * Иоанн Воин Сиркәү-часовняһы ([[1902]], Мәскәү өлкәһе Пушкин районынындағы Мартьяново ауылы), һаҡланмаған; сиркәүҙең бер диуары яңы сиркәүҙе төҙөүҙә ҡулланылған<ref>{{cite web|url=http://www.temples.ru/card.php?debug_arch&ID=2762|title=Церковь-часовня Иоанна Воина в Мартьянково|publisher=Храмы России|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9qzG1Hk?url=http://www.temples.ru/card.php?debug_arch|archivedate=2013-03-16}}</ref>; * Пречистенский курстары бинаһы ([[1905]], Мәскәү, Курсовой тыҡрығы, 17-се йорт); * Ҡала трамвай Үҙәк электр станцияһы (ГЭС-2), ([[1906]], Мәскәү, Болотный яр буйы, 15-се йорт); * Уҡыу бинаһы ([[1911]], Мәскәү, Оло Саввин тыҡрығы, 10-сы йорт); * Һөнәрселек музейына төкәтмә, А. Э. Эрихсон менән берлектә ([[1912]], Мәскәү, Леонтьев тыҡрығы, 7-се йорт); * Торлаҡ йорто ([[1908]]—[[1913]], Мәскәү, Беренсе Неопалимов тыҡрығы, 10-сы йорт). * Аверкиево ауылындағы Троицк ғибәҙәтханаһы (1911—1914, Мәскәү өлкәһе, Павлов-Посад районы). Яңы рус стилендә Мәскәү дворяндары етәксеһе А. Д. Самарин үҙенең ҡатыны Вера Мамонтова-Самарина иҫтәлегенә төҙөгән (В. А. Серовтың «Девочка с персиками» картинаһының персонажы булараҡ билдәле). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга||заглавие=Зодчие Москвы времени эклектики, модерна и неоклассицизма (1830-е — 1917 годы): илл. биогр. словарь / Гос. науч.-исслед. музей архитектуры им. А.В.Щусева и др |место=М.|издательство=КРАБиК|год=1998|страницы=29—30|страниц=320|isbn=5-900395-17-0|ref=|тираж=}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=8810 Башкиров Василий Николаевич]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Статья на сайте biografija.ru * {{cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| datepublished =| url =http://www.snor.ru/?an=pers_183| title =Башкиров Василий Николаевич| format =| work =| publisher =Справочник научных обществ России| accessdate =19-12-2010| lang =ru| description =| archiveurl =https://www.webcitation.org/679FeCbaJ?url=http://www.snor.ru/?an=pers_183| archivedate =2012-04-23}} [[Категория:Мәскәү архитекторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1870 йылда тыуғандар]] [[Категория:Вятка губернаһында тыуғандар]] elmtrzfyt5x8ue34irfkvfnh8ntzgfl 0 130051 1305605 1198489 2026-09-16T09:57:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305605 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Башкиров}} {{Ук}} {{Внешнее изображение|image1=[http://gazetaigraem.ru/img/upload/article_image_46791.jpg Фотография Елены Башкировой]}} ''' Елена Дмитриевна Башкирова''' ([[1958]]) — совет һәм израиль пианисы. == Биографияһы == [[1958 йыл]]да пианист һәм педагог [[Башкиров Дмитрий Александрович|Дмитрий Александрович Башкиров]] һәм скрипкасы Вера Михайловна Башкирова ғаиләһендә тыуған. Мәскәү консерваторияһын тамамлаған. [[1978 йыл]]да ире менән бергә СССР-ҙан эмиграцияға сыға<ref>[http://www.lechaim.ru/ARHIV/245/fonograf.htm Владимир Мак «Воспитание чувств»]</ref>. 1988 йылда ул Даниэль Баренбоймға кейәүгә сыға һәм [[Израиль|Израилдә]] йәшәй башлай<ref>[http://www.music-nn.ru/news/detail.php?ID=1250 Елена Башкирова (фортепиано, Израиль)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315115804/http://music-nn.ru/news/detail.php?ID=1250 |date=2015-03-15 }}</ref>. [[Берлин]]да Мегаполис-ансамбленә һәм Халыҡ-ара иерусалим камера музыка фестиваленә нигеҙ һалыусы (һуңыраҡ — фестивалдең художество етәксеһе булып китә). Иерусалим фестиваленең художество етәксеһе сифатында Елена Башкирова камера музыкаһы концерттарын ойоштора, улар йыл һайын сентябрь айында бөтә донъяға билдәле артистар ҡатнашлығында үткәрелә. Фестивалдең ансамбле менән ул [[Европа]] һәм [[АҠШ]] буйлап гастроләрҙә йөрөй; [[Берлин]], Дюссельдорф, [[Париж]], [[Лиссабон]], [[Вена]], [[Лондон]], [[Будапешт]], [[Нью-Йорк]] ҡалаларында сығыш яһай<ref>[http://www.philharmonia.spb.ru/rus/pers/b/bashkirova.php Елена Башкирова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103195926/http://www.philharmonia.spb.ru/rus/pers/b/bashkirova.php |date=2014-01-03 }}</ref> === Шәхси тормошо === Беренсе ире — скрипкасы Гидон Кремер. [[1988 йыл]]да [[израиль]] пианисы Баренбойм Даниэлгә кейәүгә сыға. Уларҙың ике улы тыуа: * кесе улдары — Михаил, [[Скрипка|скрипкасы]]; * өлкән улдары — Давид, немец [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] төркөмөнең менеджеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gazetaigraem.ru/a5201210 «РУССКИЙ СЕЗОН» В ИЕРУСАЛИМЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181218000556/http://gazetaigraem.ru/a5201210 |date=2018-12-18 }} * [http://www.jewage.org/wiki/ru/Profile:P1641164165 Хелен Башкиров Баренбойм] * [http://www.mosconsv.ru/mobile/ru/event.aspx?id=135797 Елена Башкирова: «Играть в Alma Mater — большая ответственность»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719183544/http://www.mosconsv.ru/mobile/ru/event.aspx?id=135797 |date=2019-07-19 }} {{библиоинформация}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] clnd0mk7jkcbkbla5z0g1fmquctcqtm 0 131888 1305581 1302908 2026-09-16T05:31:50Z ~2026-50063-29 48938 1305581 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Исмәғилев Тимур Александрович''' ([[27 февраль]] [[1982 йыл]]) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы. == Биографияһы == Тимур Александрович Исмәғилев 1982 йылдың 27 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. Бала сағында өйҙә булған бөтә музыка ҡоралдарын да: [[фортепиано]], баян, тальян, Һарытау гармунын үҙләштерә. 11 йәшенән музыка яҙа башлай, 1995—2000 йылдарҙа [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Рөстәм Сабитов]] етәкселегендә композиция менән шөғөлләнә. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ҡарамағындағы махсус урта музыка мәктәп-лицейын фортепиано класы буйынса профессор Л. И. Алексеевала тамамлай. 2005 йылда Мәскәү консерваторияһының композиция класын профессор А. В. Чайковский етәкселегендә тамамлай, 2008 йылда — аспирантурала уҡып бөтә (етәксеһе — А. В. Чайковский, ғилми етәксеһе — профессор, сәнғәт фәндәре доктор С. И. Савенко). Аспирантлыҡ фәнни эшенең темаһы — «DSCH. Монограмма тураһындағы монография эскизы» («DSCH. Эскиз монографии о монограмме»). 2004—2006 йылдарҙа В. В. Шахиджанян сайтында «Йәш композитор көндәлеген» алып бара; уның «клавиатурала СОЛО» компьютер программаһына музыка ижад итә (фортепиано өсөн 100 пьеса) һәм студияла яҙҙыра. 2004 йылдың декабренән — Светлана Безроднаяның Рәсәй дәүләт академия камера «Вивальди-оркестрының» аранжировщигы. 2006 йылда Святослав Рихтерҙың мемориал сайтын төҙөй. Заманса академик һәм импровизацион музыка концерттарын ойоштороусыларының береһе. Дмитрий Бавильскийҙың «Талап ителгәнгә ҡәҙәр. Хәҙерге заман композиторҙары менән әңгәмә» китабына индерелгән әңгәмәселәрҙең береһе. == Әҫәрҙәре == '''Оркестр өсөн әҫәрҙәр''' Камера оркестры өсөн ''Көй һәм скерцо'', ор. 5 (1997, 2002). О. А. Даукаеваға арнала. Виолончель һәм оркестр өсөн ''Концерт'', ор. 17 (2004-05) Ҡыллы оркестр өсөн ''Элегия'', ор. 40 (2011, 2017). Михаил Туриковҡа арнала. '''Вокал әҫәрҙәре''' Сопрано һәм фортепиано өсөн ''Япон шағирҙарының дүрт шиғыры'', ор. 7 (1998). Р. Н. Сабитовҡа арнала. ''Мостай Кәримдән,'' ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн диптих, ор. 9 (1999). Павел Волонихинға арнала. ''«Бер картина тарихы»,'' Аркадий Аверченконың ошо уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса ир-ат тауышы өсөн, виолончель, рояль, препарировланған рояль һәм магнитофон өсөн моносвистакль, ор. 11 (2001) ''«121»,'' Дмитрий Пригов тексына ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 15 (2003) ''Хафиздан,'' сопрано һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 26 (2011). Екатерина Юдинаға арнала. ''Өс эпиграмма'' ир-аттың түбән тауышы һәм фортепиано өсөн, ор. 41 (1999, 2017) '''Камера-инструменталь әҫәрҙәре''' Ҡыллы квартет өсөн ''Триптих'', ор. 4 (1996) ''Альфред Шниткеға эпитафия''. Ҡыллы квартет, фортепиано һәм челеста өсөн, ор. 6 (1998, икенсе редакция — 2014) Скрипка һәм орган өсөн ''Хәсрәтле музыка'', ор. 8 (1999). «Минең олатайым, Абдрафик Закир улы Исмәғилев иҫтәлегенә». ''Ҡыллы квартет'', ор. 14 (2002-03, икенсе редакция — 2006) Фортепиано һәм скрипка өсөн ''Фантазия'', ор. 16 (2003-04) ''EDES…'': флейта, кларнет, скрипка, виолончель һәм препарированланған рояль өсөн, ор. 20 (2007) ''Оҙон көй'': аккордеон (йәки баян), флейта, кларнет, торба, скрипка, альт, виолончель һәм контрабас өсөн, ор. 21 (2008) ''Ике ҡаралама һәм йыр'': виолончель солоһы өсөн, ор. 22 (2010). Золтан Алмашиға бағышлана. ''Новелла'': альт солоһы өсөн, ор. 23 (2010). ''Киске музыка'': флейта, скрипка, альт һәм виолончель өсөн, ор. 24 (2010) ''Диалог'': соло скрипка өсөн, ор. 27 (2011). Михаил Туриковҡа арнала. ''Ауыл көйе'': баян йәки аккордеон өсөн, ор. 30 (2013). «Минең өләсәйем иҫтәлегенә». ''Трио'': скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн, ор. 31 (2013) ''Баҫҡыс'': контрабас солоһы өсөн, ор. 35 (2014) ''Соната'': скрипка һәм фортепиано өсөн, ор. 36 (2015) ''Алты ҡулға өс пьеса'': фортепиано өсөн, ор. 37: «Марш», «Ноктюрн», «Токката» (2010-16). «Әсәйемә». ''Күгәрсен тарихы'': флейта солоһы өсөн, ор. 39 (2016). Ян Крулға бағышлана. '''Фортепиано өсөн әҫәрҙәр''' ''Халыҡ рухындағы сюита'', op. 1: «Азамат» (башҡорт халыҡ йырҙын эшкәртеү, ирекле), «Бейеү», «Бишек йыры», «Марш» (1995-96). Р. Н. Сабитовҡа арнала. ''Халыҡ темаһына вариациялар'', op. 2 (1995-96). Л. И. Алексееваға арнала. ''Полифоник эскиздар'', op. 3 (1996) ''Партита-приношение'', ор. 10, ете өлөштән: Инеш, Соната, Интермеццо, Симфония, Ludus mortis, [6], Пассакалия (2000). ''Джон Кейджҡа бағышлауҙар'', ор. 12 (2001) ''Паганини темаһына вариациялар'', ор. 13 (2002, икенсе редакция — 2003). ''24 инеш'', ор. 18 (2005-10). Михаил Туриковҡа арнала. ''Блюз тонындағы дәфтәр'', ор. 19 (2005-06). Сергей Булавинға бағышлана. ''«Йәшен»'' (Рәшит Назаров шиғыры буйынса), ор. 25 (2011). Илдар Харисовҡа арнала. ''Багателдар'', ор. 28 (2012). Борис Иоффеға арнала. ''Рудик өсөн бишек йыры'', ор. 29 (2012) ''Axis'', ор. 32 (2012-13) ''Үҙгәртеүҙәр'', ор. 33 (2013) ''7'', ор. 34 (2014) ''Яҙғы эскиздар'', ор. 38 (2016) == Транскрипциялары == Төрлө составтағы 600-ләп транскрипция, аранжировка һәм оркестровка авторы. Был жанрҙағы мөһим хеҙмәттәре: * Ҡыллы, клавишалы һәм һуҡма ҡоралдар өсөн [[Чайковский Пётр Ильич|П. И Чайковскийҙың]] «Евгений Онегин» операһының ҡыҫҡартылған инструменталь версияһы (2005-06) * Аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн [[Чарли Чаплин|Ч. Чаплин]] фильмдарына музыкаль сюита (2006) * Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Имре Кальман|И. Кальмандың]] «Сильва» опереттаһына сюита (2007) * Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Иоганн Штраус (ул)| И. Штраустың]] «Ярғанат» опереттаһына сюита (2007) * Торба, аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн Н. Ротаның музыкаһынан «Амаркорд» һәм «Крестный отец» фильмдарына сюита (2008-09) * Бәләкәй симфоник оркестр өсөн [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д. Шостакович]] музыкаһынан «Гамлет» фильмына сюита (2011) == Мәҡәләләре == * Исмагилов Т. Способы композиторской работы Шостаковича с монограммой DSCH // Музыка в Средней и Восточной Европе (XVIII—XX вв.) / Ред.-составитель И. Харисов. Берлин: Gesellschaft für OSTEUROPA-FÖRDERUNG, 2013. С. 3-10. (Kulturwelten 17: 2013/1). ISSN 1864-3183<br /> * [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 «Впечатление о Шостаковиче останется на всю жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305082627/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 |date=2018-03-05 }} * [http://www.topos.ru/article/iskusstvo/timur-ismagilov-chast-naslediya-rakhmaninova-malo-kto-znaet «Часть наследия Рахманинова мало кто знает…»] * [http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 «Возможна ли сегодня гармония в музыке и в мире?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020212227/http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 |date=2017-10-20 }}, заочный круглый стол композиторов в «Частном корреспонденте» (2010) == Һылтанмалар == * [http://imslp.org/wiki/Category:Ismagilov%2C_Timur Ноты произведений Тимура Исмагилова на International Music Score Library Project] * [https://www.youtube.com/watch?v=J5nyQXvTSIM Тимур Исмәғилев. «Йәшен» (Рәшит Назаров шиғыры буйынса)] * [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 «Я бы мог сочинять музыку даже в глухой деревне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405153308/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 |date=2018-04-05 }}, беседа с Дмитрием Бавильским (2011) * [http://1001.ru/authors/96/ Дневник молодого композитора] * [http://timalism.livejournal.com/ Блог в Живом Журнале.] * [https://web.archive.org/web/20060210134116/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3441 Моносвистакли Тимура Исмагилова], интервью интернет-газете БАШвестЪ (2003) [[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] eyt58t3e2f3j5zkogx9mbfe3dhdw6a7 0 135036 1305580 1039360 2026-09-16T05:31:47Z Айсар 10823 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Сөләймәнов}} '''Сөләймәнов Риф Сафа улы''' ([[9 июнь]] [[1936 йыл]] — [[15 сентябрь]] [[2026 йыл]] — [[музыка]] белгесе‑фольклорсы-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/93186/ Сөләймәнов Риф Сафа улы]</ref>. == Биографияһы == Риф Сафа улы Сөләймәнов 1936 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Малаяҙ районы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Лағыр]] ауылында тыуа. Легендаларҙа һөйләнгән, йырҙарҙа йырланған йәмле Әй йылғаһы буйында үҫкәнгә күрә, бәләкәйҙән йыр-моңға ғашиҡ була. 1950 йылдарҙа етенсе класты бөткәндә уға тальян гармун һатып алып биргәс, Әй буйҙарын яңғыратып гармунда уйнай, таҡмаҡтар теҙә. Усть-Ҡатауҙа һөнәрселек училищеһында уҡығанда йыр-моңдан айырылмай. Художестволы үҙешмәкәр коллективтарҙың сығыштарында ихлас ҡатнаша<ref name="Номинанттар">А. Буранғолов. Моң һөйәрҙе ил һөйөр. «Йәшлек» гәзите. 17 август, 1995</ref>. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай<ref>И. Ғәләүетдинов. Ижад шишмәһе. «Совет Башҡортостаны» гәзите. 15 ноябрь, 1986. 264-се һан </ref>. Училищела уҡыған саҡта күп кенә музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнеүгә бик ифрат ҙур тырышлыҡ һала. Пионер һарайындағы оркестрға йөрөй, күнегеүҙәр ала. Училищенан һуң Салауат районының Малаяҙ интернат-мәктәбендә, Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә уҡыта<ref name="Номинанттар"></ref>. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, юғары белем алыу хыялы менән Ҡазанға юллана. 1968 йылда Ҡазан дәүләт педагогия институтының музыка-педагогия факультетын тамамлай. Юғары белемле белгес Өфө музыка тәрбиә биреү мәктәп‑интернатында уҡыта. 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]на ғилми хеҙмәткәр булып күсә һәм унда өлкән (1990), төп (2007) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1973—1976 йылдарҙа Риф Сафа улы Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге аспирантураһында уҡый<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)">[http://www.bashinform.ru/news/863084-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-rif-suleymanov-k-80-letiyu-uchenogo/?sphrase_id=4632191 Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)]</ref>. 1981 йылда СССР Композиторҙар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә<ref name="Номинанттар"></ref>. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халыҡ йырҙары, йолаларының жанр үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, шулай уҡ думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙҙы тергеҙеү мәсьәләләренә арналған. [[Башҡортостан]], [[Һамар өлкәһе|Куйбышев (Һамар)]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре буйлап фольклор экспедицияларында 3 меңгә яҡын башҡорт музыка фольклоры әҫәрҙәрен йыйған һәм 500‑ҙән ашыуын нотаға һалған. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, урта һәм юғары музыка уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка фольклоры, думбырала уйнау буйынса уҡытыу‑методик әсбаптар авторы. Риф Сөләймәнов 30 томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» һәм 14 томлыҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» ғилми тупланмаларының фәнни етәкселәренең һәм яуаплы башҡарыусыларының береһе<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)" />. Башҡорт думбыраһын тергеҙеү, уны халыҡ араһында пропагандалау маҡсатынан сығып, Риф Cөләймәнов башҡорт думбыраһы һәм унда уйнау ысулдары тураһында «Башҡорт думбыраһы» исемле китап баҫтырып сығара. Был хеҙмәтендә ул йәш быуында башҡорт думбыраһында уйнарға өйрәтеүҙе маҡсат итеп ҡуя һәм үҙенең күп йыллыҡ тәжрибәһе менән уртаҡлаша<ref>Флорида Иҫәнбаева. Юлдар буйлап, йыр-моң эҙләп. «Башҡортостан» гәзите, 24 август, 1995. 163-се һан</ref>. Тыңғыһыҙ ғалим Риф Сафа улы Сөләймәнов йыйылған халыҡ ынйыларын системаға һалыу, эшкәртеү өҫтөндә ал-ял белмәй эшләй, улар менән халыҡты гәзит-журнал биттәрендә таныштыра, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһы аша думбырала уйнап, ҡобайырҙар әйтә, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара<ref name="Номинанттар"></ref>. == Хеҙмәттәре == # Старинная башкирская скрипка — кылкубыз. Өфө, 2001; # Жемчужины народного творчества Урала. Уфа, 1995; # Песенное творчество иргизо‑камеликских башкир. Уфа, 2002. # «Игровые и плясовые песни и напевы. Хрестоматия по башкирскому фольклору» (Уфа, 2005) # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.1: Эпические песни. — Уфа, 2001. # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.2: Лирические песни и наигрыши. — Уфа, # Башкирские народные мелодии — Уфа: Китап, 1995 . С.104 # Башкирское народное музыкальное искусство. Т. III: Лирико-драматические песни и напевы. — Уфа, 2001 (на башк. яз.) # Песни и наигрыши южноуральских башкир. Уфа: РУМЦ МКНП РБ. 2009. — 240 с. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни северо-восточных башкир. Том 9. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни юго-западных башкир. Том 10. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. выпуск. — Е. Б. Сагадатуллина. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирская народная песня (проблемы жанровой системы). — Уфа: Гилем, 2005. 73 с. # Песни юго-западных башкир (локальные особенности жанровой системы). — Уфа, 2005. 100 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93186}}{{V|5|06|2021}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhZ1xIv_i60 «Орнамент» Риф Сулейманов. Ученый, певец, домрист. 1993 г.] * [http://lagerevo.ucoz.org/index/znamenitye_ljudi/0-31 Знаменитые люди] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] il1wbjyw7jnfynnvaqrsfjeki9z8pca 1305582 1305580 2026-09-16T05:34:13Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1305582 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Сөләймәнов}} '''Сөләймәнов Риф Сафа улы''' ([[9 июнь]] [[1936 йыл]] — [[15 сентябрь]] [[2026 йыл]]) — [[музыка]] белгесе‑фольклорсы-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/93186/ Сөләймәнов Риф Сафа улы]</ref>. == Биографияһы == Риф Сафа улы Сөләймәнов 1936 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Малаяҙ районы]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Лағыр]] ауылында тыуа. Легендаларҙа һөйләнгән, йырҙарҙа йырланған йәмле Әй йылғаһы буйында үҫкәнгә күрә, бәләкәйҙән йыр-моңға ғашиҡ була. 1950 йылдарҙа етенсе класты бөткәндә уға тальян гармун һатып алып биргәс, Әй буйҙарын яңғыратып гармунда уйнай, таҡмаҡтар теҙә. [[Ҡытаутамаҡ]]та һөнәрселек училищеһында уҡығанда йыр-моңдан айырылмай. Художестволы үҙешмәкәр коллективтарҙың сығыштарында ихлас ҡатнаша<ref name="Номинанттар">А. Буранғолов. Моң һөйәрҙе ил һөйөр. «Йәшлек» гәзите. 17 август, 1995</ref>. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай<ref>И. Ғәләүетдинов. Ижад шишмәһе. «Совет Башҡортостаны» гәзите. 15 ноябрь, 1986. 264-се һан </ref>. Училищела уҡыған саҡта күп кенә музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнеүгә бик ифрат ҙур тырышлыҡ һала. Пионер һарайындағы оркестрға йөрөй, күнегеүҙәр ала. Училищенан һуң Салауат районының Малаяҙ интернат-мәктәбендә, Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә уҡыта<ref name="Номинанттар"></ref>. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, юғары белем алыу хыялы менән Ҡазанға юллана. 1968 йылда Ҡазан дәүләт педагогия институтының музыка-педагогия факультетын тамамлай. Юғары белемле белгес Өфө музыка тәрбиә биреү мәктәп‑интернатында уҡыта. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]]ның [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]на ғилми хеҙмәткәр булып күсә һәм унда өлкән (1990), төп (2007) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1973—1976 йылдарҙа Риф Сафа улы Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге аспирантураһында уҡый<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)">[http://www.bashinform.ru/news/863084-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-rif-suleymanov-k-80-letiyu-uchenogo/?sphrase_id=4632191 Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)]</ref>. 1981 йылда СССР Композиторҙар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә<ref name="Номинанттар"></ref>. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халыҡ йырҙары, йолаларының жанр үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, шулай уҡ думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙҙы тергеҙеү мәсьәләләренә арналған. [[Башҡортостан]], [[Һамар өлкәһе|Куйбышев (Һамар)]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре буйлап фольклор экспедицияларында 3 меңгә яҡын башҡорт музыка фольклоры әҫәрҙәрен йыйған һәм 500‑ҙән ашыуын нотаға һалған. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, урта һәм юғары музыка уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка фольклоры, думбырала уйнау буйынса уҡытыу‑методик әсбаптар авторы. Риф Сөләймәнов 30 томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» һәм 14 томлыҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» ғилми тупланмаларының фәнни етәкселәренең һәм яуаплы башҡарыусыларының береһе<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)" />. Башҡорт думбыраһын тергеҙеү, уны халыҡ араһында пропагандалау маҡсатынан сығып, Риф Cөләймәнов башҡорт думбыраһы һәм унда уйнау ысулдары тураһында «Башҡорт думбыраһы» исемле китап баҫтырып сығара. Был хеҙмәтендә ул йәш быуында башҡорт думбыраһында уйнарға өйрәтеүҙе маҡсат итеп ҡуя һәм үҙенең күп йыллыҡ тәжрибәһе менән уртаҡлаша<ref>Флорида Иҫәнбаева. Юлдар буйлап, йыр-моң эҙләп. «Башҡортостан» гәзите, 24 август, 1995. 163-се һан</ref>. Тыңғыһыҙ ғалим Риф Сафа улы Сөләймәнов йыйылған халыҡ ынйыларын системаға һалыу, эшкәртеү өҫтөндә ал-ял белмәй эшләй, улар менән халыҡты гәзит-журнал биттәрендә таныштыра, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһы аша думбырала уйнап, ҡобайырҙар әйтә, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара<ref name="Номинанттар"></ref>. == Хеҙмәттәре == # Старинная башкирская скрипка — кылкубыз. Өфө, 2001; # Жемчужины народного творчества Урала. Уфа, 1995; # Песенное творчество иргизо‑камеликских башкир. Уфа, 2002. # «Игровые и плясовые песни и напевы. Хрестоматия по башкирскому фольклору» (Уфа, 2005) # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.1: Эпические песни. — Уфа, 2001. # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.2: Лирические песни и наигрыши. — Уфа, # Башкирские народные мелодии — Уфа: Китап, 1995 . С.104 # Башкирское народное музыкальное искусство. Т. III: Лирико-драматические песни и напевы. — Уфа, 2001 (на башк. яз.) # Песни и наигрыши южноуральских башкир. Уфа: РУМЦ МКНП РБ. 2009. — 240 с. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни северо-восточных башкир. Том 9. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни юго-западных башкир. Том 10. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. выпуск. — Е. Б. Сагадатуллина. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирская народная песня (проблемы жанровой системы). — Уфа: Гилем, 2005. 73 с. # Песни юго-западных башкир (локальные особенности жанровой системы). — Уфа, 2005. 100 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93186}}{{V|5|06|2021}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhZ1xIv_i60 «Орнамент» Риф Сулейманов. Ученый, певец, домрист. 1993 г.] * [http://lagerevo.ucoz.org/index/znamenitye_ljudi/0-31 Знаменитые люди] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] f1okym2rkg1c11yqio90xn8915kwsz5 1305590 1305582 2026-09-16T06:34:12Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305590 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Сөләймәнов}} '''Сөләймәнов Риф Сафа улы''' ([[9 июнь]] [[1936 йыл]] — [[15 сентябрь]] [[2026 йыл]]) — [[музыка]] белгесе‑фольклорсы-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/93186/ Сөләймәнов Риф Сафа улы]</ref>. == Биографияһы == Риф Сафа улы Сөләймәнов 1936 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Малаяҙ районы]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Лағыр]] ауылында тыуа. Легендаларҙа һөйләнгән, йырҙарҙа йырланған йәмле Әй йылғаһы буйында үҫкәнгә күрә, бәләкәйҙән йыр-моңға ғашиҡ була. 1950 йылдарҙа етенсе класты бөткәндә уға тальян гармун һатып алып биргәс, Әй буйҙарын яңғыратып гармунда уйнай, таҡмаҡтар теҙә. [[Ҡытаутамаҡ]]та һөнәрселек училищеһында уҡығанда йыр-моңдан айырылмай. Художестволы үҙешмәкәр коллективтарҙың сығыштарында ихлас ҡатнаша<ref name="Номинанттар">А. Буранғолов. Моң һөйәрҙе ил һөйөр. «Йәшлек» гәзите. 17 август, 1995</ref>. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай<ref>И. Ғәләүетдинов. Ижад шишмәһе. «Совет Башҡортостаны» гәзите. 15 ноябрь, 1986. 264-се һан </ref>. Училищела уҡыған саҡта күп кенә музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнеүгә бик ифрат ҙур тырышлыҡ һала. Пионер һарайындағы оркестрға йөрөй, күнегеүҙәр ала. Училищенан һуң Салауат районының Малаяҙ интернат-мәктәбендә, Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә уҡыта<ref name="Номинанттар"></ref>. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, юғары белем алыу хыялы менән Ҡазанға юллана. 1968 йылда Ҡазан дәүләт педагогия институтының музыка-педагогия факультетын тамамлай. Юғары белемле белгес Өфө музыка тәрбиә биреү мәктәп‑интернатында уҡыта. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]]ның [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]на ғилми хеҙмәткәр булып күсә һәм унда өлкән (1990), төп (2007) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1973—1976 йылдарҙа Риф Сафа улы Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге аспирантураһында уҡый<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)">[http://www.bashinform.ru/news/863084-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-rif-suleymanov-k-80-letiyu-uchenogo/?sphrase_id=4632191 Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)]</ref>. 1981 йылда СССР Композиторҙар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә<ref name="Номинанттар"></ref>. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халыҡ йырҙары, йолаларының жанр үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, шулай уҡ думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙҙы тергеҙеү мәсьәләләренә арналған. [[Башҡортостан]], [[Һамар өлкәһе|Куйбышев (Һамар)]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре буйлап фольклор экспедицияларында 3 меңгә яҡын башҡорт музыка фольклоры әҫәрҙәрен йыйған һәм 500‑ҙән ашыуын нотаға һалған. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, урта һәм юғары музыка уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка фольклоры, думбырала уйнау буйынса уҡытыу‑методик әсбаптар авторы. Риф Сөләймәнов 30 томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» һәм 14 томлыҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» ғилми тупланмаларының фәнни етәкселәренең һәм яуаплы башҡарыусыларының береһе<ref name="Видные деятели культуры Башкортостана: Риф Сулейманов (К 80-летию ученого)" />. Башҡорт думбыраһын тергеҙеү, уны халыҡ араһында пропагандалау маҡсатынан сығып, Риф Cөләймәнов башҡорт думбыраһы һәм унда уйнау ысулдары тураһында «Башҡорт думбыраһы» исемле китап баҫтырып сығара. Был хеҙмәтендә ул йәш быуында башҡорт думбыраһында уйнарға өйрәтеүҙе маҡсат итеп ҡуя һәм үҙенең күп йыллыҡ тәжрибәһе менән уртаҡлаша<ref>Флорида Иҫәнбаева. Юлдар буйлап, йыр-моң эҙләп. «Башҡортостан» гәзите, 24 август, 1995. 163-се һан</ref>. Тыңғыһыҙ ғалим Риф Сафа улы Сөләймәнов йыйылған халыҡ ынйыларын системаға һалыу, эшкәртеү өҫтөндә ал-ял белмәй эшләй, улар менән халыҡты гәзит-журнал биттәрендә таныштыра, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһы аша думбырала уйнап, ҡобайырҙар әйтә, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара<ref name="Номинанттар"></ref>. Ғалим һәм хеҙмәт ветераны 2026 йылдың 15 сентябрендә Өфөлә вафат була<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=16 сентября 2026 года|url= https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-09-16/v-ufe-ushyol-iz-zhizni-folklorist-rekonstruktor-instrumentov-rif-suleymanov-4663879|title=В Уфе ушёл из жизни фольклорист, реконструктор инструментов Риф Сулейманов|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ» |accessdate=2026-09-16}}{{ref-ru}}</ref>. == Хеҙмәттәре == # Старинная башкирская скрипка — кылкубыз. Өфө, 2001; # Жемчужины народного творчества Урала. Уфа, 1995; # Песенное творчество иргизо‑камеликских башкир. Уфа, 2002. # «Игровые и плясовые песни и напевы. Хрестоматия по башкирскому фольклору» (Уфа, 2005) # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.1: Эпические песни. — Уфа, 2001. # Башкирское народное музыкальное искусство. Т.2: Лирические песни и наигрыши. — Уфа, # Башкирские народные мелодии — Уфа: Китап, 1995 . С.104 # Башкирское народное музыкальное искусство. Т. III: Лирико-драматические песни и напевы. — Уфа, 2001 (на башк. яз.) # Песни и наигрыши южноуральских башкир. Уфа: РУМЦ МКНП РБ. 2009. — 240 с. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни северо-восточных башкир. Том 9. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирское народное музыкальное искусство: песни юго-западных башкир. Том 10. Авт.-сост. Р. С. Сулейманов. Отв. выпуск. — Е. Б. Сагадатуллина. — Уфа: МК и НП РБ, 2005. # Башкирская народная песня (проблемы жанровой системы). — Уфа: Гилем, 2005. 73 с. # Песни юго-западных башкир (локальные особенности жанровой системы). — Уфа, 2005. 100 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93186}}{{V|5|06|2021}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhZ1xIv_i60 «Орнамент» Риф Сулейманов. Ученый, певец, домрист. 1993 г.] * [http://lagerevo.ucoz.org/index/znamenitye_ljudi/0-31 Знаменитые люди] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] tadhj6sqjplgr7n9mjybru26urov9o4 0 143135 1305576 1277342 2026-09-16T04:05:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305576 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Арский ташы (мәғәнәләр)}} '''Арский ташы''' — Башҡортостандың комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағында тора. == Характеристикаһы == [[Файл:Арский Камень 3.jpg|мини|слева|Арский ташы]] Арский ташы ҡомартҡыһы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] уң яҡ ярында, [[Белорет районы]] Арский ташы ауылынан 350 метрҙа ята. Урманлы тауҙа «Арский ташы»<ref>[http://xn--80aqdc3ag.xn--p1ai/ База отдыха «Арский камень»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121180129/http://xn--80aqdc3ag.xn--p1ai/ |date=2016-11-21 }}</ref> ял итеү базаһы урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километрҙа — [[Белорет]] ҡалаһы. комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы 0,8 гектар ерҙе биләй. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының иҫке улағында уң яҡтан ҡаялы ярҙан ғибәрәт. Органоген [[эзбизташ]]тан барлыҡҡа килгән. Ҡая бейеклеге яҡынса 20-25 метр тирәһенә барып етә һәм дуға формаһында йылғаның боронғо улағы буйынса 100 метрға тиклем һуҙыла. «Арский ташы» — Башҡортостан Республикаһының комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1956) һәм 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы<ref>Постановление кабинета министров Башкирской АССР № 465 от 17 авгеста 1965 года «Об охране памятников природы Башкирской АССР»</ref>. Урманлы тау территорияһында Арский ташы тип аталған текә ҡая бик алыҫтан иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Бейеклеге — 30 метр тирәһе. Ҡая [[Девон осоро|Девон геологик осорондағы аҡһыл һоро]] эзбиздән тора. Ҡаяның өҫтөндә тектоник сатнауҙан барлыҡҡа килгән ярыҡтар күренә, бер урында ер ҡатламы емерелгән. Тау башында һәм унан төньяҡтараҡ ҡарағай урманы үҫә. Ландшафтар: ҡарағай һәм ҡарағастарҙан торған асыҡ төҫтәге ылыҫлы урман; боронғо дәүерҙән ҡалған реликттар һәм дарыу үҫемлектәре: шиверекия подольская, солнцецвет монетный, володушка многожилковая, [[һары умырзая]], василёк Маршалла һәм башҡалар<ref>[http://chelnature.ru/oopt/view/553 Арский камень. Природопользование Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121175213/http://chelnature.ru/oopt/view/553 |date=2016-11-21 }}</ref>. Реликттар себер сығышлы. Арский ташы ҡаяларында 30 төрҙән ашыу ксерофит һәм мезофиттар бар. Ә Арский ташы тирәһендәге ҡарағай урманында 40 төргә яҡын үлән үҫә. == Топонимикаһы == Тәбиғәт ҡомартҡыһының атамаһы Арский ташы ҡаяһынан алынған. Риүәйәттәр буйынса, был яҡтарҙағы 1773—1775 йылдарҙа [[Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр һуғышы]] барышында [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет заводы]] управляющийы Арский баш күтәреүселәргә ҡорал биреүҙән баш тартҡаны өсөн үлтерелә. Арский ташы ауылында йәшәүселәр был урынға 1767 йылда Пенза губернаһынан күсерелә. == Әҙәбиәт == * Гареев Э. З. Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Уфа. «Тау» 2004. * Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. == Һылтанмалар == * {{ООПТ|Урочище-Арский-камень}} * {{БЭ|81898}}{{V|29|07|2021}} * [http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=386 Урочище Арский камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121172711/http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=386 |date=2016-11-21 }}. Уникальные геологические объекты России. * [http://i-gazeta.com/news/region102/34004.html Арский камень стал одной из визитных карточек Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109113015/http://i-gazeta.com/news/region102/34004.html |date=2018-11-09 }}. Общественная электрогазета РФ. * [http://www.rgo-rb.ru/2016/11/skala-arskij-kamen/ Скала Арский камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121231945/http://www.rgo-rb.ru/2016/11/skala-arskij-kamen/ |date=2016-11-21 }}. Русское географическое общество. Башкирское отделение. * [https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/places/327509/ Арский камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121172244/https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/places/327509/ |date=2016-11-21 }}. Белорецкий район РБ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Белорет районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Бейеклеге 1000 метрға тиклем тау түбәләре]] [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:1965 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] 6cruvzuqdtdhirwhesvegwv4lkwu5q0 0 144396 1305563 1299060 2026-09-16T01:22:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Сергеевич Аксаков''' ({{СС2|8|октября|1823|26|сентября}}, [[Ырымбур губернаһы]] — {{СС2|8|февраля|1886|27|января}}, [[Мәскәү]]<ref name="Аксаков РП">{{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}}</ref>) — публицист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, славянофилдар хәрәкәте лидерҙарының береһе. == Биография == Иван Сергеевич Аксаков [[1823 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябре]]ндә{{OldStyleDate|8|октября|1823|26|сентября}}<ref>В поколенной росписи, составленной [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н. Ф. Иконниковым], ошибочно указано, что родился 26.02.1823 г.</ref> [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино ауылында (Куроедово)]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы|, Ырымбур губернаһы]] (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) Надеждино ауылында <ref>Большая Российская энциклопедия: В 30 т. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005.</ref>) тыуа. Яҙыусы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Тимофеевич Аксаковтың]] өсөнсө улы. Иван тыуғандан һуң өс йыл үткәс, уларҙың ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсә. Өйҙә башланғыс белем ала; 10 йәштән үк гәзит уҡый. Артабан белем алыр өсөн [[Санкт-Петербург]]ҡа шул саҡта ғына нигеҙләнгән Хоҡуҡ белеме училищеһына (1836—1842) уҡырға китә. [[Ырымбур]] дворян депутаттары йыйылышы тарафынан [[1840 йыл]]дың 20 июнендә ағалары Константин, Григорий һәм Михаил менән бергә Ырымбур дворяндар шәжәрәһе китабының VI киҫәгенә индерелеп ҡуйылған. [[1842 йыл]]да И. С. Аксаков [[Мәскәү]]гә әйләнеп ҡайта һәм 18 июндә титуляр кәңәшсе чинында Сенаттың 6-сы енәйәт эштәре департаменты икенсе бүлексәһендә сәркәтип ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Был йылдарҙа ул «Жизнь чиновника, мистерия в 3-х действиях» китабын яҙа. [[1844 йылд]]а кенәз П. П. Гагарин етәкселек иткән [[Әстерхан]] ревизия комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Иван Сергеевичтың дуҫы барон Бюлер,<ref>И. С. Аксаков в его письмах. Т. I. — С. 42.</ref> уның тураһында «ул тәүлегенә 16-шар сәғәт эшләй, даими рәүештә уҡый, яҙа, Закондар йыйылмаһын өйрәнә, ә эше тамамланғас ҡына ял иткән сағында шиғырҙар яҙыу менән булыша» — тип яҙа. Кенәз П. П. Гагарин уны коллежский асессор чинына күтәрә (18.06.1845) һәм [[1845 йыл]]дың июлендә Иван Сергеевич [[Калуга]] енәйәт эштәре палатаһына рәйес иптәше итеп күсерелә; [[1847 йыл]]дың майында Мәскәү Сенатына — 6-сы департаменттың II бүлексәһе , ә 5 айҙан һуң — I бүлексәһенең обер-секретары итеп тәғәйенләнә. [[1848 йыл]]да Эске эштәр министрлығы начальнигы граф Л. А. Перовскиҙың айырым йомоштар үтәүсе чиновнигы итеп тәғәйенләнә һәм Бессарабияға ревизия яһарға ебәрелә.; бында уға йэшерен рәүештә дини секталарҙы тикшереү эше лә йөкмәтелә. [[Петербург]]ҡа [[1849 йыл]]дың башында ҡайта һәм [[17 март]]та ҡулға алынып, жандармдар корпусына килтерелә. Ҡулға алыныуының сәбәбен Аксаковҡа әйтмәйҙәр; уның славянофиллыҡ тураһындағы сәйәси фекере менән ҡыҙыҡһыналар. Аксаковтың һорау алғанда биргән яуаптарын уҡығандан һуң император [[Николай I]] А. Ф. Орловҡа: «Үҙеңә саҡырт, яуаптарын уҡы, аҡыл өйрәт һәм азатлыҡҡа сығарып ебәр»- тип яҙа; [[1849 йыл]]дың [[22 март]]ында И. С. Аксаков азат ителә, ләкин полицияның йәшерен күҙәтеүе аҫтында ҡала. [[Файл:Beguns_Comission.jpg|мини|200x200пкс|И. С. Аксаков (картинала һулдан иң ситтәге) бер төркөм секталар тикшереүсе кешеләр араһында.]] 1849 йылдың май айында Ярославль губернаһына ҡала идаралығы эшенә һәм берҙәм бер динлелек мәсьәләләренә ревизия яһарға килә. Стенбок граф, секталарға йәки бегун странник. И. С. Аксаков берҙәм бер динлелеккә ҡаршы булған архиепископ Евгений менән риза булған була<ref>{{Китап|автор=http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/text_0160.shtml}}</ref>. Аксаков үҙенә ҡушылған эштәрҙе бик етди үтәй һәм сыҙамлылыҡ күрһәтә. Ревизия эштәре ваҡытында уға мөһим бик күп енәйәттәр асыла<ref group="Комм">При ревизии городских управлений Ярославской губернии открылся любопытный факт: с 1786 по 1847 год в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) Мологе] фактически существовало два городских самоуправления: одно официальное, с 4 тысячами рублей дохода; другое тайное, но в сущности настоящее, имевшее 20 тысяч рублей дохода — существовавшее в соответствии с числом жителей формировавших по общей раскладке его капитал. Город процветал, пока государство случайно не узнало тайны; голова был предан суду, незаконный капитал передан казённому и в результате, как записал Аксаков «город пришел в упадок и довольно скоро».</ref>. Ярославлдә ул урындағы зыялылар менән яҡынлаша, шағирә Жадовская в. ю. өйөндә ҡаланың бик күп интеллигенттары менән осраша. [[1888 йыл]]да уның урындағы халыҡты ҡылыҡһырлаған хаттары нәшер ителә<ref>{{Китап|автор=Астафьев А. В., Астафьева Н. А.|часть=Из истории литературы Ярославского края|заглавие=Писатели Ярославского края|место=Ярославль|издательство=Верхне-Волжское книжное издательство|год=1974|страницы=24—25|страниц=248|тираж=5000}}</ref>. 1851 йылдың февралендә Эске эштәр министры граф Л. А. Перовский И. С. Аксаковҡа шиғырҙар яҙыу менән булышыу дәүләт чиновнигына ярай торған эш түгел, тип әйтә. Быға яуап итеп, И. С. Аксаков надворный советник чинында отставкаға сыға һәм [[Мәскәү]]гә китә. Мәскәүҙә был саҡта славянофилдар түңәрәге барлыҡҡа килгән була һәм ул «Московский сборник» нәшер итә. [[1952 йыл]]да сыҡҡан был китаптың беренсе томының редакторы Иван Сергеевич Аксаков була. 1853 йылдың мартында йыйынтыҡтың икенсе томын баҫыуҙы цензура тыя, ә Аксаков поилиция күҙәтеүе аҫтына ҡуйыла һәм мөхәррирлек эше менән булышыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. Бынан һуң уның әҙәби эшмәкәрлеге байтаҡ йылдар буйына туҡталып ҡала. Аксаков хәрби карапта ер шары буйынса сәйәхәткә сығарып ебәреүҙәрен һорай, әммә был да уға тыйыла. Шунлыҡтан [[1853 йыл]]да ул География йәмғиәтенең [[Украина|украин]] йәрминкәләрендәге сауҙа эштәрен яҙырға тигән тәҡдимен ҡабул итә. 1853 йыл аҙағында И. С. Аксаков Малороссияға китә. Был сәфәрҙең һөҙөмтәһе булып уның «Исследование о торговле на украинских ярмарках» (1859) китабы сыға. Был ҙур китабы өсөн ул География йәмғиәтенең Почетлы наградаһына лайыҡ була: уға Константиновский миҙалы тапшырыла, ә Фәндәр академияһы — Демидов премияһының яртыһын бүләк итә. [[Файл:Aksakov_by_Repin.jpg|слева|мини|И. С. Аксаков.<br>Портрет работы [[Репин Илья Ефимович|И. Репина]] (1878)]] Малороссиянан Мәскәүгә [[Ҡырым һуғышы]]ның иң ҡыҙыу мәлендә ҡайтҡан И. С. Аксаков [[1855 йыл]]да ополчениеға китә — ундағы Серпухов дружинаһында кенәз Гагарин командалығы аҫтында Бессарабияға ғына барып етә. Солох төҙөлөүе тураһында ишеткән И. С. Аксаков 1856 йылдың мартында Мәскәүгә ҡайта, ләкин шул уҡ йылдың майында кенәз В. И. Васильчиков саҡырыуы буйынса ҡайтанан [[Ҡырым]]ға китә һәм бында генерал-интендант Затлерҙың һуғыш ваҡытындағығы енәйәттәрен тикшереүсе комиссияға эшкә килә. [[1856 йыл]]дың декабрендә ул Мәскәүгә ҡайта. [[Файл:Axakov_Ivan_Sergeevich.jpg|мини|И. С. Аксаков.<br>И. И. Матюшин гравюраһы, 1889]] Статистика хеҙмәте өсөн 1857 йылдың мартында Аксаков Ггеография йәмғиәтенә үҙенең статистика хеҙмәттәрен тапшыра һәм сит илгә сығып китә. Бында ул А. И. Герцен менән таныша һәм биш йыл дауамында уның йәшерен хәбәрселәренең береһе була. [[1858 йыл]]да «Русская беседа» журналының йәшерен мөхәррире<ref>Официальным редактором журнала считался [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. И. Кошелёв].</ref><ref>Также редактировал славянофильский журнал «Сельское благоустройство».</ref>; [[1858 йыл]]да уға мөхәррирлек эше менән булышырға рөхсәт ителә һәм 1859 йылда ул аҙналыҡ «Парус» гәзитен сығарырға була. Нәшриәтсе уйынса, «Парус» славян фекеренең үҙәк органдарының береһе булырға тейеш була. Әммә сәйәси мотивтар буйынса гәзиттең ике ғинуар номерҙары сығыу менән баҫма туҡтатыла. Уны алмаштырған «Пароход» Аксаковты ҡәнәғәтләндерә алмай һәм ул «Русская беседаға» ҡайта, артабан 1859 йыл эсендә алты китап сығара. [[1860 йыл]]да ауырыу туғаны Константинды сит илдә оҙатып йөрөй, сит славяндар йәшәгән сит илдәрҙең күренекле сәйәси эшмәкәрҙәре һәм әҙәби славянлыҡ эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныша. 1861 йылдың уртаһында ул Мәскәүгә ҡайта «Көн» аҙналыҡ гәзитен нәшер итергә рөхсәт ала. Гәзитте сәйәси бүлекһеҙ, цензура тарафынан мотлаҡ тикшерелеү үтеп кенә нәшер итергә рөхсәт ителә. Гәзит [[1861 йыл]] аҙағында нәшер ителә башлай һәм ул ваҡыт өсөн гәзиттең бик күп булған 4 мең яҙылыусыһы була, гәзит бик тиҙ арала ҙур популярлыҡ яулап ала. Уңыштың төп сәбәптәренең береһе мөхәррир-нәшерсенең славяндар өсөн абруйлы мәсьәләләрҙе тикшереүе, крәҫтиән, суд, земство, шулай уҡ Польша мәсьәләләре тураһында яҙыуында була<ref>''Шидловский С. О.'' [http://elib.psu.by/handle/123456789/1509 Из проектов И. С. Аксакова по социокультурному обустройству Северо-Западного края Российской империи] // Славяноведение. — 2013. — № 5. — С. 78—85.</ref>. И. С. Аксаковтың эшмәкәрлек осоронда был ваҡыт иң йәнлеләрҙең береһе була. [[1862 йыл]]да И. С. Аксаков гәзиткә яҙған бер авторҙың фамилияһын цензураға асыуҙан баш тарта, шунлыҡтан мөхәррирлектән сығарыла. [[Файл:Тютчева-1-_(2).jpg|слева|мини|142x142пкс|А. Ф. Тютчева]] [[Файл:Ivan_Sergeevich_Axakov.jpg|справа|мини|Иван Сергеевич Аксаков. 1865 йыл.<br><br>Фото А. И. Деньер.]] 1866 йылдың 12 ғинуарында И. С. Аксаков шағир [[Тютчев Фёдор Иванович|Ф.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|И.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|Тютчевтың]] ҡыҙы — фрейлина Анна Федоровна Тютчеваға өйләнә. [[1867 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан яңы «Мәскәү» көндәлек гәзитен сығара башлай. Гәзит [[1868 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябре]]нә тиклем баҫылып сыға, ошо ваҡыт эсендә бер нисә тапҡыр киҫәтеүгә эләгә һәм өс тапҡыр туҡтатылып тороуға дусар була. 22 ай йәшәү осоронда гәзит барлығы туғыҙ айға яҡын ғына ваҡыт сыға. Ул саҡтағы Эске эштәр министры Е. А. Тимашев И. С. Аксаковтың «Мәскәү» гәзитендә төрлө Балтик буйы мәсьәдәләре тураһында баҫылған мәҡәләләре өсөн гәзитте яптырыуҙы һорап Сенатҡа мөрәжәғәт итә һәм Аксаков И. С. гәзит сығарыу хоҡуғынан мәхрүм ителә; был 12 йыл дауамына һуҙыла. [[Файл:IvanAksakov.jpg|мини|''И. С. Аксаков.<br>А. И. Деньер фотоһы'']] 1860-сы йылдар аҙағында Аксаков Мәскәү славян комитеты эшен үҫтереү һәм Икенсе Мәскәү үҙ-ара кредит йәмғиәте эшмәкәрлеге менән булыша, унда Аксаков 1878—1886 йылдарҙа йәмғиәт идараһы рәйесе булып тора. Был осорҙа ул «Ф. И. Тютчев» тигән биографик очерктар китабын яҙып баҫтыра. 1872—1874 йылдарҙа ул Рәсәй әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәте рәйесе була. [[1858 йыл]]да ойошторолған Славян комитетында И. С. Аксаков Погодин тере саҡта башта секретарь булып тора, секретары, ә ул үлгәндән һуң — рәйескә әйләнә (1875—1878); был осорҙа ул рус йәмғиәтенең славяндарға һөйөүен күрһәтеүсе итеп ҡабул итәләр. Хатта уның кандидатураһы бер саҡ [[Болгария|болгар]] тәхетенә болгар һайлаусылары тарафынан тәҡдим ителә. 1878 йылдың 22 июнендә Берлин конгресында Рәсәй дипломаттарын шелтәләп телмәр тотҡан өсөн Аксаковты Мәскәүҙән Владимир губернаһын Юрьев өйәҙенең Варварино ауылына һөргөнгә ебәрелә, ә Мәскәүҙәге Славян комитеты бынан һуң ябыла. 1878 йылдың декабрендә И. С. Аксаков Мәскәүгә ҡайта, әммә йәмәғәт эшмәкәрлегенә 1880 йыл аҙағында ғына тотона, граф М. Т. Лорис-Меликов ярҙамы менән «Русь» гәзитен нәшер итеүгә рөхсәт алыуға ирешә. 1880 йылдың 15 ноябренән башлап И. С. Аксаков вафат булғансы был гәзит сығып тора. [[1885 йыл]]да мөхәррир сирләүе арҡаһында гәзит ярты йыл тәнәфестә була. 1883 йылда «Русь» аҙналыҡ баҫмаһы ике аҙна аша сыға торған баҫмаға әүерелә һәи ике йыл буйына үҙгәртелгән формала сыға. 1885 йылда И. С. Аксаков башланғыс аҙналыҡ формаһына кире ҡайта. Ошо төп эше араһында Аксаков Мәскәү ҡала думаһы гласныйы (1877—1880); Мәскәү биржаһы йәмғиәтенең һайланыусыһы (1879—1882) була<ref name="МЖ">{{Мәҡәлә|автор=Быков В. Н.|заглавие=Гласные Московской городской Думы (1863—1917)|ссылка=http://mj.rusk.ru/show.php?idar=801557|издание=Московский журнал|год=2008|номер=12}}</ref>. [[1885 йыл]]дың яҙында физик һәм аҡыл яғынан арыған Иван Сергеевич гәзит баҫыуҙы бер нисә айға туҡтатып. [[Ҡырым]]да ял итә, ләкин йөрәк ауырыуынан ҡотола алмайынса, [[1886 йыл]]дың [[8 февраль|8 февралендә]] (иҫке стиль буйынса йылдың 27 ғинуары) [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Уның вафаты хаҡындағы хәбәрҙәр бөтә рус, Көнбайыш [[Европа]] йәмғиәттәре даирәһенә ныҡ тәьҫир итә. И. С. Аксаков Мәскәү янындағы [[Сергиев Посад|Сергиев Посадтың Изге-Троица Сергий Лавраһы]] территорияһында ерләнә. И. С. Аксаков әҫәрҙәре уның ҡатыны тарафынан 7 томда нәшер ителгән. Бынан тыш уның шиғырҙары йыйынтығы һәм хаттары 2 томда баҫылып сығарыла. == Сәйәси ҡараштары == И. С. Аксаков славянофил, «ысын дөрөҫлөк» тураһында фекер йөрөтөүсе, монархизм яҡлы булһа ла дәүләт власын тәнҡитләүсе була<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm Биография в энциклопедии «Кругосвет».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222222130/http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm |date=2008-12-22 }}</ref> == Ижады == [[1842 йыл]]дан алып И. С. Аксаков шиғырҙар яҙа, уларҙың күбеһе «Московский Сборник» китабында 1846, 1847, 1852 йылдарҙа нәшер ителә, «Русская Беседа» журналында (1856—1860 йылдарҙа) һәм «Парус» гәзитендә баҫылып сыға. 1886 йылда — «Русь» гәзитенә ҡушылдыҡ рәүешендә баҫыла. Вафатынан һуң сыҡҡан ике томлы китабына ла шиғырҙары индерелгән. Уның тәүге баҫылған шиғыры «Колумб» 1845 йылғы «Москвитянин» журналының 1-се һанында була. 1848 йылда яҙылған иң яҡшы «Бродяга»(тамамланмай ҡалған) поэмаһынан өҙөктәр "Мәскәү йыйынтығы"нда 1852 йылда һәм «Парус» гәзитенең [[1859 йыл]]дың 10-сы һанында баҫыла [[1857 йыл]]да [[Лондон]]да, «Полярная звезда» альманахында (автор ризалығынан тыш-әҙләп), уның «Судебные Сцены, или Присутственный день Уголовной Палаты» әҫәре донъя күрә. * [http://dugward.ru/library/aksakovy/iaksakov_ukr_yarm.html Украин йәрминкәһе сауҙаһы тураһындағы тикшеренеүҙәр.] // Император рус географик йәмғиәтендә хеҙмәте. — СПб., 1858. С 1-49. Айырым баҫмалары: * Биография Ф. И. Тютчева. (Биографический очерк). — М. 1874. * Сборник стихотворений. М., 1886; * Сочинения. — М., 1886—1887. Т. 1—7. ([http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17536-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanskij-vopros-1860-1886-1896 Том 1]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17535-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanofilstvo-i-zapadnichestvo-1860-1886-tom-2-1891 Том 2]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17533-aksakov-i-s-sochineniya-polskij-vopros-i-zapadno-russkoe-delo-evrejskij-vopros-1860-1886-tom-3-1886 Том 3]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17532-aksakov-i-s-sochineniya-obshchestvennye-voprosy-po-tserkovnym-delam-svoboda-slova-sudebnyj-vopros-obshchestvennoe-vospitanie-1860-1886-tom-4-1886 Том 4]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17530-aksakov-i-s-sochineniya-gosudarstvennyj-i-zemskij-vopros-stati-o-nekotorykh-istoricheskikh-sobytiyakh-1860-1886-tom-5-1887 Том 5]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17534-aksakov-i-s-sochineniya-pribaltijskij-vopros-vnutrennie-dela-rossii-vvedenie-k-ukrainskim-yarmarkam-1860-1886-tom-6-1887 Том 6]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 Том 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201823/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 |date=2016-10-09 }}) * Иван Аксаков в его письмах. — М. 1888—1896. ([http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 Часть 1. Том 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009200959/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 Часть 1. Том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201613/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009202113/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17540-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-2-pisma-k-raznym-litsam-tom-4-pisma-1858-1886-godov-1896 Часть 2. Том 4]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * Стихотворения и поэмы. Вступит. статья А. Г. Дементьева и Е. С. Калмановского. «Библиотека поэта», Большая серия. Л., 1960. * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Fiction/Axak/index.php Отчего так нелегко живется в России?] — М., 2002. * [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17524-aksakov-i-s-biografiya-fedora-ivanovichatyutcheva-1886 Аксаков И. С. Биография Федора Ивановича Тютчева. — 1886]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Аксаков И. С. [http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html Наше знамя — русская народность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122070027/http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html |date=2018-11-22 }}. / Составление и комментарии С. Лебедева / Отв. ред. О. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2008. — 640 с. ISBN 978-5-902725-13-8 == Комментарий == {{примечания|group="Комм"}} == Иҫкәрмә == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d778b86fa933e94e2d86 Аксаков И. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915155018/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d778b86fa933e94e2d86 |date=2018-09-15 }} / В. В. Сербиненко // Новая философская энциклопедия : <span class="nowrap">в 4 т.</span> / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Мысль, 2010. — 2816 с. * {{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор</span><span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: {{nobr|Петров А. Б.}}" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mw5Q-автор-" style="position: relative;">Осповат А. Л.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="часть" class="cx-template-editor-param-key">часть</span><span data-key="часть" title="Раздел книги или статья в сборнике, на которую идёт ссылка. Пример: Глава 5. Доминиканцы" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="часть" id="mw5Q-часть-" style="position: relative;">Аксаков Иван Сергеевич</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие</span><span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mw5Q-заглавие-" style="position: relative;">Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">ответственный</span><span data-key="ответственный" title="Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ответственный" id="mw5Q-ответственный-" style="position: relative;">П. А. Николаев (гл. ред.)</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место</span><span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mw5Q-место-" style="position: relative;">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство</span><span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, [[АСТ (издательство)|АСТ]] (или просто [[АСТ (издательство)|АСТ]] — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mw5Q-издательство-" style="position: relative;">Сов. энциклопедия</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год</span><span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mw5Q-год-" style="position: relative;">1989</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="том" class="cx-template-editor-param-key">том</span><span data-key="том" title="Номер тома (или томов). Перед номером будет добавлен префикс Т." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="том" id="mw5Q-том-" style="position: relative;">1: А—Г</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="страницы" class="cx-template-editor-param-key">страницы</span><span data-key="страницы" title="Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазоны записываются через тире, а не через дефис («—», а не «-»)" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страницы" id="mw5Q-страницы-" style="position: relative;">29-32</div></div></div></div> * ''Кулешов А. С. Наумов О. Н.'' [http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ Аксаковы. Поколенная роспись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210041408/http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ |date=2018-12-10 }}. — М.: «Территория», 2009. * ''Никольский А.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm Иван Сергеевич Аксаков. (Некролог) // Исторический вестник, 1886. — Т. 23. — № 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }} [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm — С. I—XX.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }} * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004161298#?page=10 Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Печатня А. Снегиревой, 1911. — С. 4.{{Книга:Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете|4|10}} * ''Сухомлинов М. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm И. С. Аксаков в сороковых годах // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 2. — С. 324—348.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928222045/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm |date=2018-09-28 }} * ''Тесля А. А.'' «Последний из „отцов“»: биография Ивана Аксакова. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr> : Владимир Даль, 2015. — 799 с. — ISBN 978-5-93615-156-9. * ''Трубачев С.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/РБС/ВТ/Аксаков,%20Иван%20Сергеевич Аксаков, Иван Сергеевич]</span> // Русский биографический словарь : в 25 томах. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>—<abbr title="Москва">М.</abbr>, 1896—1918. * '' Усов П. С.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm Дружеская группа // Исторический вестник, 18876. — Т. 23. — № 3. — С. 634—639.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415200406/http://memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm |date=2019-04-15 }} * ''Победоносцев К. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003650426#?page=5 Аксаковы : [Некролог Ивана Сергеевича Аксакова. — Санкт-Петербург<nowiki>]</nowiki> :] тип. т-ва «Общественная польза», 1886 * ''Георгиевский А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004095075#?page=2 Иван Сергеевич Аксаков и современная действительность], 1915 — 47 с. (Оттиск из журн. «Вестник Образования и Воспитания», 1915, № 5—6) == Һылтанмалар == * [http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/ Аксаков, Иван Сергеевич]<span> в </span>библиотеке Максима Мошкова * [http://www.aksakov.info/index.php?id=22 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }} Мемориальный дом-музей Сергея Тимофеевича Аксакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }} * [http://www.hrono.ru/libris/lib_a/aks_is1862.php Автобиография] на сайте «Хронос» * [http://www.prlib.ru/History/Pages/Item.aspx?itemid=685 Биографическая справка] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1823 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]] [[Категория:8 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1886 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:XIX быуат философтары]] 05q1as6aqd04pc2lp0ilux334ysujoe 0 144403 1305564 1283040 2026-09-16T01:23:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аксаков Константин Сергеевич''' ([[10 апрель]] [[1817 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1860 йыл]]<ref name="Аксаков РП">{{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Константин Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=32-34}}</ref>) — рус публицисы, шағир, әҙәби тәнҡитсе, тарихсы һәм лингвист, рус славянофилдарының башлығы һәм славянофиллыҡ идеологы<ref name="bre1">Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М<span id="cxmwiQ" tabindex="0">.</span>: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.</ref>; яҙыусы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Тимофеевич Аксаков]] менән Суворов генералы Семен Заплатиндың һәм әсирлеккә төшкән төрөк ҡыҙы Игель-Сюмдең ҡыҙы Ольга Сёменовна Заплатинаның өлкән улы. == Биографияһы == Константи́н Серге́евич Акса́ков 1817 йылдың 10 апрелендә [[Ырымбур губернаһы]]ның Аксаково ауылында тыуған.  Ғүмеренең баштағы туғыҙ йылын Знаменское-Аксаков ауылында үткәрә. [[1826 йыл]]да, атаһы ғаиләһе менән [[Мәскәү]]гә күсә. 1830 йылдар башында М. П.  Погодин п. м. пансионында тәрбиәләнә. А. Д. Милютин хәтерләүенсә. «шул уҡ ваҡытта [[1831 йыл]]да үҙенең уҡыуға һәләтле һәм отҡор булыуын күрһәтә». [[1832 йыл]]да 15 йәшендә [[Мәскәү университеты]]ның әҙәбиәт бүлексәһендә студент була, профессорҙар Павлов, Надеждин, Победоносцевтарҙа уҡый. [[1835 йыл]]да кандидатлыҡ дипломын ала. Университетта уҡыған саҡта Белинский һәм Бодянский менән бергә Станкевич түңәрәгенә йөрөй. Немец классик фәлсәфәһе (бөтәһенән элек [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]]) менән мауыға. Уның йоғонтоһо Аксаковтың [[1846 йыл]]дағы магистрлыҡ һәм башҡа эштәрендә сағылыш таба. [[1837 йыл]]да Станкевичтың сит илгә китеүе сәбәпле түңәрәк тарҡала һәм Аксаков  славянофилдар: А. С. Хомяков, В. И.  Киреевский, Ю. Ф. Самарин- менән яҡынлаша. [[1838 йыл]]да сит илдә булып, унан биш айҙан һуң ҡайта. К. С. Аксаковтың тәүге шиғырҙары «Телескоп», «Молва», «Московский наблюдатель», «Отечественные записки» журналдарында йыш ҡына «К Еврипидин» псевдонимы аҫтында баҫылып тора. Улар артынан драма әҫәрҙәре: «Освобождение Москвы в 1612 году»,  «Кенәз Луповицкий» комедияһы,  «Почтовая карета» водевиле,  «Олег под Константинополем» пародияһы- баҫылып сыға. [[1842 йыл]]да К. С. Аксаков : «Несколько слов о поэме Гоголя: Похождения Чичикова или мертвые души» тигән тәнҡит мәҡәләһе яҙып сыға. «Москвитянин» журналының 9-сы һанында уның был мәҡәләһе тураһында В. Г. Белинский яҙған хөкөмгә яуап бирә. [[1846 йыл]]да «Московский сборник» баҫмаһында уның өс тәнҡит мәҡәләһе («Имярек» имзаһы аҫтында) нәшер ителә : граф Соллогубтың «Вчера и сегодня»; проф. Никитенконың «Опыт истории рус. литературы»; Некрасов тураһында «О петербургском сборнике». 1847-1852 йылдарҙа ул үҙенең әҙәби-тарихи мәҡәләләрен баҫтырыуын дауам итә. Бигерәк тә уның тарихи мәҡәләләре араһында Соловьев яҙған «О древнем быте славян вообще и русских в частности», «История России» китабының I, VI, VII, VIII томдарына(1852), «Краткий исторический очерк земских соборов», «О состоянии крестьян в древней России», «По поводу Белевской Вивлиофики, изданной Н. А. Елагиным» китаптарына яҙған рецензиялары ҙур әһәмиәткә эйә.  [[1846 йыл]]да  уның «Ломоносов в истории русской литературы и русского языка» тишеренеүҙәре өсөн уға магистр дәрәжәһе бирелә. К. С. Аксаков магистр диссертацияһын яҡлағандан һуң, уҡытыу эшенә тотона уйлай, әммә Мәскәү университетында вакансия  булмай, шунлыҡтан  Аксаков әҙәби һәм публицистик  ижад менән шөғөлләнә башлай. «Москвитянин» һәм «Русская беседа» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә; «Русская беседа»ның иң әүҙем хеҙмәткәре була. [[1857 йыл]]да «Молва» гәзитенең ғәмәли мөхәррире була. [[1848 йыл]]да [[Николай I]] Рәсәйҙә көнбайышлылыҡты бөтөрөргә саҡырып хат яҙа, уның был хаты күптәр тарафынан «тейеш булмаған ҡылыҡһыҙлыҡ» һәм «яла яғыу» итеп баһалана. Ул демократтар һәм либералдар «яла яғыусы» исемен күтәрә. [[1855 йыл]]да ул яҙған «Воспоминания студенчества 1832—1835 годов»» (купюралар менән [[1862 йыл]]да баҫылып сыға) мемуарҙары нәшер ителә. [[1858 йыл]]да К. С. Аксаков Рәсәй әҙәбиәт һөйөүселәр йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. Атаһының үлеүе уның һаулығына насар йоғонто яһай: КонстантинАксаков чахотка сиренән ул Грецияның Занте (Закинф) утрауында 1860 йылдың 19 декабрендә вафат була. [[Мәскәү]]ҙең Симонов монастыры территорияһында ерләнә. К. С. Аксаков әҫәрҙәренең Мәскәүҙә башланған тулы йыйынтығы тамамланмай ҡала ; бары тик өс томы ғына сыға: беренсе томына рус тарихы буйынса 27 мәҡәләһе, шуларҙың күпселеге автор тере саҡта баҫылмаған була, бары тик[[1861 йыл| 1861 йылда]] нәшер ителә, икенсе томы — [[1875 йыл]]да һәм, ниһайәт, өсөнсөһө — [[1880 йыл]]да нәшер ителә. 2-се  һәм 3-сө томдарына филология буйынса хеҙмәттәре ингән, өҫтәүенә өсөнсө томы башлыса «Опыт русской грамматики» темаһына бағышланған. == Идеология == [[Файл:01_aksakov.JPG|мини|279x279пкс| Константин Сергеевич Аксаковтың һәм уның улы Константиндың  Новодевичье зыяратындағы ҡәберҙәре Н. В. Гоголь ҡәберенә күрше тора. Яҙыусыларҙың кәүҙәһе Совет осоронда Симонов монастырынан был зыяратҡа күсерелгән.]] ''«О внутреннем состоянии России»'' хеҙмәтендә (1855) Аксаков, [[урыҫтар]] —  һүҙмә-һүҙ: идара итеүҙә ҡатнашыуҙы эҙләп дәүләткә берләшә торған халыҡ түгел, тип раҫлай, шуға күрә улхалыҡ революция һәм конституция эҙләмәй, уның көнкүреше нигеҙендә борон-борондан общиналар торған, дәүләт элементы күрше илдәр йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип фекер йөрөтә. Аксаков ҡәтғи рәүештә хөкүмәткә  ''земствоны'' ҡапма-ҡаршы ҡуя, һуңғы төшөнсә аҫтында рухи-әхлаҡи эшмәкәрлекте таный, шул уҡ ваҡытта [[дәүләт]]тең «хәрби эштәр буйынса өҫтөнлөк» төп эше, уның төп бурысы «халыҡтар ғүмерен һаҡлау», тип аңлата. Асылда Рус дәүләте [[монархия]]нан тора, ҡаты дисциплина һәм бер кешенең идара итеүе намыҫ һәм йәмәғәт фекере менән тигеҙләнә. Әммә был дәүләт һәм ерҙәр араһындағы гармония  [[Пётр I|Петр I]] тарафынан боҙолған, уның хөкүмәте халыҡтан айырылған, дәүләт халыҡ ерҙәрендәге эштәргә ҡыҫыла башлап, халыҡҡа хеҙмәт итеүсе органдан бер һүҙһеҙ  буйһоноуҙы талап итеүсе (таш ботҡа) идолға әйләнгән. Рәсәйҙә шулай  «эске язва»: бүленешеү, крепостнойлыҡ хәле һәм взяткалар алыу барлыҡҡа килгән, тигән идеологияны К. С. Аксаков кешеләргә еткерергә тырышҡан. ''«О русском воззрении»'' хеҙмәтендә (1856) Аксаков кеше һәм милләтте айырып, үҙенең славянофил идеялары яҡлы икәнлеген иғлан итә. «Халыҡ эшмәкәрлеге, — тип яҙа Аксаков, — кеше эшмәкәрлеге һымаҡ, үҙаллы булырға тейеш». Бында ул Европа күренештәрен кешелек күренештәре менән тиңләргә тырышыуҙы ҡәтғи тәнҡитләй, бигерәк тә уларҙың модала, сәнғәттә, телдә һәм әҙәбиәттә сағылышын. Был асылда ҡолдарса ят халыҡтарҙыҡын үҙләштереү, тип фекер йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-РБС|Аксаков, Константин Сергеевич|Трубачев С.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аксаковы}} * [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH6747b0d47baf36eacfee67 Аксаков К. С. Автор В. В. Сербиненко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915154856/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH6747b0d47baf36eacfee67 |date=2018-09-15 }} * Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете. * ''Кулешов А. С. Наумов О. Н.'' [http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ Аксаковы. Поколенная роспись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210041408/http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ |date=2018-12-10 }}. — М.: «Территория», 2009. * {{ВТ-БСЭ1|Аксаков, Константин Сергеевич}} * {{книга|автор=Осповат А.Л. |часть=Аксаков Константин Сергеевич |заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=32-34}} == Һылтанмалар == * [http://az.lib.ru/a/aksakow_k_s/ Аксаков, Константин Сергеевич]<span> в </span>библиотеке Максима Мошкова * [http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=516 Аксаков, Константин Сергеевич — Биография. Библиография. Высказывания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118201635/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=516 |date=2012-11-18 }} * [http://www.filosofi.su/filosofi/a/bratya_aksakovj.html Биография Константина Сергеевича Аксакова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  * [http://dugward.ru/library/katalog_alfavit/aksakov_k_s.html Работы К. С. Аксакова] [[Категория:Рәсәй драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:10 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1817 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1860 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]] [[Категория:Рәсәй философтары]] qb2blh055vam7lpsj9jvsjio2x2619b 0 147714 1305556 1291622 2026-09-15T22:14:08Z Oursana 9058 /* Соборҙар */ -+Basilica of Santa Croce - 0972.jpg 1305556 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)<ref>[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}</ref>. Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә. Флоренция итальян модаһында<ref name=":0">{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}</ref> мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була<ref>{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}</ref> . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге<ref name=":0" />. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.<ref>{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географияһы == Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан. Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға. Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә. == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей. Ҡалала яңырыу X быуатта башлана. 1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә. XI—XII быуатта Баптистерий һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә. XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға. XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә. Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә. [[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]] XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә ("Декамерон"дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара) 1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була. 1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә. Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала. Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә. [[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә. 1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша. [[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]] Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала. 1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Duomo_Firenze.JPG|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]] [[Файл:Ponte_vecchio.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]] === Соборҙар, базилик, сиркәү === * Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del) * Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di) * Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di) * Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa) * Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella) * Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa) * Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti) * Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele) * Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima) * Сиркәү С-Сальви * Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito) * Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын) === Музейҙар, галереялар === * Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli) * Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы * Академия галереяһы (Galleria Accademia dell') * Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di) * Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы * Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]] * Флорентия мозаикаһы музейы === Һарайҙар (палаццо) === * Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della) * Палаццо Питти (palazzo Pitti) * Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai) * [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi) * Палаццо Барджелло (palazzo Bargello) * Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi) === Майҙандар (пьяцца) === * Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}}) * Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]]) * Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}}) * Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}}) * Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}}) * Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}}) * Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}}) === Күперҙәр === * Понттар Веккьо (Vecchio ponte) * Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita) == Ҡаланың рухы == {| class="toccolours" cellspacing="5" style="clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;" | style="text-align: left;" | : Флоренция, һинең яғымлы ирис; : Мин бер кем томиться өҫтәрәк : Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ, : Кашин саңы һине көн бөтә? : О, безнадежность иҫкә сладко: : Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең; : Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен. : Үҙ күңел… : Насип әммә беҙ айырылдыҡ, : Аша крайы һәм алыҫ : Ирис сниться дымный булып һине, : Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә. |- | style="text-align: left;" |<center>''Александр Блок, «Флоренция»''</center> |} == Флоренцияла урыҫтар == [[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]] Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған». Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән. == Климаты == Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә. {| class="wikitable" id="501" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="504" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Флоренция Климат (1981—2010)''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="507" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="509" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="511" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Два. ! id="513" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="515" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="517" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="519" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="521" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="523" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="525" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="527" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! id="529" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! id="531" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Тирәсте. ! id="533" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="536" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]] ! id="539" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="541" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23 ! id="543" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,1 ! id="545" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,9 ! id="547" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |35 ! id="549" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |40 ! id="551" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |42 ! id="553" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |41,1 ! id="555" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |36 ! id="557" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,7 ! id="559" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |27 ! id="561" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,4 ! id="563" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium" |42 |- ! id="566" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="568" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,5 ! id="570" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12 ! id="572" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! id="574" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="576" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |24,3 ! id="578" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,5 ! id="580" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |32,1 ! id="582" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,9 ! id="584" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,9 ! id="586" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,5 ! id="588" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,2 ! id="590" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,2 ! id="592" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |20,7 |- ! id="595" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="597" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,5 ! id="599" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,5 ! id="601" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,8 ! id="603" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |14 ! id="605" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,9 ! id="607" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,9 ! id="609" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,9 ! id="611" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,6 ! id="613" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,1 ! id="615" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,4 ! id="617" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,7 ! id="619" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,1 ! id="621" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |15,6 |- ! id="624" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Ул кәм тигәндә, °C ! id="626" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,8 ! id="628" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! id="630" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,1 ! id="632" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,1 ! id="634" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13 ! id="636" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,3 ! id="638" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,8 ! id="640" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,7 ! id="642" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15 ! id="644" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,5 ! id="646" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,7 ! id="648" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,5 ! id="650" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |10,4 |- ! id="653" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют минимум, °C ! id="655" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-21,4 ! id="657" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9,4 ! id="659" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-7 ! id="661" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,2 ! id="663" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,2 ! id="665" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6 ! id="667" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10 ! id="669" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9 ! id="671" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4 ! id="673" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-2,2 ! id="675" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-6 ! id="677" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9 ! id="679" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-21,4 |- ! id="682" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="685" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |68 ! id="687" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |52 ! id="689" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |60 ! id="691" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |88 ! id="693" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="695" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |57 ! id="697" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |33 ! id="699" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |47 ! id="701" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="703" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;5090FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |104 ! id="705" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;3070FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |124 ! id="707" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |92 ! id="709" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;6478FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |876 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}'' |} == Демография == [[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]). '''Халыҡтың йәш структураһы'''<ref>[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}</ref> * 00 — 14 (115 175) = 12,02 % * 15 — 64 (619 961) = 64,63 % * 65+ — (223 613) = 23,34 % Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая). == Туғанлашҡан ҡалалар == Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар<ref name="twins">{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}</ref>:{{Колонки|3}} * {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]] * {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]] * {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]] * {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]] * {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] * {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]] * {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]] * {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]] * {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]] * {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]] * {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]] * {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]] * {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]] * {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]] * {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]] * {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]] * {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]] * {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]] * {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]] * {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]] * {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]] * {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]] * {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]] * {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]] * {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]] * {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]] * {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]] * {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]] * {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]] {{Конец кол}} == Флоренция күренештәре == <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]] Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]] Ponte vecchio.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]] Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}} </gallery></center> === Соборҙар === <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> Duomo Florence1.JPG|[[Санта-Мария-дель-Фьоре]] From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]] Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]] Санта Мария Новелла (вид с вокзала).jpg|[[Санта-Мария-Новелла]] Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]] </gallery></center> === Һарайҙар һәм биналар === <gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px" style="margin:auto;"> Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]] Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]] Bargello.jpg|[[Барджелло]] Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]] </gallery> === Панорамаһы === {{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}} * ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}}) * Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227 * [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. <nowiki>ISBN 978-5-98695-071-6</nowiki> == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар * [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(ингл.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">(ит.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(франц.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">)</span> * [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] [[Категория:Флоренция]] [[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]] 8fq1d2f0k9093a63lbtljl4q3tfprr2 1305557 1305556 2026-09-15T22:15:11Z Oursana 9058 /* Соборҙар */ 1305557 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)<ref>[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}</ref>. Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә. Флоренция итальян модаһында<ref name=":0">{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}</ref> мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була<ref>{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}</ref> . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге<ref name=":0" />. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.<ref>{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географияһы == Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан. Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға. Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә. == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей. Ҡалала яңырыу X быуатта башлана. 1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә. XI—XII быуатта Баптистерий һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә. XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға. XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә. Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә. [[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]] XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә ("Декамерон"дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара) 1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була. 1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә. Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала. Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә. [[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә. 1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша. [[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]] Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала. 1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Duomo_Firenze.JPG|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]] [[Файл:Ponte_vecchio.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]] === Соборҙар, базилик, сиркәү === * Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del) * Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di) * Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di) * Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa) * Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella) * Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa) * Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti) * Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele) * Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima) * Сиркәү С-Сальви * Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito) * Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын) === Музейҙар, галереялар === * Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli) * Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы * Академия галереяһы (Galleria Accademia dell') * Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di) * Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы * Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]] * Флорентия мозаикаһы музейы === Һарайҙар (палаццо) === * Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della) * Палаццо Питти (palazzo Pitti) * Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai) * [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi) * Палаццо Барджелло (palazzo Bargello) * Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi) === Майҙандар (пьяцца) === * Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}}) * Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]]) * Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}}) * Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}}) * Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}}) * Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}}) * Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}}) === Күперҙәр === * Понттар Веккьо (Vecchio ponte) * Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita) == Ҡаланың рухы == {| class="toccolours" cellspacing="5" style="clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;" | style="text-align: left;" | : Флоренция, һинең яғымлы ирис; : Мин бер кем томиться өҫтәрәк : Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ, : Кашин саңы һине көн бөтә? : О, безнадежность иҫкә сладко: : Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең; : Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен. : Үҙ күңел… : Насип әммә беҙ айырылдыҡ, : Аша крайы һәм алыҫ : Ирис сниться дымный булып һине, : Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә. |- | style="text-align: left;" |<center>''Александр Блок, «Флоренция»''</center> |} == Флоренцияла урыҫтар == [[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]] Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған». Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән. == Климаты == Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә. {| class="wikitable" id="501" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="504" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Флоренция Климат (1981—2010)''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="507" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="509" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="511" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Два. ! id="513" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="515" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="517" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="519" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="521" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="523" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="525" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="527" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! id="529" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! id="531" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Тирәсте. ! id="533" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="536" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]] ! id="539" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="541" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23 ! id="543" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,1 ! id="545" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,9 ! id="547" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |35 ! id="549" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |40 ! id="551" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |42 ! id="553" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |41,1 ! id="555" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |36 ! id="557" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,7 ! id="559" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |27 ! id="561" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,4 ! id="563" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium" |42 |- ! id="566" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="568" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,5 ! id="570" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12 ! id="572" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! id="574" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="576" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |24,3 ! id="578" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,5 ! id="580" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |32,1 ! id="582" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,9 ! id="584" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,9 ! id="586" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,5 ! id="588" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,2 ! id="590" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,2 ! id="592" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |20,7 |- ! id="595" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="597" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,5 ! id="599" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,5 ! id="601" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,8 ! id="603" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |14 ! id="605" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,9 ! id="607" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,9 ! id="609" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,9 ! id="611" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,6 ! id="613" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,1 ! id="615" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,4 ! id="617" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,7 ! id="619" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,1 ! id="621" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |15,6 |- ! id="624" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Ул кәм тигәндә, °C ! id="626" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,8 ! id="628" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! id="630" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,1 ! id="632" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,1 ! id="634" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13 ! id="636" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,3 ! id="638" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,8 ! id="640" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,7 ! id="642" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15 ! id="644" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,5 ! id="646" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,7 ! id="648" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,5 ! id="650" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |10,4 |- ! id="653" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют минимум, °C ! id="655" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-21,4 ! id="657" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9,4 ! id="659" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-7 ! id="661" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,2 ! id="663" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,2 ! id="665" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6 ! id="667" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10 ! id="669" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9 ! id="671" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4 ! id="673" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-2,2 ! id="675" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-6 ! id="677" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9 ! id="679" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-21,4 |- ! id="682" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="685" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |68 ! id="687" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |52 ! id="689" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |60 ! id="691" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |88 ! id="693" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="695" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |57 ! id="697" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |33 ! id="699" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |47 ! id="701" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="703" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;5090FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |104 ! id="705" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;3070FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |124 ! id="707" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |92 ! id="709" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;6478FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |876 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}'' |} == Демография == [[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]). '''Халыҡтың йәш структураһы'''<ref>[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}</ref> * 00 — 14 (115 175) = 12,02 % * 15 — 64 (619 961) = 64,63 % * 65+ — (223 613) = 23,34 % Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая). == Туғанлашҡан ҡалалар == Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар<ref name="twins">{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}</ref>:{{Колонки|3}} * {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]] * {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]] * {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]] * {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]] * {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] * {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]] * {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]] * {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]] * {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]] * {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]] * {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]] * {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]] * {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]] * {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]] * {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]] * {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]] * {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]] * {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]] * {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]] * {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]] * {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]] * {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]] * {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]] * {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]] * {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]] * {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]] * {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]] * {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]] * {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]] {{Конец кол}} == Флоренция күренештәре == <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]] Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]] Ponte vecchio.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]] Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}} </gallery></center> === Соборҙар === <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]] Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]] Санта Мария Новелла (вид с вокзала).jpg|[[Санта-Мария-Новелла]] Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]] </gallery></center> === Һарайҙар һәм биналар === <gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px" style="margin:auto;"> Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]] Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]] Bargello.jpg|[[Барджелло]] Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]] </gallery> === Панорамаһы === {{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}} * ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}}) * Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227 * [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. <nowiki>ISBN 978-5-98695-071-6</nowiki> == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар * [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(ингл.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">(ит.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(франц.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">)</span> * [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] [[Категория:Флоренция]] [[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]] 6445skzovsr1afnsnognp1ab8ezdc07 1305558 1305557 2026-09-15T22:17:25Z Oursana 9058 /* Соборҙар */ -+Santa Maria Novella.jpg 1305558 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)<ref>[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}</ref>. Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә. Флоренция итальян модаһында<ref name=":0">{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}</ref> мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була<ref>{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}</ref> . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге<ref name=":0" />. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.<ref>{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географияһы == Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан. Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға. Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә. == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей. Ҡалала яңырыу X быуатта башлана. 1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә. XI—XII быуатта Баптистерий һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә. XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға. XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә. Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә. [[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]] XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә ("Декамерон"дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара) 1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була. 1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә. Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала. Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә. [[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә. 1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша. [[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]] Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала. 1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Duomo_Firenze.JPG|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]] [[Файл:Ponte_vecchio.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]] === Соборҙар, базилик, сиркәү === * Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del) * Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di) * Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di) * Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa) * Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella) * Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa) * Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti) * Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele) * Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima) * Сиркәү С-Сальви * Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito) * Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын) === Музейҙар, галереялар === * Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli) * Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы * Академия галереяһы (Galleria Accademia dell') * Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di) * Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы * Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]] * Флорентия мозаикаһы музейы === Һарайҙар (палаццо) === * Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della) * Палаццо Питти (palazzo Pitti) * Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai) * [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi) * Палаццо Барджелло (palazzo Bargello) * Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi) === Майҙандар (пьяцца) === * Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}}) * Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]]) * Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}}) * Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}}) * Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}}) * Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}}) * Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}}) === Күперҙәр === * Понттар Веккьо (Vecchio ponte) * Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita) == Ҡаланың рухы == {| class="toccolours" cellspacing="5" style="clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;" | style="text-align: left;" | : Флоренция, һинең яғымлы ирис; : Мин бер кем томиться өҫтәрәк : Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ, : Кашин саңы һине көн бөтә? : О, безнадежность иҫкә сладко: : Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең; : Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен. : Үҙ күңел… : Насип әммә беҙ айырылдыҡ, : Аша крайы һәм алыҫ : Ирис сниться дымный булып һине, : Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә. |- | style="text-align: left;" |<center>''Александр Блок, «Флоренция»''</center> |} == Флоренцияла урыҫтар == [[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]] Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған». Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән. == Климаты == Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә. {| class="wikitable" id="501" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="504" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Флоренция Климат (1981—2010)''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="507" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="509" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="511" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Два. ! id="513" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="515" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="517" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="519" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="521" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="523" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="525" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="527" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! id="529" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! id="531" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Тирәсте. ! id="533" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="536" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]] ! id="539" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="541" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23 ! id="543" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,1 ! id="545" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,9 ! id="547" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |35 ! id="549" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |40 ! id="551" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |42 ! id="553" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |41,1 ! id="555" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |36 ! id="557" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,7 ! id="559" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |27 ! id="561" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,4 ! id="563" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium" |42 |- ! id="566" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="568" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,5 ! id="570" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12 ! id="572" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! id="574" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19 ! id="576" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |24,3 ! id="578" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,5 ! id="580" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |32,1 ! id="582" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,9 ! id="584" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,9 ! id="586" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,5 ! id="588" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,2 ! id="590" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,2 ! id="592" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |20,7 |- ! id="595" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="597" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,5 ! id="599" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,5 ! id="601" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,8 ! id="603" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |14 ! id="605" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,9 ! id="607" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,9 ! id="609" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,9 ! id="611" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,6 ! id="613" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,1 ! id="615" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,4 ! id="617" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,7 ! id="619" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,1 ! id="621" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |15,6 |- ! id="624" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Ул кәм тигәндә, °C ! id="626" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,8 ! id="628" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! id="630" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,1 ! id="632" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,1 ! id="634" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13 ! id="636" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,3 ! id="638" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,8 ! id="640" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,7 ! id="642" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15 ! id="644" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,5 ! id="646" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,7 ! id="648" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,5 ! id="650" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |10,4 |- ! id="653" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют минимум, °C ! id="655" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-21,4 ! id="657" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9,4 ! id="659" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-7 ! id="661" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,2 ! id="663" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,2 ! id="665" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6 ! id="667" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10 ! id="669" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9 ! id="671" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4 ! id="673" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-2,2 ! id="675" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-6 ! id="677" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9 ! id="679" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-21,4 |- ! id="682" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="685" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |68 ! id="687" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |52 ! id="689" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |60 ! id="691" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |88 ! id="693" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="695" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |57 ! id="697" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |33 ! id="699" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |47 ! id="701" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |76 ! id="703" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;5090FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |104 ! id="705" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;3070FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |124 ! id="707" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |92 ! id="709" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;6478FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |876 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}'' |} == Демография == [[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]). '''Халыҡтың йәш структураһы'''<ref>[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}</ref> * 00 — 14 (115 175) = 12,02 % * 15 — 64 (619 961) = 64,63 % * 65+ — (223 613) = 23,34 % Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая). == Туғанлашҡан ҡалалар == Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар<ref name="twins">{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}</ref>:{{Колонки|3}} * {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]] * {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]] * {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]] * {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]] * {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] * {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]] * {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]] * {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]] * {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]] * {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]] * {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]] * {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]] * {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]] * {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]] * {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]] * {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]] * {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]] * {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]] * {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]] * {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]] * {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]] * {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]] * {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]] * {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]] * {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]] * {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]] * {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]] * {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]] * {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]] * {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]] {{Конец кол}} == Флоренция күренештәре == <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]] Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]] Ponte vecchio.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]] Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}} </gallery></center> === Соборҙар === <center><gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px"> From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]] Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]] Santa Maria Novella.jpg|[[Санта-Мария-Новелла]] Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]] </gallery></center> === Һарайҙар һәм биналар === <gallery perrow="4" widths="150px" heights="115px" style="margin:auto;"> Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]] Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]] Bargello.jpg|[[Барджелло]] Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]] </gallery> === Панорамаһы === {{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}} * ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}}) * Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227 * [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. <nowiki>ISBN 978-5-98695-071-6</nowiki> == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар * [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(ингл.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">(ит.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(франц.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">)</span> * [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] [[Категория:Флоренция]] [[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]] jfgpa9v3116p92lakpkgdy2prrurqkh 0 149897 1305565 1150588 2026-09-16T01:32:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305565 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алагир''' ({{Lang-os|Алагир}} {{Audio|Alagir.ogg|как звучит}}) — [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия-Алания республикаһындағы]] ҡала. Алагир районының административ үҙәге. Алагир ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтергән. == Географияһы == Ардон (көнсығышта) һәм [[Црау-Дон|Цраудон]] (көнбайышта) йылғалары араһында урынлашҡан ҡала, Осетия ауыш тигеҙлегендә, Алагир тарлауығы алдында тора. [[Владикавказ]]дан көнбайышҡа табан 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 23 км² самаһы тәшкил итә. Алагир ситендә — бальнеологик курорт Тамиск, унда сульфид-сульфат-магний-кальцийлы һыу сығанағы бар. == Этимология == Ҡала исеме [[Осетин теле|осетин]] « Уæллаг Ир» һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемәһе — Үрге Осетия (Уæллаг — «үрге», Ир — Осетияның милли исеме)<ref>[http://enc-dic.com/geography/Alagir-2172.html Алагир]</ref>. == Тарих == [[Файл:Gr. Raev. № 2. Silver factory near village Alagir.jpg|слева|мини|250x250пкс|Алагирға инеү урыны. XIX быуат аҙағында]] 1824 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1781 йыл]]да<ref>[http://www.nkj.ru/archive/articles/12350/ Фатима Бутаев: лазер башында төҙөлгән]</ref>) хәҙерге Алагир территорияһында Салугардан ауылына нигеҙ һалынған була<ref name="toponimia">А. Дзот Цагаев. Төньяҡ Осетия Топонимия. Ii өлөшө. Орджоникидзе, 1975. 488 б.</ref>, ул ваҡыт үтеү менән Алагирға ҡушылған. [[1850 йыл]]да<ref name="toponimia"/> Ардон йылғаһының уң яҡ ярында көмөш-ҡурғаш заводы эргәһендә ҡасабаға нигеҙ һалына, ул завод [[1897 йыл]]ға тиклем эшләй. 1863 йылда ҡасаба Горная станицаһы тип үҙгәртелә<ref>[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=48153 Александр Борисович Иваницкий]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[XIX быуат]] аҙағында Алагир — Терек өлкәһендәге [[Владикавказ]] бүлегенең биҫтәһе (ҡаланан 52 саҡрым алыҫлыҡта һәм станциянан 27 саҡрым алыҫлыҡта). XХ быуат башында Алагир биҫтәһе Терек өлкәһенә ҡарай, унда 3183 кеше була, башлыса — урыҫ, православие динендә. Биҫтәлә 2 сиркәү, 2 мәктәп; дарыухана; почта-телеграф бүлексәһе, земство һәм ҡаҙна почта станцияһы булған. Аҙна һайын баҙар булған<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Алагир, слобода Терской области}}</ref>. [[1938 йыл]]да биҫтәгә ҡала статусы бирелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында ҡаланы немецтар оккупациялай. [[1942 йыл]]дың 24 декабрендә Кавказ аръяғы фронты ғәскәрҙәре ҡаланы азат итә. ; Ҡаланың милли составы 2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>{{Cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>: {| class="standard sortable" !Халыҡтар !Иҫәбе, <br><br><br><br>кеше !Өлөшө <br><br><br><br>бөтә халыҡ, % |- |осетиндар | align="right" |178 19 | align="right" |91,5 % |- |[[Урыҫтар|рус]] | align="right" |1 164-се | align="right" |5,6 % |- |әрмәндәр | align="right" |131 | align="right" |0,6 % |- |башҡа | align="right" |476 | align="right" |2,3 % |- |барыһы | align="right" |949 20 | align="right" |100 % |} == Һәйкәлдәр == * В. И. Ленин һәйкәле — 1926 йыл, скульпторы С. Козлов * И. В. Сталин һәйкәле * К. Л. Хетагуров һәйкәле * Т-34 танкы һәйкәле * Бабу Зангиевҡа таҡтаташ * [[Советтар Союзы Геройы]] П. К. Гужва обелискы == Спорт == * «Спартак» футбол клубы * ЛФК «Албарс», 2012 йылда нигеҙ һалынған. == Билдәле шәхестәр == * Агузаров Савелий Султанович (1946) — ирекле стилдә көрәшсе, РФ-ның атҡаҙанған тренеры, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, күп тапҡыр Европа һәм СССР-ҙың ирекле көрәш буйынса чемпионы. * Тамерлан Кимович Агузаров (1963—2016) — юрист, дәүләт эшмәкәре. [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия Республикаһы-Алания]] башлығы * Бутаева Фатима Асланбековна (1907—1992) — физик, Сталин премияһы лауреаты ([[1951 йыл|1951]]), люминесцент лампаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * Вазиев Махар Хәсән улы(1961) — балет артисы, балетмейстер, Ҙур театры балет труппаһының художество етәксеһе, РФ-ның атҡаҙанған артисы * Икаев Маирбек Сидамонович (1927—2004) — театр һәм кино актеры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, РФ дәүләт премияһы лауреаты, СССР юғары советы депутаты * Кравцов Иван Александрович (1896—1938) — , ВКП(б) эшмәкәре. * Меняйло Сергей Иванович (1960) — дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, Севастополь Губернаторы (2014 йылдың 9 октябренән алып РФ-ның Ҡара диңгеҙ флоты командующийы урынбаҫары (2009—2011),-вице-адмирал. * Хетаг Плиев (1984) — ирекле стилдә канада көрәшсеһе, панамерикан чемпионаты призеры. * Томаев Сослан Алиханович(1979) — ирекле стилдә көрәшсе, Рәсәй чемпионы (2001) һәм Европа чемпионатының көмөш призеры (2001). * Урумов Сафон Гагуевич (1872—1922) — Беренсе донъя һуғышы геройы. * Цахилова Земфира Аврамовна — театр һәм кино актрисаһы, педагог. РФ-ның Атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * Черчесов Станислав Саламович — футболсы, тренер, футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-НЭС|Алагир}} * {{Китап|автор=|часть=Алагир|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/city_of_russia/15/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80|заглавие=Города России: энциклопедия|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1994|том=|страницы=15|страниц=559|серия=|isbn=5-85270-026-6|тираж=50000}} * {{ВТ-БСЭ1|Алагирь}} == Топографик карта == * {{Карта|K-38-29}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130331030459/http://alagir.net/ Информационно-справочный сайт города Алагир] * [http://region15.ru/docs/osseta-alagir Алагир на Северо-Осетинском информационном портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404035959/http://region15.ru/docs/osseta-alagir/ |date=2008-04-04 }} * [http://www.mojgorod.ru/r_sevosetia/alagir/index.html Алагир в энциклопедии «Мой город»] [[Категория:XX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Рәсәй шифаханалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Төньяҡ Осетия ҡалалары]] 4vvahu51y7lpcghc8czagouxb6gjqdb 0 154711 1305572 1271923 2026-09-16T02:59:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305572 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Андреев Андрей Андреевич ''' ([[30 октябрь]] [[1895 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1971 йыл]]) — урыҫ революционеры, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре. 1917 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|большевиктар партияһы]], Үҙәк Комитеты ағзаһы (1920—1921, 1922—1961); ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1932—1952<ref>Освобождение А. Андреева после XIX съезда КПСС от должности члена Политбюро И. В. Сталин объяснил болезнью («совсем оглох»), однако болезнь не помешала Андрееву в июле 1953 года выступать на Пленуме ЦК КПСС в череде осуждавших деятельность Л. П. Берия.<br>''Сталин И.'' [http://sovetia.at.ua/Stalin/Tom18.html Речь на Пленуме ЦК КПСС 16 октября 1952 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612101622/http://sovetia.at.ua/Stalin/Tom18.html |date=2009-06-12 }}<br>«Сталин единолично отстранил также от участия в работе Политбюро и… Андрея Андреевича Андреева» .</ref>; 1926—1930 — кандидат), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бүлеге ағзаһы (1922—1928, 1939—1946). ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1924—1925, 1935—1946). СССР-ҙың 1-7 саҡырылышы Үҙәк Башҡарма комитеты ағзаһы. [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советының]] депутаты (1-5 саҡырылыш, 1937—1962). == Биографияһы == Смоленщинала крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә ике йыл уҡыған. 1908 йылдан — Мәскәүҙә, унда трактир кәсебенә «малай» булып урынлаша — һауыт-һаба йыуа һәм самауырҙар таҙарта<ref name="autogenerated2">[http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm Андреев Андрей Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606235309/http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm |date=2014-06-06 }} // Биография.Ru</ref>. Башта эшселәр өсөн йәкшәмбе мәктәбендә уҡый, шунда [[марксизм|марксистик]] әҙәбиәт менән таныша, шунда уҡ большевиктар менән аралаша башлай һәм 1911—1912 йылдарҙа социал-демократик түңәрәктә ҡатнашыусы була<ref name="autogenerated3">[http://lkrkrp.narod.ru/bolsheviki/andreev.htm Андрей Андреевич Андреев]</ref>. 1911 йылда Мәскәүҙән Кавказға һәм Рәсәйҙең көньяғына китә, унда ҡаланан ҡалаға күсенеп йөрөп, төрлө эштәр башҡара. 914 йылда Санкт-Петербургка күсә, унда уҡырға инә артиллерия складындағы патрон- гильза оҫтаханаһына эшсе булып төшә. Артабан Путилов заводының Һәм «Скороход» фабрикаһының страховой кассаларында эшләй. 1916 йылда Петербург большевиктар комитетына инә (1915—1916). Легаль булмаған хәлдә йәшәй. 1917 йылдан [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ның Петроград комитеты ағзаһы. 1917 йылдың 3 апрелендә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинды]] Финляндия вокзалында ҡаршы алыусылар араһында була, тантаналы йыйылышта һәм большевиктарҙың 7-се (апрель) конференцияһы эшендә ҡатнаша, уның делегаты була. 3 апрелдән 4 апрелгә ҡараған төндә, тантаналы йыйылыш ваҡытында, тәүге тапҡыр Ленин менән осраша: {{Цитата башы}}«Мин бер ҡасан да Ленинды күҙ алдына килтерә алмай инем. Һәм бына — унан бер өс-дүрт аҙымда ғына ултырам. Әллә ниндәй әйтеп бөтөргөһөҙ, иҫ киткес тойғо солғап алды: шундай яҡындан үҙебеҙҙең партияны төҙөүсе Ленинды күрәм! Нисә тапҡыр беҙ, большевик-подпольщиктар, Ленинды күрергә һәм ишетергә хыялланған инек һәм бына, ниһайәт, беҙҙең хыял тормошҡа ашты!»{{Цитата аҙағы}} Бөйөк Октябрь социалистик революцияһында әүҙем ҡатнаша, делегат булып [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдаттар депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезында]] ҡатнаша<ref name="autogenerated3"/>. 1917—1919 йылдарҙа Украина һәм Уралда партия һәм профсоюз эшендә үткәрә. «Урал эшсеһе» гәзитенең редколлегия ағзаһы булып тора . 1919 йылдан ВЦСПС Президиумы ағзаһы (Украинала эшләй), 1920—1922 йылдарҙа — ВЦСПС секретары, Мәскәүҙә эшләй<ref name="autogenerated2"/>. [[1921 йыл]]да профсоюздар тураһындағы дикуссияларҙа Л.. Д. Троцкий һәм [[Бухарин Николай Иванович|Н.]] [[Бухарин Николай Иванович|И. Бухарин]] платформаһын яҡлай. 1922—1927 йылдарҙа — тимер юлсылар профсоюзы Үҙәк Комитетының рәйесе. 1924 йылдың февраленән 1925 йылдың декабренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секртетары<ref>[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07175.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]</ref>. 1928 йылдың ғинуарынан 1930 йылдың декабренә тиклем 1 -се секретарь Төньяҡ-Кавказ партия крайкомының 1-се секретары. 1930 йылдың декабренә 1931 йылдың октябренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомы һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары. 1988 йылдың 16 сентябренә «Правда» гәзите яҙа: « 1931 йылдың февраленән октябргә тиклемкулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса яңы, күпкә киңерәк тулҡыны үткәрелә. Дөйөм етәкслекте А. А. Андреев етәкселегендәге комиссия алып бара… кулактарҙы эәҙерлекләү артабан да алып барылды һәм үткәрелгән һайын репрессиялар төҫөн ала барҙы» (ошо номерҙағы «Коллективлаштырыу: Нисек үтте» мәҡәләһенән)<ref>''Литинский А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=8960 Жития не святых.] — [[Харьков]]: [[:uk:Фоліо|Фолио]], 2001. — ISBN 966-03-1388-8</ref>. [[Файл:Politburo1934.jpg|слева|мини|260x260пкс|ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ]] 1931 йылдың 2 октябренән 1935 йылдың 28 февраленә тиклем — СССР Юлдар наркомы, уны был вазифала [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л.]] [[Каганович Лазарь Моисеевич|М. Каганович]] алмаштыра. 1935 йылдың 28 февралендә [[Киров Сергей Миронович|С. М. Кировты]] үлтергәндән һуңғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының беренсе Пленумы А. А. Андреевты Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлай. 1935 йылдың 10 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитетының ойоштороу бюроһы ағзаһы итеп һайлана, уға ултырыштар алып барыу һәм [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] менән берлектә повестка әҙерләү бурысы йөкмәтелә. 1935 йылдың 10 мартынан 1937 йылдың 13 майына тиклем — бер үк ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитетының Сәнәғәт бүлеге мөдире ([[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежовты]] алмаштыра). [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]] хәтерләй: «Андрей Андреевич [[Оло террор|1937 йылдарҙағы репрессияларҙа]], бәлки, үҙенең үткәне өсөн уны элекке троцкистарға йомшаҡлыҡта ғәйепләүҙән ҡурҡып, бик күп насарлыҡтар эшләне. Ҡайҙа ғына бармаһын, бөтә ерҙәрҙә лә бик күп кеше һәләк ителә ине»<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/andreev_aa.html Вопросы истории. 1990. № 4. — С. 78]</ref><ref>''Хрущёв Н. С.'' [http://1russia.ru/hrushew/wospominaniya1.html Воспоминания. Кн. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002741/http://1russia.ru/hrushew/wospominaniya1.html |date=2013-09-27 }}</ref>. 1938 йылдың 12 ғинуарында Юғары Советтың (1936 йылғы Сталин конституцияһы буйынса) ике палатаһы — Союз Советы Милләттәр Берлеге — беренсе тапҡыр айырым ултырыштарын үткәрә һәм рәйестәрен һайлай — А. А. Андреевты һәм Н. М. Шверникты. 1938 йылдың аҙғында, [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] нарком вазифаһынан бушатылғас, Андреев НКВД эшмәкәрлеген тикшереү буйынса Политбюро комиссияһының рәйесе була. 1935—1946 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары, Үҙәк Комитеттың ауыл хужалығы бүлеге мөдире (1946 йылға тиклем), бер үк ваҡытта 1938—1946 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы рәйесе, ҡала 1939—1952 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы КПК Рәйесе һәм1943-1946 йылдарҙа — СССР-ҙың игенселек Халыҡ комиссариаты етәксеһе. Өс тапҡыр (1937, 1946, 1950 йылдарҙа) [[Төркмәнстан|Төркмән ССР-ның]] [[Ашхабад]] һайлау участкаһында [[СССР Юғары Советы]] һәм ике тапҡыр Новосибирск һайлау округы буйынса РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1946 йылда Ашхабад ҡалаһында һайлаусылар митингыһында Андреев шулай тип әйтә: {{Цитата башы}}«Миңә, һеҙҙең кандидатығыҙға, килгәндә инде, мин большевиктар партияһының тоғро улы булараҡ артабан да коммунизм төҙөүҙең бөйөк бурыстарын үтәүҙә иптәш Сталин артынан барасаҡмын».{{Цитата аҙағы}} 1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе, 1946 йылдың 28 мартынан агросәнәғәт комплексына кураторлыҡ итә<ref>''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]] и др.'' (сост.) Политбюро ЦК ВКП(б) и Совет Министров СССР, 1945—1953.</ref>. 1946 йылдың сентябренән 1953 йылдың 19 мартына тиклем СССР Министрҙар Советы янындағы колхоз эштәре буйынса Советты етәкләй. 1953 йылдың мартынан 1962 йылдың июненә тиклем СССР Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы. Тарихсы Серго Микоян билдәләүенсә: «Политбюролағы эштән бары тик икенсе донъяға китеү мөмкин була. Быны эшләй алған һәм иҫән ҡалған берҙән-бер кеше — Андреев Андрей Андреевич. Был да уның ишетеү һәләтен юғалтыуҙан килә. Ул тыңлау аппаратын кейеп йөрөй. Ләкин ул бик аҙ ярҙам итә. Һәм 1950 йылда шикелле ул [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинға]], бәхәстәрҙә ҡатнаша алмауы сәбәпле Политбюрола ҡалырға уңайһыҙ булыуы тураһында әйтә. Сталин уны ялға ебәрә — РСФСР-ҙың юғары Советына. Бындай башҡа осраҡты белмәйем»<ref>[http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm Михаил Гольденберг: Интервью с Серго Микояном <small>(окончание)</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604005122/http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm |date=2013-06-04 }}</ref>. 1957 йылда Ленинградьың 250-йыллығына арналған байрамда Мәскәү вәкиле булараҡ ҡатнаша<ref>''[[Хрущёв, Сергей Никитич|Хрущёв С. Н.]]'' Никита Хрущёв. Реформатор. Кн. 1.</ref>. 1962 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер һәм [[СССР Юғары Советы]] Президиумы ҡарамағындағы кәңәшсе. 1957—1962 йылдарҙа — Совет-Ҡытай дуҫлығы йәмғиәте рәйесе. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. Анастас Микоян хәтерләүенсә, Кремль диуарында ерләнергә теләмәгән<ref>''Микоян А. И.'' Так было.</ref>. Ҡәберлеге беренсе участкала, уның ҡаршыһында — ҡатыны Дора Хазан-Андреева ҡәберлеге. == Наградалары == * Дүрт [[Ленин ордены]] (10.09.1945; 29.10.1945; 29.10.1955; 29.10.1965) * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы ордены]] (30.10.1970) * миҙалдар == Хәтер == * А. А. Андреев хөрмәтенә тепловоз, паровоз, заводтар, техникумдар, мәҙәниәт йорттары, ауылдар һәм урамдар ҡушылған; хәҙерге ваҡытта Таганрогта ''Андреев бухтаһы'' һаҡланып ҡалған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / Авт.-сост. А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с. — ISBN 5-8430-0109-1 == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/andreev_aa.php Хронос] * [http://bse.sci-lib.com/article058166.html БСЭ] * [http://necropol.org/andreev.html «Андрей Андреевич Андреев и его могила»] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=3425 Автобиография для словаря Гранат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528145324/http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm |date=2020-05-28 }} * http://www.knowbysight.info/AAA/01003.asp * http://www.novodugino.ru/index.php?page=andreev.html&Cheme=blue&sel=0{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://web.archive.org/web/20131231023852/http://www.istprof.atlabs.ru/729.html * http://libinfo.org/index/index.php?id=8295 [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]] [[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 октябрҙә тыуғандар]] p3xlnp8g1tnm56th4fw86fpzhbyn52t 0 156405 1305595 1250187 2026-09-16T07:11:22Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305595 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт | Башҡортса исеме = Боливар Венесуэла Республикаһы | Оригиналь исеме = {{lang-es|República Bolivariana de Venezuela}} | Эйәлек килеш = Венесуэла | Флаг = Flag of Venezuela.svg | Герб = Coat of arms of Venezuela.svg | Девиз = {{lang-es|Dios y Federación}} | Гимн исеме = Gloria al bravo pueblo | Аудио = United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg | Идара итеү төрө = [[Федератив республикаһы|федератив]] [[Президент республикаһы]] | Баш ҡала = [[Каракас]] | Эре ҡалалар = Каракас, [[Маракайбо (ҡала)|Маракайбо]], [[Валенсия (Венесуэла)|Валенсия]], [[Баркисимето]], [[Маракай]], [[Сьюдад-Гуаяна]], [[Барселона (Венесуэла)|Барселона]], [[Матурин (ҡала)|Матурин]], [[Кумана]] | Етәкселәрҙең вазифалары = [[Венесуэла президенты|Президент вазифаһын башҡарыусы]]<br>[[Венесуэланың Вице-президенты|Вице-президент]]<br>Милли ассамблея президенты | Етәкселәр = [[Родригес, Дельси|Дельси Родригес]]<br>[[Родригес, Дельси|Дельси Родригес]]<br>[[Родригес Гомес, Хорхе|Хорхе Родригес]] | Картала = Venezuela Orthographic Map.svg | lat_dir = N | lat_deg = 7 | lat_min = 40 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 65 | lon_min = 13 | lon_sec = 0 | region = VE | Рәсми тел = [[Испан теле|испан]] | Бойондороҡһоҙлок датаһы = 1811 йыл | тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Бөйөк Колумбия]]нан сығыу | Территория буйынса урыны = 32 | Территория = 916445 | % һыу өҫтө = 0,3 | Халҡы буйынса урыны = 44 | Халыҡ = {{үҫеш}}28887119 | Иҫәп алыу йылы = 2019 | Халыҡ тығыҙлығы = 32 | ЭТП = {{үҫеш}}195,400 млрд | ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2022 | ЭТП буйынса урыны = 81 | Йән башына ЭТП = {{үҫеш}}7259 | ЭТП буйынса урыны (йән башына) = 159 | Номиналь ЭТП = {{үҫеш}}93,111 млрд | Номиналь ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2022 | Номиналь ЭТП буйынса урыны = 94 | Йән башына номиналь ЭТП = {{үҫеш}}3459 | Номиналь ЭТП буйынса урыны (йән башына) = 145 | КПҮИ = {{төшөү}} 0,691 | Год расчета КПҮИ = 2021 | КПҮИ буйынса урыны = 120 | Этнохороним = венесуэл, венесуэльдар | Валюта = [[венесуэль боливары]] | Домен = [[.ve]] | Телефон коды = 58 | Сәғәт бүлкәте = [[UTC−4:00|UTC−4]] }} ''' Венесуэла (Болива́р Венесуэ́ла Республикаһы)''' ({{lang-es|República Bolivariana de Venezuela}}, «кескәй Венеция») — [[Америка|Көньяк Американы]]ң төньяғында урынлашҡан [[дәүләт]]. Венесуэла Көньяк Америка ҡитғаһының төньяк өлөшөндә урынлашҡан һәм Колумбия, Француз Гвианаһы, [[Бразилия]] менән сиктәш Латин Америкаһы дәүләте<ref>Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 86. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4</ref>. == Этимологияһы == Иң киң таралған фараз буйынса, 1499 йылда Алонсо де Охеда етәкселегендәге испан экспедицияһы хәҙерге Венесуэланың яр буйына килеп сыға һәм диңгеҙ ҡултығында Паагуана ярымутрауынан көнбайыштараҡ индейҙар ауылында бағаналарға ултыртылған торлаҡтар күрә. Итальян штурман [[w:ru:Веспуччи, Америго|Америго Веспуччи]] тыуған ере Венецияны хәтерләткән өйҙәренә күрә ауылды «''Veneziola''» («Бәләкәй Венеция»){{sfn|Поспелов|2002|с=93}} тип атай — хәҙерге рус телле карталарҙа ул Венесуэла ҡултығы тип атала. Һуңғараҡ «Венесуэла» исеме менән Кариб диңгеҙенән алып [[Ориноко]] дельтаһына тиклем тотош көньяҡ яр буйын атай башлайҙар. 1830 йылда Бөйөк Колумбия составынан айырылып сыҡҡан бойондороҡһоҙ республика үҙенә «''Венесуэла''» исеме ҡабул итә {{sfn|Поспелов|2002|с=93}}. == Географияһы == Венесуэла территорияһы 912 050  км² биләй. Төньяҡтан [[Кариб диңгеҙе]] һәм [[Атлантик океан]] ята, көнсығыштан [[Гайана]] менән сиктәш, көньяҡтан — [[Бразилия]] һәм көнбайыштан Колумбия күршеләш. Илдең баш ҡалаһы — Каракас. Иң эре ҡалалары: Каракас (2100 мең кеше), Маракайбо (1300 мең кеше), Валенсия (1 100 мең кеше), Баксит (750 мең кеше). Венесуэлала — 21 штат, 1 федераль территория, федераль округ һәм федерация составындағы федераль биләмәләр . Венесуэла территориясе 912 050  км² били. == Дәүләт төҙөлөшө == Венесуэла — йөмһүриәт. Дәүләт һәм хөкүмәт башы — президент. Ҡанундар сығарыусы орган — ике палаталы Милли конгресс (депутатлар палатаһы һәм сенат). == Тәбиғәте == Венесуэла территорияһында өс төп ландшафт зонаһы бар: илдең көньяғында Гвиана яҫы таулығы (территорияның 45%-ы), төньяҡта — [[Анд тауҙары|Анд таулы районы]] (иң бейек нөктә — Боливар пигы — диңгеҙ кимәленән 5007 м бейеклектә) һәм үҙәк өлөштә Ориноко йылғаһы тамағы (Венесуэла майҙанының өстән бер өлөшөн биләй). Кариб бассейны илдәре менән сиктәш төбәктә дүртенсе зона айырып ҡараусандар — Кариб Кордильерҙары. Илдең ер аҫтында байтаҡ нефть, [[газ|тәбиғи газ]], [[алтын]], алмас, [[Мәғдән|тимер рудаһы]], боксит запастары бар. ==== Климаты ==== Климаттың төп типтары — тропик һәм субэкваториаль. Майҙан декабргә тиклем ямғырҙар фасылы дауам итә, улар ҡайһы ваҡыт оҙаҡҡа һуҙылыусан (5-7 көн) була. Ғинуарҙан майға тиклем Венесуэла территорияһы өҫтөндә антициклондар хөкөм һөрә, һәм һауа торошо яуымһыҙ була. Уртаса йыллыҡ температура күрһәткестәре: Гвиана ҡалҡыулығында: +27°С (уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1500 мм булғанда); Ориноко уйһыулығында +28°С (уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 1200—1800 мм булғанда); Кариб Кордильерҙарында, мәҫәлән, диңгеҙ кимәленән 1623 м бейеклектә урынлашҡан Меридала +19°С (яуым-төшөм 1800 мм булғанда). ==== Эске һыуҙар ==== Ориноко йылғаһы бассейны ил территорияһының 70%-ын һыу менән туҡландыра. ==== Тупраҡтар һәм үҫемлектәр ==== Үҫемлек типтары райондан-районға үҙгәрә. Ориноко уйһыулығында — ул сельва, түбәнге ярус лианалар һәм өҫкө ҡатнаш урман джунглиҙары. Венесуэланың эске райондарында сельваны саванна алмаштыра, [[Кордильер]] төбәгендә — 1000—2000 м бейеклеккә етеүсе япраҡлы урман. == Халҡы һәм теле == Халыҡ һаны — 29 335 489 кеше (2011). Халыҡтың биштән бер өлөшө Венесуэланың баш ҡалаһында, Каракаста йәшәй. Халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәге илдең үҙәк яр буйы, унда Каракас, Маракай, Валенсия ҡалалары инә. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң Венесуэлаға Европа илдәренән яҡынса 1 млн испан, итальян, португалиялы кеше күскән. Аҡ тәнлеләр халыҡтың 21%-ын тәшкил итә, метистар — 67 %, негрҙар — 10 %, индейҙар — 2 %. Венесуэланың дәүләт теле — испан теле. Индейҙар яҡынса 40 төрлө төркөм телдәрендә һөйләшә. == Дин == Венесуэлалыларҙың күпселеге Рим-Католик Сиркәүе йәмәғәтенә инә. Цивилизациянан йырак ҡәбиләләр араһында мәжүси инаныстар һаҡлана. == Ҡыҫҡаса иҡтисади тасуирлама == Венесуэла иҡтисадының нигеҙе — нефть сәнәғәте. Нефть сығарыусы төп төбәктәр — Маракайбо күле, Кариб диңгеҙенең шельфы. Шулай уҡ [[газ|тәбиғи газ]], [[мәғдән|тимер рудаһы]], ташкүмер, [[алтын]], алмас сығаралар. Иң үҫеш алған тармаҡтар — нефть эшкәртеү, химик һәм нефтехимик сәнәғәт, ҡара металлургия, автомобиль төҙөлөшө. Күләмле аҙыҡ-түлек, текстиль сәнәғәте. Ауыл хужалыгында эре ер биләүселек хөкөм һөрә. Төп ауыл хужалығы культуралары: [[мәк]], ноҡот борсағы, кофе, какао, шәкәр ҡамышы. Малсылыҡта — мөгөҙлө эре мал-тыуар, һарыҡ һәм кәзә үүрсетеү. Тропик урмандарҙа ағас әҙерләү. Балыҡсылыҡ. Экспорттың 90%-ы — нефть һәм нефть продукттары. Аҡса берәмеге — боливар. == Мәҙәниәтен ҡыҫҡаса һүрәтләү == Сәнғәт һәм архитектура. Каракас. С. Боливар һәйкәле; беренсе йыл колонизацияһы ваҡытында ер тетрәүе арҡаһында емерелгән сиркәү урынында кафедраль собор (1641); Креол музейы; Колониаль сәнғәт музейы; Хәҙерге сәнғәт музейы (Венесуэланың иң яҡшы рәссамдарынан тыш музей экспозицияһына Миро, Шагал, Лежер һәм Пикассо рәсемдәре инә); Милли сәнғәт галереяһы (400-гә яҡын испан осоро авторҙары эштәре һәм испан яулауҙарына тиклемге индей халыҡтарының сәнғәтен күрһәтеүсе археологик табылдыҡтар); Нәфис сәнғәттәр Музейы, изге Роза часовняһы (бында 1811 йылдың 5 июлендә Венесуэланың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән); изге Франциск сиркәүе (бай инкрустацияланған алтарь булыуы менән танылған); Пантеон (Пантеон Тито Салас рәсемдәре менән биҙәлгән); Капитолий биналары комплексы; Ботаник баҡса. == Енәйәтселек == Венесуэла йәмғиәт үҫешендә енәйәтселек төп хәүеф тыуҙырып тора. 2015 йылда илдә 28 меңгә яҡын кеше һәләк була, йәғни һәр 100 мең халыҡтан 90 кеше үлтерелгән. Был күрһәткес буйынса Венесуэла Латин Америкаһы илдәренең күпселеген уҙып китә<ref>{{cite web|url=https://solidaridad.net/observatorio-venezolano-de-violencia-tasa-de-homicidios-aumenta-en-venezuela/|title=Observatorio Venezolano de Violencia: Tasa de homicidios aumenta en Venezuela|first=|last=Solinet|date=2015-12-31|website=solidaridad.net|accessdate=4 мартa 2019}}</ref>. Үлтерештәрҙең 90 процентыасылмай ҡала. 2005 йылдан башлап хөкүмәт енәйәттәрҙең тулы статистикаһын баҫтырыу сығарыуҙы туҡтата <ref>[https://www.economist.com/graphic-detail/2016/02/18/venezuela-a-nation-in-a-state Venezuela_ a nation in a state]</ref> == Венесуэла президенттары == * [[2013 йыл]]ға тиклем Уго Чавес * [[2013 йыл]]дан Николас Мадуро == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Энциклопедический справочник «Все страны мира», Издательство «ВЕЧЕ», 2003, авторы-составители И. О. Родин, Т. М. Пименова {{Көньяҡ Америка илдәре}} [[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]] [[Категория:Венесуэла]] [[Категория:Көньяҡ Америка дәүләттәре]] [[Категория:Социалистик дәүләттәр]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] ik7iz659nyt0rqhhciozhkkrkbkxsv5 0 156451 1305593 1020622 2026-09-16T06:54:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305593 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бабаев Юрий Николаевич''' ([[21 май]] [[1928 йыл]] — [[6 октябрь]] [[1986 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-физик. СССР Фәндәр акадамияһының ағза-корреспонденты, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Ядро физикаһы өлкәһендә белгес. Сталин, [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм СССР Дәүләт премиялары лауреаты. == Биографияһы == Юрий Николаевич Бабаев [[1928 йыл]]дың [[21 май]]ында [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған. [[1950 йыл]]да Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай. [[1951 йыл]]да Юрий Николаевич бүлеү буйынса 11-се конструкторлыҡ бюроһына (КБ-11) Сахаров А. Д. бүлегенә эшкә килә, унда беренсе водород бомбаһын эшләүҙә ҡатнаша. [[1955 йыл]]да Бабаев [[:ru:Трутнев, Юрий Алексеевич|Ю. А. Трутнев]] менән берлектә водород зарядының ике фазалы конструкцияһының физик схемаһының яңы принциптарын тәҡдим итә. [[1968 йыл]]дың [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] СССР Фәндәр академияһы ядро физикаһы бүлексәһенең эксперименталь ядро физикаһы һөнәре буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. Ю. Н. Бабаев [[1986 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән<ref>[http://moscow-tombs.ru/1986/babaev_un.htm Могила Ю. Н. Бабаева]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1962 йыл|1962]]). Ике [[Ленин ордены]] — [[1956 йыл|1956]] һәм [[1962 йыл|1962]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — [[1975 йыл]], «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы. [[1953 йыл]]да Юрий Николаевич Сталин премияһы лауреаты була, [[1959 йыл]]да — [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[2000 йыл]]да Юрий Николаевичҡа үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Богуненко Н. Н., Пелипенко А. Д., Соснин Г. А.|год=2005|тираж=|isbn=5-9515-0005-2|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=53—55|том=|издательство=Росатом|часть=Белов Анатолий Сергеевич|место=Саров|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Герои атомного проекта|ссылка часть=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=13824|star=Labor}} * Храмов Ю. А. Бабаев Юрий Николаевич // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 23. — 400 с. — 200 000 экз. <span>(в пер.)</span> * [https://web.archive.org/web/20100823221101/http://www.vniief.ru/vniief/peoples/ Ю. Н. Бабаев] на сайте [http://www.vniief.ru/ Российского федерального ядерного центра] * {{Сотрудник РАН|49597|Юрия Николаевича Бабаева}} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7092 Биография на сайте Биография. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007102240/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7092 |date=2025-10-07 }} [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 майҙа тыуғандар]] 3cc736ndv86wcx7ffpt5i198me8u22q 0 159965 1305568 1299552 2026-09-16T02:17:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305568 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Independence_Monument_Zheltoksan.jpg|мини|300x300пкс|Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғо монументы]] '''Алматыла декабрь ваҡиғалары''', шулай уҡ '''Желтоксан''' булараҡ билдәле ({{Lang-kk|Желтоқсан көтерілісі}} — Декабрь ихтилалы) — Алматыла 1986 йылдың 17-18 декабрендә ул ваҡыттағы коммунистар партияһы ҡарарҙарына ҡаршы массауи протесттар һәм халыҡ ихтилалдары формаһын алған ҡаҙаҡ йәштәр сығыштары<ref name="dpr.ru">[http://dpr.ru/pravo/pravo_1_15.htm Так все начиналось (к 15-летию декабрьских событий в г. Алма-Ата) | Журнал «Право и безопасность» | http://www.dpr.ru]</ref>, Рәсми версия буйынса, тулҡынланыуҙар КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары М. С. Горбачевтың Ҡаҙағстан компартияһы беренсе секретары Динмөхәмәт Ҡунаевты вазифаһынан бушатыуы һәм элек бер ҡасан да Ҡаҙағстанда эшләмәгән, Ульяновск партия өлкә комитетының беренсе секретары Геннадий Колбинға алмаштырыу тураһындағы ҡарарынан һуң башлана. Массауи сыуалыштарға һәм туҡмауҙарға әүерелгән митингы ҡатнашыусылары республика башлығы вазифаһына ерле халыҡ вәкилен ҡуйыуҙы талап итәләр. Аҙаҡ ҡаҙаҡ йәштәре сыуалыштары Ҡаҙағстандағы декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа үҙәк диктатына ҡаршы тәүге массауи митингылар булып тора, һуңғараҡ ошоға оҡшаш ваҡиғалар Советтар Союзының башҡа милли республикаларында ла үтә. Хәҙерге Ҡаҙағстанда әлеге ваҡиғалар [[Ҡаҙаҡтар|митингыла ҡатнашыусылар]] Ҡаҙағстандың суверенитеты һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһамауға ҡарамаҫтан [[ҡаҙаҡ]] халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш акты тип ҡарала, шул уҡ ваҡытта реаль демократлашыу тураһында митингыларҙа һүҙ бармай, ә һүҙ тик республика етәкселегенә ҡаҙаҡтарҙы ҡуйыу тураһында бара. == Тарих башы == КПСС-тың XXVII съезы барышында Динмөхәмәт Ҡунаев Горбачевҡа үҙенең отставкаһы тураһында белдерә. 1986 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының XVI съезы уҙғарыла — Ҡунаев Д. А. етәкслегендәге аҙаҡҡы съезд. Тиҙҙән бушатыла торған КПК Үҙәк Комитетының беренсе секретары урынына йәш һәм перспективалы лидер — республика Министрҙа советы рәйесе [[Нурсолтан Назарбаев]] күҙаллана<ref name="gregos.narod.ru">[http://gregos.narod.ru/DOCS/MGU3.htm disertation]</ref>. Ҡаҙаҡ ССР-ы етәкселегендә күп йылдар хеҙмәт иткән Ҡунаев Назарбаевҡа һәм [[Тамырлаштырыу|башҡа йәштәргә]] [[Тамырлаштырыу|урындағы партия баҫҡыстарына үрләүҙә]] бик әүҙем ярҙам күрһәтә<ref>http://niva-kz.narod.ru/Jurnals/02-2009.pdf</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, билдәһеҙ шәхси мотивтарҙан сығып, Ҡунаев ҡәтғи рәүештә Назарбаевты тәғәйенләүгә ҡаршы сыға башлай. «Ҡунаев аскет булманы, — тип яҙа ул саҡтағы СССР КГБ рәйесе урынбаҫары Ф. Д. Бобков, — әммә уның ихласлығына күп кенә кеше көнләшә ала ине. Дөрөҫөн әйткәндә, уның яҡын даирәһендә шикле эштәрҙә буталған кешеләр ҙә аҙ түгел ине. Ана шулар йәштәрҙең ҡыҙыулығы менән файҙаланып, ҡотҡо таратыусылар булдылар инде. Үҙ өлөшөн милләтсе ҡараштары менән айырылған юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары ла индерҙе»<ref>Бобков Ф. Д. КГБ и власть. С. 358.</ref>. 1986 йылдың 11 декабрендә КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышы үтә (Ҡунаев үҙе булмай) һәм Ҡунаевтың хаҡлы ялға сығыу үтенесен ҡәнәғәтләндерә. 6 декабрҙә Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк комитетының Пленумында Ҡунаев отставкаға оҙатыла. Пленум барыһы 18 минут дауамында үткәрелә. Әйтергә кәрәк, Ҡунаев 75 йәшлек юбилейы алдынан ([[1987 йыл|1987 йылдың 12 ғинуар]]<nowiki/>ы) ебәрелә , ә уның урынына КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы Г. В. Колбин һайлана. == Сәбәптәре == Ҡаҙаҡ ССР-нда совет системаһындағы иҡтисади ҡыйынлыҡтар ике төп этностың — урыҫтар һәм ҡаҙаҡтарҙың төрлө этнодемографик тенденциялары үҫеше шарттарында конфликтҡа этәрә. Ҡаҙаҡтарҙың, бигерәк тә илдең көньяк төбәктәрендә, тыуымы бик юғары кимәлдә булыуы дауам итә, ә балалар үлеме күпкә кәмей. Юғары тәбиғи артым ерле халыҡ вәкилдәрен ҡалаға күсенергә мәжбүр итә, унда торлаҡ һәм эш урындар өсөн конкуренция барлыҡҡа килә. Былар барыһы ла социаль һәм милләт-ара көсөргәнешлектең артыуына килтерә. Параллель рәүештә урыҫтар йәшәгән эре ҡалаларҙа, шул иҫәптән Алматыла, [[тамырлаштырыу]] процесы иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, урыҫлаштырыу сәйәсәтен тормошҡа ашырыу дауам итә. Юғары етәкселек органдарына ҡаҙаҡтар ҙа, урыҫтар ҙа тәғәйенләнә, әммә мотлаҡ рәүештә урыҫ телен белеү төп талар булып ҡала. Шул уҡ ваҡытта этник урыҫҡа етәксе вазифаһына тәғәйенләү өсөн, хатта уны күпселектә ҡаҙаҡтар йәшәгән төбәккә эшкә ҡуйһалар ҙа, ҡаҙаҡ телен белеү талап ителмәй. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ арта<ref name="autogenerated1">[http://www.contur.kz/node/1159 Перестройка и национальный вопрос. Выдержка из исследования Ж. Кыдыралиной «Нация и история» | Новости | Жанаозен | Казахстан | Контур]</ref><ref name="autogenerated2">[http://ia-centr.ru/expert/2649/ ia-centr.ru ::: Экспертная оценка :: Рой Медведев: Национализм и гражданское согласие в Казахстане. Ч.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305114100/http://ia-centr.ru/expert/2649/ |date=2016-03-05 }}</ref>. "1987 йылдың 6 ғинуарында республика КГБ киңәйтелгән коллегияһы үткәрелә, ул ҡаҙаҡ милләтселегенә арнала. Ҡаҙаҡ ССР КГБ-ның 5-се идаралығы начальнигы полковник Т. Н. Нуриәхмәтов отчет бирә. Үҙенең сығышында ул, Алматылағы декабрь ваҡиғаларында 5-се Идаралыҡ һәм Комитеттың элекке етәкселеге ғәйепле тип билдәләп үтә. Докладта төрлө республикала милләтселек үҫешен дәлилләгән цифрҙар килтерелә. Ғәйепләү тон менән докладсы Ҡаҙаҡ дәүләт университетында студенттарҙың 70 процентын, ә уҡытыусыларҙың — 80 процентын ерле халыҡ тәшкил итә, башҡа юғары уҡыу йорттарында хәлдәр бынан да аянысыраҡ, тип һөйләй. Шулай уҡ агентура һәм ышаныслы вәкилдәрҙең процент нисбәте ентекләп тикшерелә, — тип Тимербулат Әхмәтов үҙенең «Тынлыҡ анатомияһы» исемле документаль повесында яҙа<ref name="autogenerated3">[http://rus.azattyq.org/content/viktor_miroshnik_zheltoksan_kazakhstan_/2273908.html Смещению Кунаева в 1986 году предшествовало новое назначение в КГБ]</ref>. Уның һүҙҙәре буйынса, башҡа сығыштар ҙа төп докладтан бер нимә менән дә айырылмай ине. "Тик Алматы өлкәһе буйынса КГБ идаралығы начальнигы урынбаҫары Торсон Айжупов: «Беҙ ҡаҙаҡ милләтселегенә генә ҡаршы тәре походы иғлан иттек, әммә бөйөк урыҫ шовинизмы күренештәре лә һирәк түгел бит, күп кенә осраҡтарҙа улар тәүгеһен ҡуҙғыта, ә бының хаҡта нишләптер бер кем дә уйлап та ҡарамай», тип билдәләне<ref name="autogenerated3"/>. == «Буран-1986» планы == 1985 йылда СССР Эске эштәр министрлығы «Йәмәғәт тәртибен боҙоуҙарҙы иҫкәртеү тактикаһы һәм ойоштороу буйынса нәсихәттәр»ҙе әҙерләй һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә уны ғәмәлгә индереү тураһындғы бойороҡто ығара. Әлеге бойороҡ нигеҙендә Ҡаҙағстанда "«Буран-1986» код исеме аҫтында демонстранттарҙы ҡыуыу буйынса махсус оператив план " әҙерләнә: «Ҡаҙаҡ ССР-ы Эске эштәр министрлығы органдарының һәм республикала һәм Алма-Ата ҡалаһында ғәҙәттән тыш ваҡиғалар барышында уларға беркетелгән йәмәғәт тәртибен һәм хәүефһеҙлекте һаҡлау буйынса көстәрҙең ғәмәлдәр планы»<ref>Радио Азаттык. 15 декабря 2009 г.</ref>. == Ваҡиғалар башы == Студенттарҙы ятаҡханаларҙа декабрҙең 14-нән 15-нә һәм 15-нән 16-а ҡараған төндәрҙә ҡоторта башлауы тураһында мәғлүмәттәр бар<ref>Зенькович. 1985—1991: что это было? С. 275.</ref>. Улай ғына ла түгел, эҫе эҙҙәр буйынса «Русская мысль» гәзите хәбәр итеүенсә, 17 декабрҙә студенттар тотоп сҡҡан транспаранттар «сығышҡа тиклем өс ай элек эшләнгән булған». Был ваҡиғаларҙың «ойоштороу ептәре» юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларынан «Ҡаҙаҡ драма театры баш режиссеры А. Мәмбәтов һәм күренекле шағир [[Олжас Сөләймәнов]] кеүек ижади интеллегенцияға, ә артабан Үҙәк комитет йортона алып бара», тип раҫлай гәзит<ref>Шломо Ц. Б. «Декабристы» в Алма — Ате // Русская мысль. Париж, 1987. 6 мая.</ref>. КГБ-ның иң оператив сводкаһынан: «1986 йылдың 16 декабре. 21.00-22.30. Алма-Ата дәүләт театр-сәнғәт институтының ятаҡханаһы. Студенттар А. Жумадилов, А И. Джумашев, К. Р. Байбеков, Р.. А. Токушева бер нисә бүлмә бүйлап йөрөп, студенттарҙы V Пленум ҡарарҙары тураһында һөйләйҙәр. Дискуссия барышында Брежнев майҙанына сығып, протест күрһәтергә тәҡдим яһала. Ошо уҡ ваҡытта уларҙың курсташтары А. Д. Канепов, Б. Ж. Сәйтибәков ҡотҡо тарарыу эшен Сит телдәр институты ятаҡханаһында үткәрәләр һәм унда улар хуплау табалар»<ref>Самойленко А. Алма-Ата. Декабрь 1986 — го. Тогда и теперь. Хроника одного расследования // [[Литературная газета]]. 1989. 20 декабря</ref>. Сығыштар 16 декабрҙә Л. И. Брежнев исемендәге майҙанында (элек — Яңы майҙан, хәҙер — Республика майҙаны) демонстрация Колбинды тәғәйенләүҙе кире ҡағыу талабынан башлана. Үҙгәртеп ҡороу ул ваҡытта яңы башланып тора, илдә власть әле көслө була, шуға күрә Мәскәүҙәге хөкүмәттең реакцияһы йәшен тиҙлегендә килеп етә: МВД-ға митингыны ҡыуып таратырға ҡушыла. Ҡалала телефон элемтәһе шунда уҡ туҡтатыла, әлеге төркөмдәрҙе милиция ҡыуып ебәрә («Буран-1986» операцияһы). Тарҡатыу өсөн Себер хәрби училищеһынан спецназ отрядтары, шулай уҡ урындағы пограничниктар училищеһы курсанттары алына. Майҙандағы сығыштар тураһында имеш-мимештәр ҡалала шунда уҡ тарала. 17 декабрь көнө иртәнсәк Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы Брежнев майҙанына әүҙем милләтсе-патриоттар етәкселегендә бик күп йәштәр сыға. Демонстранттар «Үҙбилдәләнеште талап итәбеҙ!», «Һәр халыҡҡа — үҙ лидеры!», «37-сегә — булмаҫҡа!», «Бөйөк держава аҡылһыҙлығына нөктә ҡуйырға!» тип яҙылған плакаттар менән сығалар<ref>Эхо декабрьских событий 1986 года // Туркестан : газета. — январь-февраль 1990 г.</ref> Митингылар ике көн дауамында бара. Икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә ҡалала тәртип булдырыу маҡсатында эшселәр дружиналары йәлеп ителә. Дружиналар Алматы предприятиеларында декабрҙең 17-нән 18-нә ҡараған төндә ойошторола. Уларҙы 18 декабрь демонстранттарҙы ҡыуыу өсөн файҙаланыу планлаштырыла, ябай ҡорал — арматура, электрокабель киҫентеләре әҙерләнә. Демонстранттар менән эшселәр араһындағы бәрелештәр милләт-ара ызғыштар булдырыу өсөн планлаштырыла: заводтарҙа башлыса урыҫ телле халыҡ эшләй<ref>[https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-9.html Островский А. В. Глупость или измена? Расследование гибели СССР.]</ref>. == Хәрби подразделениеларҙы индереү == 16 декабрҙә тревога буйынса АВОКУ (4 курстан тыш — улар стажировкала булалар) Үҙәк Комитетына килтерелә, курсанттар саперҙар көрәге менән ҡоралланған була. Майҙанға китеп барышлай уҡ күп кенә «Урал» машиналарында тәҙрә быялалары онтала, күп кенә хәрбиҙәр яралана. . Урта Азия хәрби округы генерал [[Лобов Владимир Николаевич|Владимир Лобов]], етәкселек итә, һуңғараҡ — СССР Генераль штабы начальнигы. Ул үҙенең ҡарамағындағы ғәскәрҙәрҙе йәштәрҙе ҡыуыуға йәлеп итеүҙән баш тарта. Алматыла хәлдәр киҫкенләшеүгә күрә СССр-ҙың эске эштәр министры Александр Власов самолеттар менән эске ғәскәрҙәрҙән бер нисә мең һалдатты ебәрә. Тәүге десант аэропортта 17 декабрҙә төшөрөлә, әммә ваҡытлыса бензовоздар менән ҡамауҙа тотола. Хәрбиҙәр демонстранттарға һөжүм итәләр һәм ҡаланы таҙарта башлайҙар. Саперҙар көрәктәре һәм күҫәктәр ҡулланыла. Митингыға сығыусыларҙы туҡмайҙар. ҡайһы берҙә бик ҡаты туҡмайҙар. Беренсе рәсми сығанаҡтар буйынса һәләк булғандар һәм йөҙләгән яралылар була. 17 декабрҙә [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙағстан]] территорияһының бер өлөшөндә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, әммә Алматыға ҡағылмай. 16-19 декабрҙәАлматы тирәһендәбик ҙур оператив төркөм булдырыла, уның дөйөм һаны яҡынса 50 000 кеше була, улар Урта Азия, Мәскәү, Ленинград, башҡа хәрби округтарҙан, [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|хәрби-диңгеҙ флоты]], эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре составынан йәлеп ителә. Актау ҡултығын һәм уның тирә яғын Каспий хәрби флотилияһы караптары һәм катерҙары блоклай. Декабрь ваҡиғалары Бобков Филипп хәтирәләренән<ref name="autogenerated6">Ф. Д. Бобков. КГБ и власть. М.: «Ветеран МП», 1995.</ref>: {{цитата| 16 декабрь көнө иртәнсәк студенттар Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы майҙанға ағыла башланы. Бөтә лозунгылар һәм плакаттар Колбиндың отставкаһын өндәйҙәр ине, уның урынына ҡаҙаҡты йә булмаһа Ҡаҙағстанда йәшәүсене ҡуйырға талап итәләр ине, конкрет кандидаттар исемленә ине, шул иҫәптән урыҫтар ҙа һәм башҡа милләт вәкилдәре. В для которых Казахстан являлся родиной. Йыйылғандар алдында, уларҙы таратырға тырышып, республиканың бер нисә етәксеһе сығыш яһаны, әммә бөтәһе лә һөҙөмтәһеҙ булды. Тәртип боҙоуҙарҙы булдырмау маҡсатында майҙанға эске ғәскәрҙәрҙе тупларға ҡушылды, ә Үҙәк комитеты бинаһы сик буйы училищеһы курсанттары һаҡлай ине. Һалдаттарҙа утлы ҡорал юҡ ине. Өгөтләүҙәр һөҙөмтәһеҙ булды, әммә ҡотҡо таратыусыларҙы өндәүҙәре уңышлы булды. Майҙанда йыйылғандар ҡысҡырышып, һалдарҙың, милиция һәм погрничниктарҙың сафтарын йығып, Үҙәк Комитеты бинаһын штурмлауға ташландылар. Алыш башланды. Ҡаҙыҡтар, арматура, таштар эшкә егелде, һалдаттар ҡайыш, күҫәктәрҙе ҡулланырға мәжбүр булдылар. Боласыларҙың сафтары ишәйә ине. Халыҡты тынысландырырға маташыуҙар һөҙөмтәһеҙ ине. Ике яҡтан да яралылар барлыҡҡа килде, дружинник - урындағы телевидение хеҙмәткәре йырҡыстарса үлтерелде. Һуңынан мин видеояҙыу кадрҙарын күрҙем, һәм мине ярһыған халыҡтың аяуһыҙлығы хайран ҡалдырыҙы. Ошо ерҙә һуңғараҡ һәләк булыусыларҙың төрлө һаны килтерелеүен әйтеү урынлы булыр. Уларҙы йөҙләгән тип тә яҙҙылар. Мин рәсми рәүештә әйтергә тейешмен: бәйән ителгән ваҡилар барышында өс кеше һәләк булды. Мин телгә алған дружинник Савицкий һәм майҙандан алыҫ ҡына ерҙә автобуста бысаҡ менән сәнсеп үлтерелгән ун алты йәшлек урыҫ малайы: ул кондукторға нимәнелер тупаҫ итеп әйткән һәм уның эргәһендә торған кемдер йөрәгенә бысаҡ менән ҡаҙаған. Өсөнсө һәләк булыусы — майҙандағы бәрелештә яраланған ҡаҙаҡ, өс көндән вафат булды. Беҙ Алма-Атаға килгән ваҡытҡа Үҙәк Комитеты бинаһын һаҡлаусылар һәм һөжүм итеүлерәр араһындағы бәрелештәр тамамланған ине, һәм бөтәһе лә ғәйеплеләрҙе эҙләү менән мәшғүл ине… Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы майҙанда кешеләр юҡ тиерлек ине, аҙ һанлы төркөмдәр генә ҡалған ине, улары ла башлыса ҡыҙыҡһыныусылар. Мин әйткәнсә, майҙан ауыр тәьҫир ҡалдыра ине: ҡыйратылған машиналар, янғындар эҙҙәре, таштар, тегендә-бында ташланған таяҡтар, күҫәктәр, яңдырылған, әммә һаман да төтөн сығарған янғын машинаһы. Урамда, патруль һалдаттарына таш ташлаған һай ғына йәштәр төркәмдәрен һанамағанда, барыһы ла тыныс һымаҡ ине. Ул төндә башҡа ҡорбандар булманы. }} 17 декабрҙә Н. А. Назарбаев, республиканың башҡа рәсми кешеләре менән бер рәттән, шашынған халыҡ алдында сығыш яһай һәм йәштәрҙе үҙҙәренең уҡыу һәм эш урындарына кире ҡайтырға өндәй<ref name="dpr.ru"/>. Әммә артабанғы Ҡаҙағстан тарихы үҫеше, шулай уҡ уның президентлыҡ йылдарында яҙылған [[Мемуар|мемуарҙары]], күп кенә политологтарҙы сыуалыштарҙы ойоштороуҙа Назарбаевтың ҡатнашыуы тураһында фаразларға мәжбүр итә<ref name="autogenerated7">[http://www.freeas.org/?nid=5343&print=1 СВОБОДНАЯ АЗИЯ — Холодные казахстанские декабри] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520094313/http://www.freeas.org/?nid=5343&print=1 |date=2022-05-20 }}</ref>. 18 декабрҙә, «Русская мысль» эмигрант гәзите хәбәр итеүенсә, «демонстранттарға йөк машиналарынан араҡы, гашиш һәм „милләтсел“ листовкалар таратыла».<ref>[[Горбаневская, Наталья Евгеньевна|Горбаневская Н.]] Беспорядки в Алма-Ате // Русская мысль Париж, 1986. 26 декабря.</ref> Мингыға сыҡҡандарҙы ҡыуыуға милиция һәм эске ғәскәрәҙр һалдаттары 15 сәғәттә тотоналар. Алдағы көндәге кеүек бының өсөн тәүҙә аҙ көс ҡулланырға була. Һөҙөмтәлә кешеләрҙе майҙандан ҡыҫырыҡлау урынына бәрелештәр барлыҡҡа килә, улар бер нисә сәғәт дауамында бара. Тәртип һаҡлау органдары халыҡты ярһытырға теләгәнгә оҡшай. Халыҡты ярһыу хәленә еткергәс кенә ысынлап та көс ҡулланыла. 21 сәғәт 30 минутта майҙан таҙартыла. Ошо уҡ көндө [[ТАСС]] хәбәр итә: «Кисә кис һәм бөгөн көндөҙ Алма-Атала милләтсел элементтар ҡотортоуы арҡаһында уҡыусы йәштәрҙең бер төркөмө урамдарға сыҡты һәм ошо көндәрҙә уҙғарылған Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты пленумы ҡарарына ризаһыҙлыҡ белдерҙе. Килеп сыҡҡан хәл менән хулигандар, йәмғиәттең паразит ҡатламдары һәм башҡа йәмәғәтселеккә ҡаршы кешеләр хоҡуҡ һаҡлау вәкилдәренә ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр күрһәтеп һәм шулай уҡ аҙыҡ-түлек магазинын, шәхси автомобилдәрҙе үртәп, ҡала граждандарына ҡаршы хурлыҡлы ғәмәлдәр ҡылдылар. Заводтарҙа, фабрикаларҙа, уҡыу йорттарында, башҡа хеҙмәт коллективтарында үткән йыйылыштар, шулай уҡ партия һәм комсомол активтары Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты Пленумы ҡарарҙарын хуплап, уҡыусылар төркөмө ғәмәлдәрен шелтәләнеләр һәм хулигандарға ҡарата ҡәтғи саралар ҡабул итеү һәм ҡалала тәртип булдырыу буйынса фекер әйттеләр. Был йүнәлештәге ғәмәлдәрҙе хеҙмәтсәндәр ҙә хуплай. Улар совет һәм партия оргнадары үткәргән сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Бөтә предприятиелар, учреждениелар, уҡыу йорттары, магазиндар, көнкүреш хеҙмәте, ҡала транспорты нормаль эшләй»<ref>«[[Известия]]<nowiki/>», 19 декабря 1986 г.</ref> === Карагандалағы сығыштар === [[Ҡарағанды|Карагандала]] студенттарҙың сығыштары 1986 йылдың 19-20 декабрендә үтә. 19 декабрҙең киске сәғәт 8-ҙә яҡынса 80-120 кеше Гагарин майҙанында йыйыла. — Һуңынан улар Совет проспектына юллана, унда уларҙы милиция тарҡата. 83 кеше ҡулға алына. 20 декабрҙә студентттар өлкә комитет янындағы майҙанда йыйыла башлай (300-гә яҡын кеше). Йәштәрҙең береһе лә тәртипте боҙмай. Студенттарға ҡаршы МВД мәктәбе курсанттары йүнәлтелә, бик күп кеше ҡулға алына. Караганда юғары уҡыу йорттарынан 54 студент сығрыла, биш студент енәйәт яуаплылығына тарттырыла. == Йомғаҡтары == Алматыла хоҡуҡ һаҡлау органдарының ғәмәлдәре стихиялы булмай һәм махсус, алдан әҙерләнгән планға ярашлы башҡарыла. Илдең юғары етәкселеге оҡшаш тактиканы артабан СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоронда милләтселәр сығыштары ваҡытында киң ҡулланыла: профилактика сиктәрендә бер нәмә лә эшләнмәй, ваҡиғаларға үҫешергә мөмкинлек бирелә, һуңынан уларҙы көс ҡулланып баҫтырыу өсөн аҙ һанлы көстәр йәлеп итергә һәм халыҡты ярһыу хәленә еткерергә, шунан ғына тәртип боҙоуҙа ғәйеплеләргә лә, ғәйепһеҙҙәргә лә ҡаршы хәлдең киҫкенләшеүенә килтергән иң ҡаты саралар ҡулланырға<ref>[https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-9.html Островский А. В. Глупость или измена? Расследование гибели СССР.]</ref><ref>[https://b-ok.cc/book/3216582/50a147 Гусейнов В. А. Больше, чем одна жизнь. Кн. 2. С. 295] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929112925/https://b-ok.cc/book/3216582/50a147 |date=2019-09-29 }}</ref> Милләт-ара конфликттарҙы ойоштороусыларҙың төп маҡсаты булып республика элиталары мәнфәтен файҙаһына һәм яңы дәүләттәрҙең донъя хеҙмәт бүленеше системаһына индереү өсөн дәүләт булараҡ СССР-ҙы юҡҡа сығарыу булып тора. [[Ҡаҙағстан]]да баҫтырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, хоҡуҡ һаҡлау көстәре 8,5 мең кеше ҡулға алған, ауыр тән йәрәхәттәрен 1700-ҙән ашыу кеше ала (башлыса баш һөйәк мейеһе йәрәхәте), прокуратурала 5324 кеше һорау алыуҙарға дусарителә, КГБ-ла — 850 кеше. 900 кеше административ язаға дусар була (ҡуға алыуҙар, штрафтар), 1400 кеше иҫкәртелә, 319 кеше эштән бушатыла, уҡыу йорттарынапо (Мәғариф минстрлығы буйынса ғына) 309 студент ҡыуыла<ref name="autogenerated9">[http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html Резюме пресс-конференции по декабрьским событиям 1986 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910095006/http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html |date=2009-09-10 }}</ref>. Енәйәт тәртибе буйынса 99 кеше хөкөм ителә (2 кеше үлем язаһынатарттырыла), улар араһында 20-йәшлек К. Рысҡулбәков, һуңынан төрмәлә вафат була<ref name="autogenerated8">[http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=6109 Ленинская Смена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905010348/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=6109 |date=2009-09-05 }}</ref>. Яҡынса 1400 кеше партия һәм комсомол шелтәләрен ала. Ҡаҙаҡ интеллигенцияһы араһында милләтсел ҡараштар менән һөҙөмтәһеҙ көрәш башлана. 1987 йылдың башында КПСС Үҙәк комитеты ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы булып үткән ваҡиғалар ҡаҙаҡ милләтсел сағылышы итеп иғлан ителә. Әммә артабан үҙгәртеп ҡороу процестарының үҫешенә бәйле һәм сәйәси конъюнктураның үҙгәреүе сәбәпле үҙәк властарының позицияһы ла үҙгәрә. [[1989 йыл|1989 йылдың]] 9 ғинуарында икенсе секретарь вазифаһына этник ҡаҙаҡ ҡуйыла, ә 22 июндә республика башлығы вазифаһында Назарбаев Колбинды алыштыра. 1989 йылдың 14 ноябрендә яҙыусы Мөхтәр Шаханов етәкселегендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаттарының бер төркөмө КПСС Үҙәк Комитетына «ҡаҙаҡ милләтселеге сағылышы» формулировкаһын алып ташлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һәм формулировка ғәмәлдән сығарыла. [[1991 йыл|1991 йылдың]] 16 декабрендә, әлеге ваҡиғаларға теүәл биш йыл үткәндән һуң, совет республикалар араһынан иң һуңғыһы булып Ҡаҙағстанүҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. == Әһәмиәте == 1986 йылдың декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа Советтар Союзы етәкселеге иғлан иткән конституцион хоҡуҡтары өсөн тәүге массауи митинг була. Митинг ваҡытында демонстранттар ҡулдарына «Һәр халыҡҡа — үҙ етәксеһе!», «Беҙгәҡаҙаҡ етәксеһе кәрәк!», «Етәр көсләп тағырға!», «Үҙгәртеп ҡороу бара, ҡайҙа демократия?», «Беҙ Ленин милли сәйәсәте яҡлы!» яҙыулы плакаттар һәм Ленин портреттарын тоталар<ref name="autogenerated1"/><ref name="autogenerated2"/><ref>[http://profilib.com/chtenie/28340/olga-vidova-nursultan-nazarbaev-16.php Ольга Видова — Нурсултан Назарбаев — стр 16]</ref>. == Хәтер == [[2006 йыл]]да, декабрь ваҡиғаларының 20-йыллығына, президент Назарбаев «Бойондороҡһоҙлоҡ таңы» монументын аса (ҡаҙ. ''«Тәуелсіздік таңы»''), һәйкәл Яңы майҙан янындағы Желтоксан урамында урынлашҡан<ref name="autogenerated5">{{Cite web|url=http://inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&id=223496|title=inform.kz — это наилучший источник информации по теме Inform<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2009-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219204218/http://www.inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&id=223496|archivedate=2008-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219204218/http://www.inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&id=223496 |date=2008-12-19 }}</ref>. Алматыла Тыныслыҡ урамы Желтоксан (декабрь) урамы тип үҙгәртелә<ref name="autogenerated4">[http://planeta-imen.narod.ru/almaata/imjauliz2.html ГДЕ ЭТА УЛИЦА? ИСТОРИЧЕСКИЙ ЦЕНТР АЛМАТЫ В НАЗВАНИЯХ УЛИЦ]</ref>. Ошо уҡ исемле урамдар [[Нур-Солтан|Астана]], [[Шымкент]], Тараз, [[Ҡыҙылурҙа|Ҡыҙылорда]], [[Талдыҡорған]], [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], [[Икебаштоҙ|Экибастуз]] һәм Ҡаҙағстандың башҡа ҡалалары һәм ҡасабаларында барлыҡҡа килә. == Мәҙәниәттә == Декабрь ваҡиғалары Ҡалдыбай Абеновтың «Аллажар» фильмында күрһәтелә (1996<ref>[https://forbes.kz/life/hero/pochemu_v_kazahstane_ne_snimayut_filmyi_o_dekabrskih_sobyitiyah_1986_goda/ Почему в Казахстане не снимают фильмы о декабрьских событиях 1986 года]</ref>. Шулай уҡ әлеге ваҡиғалар «Ҡасыусы сәп» («Бегущая мишень») фильмы сюжетының төп нигеҙе булып тора, был фильмда Нонна Мордюкова ҡатнаша. Нурсолтан Назарбаевтың тормошо тураһындағы «Лидер юлы» картинаһының бишенсе серияһы «Яҙмыш шулай ҡушҡан» («Так сложились звезды») кинокартинаһында декабрь ваҡиғалары күрһәтелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Островский А. В.'' [https://web.archive.org/web/20190817125705/https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html Глупость или измена? Расследование гибели СССР.] М.: «Крымский мост», 2011. — 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6 == Һылтанмалар == * [http://rus.azattyq.org/z/7668.html Декабрь 1986]: аналитические материалы и воспоминания очевидцев. Сайт «радио Азаттык» (казахскоязычный филиал «[[Азатлыҡ радиоһы|радио Свобода]]<nowiki/>»){{ref-ru}} * [http://www.voxpopuli.kz/post/view/id/527 Vox Populi: Цена независимости. Фото] * [http://articlekz.com/node/740 Декабрьские события в Kазахстане: причины и последствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111062221/http://articlekz.com/node/740 |date=2014-01-11 }} * [https://web.archive.org/web/20110929042523/http://origin.foxnews.com/printer_friendly_wires/2006Dec16/0,4675,KazakhstanRememberingDecember,00.html Kazakhs Remembering Uprising of 1986] * [http://folk.uio.no/palk/stability.htm The price of stability. Kazakhstani control mechanisms in a bipolar cultural and demographic situation]{{ref-en}} * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_political_portrait_of_ex_kgb_chief_who_conducted_antirally_operations_in_1986/2273928.html Желтоқсанға — 25 жыл] == Видеояҙмалар == * [https://vk.com/video?q=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80&z=video224658553_171380718 Allazhar《Аллажар》] [[Категория:СССР-ҙа протест акциялары]] [[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]] [[Категория:Ҡаҙағстанда протест акциялары]] tev315jguf1y32mfjlgilv502jd188g 0 162473 1305566 1181900 2026-09-16T02:01:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305566 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Валентин Алесковский|Оригинал имени=|Изображение=VBAleskovskiy.jpg|Ширина=220px|Описание изображения=В. Б. Алесковский|Место рождения=|Гражданство=Российская империя, СССР, Российская федерация|Научная сфера=[[химия твердого тела]]|Место работы=[[Санкт-Петербургский государственный технологический институт|ЛТИ им. Ленсовета]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]]|Альма-матер=[[Санкт-Петербургский государственный технологический институт|ЛТИ им. Ленсовета]]|Научный руководитель=[[Алексеевский, Евгений Владимирович|Е. В. Алексеевский]]|Знаменитые ученики=|Известен как=создатель "остовной" гипотезы и [[Послойный синтез|метода молекулярного наслаивания (химической сборки)]], создатель концепции химии высокоорганизованных веществ, ректор ЛТИ им. Ленсовета и ЛГУ|Награды и премии={{Орден Ленина}} {{Орден Октябрьской Революции}} {{Орден Отечественной войны I степени}} {{Орден Отечественной войны II степени}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{Орден Красной Звезды}} {{Медаль «За оборону Ленинграда»}} {{Медаль «За победу над Германией»}}|Сайт=}} '''Алесковский Валентин Борисович''' ([[3 июнь]] [[1912 йыл]], Мары — [[29 ғинуар]] [[2006 йыл]], [[Санкт-Петербург]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, химик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «Остов (һөлдә)» гипотезаһын һәм молекуляр (химик йыйыу) ҡатланыу (наслаивание) ысулын авторы, высокоорганизованный (юғары ойошторолған) матдәләр химияһы концепцияһын төҙөүсе. химия фәндәре докторы (1952), профессор (1952), [[СССР]] (1972) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияларының ағза-корреспонденты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. == Биографияһы == Рәсәй империяһының Закаспийский крайы Мерв ҡалаһында Борис Николаевич һәм Анна Сергеевна Алесковскийҙар ғаиләһендә тыуған. [[1931 йыл]]да мәктәпте тамамлап, Ленсовет исемендәге ЛТИ-ның смена менән уҡыта торған химия факультетына уҡырға инә (ярты йыл — студент, ярты йыл — ГИПХ тәжрибә заводы эшсеһе). Уның уҡытыусыһы-институттың профессоры Е. В. Алексеевский. [[1937 йыл]]да институтты тамамлағандан һуң Валентин Борисович Хәрби-диңгеҙ флотының ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә, унда ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Киләһе йылда Е. В. Алексеевский аспирантураға уҡырға инә. 1940 й. «Активный кремнезем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм һуғышҡа тиклем сорбционный техника кафедраһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. [[1941 йыл]]дың июнь айында үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1941—1943 йылдарҙа 189 дивизияның 891-се уҡсылар полкында химия хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың мартында партияға инә. [[1943 йыл]]дың аҙағында Алесковский Пулково янында яралана. Госпиталдә булғандан һуң, 1945 йылдың сентябренә тиклем 102-се артиллерия полкында хеҙмәт итә . [[Псков]] эргәһендәге алыштарҙа, Балтиҡ диңгеҙе, Балҡанда, [[Венгрия]], [[Австрия]], [[Чехословакия]] өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыштан институтҡа ҡайтҡас физик химия кафедраһында ассистент булып эшләгй. 1948 йылда сталин стипедиаты булараҡ докторантураға уҡырға инә. [[1949 йыл]]да аналитик химия кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. [[1952 йыл]]да «Остовная гипотеза и опыт синтеза катализаторов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, химия фәндәре докторы булып китә. [[1965]] й. Технология институтының ректоры итеп тәғәйенләнә. [[1967 йыл]]да ҡаты матдәләр химияһы кафедраһына нигеҙ һала һәм уның мөдире була. 1972 й. [[СССР]] Фәндәр академияһына ағза-корреспондент итеп һайлана. 1975 йылда Петродворецҡа күсенеп ятҡан Ленинград университетына ректор итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул институт структураһына модернизациялау үткәрә һәм уны уҡыу-фәнни үҙәгенә әйләндерә. Яңы ҡоролмаларҙы проектлауҙа, Петродворецтың архитектура йөҙөн боҙмайынса ғына, яңы биналарҙы проектлауға өлгәшә. Ленсоветты һәм Госстройҙы аспиранттар ғына түгел, ә университет студенттары ла бер кешелек торған бүлмәле фатирҙа йәшәргә тейеш икәнлегенә ышандыра. [[Санкт-Петербург]]та һәм Петродворецтағы тарихи биналарҙы һәм парктарҙы реставрациялау процесын алға этәрә. 1986 йылға тиклем В. Б. Алесковский Ленинград дәүләт университеты ректоры сифатында хеҙмәт итә. Күп йылдар. В. Б. Алесковский Ленинград ректорҙар советы рәйесе, КПСС-тың район һәм өлкә комитеттары ағзаһы, РСФСР Юғары Советы депутаты була һәм унда төрлө осорҙа мәғариф буйынса, йәштәр эштәре буйынса комиссия етәксеһе була. Ул Ленинград өлкә комитетының ҡушыуы буйынса СССР Фәндәр академияһы ның Ленинград фәнни үҙәген ойоштора. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары органик булмаған ҡаты матдәләрҙең химик тәбиғәтен өйрәнеү һәм органик булмаған яңы материалдарҙың технологияларын эшләү өлкәһендә ята. Ул 450-нән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән 12 монография, дәреслектәр һәм 150-нән ашыу уйлап табыуҙарҙың авторы. В. Б. Алесковский — ҡаты матдәләр химияһы өлкәһендәге тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе һәм химиктарҙың яңы өлкәләге высокоорганизованный (юғары ойошторолған) матдәләр химияһы мәктәбенә ныҡлы нигеҙ һалыусы. В. Б. Алесковскийҙың күп уйлап табыуҙары практикала тормошҡа ашырылған. Б. В. Алесковский талантлы педагог була, ҡаты матдә химияһы буйынса бик күп белгестәр әҙерләгән. Уҡыусылары араһынан 100-ҙән ашыу фән кандидаттары һәм 30-ҙан ашыу фән докторы сыҡҡан. Валентин Борисович педагогик һәм ғилми эшмәкәрлеге менән һуңғы көнөнә тиклем булыша. Фәнни, уҡыу-педагогик эшмәкәрлеге өсөн В. Б. Алесковский бик күп хөкүмәт наградалары һәм маҡтаулы исемдәре менән билдәләнгән. == Ғаиләһе == Валентина Никифоровна — ҡатыны. СССР-ҙың төп идеологы [[Суслов Михаил Андреевич|М. А. Сусловта]] уның апаһы кейәүҙә булған. == Бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы|Миҙал «За оборону ленинграда»]] (1943) * [[Ватан һуғышы ордены|Ii дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1944) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|Миҙал «За победу над германией»]] (1945) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1963) * [[Ленин ордены]] (1971) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1982)<ref>[http://muskompleks.spbu.ru/muzei-spbgu/muzej-istorii-spbgu/vystavki/vystavka-posvyashchennaya-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-v-b-aleskovskogo.html?id=42 Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении члена-корреспондента АН СССР Алесковского В. Б. орденом Октябрьской Революции.]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2 июня 1982 г. Опубликован на сайте Музейного комплекса СПбГУ</ref> * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=1510365451&tab=navDetailManUbil Информация о награждении на сайте http://podvignaroda.ru.] № наградного документа: 176. Дата наградного документа: 06.11.1985. Номер записи: 1510365451</ref> == В. Б. Алесковскийҙың китаптары == * ''Кольцов С. И., Алесковский В. Б.'' Силикагель, его строение и свойства. — Л.: Госхимиздат, 1963. — 94 с. * ''Алесковский В. Б.'' Стехиометрия и синтез твердых соединений. — Л.: Наука, 1976. — 140 с. * Физико-химические методы анализа: Практическое руководство / Под ред. ''В. Б. Алесковского''. — Л.: Химия, 1988. — 376 с. * ''Алесковский В. Б.'' Химия надмолекулярных соединений. — СПб.: Изд-во С.-Петербургского ун-та, 1996. — 256 с. * ''Алесковский В. Б.'' Химико-информационный синтез. Начатки теории. Методы. — СПб.: Изд-во С.-Петербургского ун-та, 1998. — 72 с. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|1371|Валентина Борисовича Алесковского}} * [https://wiki.spbu.ru/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_(%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5) Почетные профессора СПбГУ. Алесковский Валентин Борисович]. [https://wiki.spbu.ru/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. Б Алесковскийҙың педагогик һәм фәнни эшмәкәрлеге тураһында белешмә.] * [http://www1.lti-gti.ru/museum/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.htm Биография В. Б. Алесковского в Web-музее СПбГТИ(ТУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215085554/http://www1.lti-gti.ru/museum/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.htm |date=2016-02-15 }} * [https://web.archive.org/web/20160215213518/http://www.spbumag.nw.ru/2006/03/17.shtml Некролог В. Б. Алесковского в журнале "Санкт-Петербургский Университет. № 3 (3725), 22 февраля 2006 года] * [http://www.venture-news.ru/31265-geniy-stoletiya.html Гений столетия. Вестник инноваций и венчурного рынка. 2012. № 9 (29).]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2020|bot=InternetArchiveBot}} [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт технология университетын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй химиктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] ehk3brfedp0i5fwk1s8gq7cya775f3s 0 162761 1305573 1299066 2026-09-16T03:10:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305573 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Андропов Юрий Владимирович''' ([[2 июнь]] ([[15 июнь]]) [[1914 йыл]], [[Рәсәй империяһы]], Ставрополь губернаһы — [[9 февраль]] [[1984 йыл]], Мәскәү), СССР-ҙың [[дәүләт]] эшмәкәре<ref>«Слух об иной дате рождения отца пошел после издания в Москве какой-то книги. Её автор совершенно безосновательно высказал предположение, что Андропов родился на год позже. И эта информация пошла гулять по стране. У нас в семье всегда была известна только одна дата — это 1914 год. Все остальное чистейшие выдумки, которые даже не стоит и обсуждать» (Дочь Юрия Андропова от первого брака, Евгения Волкова) (Ярославская газета «Караван-РОС» от 28.06.2004).</ref> — 1982—1984 йылдарҙа [[СССР]] етәксеһе, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары. КПСС Үҙәк Комитетының идеология буйынса секретары (1982). СССР Юғары Советы 3-сө һәм 6-10-сы саҡырылыш депутаты<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 3-го созыва|accessdate=2015-08-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfuQ1aSB?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp|archivedate=2012-12-05}}</ref> СССР дәүләт именлеге Комитеты Рәйесе (1967—1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). 1954—1957 йылдарҙа Андропов [[Венгрия]]ла СССР һәм Рәсәй илсеһе булып эшләй, 1956 йылғы Венгр күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1967 йылдың 10 майында СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был осорҙа дәүләт именлек органдары совет ысынбарлығына ҡаршы һәм башҡаса фекер йөрөтөүсе диссиденттарға ҡарата сталинса ҡәтғи алымдарҙы ҡулланмай. Л. И. Брежневтың сәләмәтлеге насарайған һайын, Юрий Андропов федерацияһы сит ил эштәре министры [[Громыко Андрей Андреевич|Андрей Громыко]] һәм оборона министры [[Устинов Дмитрий Фёдорович|Дмитрий Устинов]] менән СССР сәйәсәтен билдәләй башлайҙар. 1982 йылдың 10 ноябрендә Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябренән Юрий Андропов уны КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары вазифаһында алмаштыра, Советтар Союзының рәсми лидеры була. Аҙ ғына эшләү (15 ай) ваҡытында Андропов ваҡытында партия-дәүләт аппаратында коррупцияны бөтөрөүгә, социалистик системаның иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыуға йүнәлдерелгән бер нисә сара күрҙе. Коммунистар партияһының ҡайһы бер етәкселәренә ҡарата енәйәт эштәре ҡуҙғатылды, тикшереү башланды. «Эш ваҡыты — эштә!» девизы менән эш ҡалдырыуҙарға ҡаршы көрәш башланды. 1984 йылдың 9 февралендә Андропов бөйөр ауырыуынан вафат була. == Сығышы == [[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_Свидетельство_о_рождении.jpg|мини|320x320пкс|Ю. В. Андроповтың тыуыу тураһында таныҡлығы күсермәһе. 1932 йылдың 17 марты]] Андроповтың сығышы тураһында мәғлумәт серле һәм буталсыҡ (уның әсәһе совет разведчигы булған). Владимир Константинович Андропов (? — 1919) — үгәй атаһы, тимер юл эшсеһе, инженер<ref>{{Cite web|url=http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=2007-10-22 }}</ref>. Телеграфист. 1919 йылда тифтан вафат була<ref name="statehistory">{{Cite web|url=http://statehistory.ru/570/Zagadka-proiskhozhdeniya-YUriya-Andropova--Byl-li-on-evreem-/}}</ref>. Андроповтың әсәһен, музыка уҡытыусыһы Евгения Карловна Флеккенштейнды, бай йәһүд ғаиләһе,<ref>«Недавно мои люди вышли в Ростове на одного человека, который ездил по Северному Кавказу — местам, где я родился и где жили мои родители, и собирал о них сведения. Мою мать, сироту, младенцем взял к себе в дом богатый еврей» (см. кн.: [[Чазов, Евгений Иванович|Чазов Е.]] Здоровье и власть. Воспоминания «кремлёвского врача». М., 1992.).</ref><ref>«Мать моя родителей не помнила, она в младенческом возрасте была подкинута в семью купца Флекенштейна и воспитывалась в ней до шестнадцати лет» (из автобиографии Андропова).</ref><ref>«Судьба матери будущего генсека необычна: ещё в младенческом возрасте её подбросили в корзинке к купцу по фамилии Файнштейн. Он удочерил девочку и дал ей свою фамилию. Историки до сих пор спорят, была ли в действительности мать Андропова еврейкой не только по вероисповеданию, но и по происхождению. По словам сотрудников рыбинского музея (Рыбинского исторического музея-заповедника — Прим.), купец мог согрешить на стороне, а потом сделать вид, что девочку ему подбросили. Но никаких доказательств этому предположению пока нет. Карл не бросил ребёнка, воспитал и выучил девочку» (Ярославская газета «Караван-РОС» от 28.06.2004).</ref> — [[Финляндия]] кешеләре, «Ювелир әйберҙәр» магазины тотоусылар Карл Францевич Феккенштейн һәм Евдокия Михайловна Феккенштейн ҡыҙлыҡҡа алып, тәрбиәләп үҫтерә. Андроповтың әсәһе, 17 йәшенән кыҙҙар гимназияһында музыка уҡытыусыһы булып эшләй башлай. == Белеме == * Моздок ете йыллыҡ тимер юл фабрика-завод мәктәбе (хәҙер Ю. В. Андропов исемендәге урта мәктәп). * В. И. Калашников исемендәге Рыбинский йылға техникумы. * КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе (1947). * Петрозаводск Карел-Фин дәүләт университеты 1946—1951 йылдарҙа (Мәскәүгә эшкә күсерелә һәм уҡыуын ҡалдыра)<ref name=":0">{{Cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512064652/http://gov.karelia.ru/gov/Different/Dates/andropov.html|archivedate=2011-05-12}}</ref>. Карел-Фин АССР-ында эшләгән һәм йәшерен ойошма төҙөгән йылдарҙа Ю. В. Андропов фин телен, инглиз телендә иркен аралашырға, Венгрияла венгр телен өйрәнә<ref name=":1">{{Cite web|lang=|url=http://www.specnaz.ru/articles/235/8/2425.htm|title=АНДРОПОВ. «АНГЛИЙСКИЙ АГЕНТ»|author=Швед, Владислав Николаевич|date=2016-04-29|publisher=|accessdate=2020-07-20}}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_комсомольский_билет.png|мини|300x300пкс|Комсомол билеты № 4411236, 1939 йыл]] Беренсе үгәй атаһы үлгәндән һуң, Юрий әсәһе менән Моздок ҡалаһына күсенә һәм 1932 йылға тиклем шунда йәшәй. 7 класс тамамлай. Волга буйлап матрос булып йөрөй. 1932 йылда В. И. Калашников исемендәге Рыбинск йылға техникумына уҡырға инә<ref>В архиве найдено заявление о поступлении: «Прошу принять меня в техникум речного судоходства на отделение судоводительное или судостроительное. В настоящее время я работаю помощником киномеханика, рабочий стаж имею 2-годичный» (Андропов).</ref>, 1936 йылдан комсомол эшендә. Өйләнә. Владимир һәм Евгения исемле балалары тыуа. Отто Куусинен, ВКП(б)ның күренекле эшмәкәре, уның карьера үҫешендә күп ярҙам күрһәтә. Рыбинск, Ярославль өлкәһендә комсомол бүлек мөдире. 1938 йылдың декабренән ВЛКСМ-дың Ярославль өлкә комитетының беренсе секретаре. 1939 йылда Рыбинск һәм Углич гидроүҙәген төҙөргә өлкәнән 7 мең комсомолды йүнәлткәне өсөн, 1944 йылды Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була<ref name="Васильев">Ю. А. Васильев. Ю. В. Андропов. На пути к власти. М., Вече, 2018</ref>. === Карел-Фин ССР-ында (1940—1951 йылдар) === [[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_медаль.png|мини|361x361пкс|I дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы]] [[Файл:Юрий Андропов, наградной лист.jpg|мини|357x357пкс|Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] 1940 йылдың июнендә Юрий Андропов Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһына комсомол эшенә ебәрелә<ref name="к">{{Cite web|url=http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/t/1152_8.html|title=Карелия № 21 (26 февраля 2004 г.)|accessdate=2010-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812212355/http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/t/1152_8.html|archivedate=2014-08-12}}</ref> 1944 йылдың сентябренән Ю. Андропов ВКП(б)нең [[Петрозаводск]] ҡала комитетының икенсе секретаре. Һуғыш йылдарында йәшерен ҡушаматы «Могикан»<ref name="к"/>. === КПСС Үҙәк Комитетында һәм СССР Сит ил эштәре министрлығында === 1953 йылдың 15 майынан Андропов [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтың]] тәҡдиме менән СССР Сит ил эштәре министрлығына эшкә күсә. 1953 йылдан Андропов 4-се Европа бүлеген ([[Польша]], [[Чехословакия]]) етәкләй һәм скандинавия бүлегендә стажировка үтә<ref>[https://web.archive.org/web/20070422051528/http://www.profile.ru/items/?item=20648 «Профиль» — деловой журнал. Новости, Политика, Экономика, Финансы, Бизнес]</ref>. ==== Венгрияла илсе ==== [[Файл:Андропов Юрий Владимирович, партийный билет 1955.png|thumb|253x253px|Партия билеты № 04988079, 1955 ел]] 1953 йылдың 18 июлендә Андроповты Венгрия Халыҡ Республикаһына СССР илсеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Андропов антикоммунистик Венгр күтәрелешен баҫыуҙа актив роль уйнай. Шулай уҡ Янош Кадарҙы мәскәү ойошторған венгр хөкүмәтен етәкләргә күндерә. Владимир Крючков, Андропов совет ғәскәрҙәрен Будапештҡа индереү тураһында һөйләшеүҙән баш тартты, тип хәтерләй<ref>{{Cite web|url=http://archive.is/T2QM|title=Неизвестный Андропов. Часть первая - Известия|accessdate=2020-07-20}}</ref>. ==== КПСС Үҙәк Комитеты бүлек мөдире һәм секретаре ==== [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-F0417-0001-028,_Berlin,_VII._SED-Parteitag,_1.Tag.jpg|мини|250x250пкс|Ю. В. Андропов, Эрих Һонеккер һәм [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]]. 1967 йыл.]] 1957—1967 йылдарҙа — Отто Куусинен етәкселегендә КПСС-тың социалистик илдәрҙең коммунистик һәм эшсе партиялары менән бәйләнеш бүлеге мөдире була. "Рәсәй-ҡытай мөнәсәбәттәре"дә бигерәк тә күп ваҡыт бүлергә тура килә<ref name="autogenerated9">{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/detelnost-yu-v-andropova-v-apparate-tsk-kpss-vneshnepoliticheskie-aspekty-1957-1967-gg.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2015-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222111421/http://cyberleninka.ru/article/n/detelnost-yu-v-andropova-v-apparate-tsk-kpss-vneshnepoliticheskie-aspekty-1957-1967-gg.pdf|archivedate=2015-12-22}}</ref>. КПСС-тың XXII съезында (1961) беренсе тапҡыр Үҙәк Комитет ағзаһы, ә бер йылдан КПСС Үҙәк Комитеты секретары (23. 11. 1962 — 22. 06. 1967) итеп һайлана. Андропов был осорҙа Брежневтың көнбайыш сәйәсәте архитекторы була. Үҙенең консультанттары Андропов менән бергә халыҡ-ара хәүефлекте кәметеүгә ынтылыш һәм көнбайыш европа илдәре менән яҡынайыу курсын эшләй.<ref>https://www.svoboda.org/a/29269966.html</ref>. === Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе (1967—1982 йылдар) === [[Файл:Удостоверение_Председателя_КГБ.jpg|мини|250x250пкс|Юрий Андроповтың, Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесенең танытмаһы]] 1967 йылдың 18 майынан 1982 йылдың 26 майына тиклем Андропов СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1967 йылдың 21 июненән Политбюро ағзалығына кандидат, ә һуңынан Политбюро ағзаһы. Андроповтың КПСС Үҙәк Комитетында эшләгән осорҙағы консультанты Шахназаров иҫтәлектәрендә бына ниндәй һығымта яһай: «Брежневҡа, һис шикһеҙ, сит баҫмаларҙа сыҡҡан совет сәйәсәтенең ҡалҡып килгән йондоҙо — Андропов тураһында яҙған мәҡәләләрен уҡырға тура килгәндер инде, уларҙа Андроповтың тиҙ арала лидер буласағын күҙаллап яҙғандар. Был хәйләкәр һәм мәкерле генсекты һағайтҡан, һәм ул үҙенең ғәҙәттәгесә интриган манераһына тоғро ҡалып, үҙенең карьераһына янаған көнәркәшен ситләтеү һәм шуның менән бер рәттән үҙенсәлекле отош алыу юлын һайлай — Андроповты Дәүләт хәүефһеҙлек Комитетына эшкә ебәрә. Уның намыҫлылығын яҡшы белгәнлектән, Леонид Ильич тыныс йоҡлай алған: иң яуаплы участкаға тәғәйенләй һәм, йомшартыбыраҡ әйткәндә, ситкәрәк этеп ҡуя».<ref>{{Cite web|url=http://aleksandr-kommari.narod.ru/shahnazarov.htm|title="С ВОЖДЯМИ И БЕЗ НИХ"}}</ref> Етәкселеккә Андроповты индереп, Брежнев иң беренсе тышҡы сәйәсәтте гарантиялаған.<ref>Сюзанна Шаттенберг. Леонид Брежнев: величие и трагедия человека и страны. // РОССПЭН, 2018, ISBN 978-5-8243-2244-6, С. 491</ref> Андроповтың 15 йыл етәкләгән СССР дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләт һәм йәмғиәттең бөтә өлкәләрендә үҙ контролен нығыта һәм киңәйтә. СССР-ҙа Диссидент һәм милли хәрәкәткә ҡаршы тороу уның эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше булып торҙо<ref>{{Cite web|url=http://vshson.narod.ru/mko.html|title=Докладная записка Ю. В. Андропова в ЦК КПСС о разгроме Всероссийского Социал-Христианского Союза Освобождения Народа (ВСХСОН)|accessdate=2009-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028071023/http://vshson.narod.ru/mko.html|archivedate=2009-10-28}}</ref>. Уларҙы сит илдәргә ҡыуып ебәреү, ҡайһының психикаһы ҡаҡшаған тип таныу киң тарала. 1974 йылда яҙыусы [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Солженицын]] СССР-ҙан ҡыуыла һәм гражданлығын юғалта. 1980 йылда академик [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] Түбәнге Новгородҡа (Горький) һөрөлә, һәм Дәүләт хәүефһаҙлеге комитетының даими контроле аҫтында йәшәй<ref>''Медведев Р. А.'' Связь времен. Ставрополь, 1992.</ref>.<ref>{{Cite web|url=http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2007-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521130856/http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm|archivedate=2007-05-21}}<</ref> Андропов уларҙы шәхсән үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала. Андроповҡа 1974 йылда [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме, 1976 йылда армия генералы исеме бирелә. 1979 йылдың аҙағында Андропов Афған һуғышын (1979—1989) һәм Әмин һарайына һөжүм ойошторусыларҙың береһе була<ref>{{Cite web|url=http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print|title=Решение Политбюро ЦК КПСС №П176/125 от 12 декабря 1979 года.|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print|archivedate=2012-12-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}</ref>. ==== Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитетының роле көсәйеүе ==== [[Файл:RIAN_archive_101740_Yury_Andropov,_Chairman_of_KGB.jpg|мини|253x253пкс|Ю. В. Андропов]] Андропов ваҡытында СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләттең бөтә предприятие һәм ойошмаларҙы күҙәтеү аҫтында тотоусы хеҙмәткәрҙәре ҡуйылған район бүлексәләрен булдырған. Уның шәхси составы юғары эш хаҡы алған, өҫтөнлөктәр менән файҙаланған. Андропов уларҙы ҡаты тотһа ла, бөтә урындарҙы контролдә тотоусы был төркөм үҙҙәренең мәнфәғәттәрен яҡшы ҡайғыртҡан. Кадр сәйәсәте партия органдары ҡулында булһа ла, СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты ҡыҫылмаған бер урынға тәғәйенләү ҙә тормошҡа ашырылмаған<ref name="bbc">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml|title=Би-Би-Си: «Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?»|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116034252/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml|archivedate=2012-11-16}}</ref>. === Партия һәм дәүләт етәксеһе === [[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_партийный_билет.png|мини|300x300пкс|Партия билете № 00000017, 1973 йыл]] Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябрендә КПСС ҮК -ның сираттан тыш Пленумы ҡарары менән Андропов КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана. Яңы етәксе вазифала Андропов генераль секретарь аппаратын кинәт ҡыҫҡарта. Андропов йәйелдергән дәүләттең иҡтисади хәлен яҡшыртыу өсөн көрәш хеҙмәт дисциплинаһын нығытыу буйынса киң масштаблы кампаниянан башланды. СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында көс органдары күргән саралар 1980-се йылдарҙа халыҡҡа ғәҙәттән тыш кеүек тойолдо. Мәҫәлән, Ленинградта һ. б. ҡалаларҙа эш сәғәттәрендә кинотеатрҙарҙа, эре универмагтар һ. б. кеше күп йөрөгән урындарҙа, эштән киткән кешеләрҙе белергә тырышыу маҡсатында, милиция ҡамауҙары, халыҡтың документтарын тикшереүҙәр ойошторола.. Шуның менән бер рәттән коррупция хаҡында ығы-зығы ҡуптарған эштәргә юл асылды, хеҙмәт түгелмәгән керемдәргә, спекуляцияға ҡаршы көрәш иғлан ителде. Сауҙала күҙәтелгән яуыз ниәттәргә ҡаршы көрәш ҙур ҡолас алды. Мәскәү ҡалаһы Башҡарма комитетының элекке сауҙа идараһы башлығы Трегубов, Николай Петрович судҡа бирелде; уның артынан Мәскәү Башторгының 25 яуаплы хеҙмәткәре, Мәскәүҙең ҙур гастроном директорҙары ҡулға алынды. Үзбәк ир-аты СССР-ында «мамыҡ мафия»һын тикшереү башланды; КПСС-тың Краснодар крайы комитеты беренсе секретары Медунов Сергей Фёдоровичҡа ғәйепләү эше ҡуҙғатылды. Эске эштәр министры урынбаҫары Щёлоков Николай Анисимович һәм уның урынбаҫары Чурбанов Юрий Михайловичҡа ҡарата ғәйепләүҙәр иғлан ителә . Андропов партия һәм дәүләт аппаратын, дәүләт хәүефһеҙлеге органдарын да индереп, «старта» башлай. Ун биш ай идара итеү дәүерендә СССР-ҙың 18 министрын алмаштыра, КПСС өлкә комитеттарының 37 беренсе секретаре яңынан һайлана. Андропов үҙенең тарафдаштары командаһын йыя башлай. Юғары етәкселеккә төбәктәрҙәге эшмәкәрҙәрҙе: Горбачёв Михаил Сергеевичты, Лигачёв Егор Кузьмичты, Воротников Виталий Ивановичты, Рыжков Николай Ивановичты, Чебриков Виктор Михайловичты, Алиев Гейдар Алирза оглын, Романов Григорий Васильевичты һ. б. сакыра. 1983 йылдың башында Андропов Горбачёвҡа һәм Рыжковҡа иҡтисади реформаны әҙерләй башларға ҡуша. КПСС Үҙәк Комитетында махсус Иҡтисад бүлеге булдырыла һәм уның башына Н. И. Рыжков ҡуйыла. Партия-дәүләт курсын эшләргә күренекле ғалимдар: академиктар Аганбегян Абел Гезевич, Арбатов Георгий Аркадьевич, Заславская Татьяна Ивановна, Богомолов Олег Тимофеевич, иҡтисад фәндәре докторҙары Абалкин Леонид Иванович, Петраков Николай Яковлевич кеүек ғалимдарҙы һәм тағы башҡаларҙы йәлеп итә<ref>''Б. Н. Земцов, А. В. Шубин, И. Н. Данилевский'' «История России» [http://wordweb.ru/rustory/79.htm Политика Ю. В. Андропова И К. У. Черненко. Выводы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215040954/http://wordweb.ru/rustory/79.htm |date=2014-12-15 }}</ref>. Андропов 1983 йылдың 15 июнендәге КПСС ҮК Пленумына мөһим мөрәжәғәтендә үҙенең реформатор курсын билдәләй: илде һәм йәмғиәтте ысын-ысындан аңлап белер кәрәк, Советтар Союзы тиҫтәләгән йылдар дауамында башынан үткәргән бик ҡатмарлы күренештәргә грамоталы, фәнни диагностика кәрәк ти. КПСС ҮК 1983 йылдың июнь Пленумында Ю. В. Андропов «етештереүҙең бик күп өлкәләрендә технологик түңкәрелеште», алға китеүҙе тәьмин итеүсе фәнни-техник революцияның төп йүнәлештәрен атаны. Шул Пленумда Андропов әйткән «ватан иҡтисадының интенсив үҫешенә» күсеү, «эштә башлыса социалистик ҡоролош өҫтөнлөктәрен фәнни-техник революция ҡаҙаныштары менән» берләштереү кәрәккәне һыҙыҡ өҫтөнә алына . Андропов КПСС-тың XXVI съезы һәм артабанғы Пленумдары эшләгән производствоны бөтә яҡлы интенсификациялауға, фәнни-техник прогресты алға ебәреүгә, халыҡ хужалығы менән идара итеүҙе камиллаштырыуға, кадрҙарҙың яуаплылығына, ойошҡанлығына һәм тәртибенә, халыҡ тормошоноң матди һәм рухи кимәлен үҫтереүгә күп иғтибар бүлгән. Тышҡы сәйәсәт өлкәһендә Андропов СССР-ҙың тышҡы сәйәси дошмандары менән уйлап эш ителгән компромистарға ынтылған, әммә СССР һәм АҠШ-тың бер-береһенә асыҡтан-асыҡ ышанмаусанлығы шарттарында ундай компромисс килеп сыҡмаған. Был ваҡытта Европала урта йыраҡлыҡтағы ракеталарҙы урынлаштырыу мәсьәләһе буйынса көрсөк барлыҡҡа килә, Афғанстанда һуғыш дауам итә. 1983 йылдың 8 мартында АҠШ президенты [[Рональд Рейган]] сығышында СССР-ҙы «Яуызлыҡ империяһы» тип атай, 1983 йылдың 23 мартында стратегик оборона инициативаһы доктринаһын иғлан итә. 1983 йылдың 1 сентябрендә совет һауа киңлегендә Корея авиакомпанияһының 269 пассажиры булған «Боинг-747» самолётына Сахалин өҫтөндә һөжүм иткән СУ-15 СССР ПВО истребителе киҫкенлектең төп сәбәбе була. [[Файл:Председателя_Президиума_Верховного_Совета_СССР..jpg|справа|мини|Ю. В. Андроповтың рәсми документтағы автографы]] 1983 йылдың көҙөндә Андроповтың сәләмәтлеге ҡырҡа насарлана. Юрий Владимирович, Октябрь байрамы уңайынан 7 ноябрь демонстрацияһында мавзолей трибунаһына сыға алмай<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.by/timefree/history/seryy_kardinal_yuriy_andropov_pisal_stihi_i_predvoshitil_perestroyku_|title=Серый кардинал. Юрий Андропов писал стихи и предвосхитил «перестройку»|accessdate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213011714/http://www.aif.by/timefree/history/seryy_kardinal_yuriy_andropov_pisal_stihi_i_predvoshitil_perestroyku_|archivedate=2017-12-13}}</ref><ref>[http://lgz.ru/article/2013-god/odin-god-iz-zhizni-yuriya-andropova/ Один год из жизни Юрия Андропова — Литературная газета]</ref><ref>{{Cite web|url=https://zn.ua/personalities/andropovschina-_.html|title=Архивированная копия|accessdate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180816130403/https://zn.ua/personalities/andropovschina-_.html|archivedate=2018-08-16}}</ref>. == Вафаты == {{Внешнее изображение}} 1980 йылдың ғинуарында Андропов Афғанстанға сәйәхәт итә, унда ул сәсәк ауырыуы йоҡтора, шуның арҡаһында күреү мөмкинлеге насарая һәм бөйөр эшмәкәрлеге өҙлөгә. 1983 йылдың июль һәм август айҙарында Андроповтың сәләмәтлеге һаман насарлана бара, һәм ул ваҡытының ҙур өлөшөн ҡала ситендәге йортонда, йыш ҡына урында ятып эшләй. Ә Мәскәүгә ФРГ канцлеры Һельмут Коль килгәс, генераль сәркәтип Кремльгә килә, машинанан бары тик нөгәрҙәре йәки шәхси һаҡсылары ярҙамында ғына сыға ала. Юрий Андроповты күҙәткән табиптар уға һаҡланырға кәңәш итә — хатта аҙ ғына һалҡын тейеү ҙә ауыр һөҙөмтәләргә килтереүе мөмкин тиҙәр. Үлеменә бер ай ҡалған саҡта Юрий Андроповты, [[Рональд Рейган]] менән бергә, Time журналы «йыл кешеһе» (1983) тип таный. Андропов 1984 йылдың 9 февралендә 70-се йәшендә вафат була. Рәсми версия буйынса, үлем сәбәбе күп йылдар дауамында подагра сире арҡаһында бөйөр эшмәкәрлегенең өҙлөгөүенән тиелә. == Ерләү == [[Файл:Yuri_andropov_grave_in_the_kremlin_wall_necropolis_july_2016.jpg|мини|302x302пкс|Ҡыҙыл майҙан. Кремль стенаһындағы некрополдә Андроповтың ҡәбере, 2016 йыл]] . Хушлашыуға күп илдәрҙең хөкүмәт әһелдәре, шул иҫәптән Бөйөк Британия премьер-министры [[Маргарет Тэтчер]] һәм АҠШ вице-президенты өлкән Джордж Буш килә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_Герой.jpg|мини|403x403пкс|Ю. В. Андроповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһында СССР Юғары Советы Президиумы Указы]] === СССР бүләктәре === * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып. (СССР Юғары Советы Президиумының '''1974 йылдың 14 июнь''' Указы, «''Коммунисттар партияһы һәм Совет дәүләте алдында оло ҡаҙаныштары һәм 60 йәш тулыуы уңайынан»)''. * Дүрт [[Ленин ордены]] (1957, 1964, 1971, 1974): * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1979 йылдың 14 июне). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944 йылдың 14 июле)<ref>по Указу Президиума [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] о награждении за строительство Рыбинского и Угличского гидроузлов на Волге в конце 1930-х годов, когда Андропов был первым секретарём Ярославского обкома ВЛКСМ.</ref>. * Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|ХеҙмәтҠыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, әҫәрҙәре 1948, 1961). * Юбилей миҙалдары (тиҫтәнән артыҡ) * «Дәүләт хәүефһеҙлеге хеҙмәтенең почётлы эшмәкәре» билдәһе (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186|title=Публикация из альманаха: Альманах «Лубянка» — отечественные спецслужбы вчера, сегодня, завтра|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509135245/http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186|archivedate=2012-05-09}}</ref>. === Сит ил бүләктәре === * «Георгий Димитров» ордены (Болгария) * I дәрәжә «Болгария Халыҡ Республикаһы» ордены (Болгария) * Сухэ-Батор ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия) * «Азатлыҡ ҡояшы» ордены, «Йондоҙ» ордены (Афғанстан) * [[Карл Маркс]] ордены (Германия Демократик Республикаһы) * Байраҡ ордены (алмаздар менән) (Венгрия Халыҡ Республикаһы) һ. б. * миҙалдар == Ғаиләһе == Нина Ивановна Енгалычева (1914—1994) менән беренсе никахынан (1935—1940) ҡыҙы Евгения (1936) һәм улы Владимир (1940—1975)<ref>{{Cite web|url=http://samlib.ru/b/blockij_o_m/neizwestnyjsynandropowa.shtml|title=Блоцкий О. М. Неизвестный сын Андропова|accessdate=2011-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828011601/http://samlib.ru/b/blockij_o_m/neizwestnyjsynandropowa.shtml|archivedate=2011-08-28}}</ref>. Оло улының, Владимир Юрьевичтың яҙмышы насар була — урлашҡаны өсөн ике тапҡыр төрмәлә ултыра. Иреккә сыҡҡас, Тирасполгә китә.<ref>{{Cite web|url=http://profvesti.org/2016/08/20/18080/|title=Тайна генсека " Профсоюзные Вести|accessdate=2016-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805060157/http://profvesti.org/2016/08/20/18080/|archivedate=2017-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805060157/http://profvesti.org/2016/08/20/18080/ |date=2017-08-05 }}</ref> Татьяна Филипповна (Лебедева) (1917—1991) менән икенсе никахынан<ref>{{Cite web|url=http://moscow-tombs.ru/1991/andropova_tf.htm}}</ref> ике бала — улы Игорь (1941—2006) һәм ҡыҙы Ирина (1947) тыуған. Ирина Юрьевна Маяковский исемендәге театр актёры Михаил Иванович Филипповка кейәүгә сыға. == Тарихи ролен баһалау == Андропов интеллектуал, ижад кешеһе ине. Уны Брежневтан ярамһаҡланыуҙы һәм байлыҡҡа ынтылыш яратмауы айырып торҙо, ришүәтселеккә һәм хөкүмәт аҡсаһын үҙләштереүселәргә түҙеп тормаусан булды. Принципиаль мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, Андропов ҡәтғи консерватив позицияла торҙо. СССР Дәүләтхәүефһеҙлеге комитеты генералы Филипп Денисович Бобков былай тип иҫкә алды:<ref>[http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Издательский Дом «Новый Взгляд» ЖАНДАРМСКАЯ МАДОННА]</ref>:{{цитата|Ул элекке революционерларның иң яхшы сыйфатларын туплаган … яңа җәмгыятьне чын төзүче булды… югары белемле кеше… күп укыды һәм әдәбиятне күзәтте, музыка яратты, шигырьләр язды.|}} {{цитата|Ул элекке революционерларның иң яхшы сыйфатларын туплаган … яңа җәмгыятьне чын төзүче булды… югары белемле кеше… күп укыды һәм әдәбиятне күзәтте, музыка яратты, шигырьләр язды.|}} Рихард Зоргеның сәхәбәһе Айно Андреевна Куусинен (Туртиайнен) үҙ туғандарына ла, минең туғандарыма ла бер ҡайсан да ярҙам итмәүен раҫлаусы мемуарҙар яҙған, һәм Андропов бар уңыштарына ла үҙ көсө менән өлгәшкән. Юрий Владимирович үҙ ғаиләһе ағзалары менән һөйләшкәндә лә, уҙенең барыһына ла, протекцияһыҙ ғына ирешеүен, бер кемгә лә бурыслы булмауын, бер ҡайсан да үҙ ғаилә ағзаларының кәңәштәрен тыңламауын һәм тыңламаясағын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Тик бына нәҡ ҡыҙы Ирина протекцияһы буйынса СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Рәйесе Мәскәүгә философ һәм әҙәбиәт белгесе Михаил Михайлович Бахтинды ҡайтарған, уға Дәүләт премияһын бирҙергән.<ref>{{Cite web|url=http://russian7.ru/post/7-faktov-o-mixaile-baxtine/}}</ref> Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер эксперттар, шул иҫәптән Сергей Назипович Гавров Андропов «рус Дэн Сяопины» булыуы һәм, төрлө реформалар үткәреп, СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуы бик мөмкин ине тип әйтә. Үҙ интервьюһында Ҡытайҙың хәҙерге курсына тура килә торған реаль реформалар Дэн Сяопин килеү менән түгел, ә Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән көнәркәшлек иткән Андропов курсы йоғонтоһо аҫтында эшләй башланы, тип белдерҙе Дэн Сяопиндың вариҫы Цзян Цзэминь йәғни шул уҡ фекерҙе әйтте. Цзян Цзэминь һыҙыҡ өҫтөнә алғанса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙенең иҡтисади үҫешендә "андропов юлы"нан китте һәм шуның арҡаһында, Советтар Союзынан айырмалы, юҡҡа сығыу һәм тарҡалыуҙан ҡотолдо. Ысынлап та, Андропов командаһы үткәргән реформалар күпмелер дәрәжәлә иҡтисади һөҙөмтә бирҙе. Рәсми (ныҡ арттырылған) мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1983 йылда иҡтисад үҫеше темптары 4,2 % тәшкил иткән (1982 йылдағы—3,1 процентҡа ҡарата); милли килем 3,1 процентҡа артҡан; сәнәғәт етештереүе — 4 %-ҡа; КХР етәкселеге күҙлегенән төп күрһәткес — ауыл хужалығы продукцияһы — 6 %-ҡа артҡан<ref>{{Cite web|url=http://russian7.ru/post/10-faktov-o-yurii-andropove/|title=А. Рудевич 10 фактов, которые помогут лучше понять Юрия Андропова. © Русская Семёрка russian7.ru|accessdate=2018-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180509013749/http://russian7.ru/post/10-faktov-o-yurii-andropove/|archivedate=2018-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.spb.kp.ru/daily/23999.5/80080/|title=А. Гамов. При Андропове СССР мог пойти по пути Китая? //Комсомольская правда. 2007|accessdate=2019-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113055530/http://spb.kp.ru/daily/23999.5/80080/|archivedate=2007-11-13}}</ref> Андроповтың Рәсәйҙең иҡтисади үҫешенә ҡарашын актуалләштереү ынтылыштары һуңғы йылдарҙа һиҙелә башланы. Әйтер кәрәк, 2009 йылдың сентябрендә, Андроповтың тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан, «түңәрәк өҫтәл» үткәрелде, унда илдең әйҙәп барыусы иҡтисадсылары Андроповтың «Карл Маркс тәғлимәте һәм СССР-ҙа социалистик төҙөлөштөң ҡайһы бер мәсьәләләре» тураһында фекер алыштылар. Юрий Владимирович мираҫын бер яҡты ла яҡламай ғәҙел өйрәнеү кәрәклеге тураһында һығымта яһалды<ref>{{Cite web|url=http://www.veorus.ru/|title=ВЭО России сегодня|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032310/http://www.veorus.ru/|archivedate=2014-12-05}}</ref>. Андропов эшмәкәрлеген тикшереүсе ғалимдарҙа хәҙерге ваҡытта уның фигураһы һис шикһеҙ ҡыҙыҡһыныу уята, Бурлацкий шулай итеп, В. В. Путин, уға тиклем Андропов тәүҙә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарында эшләп, шунан дәүләт рәйесе булды. Андропов етәкселегендә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарының элекке хеҙмәткәрҙәре беренсе тапҡыр сәләмәт һәм спорт йәшәү рәуеше алып барҙы, һәм Андропов генерал сәркәтип вазифаһында ришүәтселеккә ҡаршы көрәш күрһәтә башланы, бигерәк тә генсек посында<ref name="autogenerated9"/>. Уның «сәйәси мираҫы Советтарҙан һуң, Рәсәйҙә лә бик кәрәкле булып тора», — тип билдәләп үтәләр. . == Хәтер == [[Файл:Артимарка_Юрий_Андропов_2014.jpg|мини|220x220пкс|СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты эмблемаһы менән Андропов артимаркаһы. 2014]] [[Файл:Юрий_андропов302.JPG|мини|220x220пкс|«Юрий Андропов» теплоходы]] * Ю. В. Андропов исемендәге 108-се урта мәктәп һәм Моздоктағы һәйкәле. * 1984—1989 йылдарҙа Рыбинск ҡалаһы Андропов исемен йөрөткән. * Рәсәйҙә бер Андропов проспекты, шулай уҡ төрлө ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа 20 урам һәм тыҡрыҡ Андропов исемен йөрөтә. * Ю. В. Андропов исемендәге Климовский махсуслаштырылған патрон заводы, Новолипецк металлургия комбинаты, «Ростсельмаш» производство берекмәһе. * 1980-се йылдар аҙағында төҙөлгән Рәсәй пассажир теплоходы Юрий Андропов исемен йөрөтә<ref>[http://cruiseinform.ru/motorships/teplokhody-rossii/andropov/ Теплоход «Юрий Андропов» на портале cruiseinform.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170321140216/http://cruiseinform.ru/motorships/teplokhody-rossii/andropov/ |date=2017-03-21 }}.</ref>, Халыҡ-ара Диңгеҙ ойошмаһы номеры: 8620105<ref>[http://fleetphoto.ru/ship/35/ Теплоход «Юрий Андропов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019035053/http://fleetphoto.ru/ship/35/ |date=2014-10-19 }}.</ref>. * «Юрий Андропов» ауыр атом ракета крейсеры, 1992 йылдан — «Бөйөк Пётр» атом крейсеры. * Андропов һәйкәлдәре тыуған Солун-Дмитриевский ауылында, Петрозаводск ҡалаһында (скульптор Михаил Коппаев), Мәскәүҙә Кремль стенаһы эргәһендә некрополь, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә, [[Петрозаводск]], [[Ярославль]], [[Рыбинск]] ҡалаларында, '''Нагутскоела''' мемориаль таҡталар. * Андропов исемендәге 4-се Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Кантемир гвардия танк дивизияһы (1984 йылдан). * Ю. В. Андропов исемендәге СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Институты, хәҙер Рәсәй Тышҡы разведка Академияһы. * [[Ставрополь крайы]]нда Андропов районы бар. === Юрий Андропов тураһында документаль фильмдар === * «Ю. В. Андропов. Страницы жизни», режиссёр Олег Уралов (1985). * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6I5uHrtLZGk&list=PLz0XUTQELbJL1ztb0A67cKbqB_98k4qzL&index=83|title=85-я серия. «1983 год — Юрий Андропов»|author=Николай Карлович Сванидзе|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2016-01-17|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}} * 2000 — «Андропов» — Телеканал «НТВ», автор фильма — Евгений Киселев. * 2004 — «Юрий Андропов» (цикл «Бремя власти»), реж. Андрей Кончаловский. * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4BQ46V4R1K4|title=«Владыка Кубанский»|author=Проект Дэвида Гамбурга|authorlink=|coauthors=Сценарий Валерии Бойко, режиссёр-постановщик Александр Шамайский|quote=|date=2006|format=|work=|publisher=НТВ|accessdate=2017-02-23|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}} * 2009 — «Юрий Андропов. 15 месяцев надежды» — ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый пролетар», автор фильма — Медведев, Сергей Константинович, главный редактор — Анненский, Александр Исидорович. * «Кремлевские похороны. Юрий Андропов» — документальный фильм из цикла «Кремлевские похороны». НТВ * «Юрий Андропов в лабиринте власти» документальный фильм из цикла «Кремль-9» — ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый пролетар», автор фильма — Алексей Пиманов. * 2014 — «Юрий Андропов. Терра инкогнита» — «ВГТРК», реж. Андрей Куренков. * 2014 — «Андропов. Между Дзержинский и Дон Кихот» — РОО ассоциация «Наше кино» по заказу ОАО «Телекомпания НТВ», ведущий Владимир Чернышев, реж. Сергей Краус. * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cPC1Qqk5K8M|title=«Истина, страшней которой нету…»|author=Шеф-редактор: Александр Оносовский|authorlink=|coauthors=продюсеры: Сергей Медведев, Олег Вольнов; ведущий: Сергей Медведев|quote=|date=2014|format=|work=|publisher=ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый канал»|accessdate=2017-02-06|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}} == Кинола кәүҙәләнеше == * Вольф Катер («Огненный лис», 1982) * Галис Косицкий («Черный квадрат» фильмы, 1990) * Захарченко, Вадим Викторович ("Убийство на «Ждановский» фильмы), 1992) * Жолобов, Вячеслав Иванович («Красная площадь», 2004; «Туман рассеивания», 2010; «Дом образцово содержания», 2010; «Дело гастроном № 1», 2011; сериал «Казнокрад», 2011; «Алхимик. Эликсир Фауст», 2014; «Джуда», 2015; «Паук», 2015; Операция «Сатана», 2018) * Лановой, Василий Семенович («Брежнев», 2005) * Стоков, Юрий Викторович («КГБ в смокинг», 2005, «Поединки. Правдивая история. Тегеран-43. Фильм 4», 2010) * Этезов, Сергей Леонидович («Осветленный источник в Москве», 2009) * Козаков, Михаил Михайлович («Последняя встреча», 2010) * Антон Кузнецов («Карлос», Франция-Германия, 2010) * Гордиенко, Иван Алексеевич («Охотники за бриллиантами», 2011); «Хоккейный игры», 2012) * Барковский, Сергей Дмитриевич («Петля Нестерова», 2015). * Жолобов, Сергей Иванович («Таинственная страсть», 2016). * Ильгиз Булгаков («Обгоняя время», 2019). == Хеҙмәттәре == * Избранные речи статьи и. — М., 1979 * Избранные речи статьи и. — М., 1983 * Избранные речи статьи и. — М., 1984 * Учение Карла Маркса и некоторые вопросы социалистического строительства в СССР // Коммунист. — 1983. — № 3<ref>[http://sov-ok.livejournal.com/149477.html Часть первая].</ref><ref>[http://sov-ok.livejournal.com/149220.html Часть вторая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815233501/http://sov-ok.livejournal.com/149220.html |date=2011-08-15 }}.</ref><ref>[http://www.sovetika.ru/sssr/andropovst001.htm На сайте Sovetika.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208042205/http://www.sovetika.ru/sssr/andropovst001.htm |date=2007-12-08 }}.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Советлар Берлеге}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Китап|автор=[[Васильев, Юрий Альбертович|Васильев Ю. А.]]|часть=|заглавие=Тайны «Могикана» (К 100-летию со дня рождения Ю. В. Андропова)|оригинал=|ссылка=http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2014/monographs/Vasiliev_Mohicans-Secrets.pdf|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Изд-во [[Московский гуманитарный университет|Моск. гуманит. ун-та]]|год=2014|том=|страницы=|страниц=200|isbn=978-5-98079-992-2 (архивировано в [http://www.webcitation.org/6qA5COCn7 WebCite] / [https://web.archive.org/web/20160803174216/http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2014/monographs/Vasiliev_Mohicans-Secrets.pdf WaybackMachine])}} * {{Китап|автор=Васильев Ю. А.|часть=|заглавие=Юрий Андропов. На пути к власти|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Вече|год=2018|том=|страницы=|страниц=416|isbn=978-5-4444-6256-0|тираж=1500}} * {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Андропов. 7 тайн генсека с Лубянки|место=|издательство=Вече|год=2001|страниц=416|isbn=5-7838-0939-X|тираж=10000}} * {{Китап|автор=[[Минутко, Игорь Александрович|Минутко И. А.]]|заглавие=Андропов. Бездна (Миф о Юрии Андропове)|ссылка=<!-- http://freebooks.net.ua/audio/hudozh/istproza/63205-igor-minutko.bezdna-mif-o-jurii.html ¡неработающая ссылка!-->|место=|издательство=Алгоритм|год=2002|страниц=528|isbn=5-17-015238-8|тираж=7000}} <!-- ([http://www.politjournal.ru/preview.php?action=Articles&dirid=123&tek=2306&issue=69 // politjournal.ru]) Отзыв (мини-рецензия) Бориса Соколова «Андропов: гений или трус?» на книгу: {{книга | автор = Минутко И. А. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Юрий Андропов: реальность и миф | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = АСТ-Пресс | год = 2004 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }} --> * {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Юрий Андропов|место=|издательство=Эксмо|год=2003|страниц=512|isbn=5-699-04415-9|тираж=3000}} * {{Китап|автор=Чертопруд С. В.|заглавие=Андропов — КГБ|место=М.|издательство=Эксмо Яуза|год=2004|страниц=544|isbn=5-699-08162-3|тираж=4000}} * {{Китап|автор=|год=2004|тираж=|isbn=5-17018975-3|серия=|страниц=800|столбцы=|страницы=430—431|том=|издательство=АСТ, Астрель, Транзиткнига|часть=|место=М.|издание=|ответственный=Автор-составитель [[Колпакиди, Александр Иванович|А. И. Колпакиди]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Энциклопедия секретных служб России|ссылка часть=|ref=Колпакиди}} * {{Китап|автор=Чертопруд С. В.|заглавие=Юрий Андропов: Тайны председателя КГБ|издание=2-е изд., испр. и доп|место=М.|издательство=Яуза Эксмо|год=2006|страниц=512|серия=Гении и злодеи|isbn=5-699-15351-9|тираж=4000}} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Андропов. — {{М.}}: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2006. — ([[Жизнь замечательных людей]]) ([[Премия ФСБ#2007 год|Премия ФСБ]] по литературе за 2007 год) * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' [https://thelib.ru/books/ostrovskiy_aleksandr/kto_postavil_gorbacheva-read.html Кто поставил Горбачёва?] — {{М.}}: Алгоритм-Эксмо, 2010. — 544 с. (Переиздание Проект «Распад СССР: Тайные пружины власти» — {{М.}}: Алгоритм, 2016.) * {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Председатель КГБ Юрий Андропов|место=|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-9265-0513-6|тираж=4000}} * {{статья|автор=Якутин Ю. В.|заглавие=Актуальность методологических подходов Ю. В. Андропова (1914—1984)|ссылка=|издание=Российская школа социально-экономической мысли: Истоки, принципы, перспективы: Материалы первого Российского экономического конгресса|тип=|место=М.|издательство=|год=2010|том=|номер=|страницы=104—112}} * {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Юрий Андропов: Генсек из КГБ|место=|издательство=Эксмо, Алгоритм|год=2011|страниц=352|isbn=978-5-699-47950-4|тираж=3000}} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Андропов. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2012. — (Жизнь замечательных людей). * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Генсек с Лубянки. — {{М.}}: Лета, 1993. — 222 c. — Тираж 10 000 экз. — ISBN 5-86897-002-0. * {{Китап|автор=Салов Е. И.|заглавие=Андропов: Четыре главы из политического эссе|издание=2-е изд., испр. и доп|место=Майкоп|издательство=ООО Качество|год=2014|страниц=96|серия=|isbn=978-5-9703-0436-5|тираж=1500}} * {{Китап|автор=Синицин И. Е.|часть=|заглавие=Андропов вблизи: Воспоминания о временах оттепели и застоя|оригинал=|ссылка=http://profilib.com/chtenie/85671/igor-sinitsin-andropov-vblizi-vospominaniya-o-vremenakh-ottepeli-i-zastoya.php|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2015|том=|страницы=|страниц=700|isbn=978-5-227-05745-7}} * {{Китап|автор=[[Шлейкин, Юрий Викторович|Шлейкин Ю. В.]]|часть=|заглавие=Андропов. Карелия. 1940—1951|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=Петрозаводск|издательство=Острова|год=2014|том=|страницы=|страниц=352|isbn=978-5-98686-057-2}} * Дипломатический словарь. М.,1984,с.81 * Диенко А. Разведка и контрразведка в лицах. Энциклопедический словарь спецслужб. М., 2002 * Ярославский Край в 20 веке. Кто есть кто? Т.2: Политика. Историко-биографический справочник. Ярославль, 2008 * Горбачев А. Н.. 10000 генералов страны: Краткий биобиблиографический справочник.5 изд. М., Infogans, 2017 * ''Майоров А.'' [http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/577.html Правда об Афганской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804060332/http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/577.html |date=2020-08-04 }} * ''Воронов В.'' [http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Жандармская Мадонна]{{проверено|12|01|2014}} * [http://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html Андропов Ю. В. КГБ против МВД…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110131126/https://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html |date=2021-11-10 }} * ''Кречетников А.'' [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?] // [[Би-Би-Си]]{{проверено|12|01|2014}} * ''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л.]]'' [https://web.archive.org/web/20081023174748/http://www.sem40.ru/ourpeople/destiny/15113/ Загадочный Андропов]{{проверено|12|01|2014}} * ''Хлобустов О.'' [http://www.hrono.info/statii/2009/hlb_androp.html Об Андропове на сайте «Хронос»]{{проверено|12|01|2014}} * ''Бабиченко Д.'' [http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html Юрий Андропов, легендарная личность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=2007-10-22 }} * [https://web.archive.org/web/20130815123614/http://alexeypivovarov.ru/vystrel-v-andropova/ «Выстрел в Андропова»]{{недоступная ссылка|число=11 |месяц=01 |год=2014 }}Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из серии «Дело темное» {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html Карелия официальная. Юрий Владимирович Андропов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000550/http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено * [http://www.kp.ru/print/23401/33897/Калып:Недоступная ссылка Первая семья Андропова. Вторая семья Андропова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>Калып: Проверено * [http://www.kp.ru/upimg/photo/31739.jpgКалып:Недоступная ссылка Генеалогические древо Андропова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://obozrevatel.com/news/2006/6/13/118103.htm Андропов фальсифицировать свою биографию] Калып: Проверено * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=3804 Юрий Андропов Владимирович ('''Биография''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505111003/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=3804 |date=2008-05-05 }} Калып: Проверено * [http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 Карелия официальная. Фотоархив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000028/http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено * [http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html Ю. В. Андропов — руководитель комсомола КФССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000025/http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено * [http://smena-online.ru/archive/1984/1363 Похороны Ю. В. Андропова, журнал «Смена», № 1363, март 1984] Калып: Проверено * [http://liders.rusarchives.ru/andropov/ Интернет-выставка «Андропов. Т 100-летию со дня рождения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200914064657/http://liders.rusarchives.ru/andropov/ |date=2020-09-14 }} Калып: Проверено * {{Cite web|url=http://www.zpu-journal.ru/selections/Vasiliev_Mohican-Secrets/|date=}} * Арсений Амосов. [https://iz.ru/842626/arsenii-zamostianov/vodka-i-poriadok-chem-zapomnilsia-sovetskim-liudiam-iurii-andropov Водка и порядок: чем запомни советский людям Юрий Андропов] (Известия, 9 февраля 2019) {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1914 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 июндә тыуғандар]] 6jzozjgat40ykc5hufyjl8s48k4xu78 0 165400 1305562 976215 2026-09-16T00:56:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305562 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Аркадий Павлович Айдак''' (1937 йылдың 7 июне — 9 сентябрь 2012 йыл) - совет ауыл хужалығы етештереүен ойоштороусы. РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). СССР халыҡ депутаты (1989-1991 йылдар), СССР Юғары Советының аграр мәсьәләләр һәм аҙыҡ-түлек комитеты ағзаһы. Сыуаш Республикаһының Маҡтаулы гражданы (2012) һәм Чувашияның Ядернә районы «Ленинская Искра» колхозы рәйесе. == Биографияһы == 1937 йылдың 7 июнендә Сыуаш Республикаһының Ядернә районы [[Чербай (Ядернә районы)|Чербай]] ауылында тыуған. Аркадийҙың әтиһе Павел Филиппович 1937 йылда «контрреволюцион эшмәкәрлек»тә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм алты йылын төрмәлә үткәрә. 1956 йылда аҡлана. 1961 йыл — Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлаған, урыҫ, сыуаш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1964 йылдың 20 март айынан Ядернә районының «Ленин сатҡыһы» колхозы рәйесе. Бында пестицидтарҙан баш тартҡандар һәм энтомологик тышлыҡтар төзи башлағандар. 1990 йылдар башында Россия экология министрлығы колхозды тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу буйынса үҙенең база тәжрибә-күрһәткес хужалығы статусы бирә. 1985 — Россия Федерациясының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 1989 - Сыуаш АССРның-сы 689 Ядернә милли-территориаль һайлау округынан СССР халыҡ депутаты. Август пусы ваҡытында Борис Ельцинды хуплай. Һуңыраҡ АйдакЕльцин сәйәсәтендә өмет өҙөлә. 1990 йылда Айдак сыуаш милли хәрәкәтенең күренекле итальян композиторы, сыуаш телен Сыуаш Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле тип иғлан итеү тарафдары һәм сыуаш телен күтәреү Йыйынының тарафдары була. 1997 — Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 2007 - Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ордены менән бүләкләнгән. 2007 - колхоз менән 44 йыл етәкселек иткәндән һуң, уның арҙаҡлы рәйесе була. 2012 йылғы президент һайлауҙарында Айҙа Владимир Путинды яҡлап сығыш яһай. 2012 йылдың 9 сентябрендә Чебоксарыда вафат була. == Сығанаҡтар == * Айдак А. П.[https://web.archive.org/web/20131203230147/http://www.derevovsadu.ru/assets/files/Aidak.doc И семена взойдут.] — [[Чебоксары]]: Чувашское книжное издательство, 1993. — 54 с. * [https://web.archive.org/web/20160304102325/http://www.ussr-forever.ru/vozdelivatzemlu/77-ur.html?showall=1 Тесные природы узы] * Аркадий Павлович Айдак. [https://web.archive.org/web/20110707074911/http://www.forest.ru/rus/publications/ajdak/1.html И семена взойдут. Предисловие. — www.forest.ru] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=1314 www.biografija.ru]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://chuvash.org/content/3157-Айдака%20асӑнар....html Алексей Леонтьев: Айдак астар..] * {{YouTube|B6SuEfGBpXU|logo=1|Поэт Ухсай и председатель Айдак - о земле-кормилеце (1985 г.)}} [[Категория: Сыуаш дәүләт педагогика университетын тамамлаусылар]] dhazqlrokvhlhaep5n6fem06jvxhk0a 0 165794 1305597 1037678 2026-09-16T08:24:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305597 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баланчивадзе Андрей Мелитонович''' ({{Lang-ka|ანდრია მელიტონის ძე ბალანჩივაძე}}; [[19 май]] ([[1 июнь]]) [[1906 йыл]] — [[1992 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Грузия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1986]]). СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1968]]). Ике тапҡыр Сталин премияһы ([[1946]], [[1947]]) һәм Грузин ССР-ының Ш. Руставели исемендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[1969]]). == Биографияһы == Андрей Мелитонович Баланчивадзе [[1906 йыл]]дың (башҡа сығанаҡтар буйынса — [[1905 йыл]]<ref>{{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Баланчивадзе, Андрей Мелитонович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}</ref>) 19 майында (1 июнь) [[Санкт-Петербург]]та композитор [[Баланчивадзе Мелитон Антонович|Мелитон Баланчивадзе]] ғаиләһендә тыуа<ref name="bse2">Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 2. Ангола — Барзас. 1970. 632 стр., илл.: 47 л. илл. и карт.</ref>. Музыка менән Санкт-Петербургта шөғөлләнә башлай. [[1918 йыл]]да уҡыуын [[Кутаиси]]ҙа, атаһы нигеҙ һалған музыка училищеһында дауам итә. [[1921]]—[[1926 йыл]]дарҙа [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|Тифлис консерваторияһы]]нда композиция класы буйынса М. М. Ипполитов-Ивановта (шулай уҡ Н. Н. Черепнинда һәм С. В. Бархударянда) һәм фортепиано буйынса И. С. Айсбергта уҡый. Шул уҡ йылдарҙа Грузияның Пролеткульт театрында, Сатира театрында, Тифлис эшселәр театрында, Эшсе йәштәр театрында һ. б. музыкаль биҙәүсе булып эшләй. [[1931 йыл]]да Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын А. М. Житомирҙың композиция (шула уҡ В В. Щербачевта) һәм М. В. Юдинала фортепиано класы буйынса тамамлай. [[1931]]—[[1933 йыл]]дарҙа — Котэ Марджанишвили саҡырыуы буйынса [[К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры|Грузия драма театры]]нда композитов һәм музыкаль етәксе. [[1941]]—[[1948 йыл]]дарҙа — Грузин ССР-ы дәүләт симфоник оркестрының художество етәксеһе. [[1935 йыл]]да [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|Тбилиси]] [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|консерваторияһы]]нда уҡыта ([[1942 йыл]]дан — профессор, [[1962 йыл]]дан — композиция кафедраһы мөдире). Уның уҡыусылары араһында: М. Ш. Давиташвили, А. А. Квернадзе, Р. И. Лагидзе, Ш. Е. Милорава, А. И. Чимакадзе, А. В. Шаверзашвили , О. Л. Тевдорадзе, Н. Л. Мамисашвили бар<ref name="me1">Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973</ref>. [[1932 йыл]]да Грузин ССР-ы Композиторҙар союзы нигеҙләнгәндән алып уның ағзаһы. [[1953 йыл]]да — рәйесе, [[1956]]—[[1961]] һәм [[1968]]—[[1973 йыл]]дарҙа — идараның беренсе секретарыа, [[1973]]—[[1979 йыл]]дарҙа — Грузин ССР-ы Композиторҙар союзының почетлы рәйесе. [[1957 йыл]]дан — Грузин ССР-ы Музыкаль-хореография йәмғиәтенең почетлы рәйесе. [[1957]]—[[1991 йыл]]дарҙа — СССР Композиторҙар союзы идара ағзаһы ағзаһы. 1-5 саҡырылыш Грузин ССР-ы Юғары Советы депутаты<ref name="me1">Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973</ref>. 8-се саҡырылыш[[СССР Юғары Советы]] депутаты (1970—1974). [[1992 йыл]]дың [[28 апрель|28 апрелендә]] [[Тбилиси]]ҙа вафат була. Дидубий пантеонында ерләнгән. === Ғаиләһе === * Атаһы — [[Баланчивадзе Мелитон Антонович]] (1863—1937), композитор. Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1933). * Ағаһы — [[Джордж Баланчин]] (Георгий Баланчивадзе) (1904—1983), балетмейстер, хореограф. СССР-ҙан эмиграциялана һәм АҠШ-та Джордж Баланчин исеме аҫтында донъяға билдәле балетмейстер булып китә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1986]]). * Грузин ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1941]]). * Грузия ССР-ының халыҡ артисы ([[1957]]). * Абхаз АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1963]]). * Абхаз АССР-ының халыҡ артисы ([[1967]])<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10679 Герой Соц. Труда Баланчивадзе Андрей Мелитонович :: Герои страны]</ref>. * СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1968]])<ref name="bse2">Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 2. Ангола — Барзас. 1970. 632 стр., илл.: 47 л. илл. и карт.</ref> * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1946]]). * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1947]]). * Грузин ССР-ының Шота Руставели исемендәге дәүләт премияһы ([[1969]]). * Ике [[Ленин ордены]] (1958, 1986). * Дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1946, 1966, 1971). * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1976). * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (1941). * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (1953). * «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100-летию йыл тулыу айҡанлы» миҙалы. * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы. * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]. * Тбилиси ҡалаһының почетлы гражданы (1981). == Ижади эшмәкәрлеге == === Төп әҫәрҙәре === {{Колонки}} ==== Опералары ==== * «Арсен» (тамамланмаған) (1935) * «Мзиа» (1949) * «Золотая свадьба» (1970) ==== Балеттары ==== * «[Сердце гор» («Мзечабуки») ([[1936]]) * «Страницы жизни» («Рубиновые звёзды» балеты музыкаһы) (1961) * «Мцыри» ([[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]] буйынса) (1964) ==== Опера-балет ==== * «Ганга» (1986) ==== Симфоник оркестр өсөн ==== * 5 симфония (1944, 1959, 1978, 1980 («Лесная»), 1989 («Юность»)) * симфоник картиналары, шул иҫәптән «Озеро Рица» (1940), «Карцанисский бой» (1943), «Море» (1952), «Днепр» ([[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]] буйынса, 1955) * «Приветственная увертюра» (1957) ==== Оркестр менән скрипка өсөн ==== * «Поэма» (1976) ==== Оркестр менән фортепиано өсөн ==== * 4 концерт (1936, 1947 1952, 1968) ==== Оркестр менән фагот өсөн ==== * концертино (1954) ==== Ҡыллы оркестр һәм фортепиано өсөн ==== * концерт (1977) ==== Фортепиано өсөн ==== * «Ноктюрн» (1948), «Самана» (1949), «Баллада» (1951), «Танец» (1951), «Элегия» (1951), «Прелюдия» (1951), «Рапсодия» (1964), «Фантазия» (1967), «Романтические пьесы» (1972) * Бишенсе концерт (1979) * Трио (1979) * Квинтет (1980) * Квартет (1983) ==== Музыкаль оҙатыуһыҙ хор өсөн ==== * «Миндаль» (Н. Чачава һүҙҙәре), «Два тополя» (М. И. Мачавариани һүҙҙәре) ==== Фортепиано менән тауыш өсөн ==== * романстар: «Нине Чавчавадзе» (Г. Н. Леонидзе һүҙҙәре), «В нашем саду» (И. Мосашвили] һүҙҙәре) * йырҙар: «Клянусь моей землей» (Ш. Абхаидзе һүҙҙәре), «Песня о Самгори» (К. Р. Каладзе һүҙҙәре), «За урожай» (А. А. Жаров һүҙҙәре), «Торжественная песня» (Н. Д. Лабковский һүҙҙәре) ==== Камера-инструменталь әҫәрҙәр ==== * «Обелиски» вокаль-симфоник поэма (1985) ==== Ҡулланма музыка ==== * театр спектаклдәренә (40-тан ашыу), шул иҫәптән: ** «Олеко Дундич», М. А. Кац һәм А. Г. Ржешевский (1942), «Герой Крцаниси», С. И. Шаншиашвили (1943), «Сирано де Бержерак», Э. Ростан (1944), «Король Лир», [[У. Шекспир]] (1948), «Первый шаг», Е. Г. Церетели буйынса (1948) — [[Шота Руставели исемендәге грузин театры]]нда. ** «Три толстяка» Ю. К. Олеша буйынса (1931), «Сказ об Арсене» халыҡ эпосы буйынса (1931), «Светите нам, звёзды!», И. К. Микитенко (1931), «Далёкое», А. Н. Афиногенов (1936), «Деревья умирают стоя», А. Касона (1957), «Цезарь и Клеопатра», Б. Шоу (1960) — [[К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры]]нда ** [[Кутаиси]], Телави, [[Ереван]] тетарҙарында * кинофильмдарға көйҙәр (20 самаһы). {{Конец кол}} === Фильмографияһы === {{Колонки}} * {{Год в кино|1935}} — Скала Аршаула * {{Год в кино|1936}} — Прометей (П. Толстяковы менән берлектә) * {{Год в кино|1937}} — Потерянный рай * {{Год в кино|1939}} — Родина] * {{Год в кино|1941}} — В чёрных горах (ҡыҫҡа метражлы) * {{Год в кино|1941}} — Огни Колхиды * {{Год в кино|1942}} — Неуловимый Ян * {{Год в кино|1942}}—{{Год в кино|1943}} — Георгий Саакадзе ([[Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы|Ғәзәйер Һажибәков]] менән берлектә) * {{Год в кино|1943}} — Он ещё вернётся * {{Год в кино|1944}} — Малахов курган * {{Год в кино|1944}} — Щит Джургая (Г. Киладзе менән берлектә) * {{Год в кино|1946}} — Давид Гурамишвили * {{Год в кино|1946}} — Клятва (музыкаль биҙәлеш) * {{Год в кино|1952}} — Покорители вершин (Р. Габичвадзе менән берлектә) * {{Год в кино|1954}} — Они спустились с гор * {{Год в кино|1958}} — Мамлюк {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|заглавие=Баланчивадзе Андрей Мелитонович}} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7548 Данные на сайте Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511210233/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=7548 |date=2012-05-11 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Грузия йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙың йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат кинокомпозиторҙары]] [[Категория:СССР кинокомпозиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Тбилисиҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 июндә тыуғандар]] 80gfirt0ogd5y8b876kz9hoc1cbm6h9 0 175270 1305559 1267341 2026-09-15T23:33:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305559 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Аблаев}} '''Аблаев Ирек Йомабай улы''' ({{lang-ru|Аблаев Ирек Юмабаевич}}; [[9 май]] [[1946 йыл]]—[[11 ғинуар]] [[2011 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр, [[дәүләт]] эшмәкәре. Полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001)<ref>[https://zakon-region3.ru/1/39174/ Указ Президента РБ от 07.05.2001 N УП-197 «О присвоении почетного звания „Заслуженный юрист Республики Башкортостан“ Аблаеву И. Ю.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173101/https://zakon-region3.ru/1/39174/ |date=2021-05-13 }}</ref>. == Биографияһы == Ирек Йомабай улы Аблаев 1946 йылдың 9 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Башҡорт Үргене]] ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын 1963 йылда [[Ейәнсура районы]]ның [[Яңы Себенле]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы вазифаһында башлай. 1969 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. Шунан һуң Ҡораллы Көстәр сафында хеҙмәт итә. 1971 йылдан — [[ФСБ|СССР һәм Рәсәй дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре. 1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының именлек министры урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. Полковник. 1995 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министры урынбаҫары<ref>[https://zakon-region3.ru/1/68731/ Указ Президента РБ от 08.09.1998 N УП-604 «О назначении Аблаева И. Ю. заместителем Премьер-министра Республики Башкортостан — Полномочным представителем Республики Башкортостан в городе Москве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173103/https://zakon-region3.ru/1/68731/ |date=2021-05-13 }}</ref> — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле<ref>[https://zakon-region3.ru/1/50698/ Указ Президента РБ от 07.09.1995 N УП-510 «О назначении Аблаева И. Ю. Полномочным представителем Республики Башкортостан в г. Москве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173101/https://zakon-region3.ru/1/50698/ |date=2021-05-13 }}</ref>. 2001—2010 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәскәү]]ҙәге [[Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге|Тулы хоҡуҡлы вәкиле]] кәңәшсеһе. 2011 йылдың 11 ғинуарында Ирек Йомабай улы Аблаев 65-се йәшендә ҡапыл вафат була. Мәскәүҙә Мосолман зыяратында ерләнгән<ref>[http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/faces/ablaev-irek-yumabaevich/ Аблаев Ирек Юмабаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173102/http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/faces/ablaev-irek-yumabaevich/ |date=2021-05-13 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Ирек Йомабай улы Аблаев «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл», өс дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә<ref>[https://zakon-region3.ru/1/48912/ Указ Президента РБ от 26.04.1996 N УП-278 «О награждении Аблаева И. Ю. Почетной грамотой Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173100/https://zakon-region3.ru/1/48912/ |date=2021-05-13 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр<ref>[http://runetbook.ru/catalog/ablaev-irek-umabaevich Аблаев Ирек Юмабаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173101/http://runetbook.ru/catalog/ablaev-irek-umabaevich |date=2021-05-13 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/faces/ablaev-irek-yumabaevich/ Аблаев Ирек Юмабаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513173102/http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/faces/ablaev-irek-yumabaevich/ |date=2021-05-13 }} * [https://www.bashinform.ru/news/330726-skonchalsya-byvshiy-vitse-premer-pravitelstva-bashkirii-irek-ablaev/ Скончался бывший вице-премьер Правительства Башкирии Ирек Аблаев] [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]] j8lkqy9o97ddk86w59odpjjk17cbk6s 0 183413 1305594 1138292 2026-09-16T06:56:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305594 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бабичев Владимир Степанович''' ([[11 ғинуар]] [[1939 йыл]] — {{Үлгән көнө|15|12|2010}} йыл<ref>[http://lenta.ru/news/2010/12/15/babichev/ Умер бывший вице-премьер РФ]. ''lenta.ru'', 15 декабря 2010</ref>,) — дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән, дипломат, Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты, [[1996]]-[[1997 йыл]]дарҙа [[Рәсәй]] Премьер-министры урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], 2-се дәрәжәләге «Достык» ([[Ҡаҙағстан]]) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Владимир Степанович Бабичев [[1939 йыл]]дың [[11 ғинуар]]ында Ҡалмыҡ АССР-ы Сарпин районы Садовое (халыҡ телендә Садовка) ауылында тыуған. Волгоград ҡала хужалығы инженерҙар институтын <ref>хәҙер Волгоград дәүләт техник университеты</ref>, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. === Совет осоронда === * 1962—1963 йылдарҙа — Элистала ремонт-төҙөлөш идаралығы мастер, прораб булып эшләй. * 1963—1964 — [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡ]] АССР--ы коммуналь хужалығында баш инженер министр урынбаҫары. * 1964—1966 — «Промжилстрой», механизацияланған күсмә колонна участка начальнигы идаралығы баш инженер, «Калмыкстрой».тресының бүлек начальнигы. * 1966—1969 — [[Элиста]] башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. * 1969—1974 — [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡ]] АССР--ы коммуналь хужалыҡ министры. * 1974—1977 — ҡалмыҡ асср-ы министрҙар советы рәйесе урынбаҫары. * 1977—1981 — Ҡалмыҡ КПСС обкомы секретары була. * 1981—1985 — Әстерхан өлкә комитетының КПСС секретары. * 1985—1986 —Әстерхан КПСС өлкә комитетының икенсе секретары. Әстерхан газ конденсаты комплексын төҙөү буйынса партия штабын етәкләй. * 1986—1987 — КПСС Үҙәк комитеты инспекторы. * 1987—1989 — Сектор начальнигы, КПСС Үҙәк Комитетының партия төҙөлөшө һәм кадрҙар эше идаралығы начальнигы урынбаҫары. * 1989—1990 — Партия төҙөлөшө һәм кадрҙар эше идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары * 1990—1991 — Кпсс Үҙәк комитетының закондар сығарыу инициативалары һәм хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса бүлек мөдире. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ?1966), КПСС Үҙәк комитеты (1990—1991) ағзаһы. === Рәсәй осоро === 1990 йылда [[Ҡалмыҡ Республикаһы]] 103-се Приютинский милли-территориаль округынан РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. РСФСР составындағы республикаларҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше, автономиялы өлкә, автономиялы округтар, аҙ һанлы халыҡтар буйынса Рәсәй Юғары Советы милләттәр Советы комиссияһы ағзаһы була. «Рәсәй коммунистары» (1990 йылдың июне, 1992 йылдың декабре), «Ватан» (1991) һәм «Суверенитет и равенство» (1992—1993) фракциялары ағзаһы була. * 1991—1994 йылдарҙа — Рәсәйҙең «Газпром» акционерҙар йәмғиәте составына ингән «Газмаш» заводы генераль директорының административ-хоҡуҡи эштәр буйынса урынбаҫары. * 1994—1996 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы министры — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте штабы начальнигы<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/7220 Указ Президента Российской Федерации от 15.11.1994 г. № 2087 «О Министре Российской Федерации — Руководителе Аппарата Правительства Российской Федерации»]</ref><ref name="autogenerated2">[http://kremlin.ru/acts/bank/9884 Указ Президента Российской Федерации от 14.08.1996 г. № 1178 «О составе Правительства Российской Федерации»]</ref>. * 1996—1997 йылдарҙа— вице-премьер — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте штабы начальнигы<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated1">[http://kremlin.ru/acts/bank/10688 Указ Президента Российской Федерации от 17.03.1997 г. № 250 «Об изменениях в составе Правительства Российской Федерации»]</ref>. * 1997—1998 йылдарҙа. —Рәсәй Федерацияһы министры — Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәт штабы етәксеһе<ref name="autogenerated1" />. 1995 йылда Черномырдин хәрәкәтенең «Беҙҙең йорт — Рәсәй» (ХДР) Ойоштороу комитеты ағзаһы була, 1996 йылдан — «Наш дом — Россия» хәрәкәте башҡарма комитеты рәйесе. Хәрәкәт рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1996 йылда ХДР исеменән Ельцин яғында президент һайлау кампанияһында ҡатнаша. 1996 йылда «президент һайлау кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә» әүҙем ҡатнашыусы булараҡ — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында һайлау алды кампанияһы кураторы булараҡ рәхмәт һүҙҙәрен еткерә. * 1998—1999 йылдарҙа — Икенсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты, Федерация эштәре һәм төбәк сәйәсәте буйынса комитет ағзаһы була. * 2000—2003 йылдарҙа— Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте штабы начальнигының кәңәшсеһе. * 2003—2006 йылдарҙа — [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]<nowiki/>нда Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/19650 Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2003 г. № 718 «О назначении Бабичева В. С. Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Республике Казахстан»]</ref><ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/24553 Указ Президента Российской Федерации от 09.11.2006 г. № 1255 «О Бабичеве В. С.»]</ref>. * 2006—2010 йылдарҙа — [[Волгоград өлкәһе]]<nowiki/>нең башҡарма власть органдарынан Федерация Советы вәкиле. * 2010 йылдың 3 феврале — 15 декабре — Ҡалмыҡ Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыу органы вәкиле. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены; * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * 2-се дәрәжәләге «Достык» ордены ([[Ҡаҙағстан]]); * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] «Федерация Советы» миҙалы. 15 йыл"<ref>[http://www.memory-tour.ru/name/1533 memory-tour.com/Бабичев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813073822/http://memory-tour.ru/name/1533 |date=2014-08-13 }}</ref>; * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (17 июль 1996 йыл) — 1996 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның һайлау алды кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн; * «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» айырма билдәһе (2001 йылдың 19 майы) — күп йыллыҡ намыҫлы дәүләт хеҙмәте өсөн; * Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (2005 й. 3 июне) — Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәси курсын тормошҡа ашырыуҙағы ҡаҙаныштары өсөн; * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2006 йылдың 23 феврале) — Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙағы ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн. == Дипломатик рангы == Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе (20 август 2004)<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/21321 Указ Президента Российской Федерации от 20.08.2004 г. № 1096 «О присвоении Бабичеву В. С. дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла»]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.kommersant.ru/factbook/note.aspx?objectid=29361 Биографическая справка на сайте kommersant.ru]{{Недоступная ссылка|accessdate=Май 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * [https://web.archive.org/web/20110712211024/http://mydeputy.ru/index.php?page=4 Полная биография сенатора] * [http://www.rg.ru/2011/02/21/pravitelstvo-sostav.html 1990-1998 йылдарҙа хөкүмәт Составы] [[Категория:КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:Бер мандатлы округтарҙан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Волгоград дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] fs7re5yckrqx67501vxw0xdza2tled4 0 201468 1305587 1305540 2026-09-16T06:16:16Z Shirshikay 48080 стилде төҙәтеү 1305587 wikitext text/x-wiki '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә.<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> [[Файл:Country calling codes map.svg|thumb|center|800px|Донъяла телефон кодтарының бүленеше]] == Дәүләт телефон кодтары == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center;" ! rowspan="2" style="width: 45%; text-align: center;" | Ил / Төбәк ! rowspan="2" style="width: 25%;" | Код<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> ! colspan="2" style="width: 30%;" | Ваҡыт (UTC) |- ! class="unsortable" | Зона !! class="unsortable" | [[Йәйге ваҡыт|DST]] |- | {{Флагификация|Абхазия}} | 7 (840, 940) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Афғанстан}} | 93 | [[+04:30]] | |- | {{Флагификация|Аланд утрауҙары}} | 358 (18) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Албания}} | 355 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Алжир}} | 213 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Америка Самоаһы}} | 1 (684) | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Андорра}} | 376 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ангола}} | 244 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ангилья}} | 1 (264) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Антигуа һәм Барбуда}} | 1 (268) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Аргентина}} | 54 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Әрмәнстан}} | 374 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Аруба}} | 297 | [[-04:00]] | |- | [[Олғашыу Утрауы]] | 247 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Австралия}} | 61 | [[+08:00]] - [[+10:30]] | [[+08:00]] - [[+11:00]] |- | {{Флагификация|Австрия}} | 43 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Әзербайжан}} | 994 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Багам Утрауҙары}} | 1 (242) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Бахрейн}} | 973 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бангладеш}} | 880 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Барбадос}} | 1 (246) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Беларусь}} | 375 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бельгия}} | 32 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Белиз}} | 501 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Бенин}} | 229 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Бермуд утрауҙары}} | 1 (441) | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Бутан}} | 975 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Боливия}} | 591 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бонэйр}} | 599 (7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Босния һәм Герцеговина}} | 387 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ботсвана}} | 267 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Бразилия}} | 55 | [[-05:00]] - [[-02:00]] | |- | [[Диего-Гарсия]] | 246 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}} | 1 (284) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бруней}} | 673 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Болгария}} | 359 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Буркина-Фасо}} | 226 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Бурунди}} | 257 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кабо-Верде}} | 238 | [[-01:00]] | |- | {{Флагификация|Камбоджа}} | 855 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Камерун}} | 237 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Канада}} | 1 | [[-08:00]] - [[-03:30]] | [[-07:00]] - [[-02:30]] |- | [[Кариб Нидерландтары]] | 599 (3, 4, 7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кайман Утрауҙары}} | 1 (345) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы}} | 236 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чад}} | 235 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чили}} | 56 | [[-06:00]] - [[-04:00]] | [[-05:00]] - [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡытай}} | 86 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Раштыуа утрауы}} | 61 (89164) | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Кокос Утрауҙары}} | 61 (89162) | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Колумбия}} | 57 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Комор Утрауҙары}} | 269 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Республикаһы}} | 242 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы}} | 243 | [[+01:00]] - [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кук утрауҙары}} | 682 | [[-10:00]] | |- | {{Флагификация|Коста-Рика}} | 506 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Кот-д’Ивуар}} | 225 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Хорватия}} | 385 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Куба}} | 53 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Кюрасао}} | 599 (9) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кипр}} | 357 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Чехия}} | 420 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Дания}} | 45 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Джибути}} | 253 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Доминика}} | 1 (767) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Доминикан Республикаһы}} | 1 (809, 829, 849) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Пасха утрауы}} | 56 | [[-06:00]] | [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Эквадор}} | 593 | [[-06:00]] - [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Мысыр}} | 20 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Сальвадор}} | 503 | [[-06:00]] | |- | Ellipso (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (2, 3) | | |- | EMSAT (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (13) | | |- | {{Флагификация|Экватор Гвинеяһы}} | 240 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Эритрея}} | 291 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Эстония}} | 372 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Эсватини}} | 268 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Эфиопия}} | 251 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Фолкленд утрауҙары}} | 500 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Фарер Утрауҙары}} | 298 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Фиджи}} | 679 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Финляндия}} | 358 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Франция}} | 33 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Француз Антил утрауҙары | 596 | | |- | {{Флагификация|Француз Гвианаһы}} | 594 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Француз Полинезияһы}} | 689 | [[-10:00]] - [[-09:00]] | |- | {{Флагификация|Габон}} | 241 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Гамбия}} | 220 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Грузия}} | 995 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Германия}} | 49 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Гана}} | 233 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гибралтар}} | 350 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Глобаль мобиль спутник системаһы (GMSS) | 881 | | |- | Globalstar (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (8, 9) | | |- | {{Флагификация|Греция}} | 30 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Гренландия}} | 299 | [[-04:00]] - [[+01:00]] | [[-03:00]] - [[+00:00]] |- | {{Флагификация|Гренада}} | 1 (473) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гваделупа}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гуам}} | 1 (671) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Гватемала}} | 502 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гернси}} | 44 (1481, 7781, 7839, 7911) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Гвинея}} | 224 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гвинея-Бисау}} | 245 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гайана}} | 592 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гаити}} | 509 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Гондурас}} | 504 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гонконг}} | 852 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Венгрия}} | 36 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Исландия}} | 354 | [[+00:00]] | |- | ICO Global (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (0, 1) | | |- | {{Флагификация|Һиндостан}} | 91 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Индонезия}} | 62 | [[+07:00]] - [[+09:00]] | |- | Inmarsat SNAC | 870 | | |- | Халыҡ-ара бушлай телефон хеҙмәте (UIFN) | 800 | | |- | Халыҡ-ара селтәрҙәр | 882, 883 | | |- | Халыҡ-ара түләүле хеҙмәттәр | 979 | | |- | Халыҡ-ара уртаҡ түләү хеҙмәте (ISCS) | 808 | | |- | {{Флагификация|Иран}} | 98 | [[+03:30]] | [[+04:30]] |- | {{Флагификация|Ираҡ}} | 964 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ирландия}} | 353 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | Iridium (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (6, 7) | | |- | {{Флагификация|Мэн Утрауы}} | 44 (1624, 7524, 7624, 7924) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Израиль}} | 972 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Италия}} | 39 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ямайка}} | 1 (658, 876) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Ян-Майен}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Япония}} | 81 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Джерси}} | 44 (1534) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Иордания}} | 962 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} | 7 (6, 7) | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Кения}} | 254 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Кирибати}} | 686 | [[+12:00]] - [[+14:00]] | |- | {{Флагификация|КХДР}} | 850 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Корея Республикаһы}} | 82 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Косово}} | 383 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Күвейт}} | 965 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}} | 996 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Лаос}} | 856 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Латвия}} | 371 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ливан}} | 961 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Лесото}} | 266 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Либерия}} | 231 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Ливия}} | 218 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Лихтенштейн}} | 423 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Литва}} | 370 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Люксембург}} | 352 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Макао}} | 853 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мадагаскар}} | 261 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Малави}} | 265 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Малайзия}} | 60 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мальдив Республикаһы}} | 960 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Мали}} | 223 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Мальта}} | 356 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Маршалл Утрауҙары}} | 692 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Мартиника}} | 596 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Мавритания}} | 222 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Маврикий}} | 230 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Майотта}} | 262 (269, 639) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Мексика}} | 52 | [[-08:00]] - [[-05:00]] | [[-07:00]] - [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} | 691 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Молдова}} | 373 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Монако}} | 377 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монголия}} | 976 | [[+07:00]] - [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Черногория}} | 382 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монтсеррат}} | 1 (664) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Марокко}} | 212 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Мозамбик}} | 258 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Мьянма}} | 95 | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Намибия}} | 264 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Науру}} | 674 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Непал}} | 977 | [[+05:45]] | |- | {{Флагификация|Нидерландтар}} | 31 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Каледония}} | 687 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} | 64 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Никарагуа}} | 505 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Нигер}} | 227 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Нигерия}} | 234 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ниуэ}} | 683 | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Норфолк утрауы}} | 672 (3) | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Төньяҡ Македония}} | 389 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы}} | 90 (392) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Ирландия}} | 44 (28) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Мариан утрауҙары}} | 1 (670) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Норвегия}} | 47 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Оман}} | 968 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Пакистан}} | 92 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Палау}} | 680 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Фәләстин}} | 970 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Панама}} | 507 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} | 675 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Парагвай}} | 595 | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Перу}} | 51 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Филиппин}} | 63 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Питкэрн Утрауҙары}} | 64 | [[-08:00]] | |- | {{Флагификация|Польша}} | 48 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Португалия}} | 351 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} | 1 (787, 939) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Катар}} | 974 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Реюньон}} | 262 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Румыния}} | 40 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Рәсәй}} | 7 | [[+02:00]] - [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Руанда}} | 250 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Саба}} | 599 (4) | [[-04:00]] | |- | [[Сен-Бартелеми]] | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Изге Елена утрауы}} | 290 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Люсия}} | 1 (758) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Мартен}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Пьер һәм Микелон}} | 508 | [[-03:00]] | [[-02:00]] |- | {{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}} | 1 (784) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Самоа}} | 685 | [[+13:00]] | [[+14:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} | 378 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи}} | 239 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} | 966 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Сенегал}} | 221 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сербия}} | 381 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}} | 248 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Сьерра-Леоне}} | 232 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сингапур}} | 65 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Эстатиус}} | 599 (3) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Мартен}} | 1 (721) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Словакия}} | 421 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Словения}} | 386 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Соломон Утрауҙары}} | 677 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Сомали}} | 252 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|КАР}} | 27 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары}} | 500 | [[-02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} | 7 (850, 929) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Судан}} | 211 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Испания}} | 34 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | 94 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Судан}} | 249 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Суринам}} | 597 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Шпицберген}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швеция}} | 46 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швейцария}} | 41 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сүриә}} | 963 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тайвань}} | 886 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Тажикстан}} | 992 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Танзания}} | 255 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Таиланд}} | 66 | [[+07:00]] | |- | Thuraya (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (16) | | |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} | 670 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Того}} | 228 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Токелау}} | 690 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Тонга}} | 676 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Приднестровье}} | 373 (2, 5) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}} | 1 (868) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Тристан-да-Кунья}} | 290 (8) | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Тунис}} | 216 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Төркиә}} | 90 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Төркмәнстан}} | 993 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Тёркс һәм Кайкос}} | 1 (649) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Тувалу}} | 688 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Уганда}} | 256 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Украина}} | 380 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|БҒӘ}} | 971 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} | 44 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|АҠШ}} | 1 | [[-10:00]] - [[-05:00]] | [[-10:00]] - [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Уругвай}} | 598 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}} | 1 (340) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Үзбәкстан}} | 998 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Вануату}} | 678 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Ватикан}} | 39 (06698) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Венесуэла}} | 58 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Вьетнам}} | 84 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}} | 681 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Йемен}} | 967 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Замбия}} | 260 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Занзибар}} | 255 (24) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Зимбабве}} | 263 | [[+02:00]] | |} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} 86r6bj4040dhm9urjmxhjaj5p1os1ho 1305589 1305587 2026-09-16T06:24:49Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1305589 wikitext text/x-wiki '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә.<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> [[Файл:Country calling codes map.svg|thumb|center|800px|Донъяла телефон кодтарының бүленеше]] == Дәүләт телефон кодтары == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center;" ! rowspan="2" style="width: 45%; text-align: center;" | Ил / Төбәк ! rowspan="2" style="width: 25%;" | Код<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> ! colspan="2" style="width: 30%;" | Ваҡыт (UTC) |- ! class="unsortable" | Зона !! class="unsortable" | [[Йәйге ваҡыт|DST]] |- | {{Флагификация|Абхазия}} | 7 (840, 940) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Афғанстан}} | 93 | [[+04:30]] | |- | {{Флагификация|Аланд утрауҙары}} | 358 (18) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Албания}} | 355 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Алжир}} | 213 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Америка Самоаһы}} | 1 (684) | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Андорра}} | 376 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ангола}} | 244 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ангилья}} | 1 (264) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Антигуа һәм Барбуда}} | 1 (268) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Аргентина}} | 54 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Әрмәнстан}} | 374 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Аруба}} | 297 | [[-04:00]] | |- | [[Олғашыу Утрауы]] | 247 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Австралия}} | 61 | [[+08:00]] - [[+10:30]] | [[+08:00]] - [[+11:00]] |- | {{Флагификация|Австрия}} | 43 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Әзербайжан}} | 994 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Багам Утрауҙары}} | 1 (242) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Бахрейн}} | 973 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бангладеш}} | 880 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Барбадос}} | 1 (246) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Беларусь}} | 375 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бельгия}} | 32 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Белиз}} | 501 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Бенин}} | 229 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Бермуд утрауҙары}} | 1 (441) | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Бутан}} | 975 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Боливия}} | 591 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бонэйр}} | 599 (7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Босния һәм Герцеговина}} | 387 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ботсвана}} | 267 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Бразилия}} | 55 | [[-05:00]] - [[-02:00]] | |- | [[Диего-Гарсия]] | 246 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}} | 1 (284) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бруней}} | 673 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Болгария}} | 359 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Буркина-Фасо}} | 226 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Бурунди}} | 257 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кабо-Верде}} | 238 | [[-01:00]] | |- | {{Флагификация|Камбоджа}} | 855 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Камерун}} | 237 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Канада}} | 1 | [[-08:00]] - [[-03:30]] | [[-07:00]] - [[-02:30]] |- | [[Кариб Нидерландтары]] | 599 (3, 4, 7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кайман Утрауҙары}} | 1 (345) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы}} | 236 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чад}} | 235 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чили}} | 56 | [[-06:00]] - [[-04:00]] | [[-05:00]] - [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡытай}} | 86 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Раштыуа утрауы}} | 61 (89164) | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Кокос Утрауҙары}} | 61 (89162) | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Колумбия}} | 57 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Комор Утрауҙары}} | 269 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Республикаһы}} | 242 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы}} | 243 | [[+01:00]] - [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кук утрауҙары}} | 682 | [[-10:00]] | |- | {{Флагификация|Коста-Рика}} | 506 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Кот-д’Ивуар}} | 225 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Хорватия}} | 385 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Куба}} | 53 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Кюрасао}} | 599 (9) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кипр}} | 357 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Чехия}} | 420 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Дания}} | 45 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Джибути}} | 253 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Доминика}} | 1 (767) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Доминикан Республикаһы}} | 1 (809, 829, 849) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Пасха утрауы}} | 56 | [[-06:00]] | [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Эквадор}} | 593 | [[-06:00]] - [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Мысыр}} | 20 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Сальвадор}} | 503 | [[-06:00]] | |- | Ellipso (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (2, 3) | | |- | EMSAT (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (13) | | |- | {{Флагификация|Экватор Гвинеяһы}} | 240 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Эритрея}} | 291 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Эстония}} | 372 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Эсватини}} | 268 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Эфиопия}} | 251 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Фолкленд утрауҙары}} | 500 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Фарер Утрауҙары}} | 298 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Фиджи}} | 679 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Финляндия}} | 358 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Франция}} | 33 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Француз Антил утрауҙары | 596 | | |- | {{Флагификация|Француз Гвианаһы}} | 594 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Француз Полинезияһы}} | 689 | [[-10:00]] - [[-09:00]] | |- | {{Флагификация|Габон}} | 241 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Гамбия}} | 220 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Грузия}} | 995 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Германия}} | 49 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Гана}} | 233 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гибралтар}} | 350 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Глобаль мобиль спутник системаһы (GMSS) | 881 | | |- | Globalstar (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (8, 9) | | |- | {{Флагификация|Греция}} | 30 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Гренландия}} | 299 | [[-04:00]] - [[+01:00]] | [[-03:00]] - [[+00:00]] |- | {{Флагификация|Гренада}} | 1 (473) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гваделупа}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гуам}} | 1 (671) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Гватемала}} | 502 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гернси}} | 44 (1481, 7781, 7839, 7911) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Гвинея}} | 224 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гвинея-Бисау}} | 245 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гайана}} | 592 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гаити}} | 509 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Гондурас}} | 504 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гонконг}} | 852 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Венгрия}} | 36 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Исландия}} | 354 | [[+00:00]] | |- | ICO Global (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (0, 1) | | |- | {{Флагификация|Һиндостан}} | 91 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Индонезия}} | 62 | [[+07:00]] - [[+09:00]] | |- | Inmarsat SNAC | 870 | | |- | Халыҡ-ара бушлай телефон хеҙмәте (UIFN) | 800 | | |- | Халыҡ-ара селтәрҙәр | 882, 883 | | |- | Халыҡ-ара түләүле хеҙмәттәр | 979 | | |- | Халыҡ-ара уртаҡ түләү хеҙмәте (ISCS) | 808 | | |- | {{Флагификация|Иран}} | 98 | [[+03:30]] | [[+04:30]] |- | {{Флагификация|Ираҡ}} | 964 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ирландия}} | 353 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | Iridium (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (6, 7) | | |- | {{Флагификация|Мэн Утрауы}} | 44 (1624, 7524, 7624, 7924) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Израиль}} | 972 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Италия}} | 39 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ямайка}} | 1 (658, 876) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Ян-Майен}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Япония}} | 81 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Джерси}} | 44 (1534) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Иордания}} | 962 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} | 7 (6, 7) | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Кения}} | 254 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Кирибати}} | 686 | [[+12:00]] - [[+14:00]] | |- | {{Флагификация|КХДР}} | 850 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Корея Республикаһы}} | 82 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Косово}} | 383 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Күвейт}} | 965 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}} | 996 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Лаос}} | 856 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Латвия}} | 371 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ливан}} | 961 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Лесото}} | 266 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Либерия}} | 231 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Ливия}} | 218 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Лихтенштейн}} | 423 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Литва}} | 370 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Люксембург}} | 352 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Макао}} | 853 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мадагаскар}} | 261 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Малави}} | 265 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Малайзия}} | 60 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мальдив Республикаһы}} | 960 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Мали}} | 223 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Мальта}} | 356 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Маршалл Утрауҙары}} | 692 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Мартиника}} | 596 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Мавритания}} | 222 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Маврикий}} | 230 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Майотта}} | 262 (269, 639) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Мексика}} | 52 | [[-08:00]] - [[-05:00]] | [[-07:00]] - [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} | 691 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Молдова}} | 373 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Монако}} | 377 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монголия}} | 976 | [[+07:00]] - [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Черногория}} | 382 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монтсеррат}} | 1 (664) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Марокко}} | 212 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Мозамбик}} | 258 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Мьянма}} | 95 | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Намибия}} | 264 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Науру}} | 674 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Непал}} | 977 | [[+05:45]] | |- | {{Флагификация|Нидерландтар}} | 31 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Каледония}} | 687 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} | 64 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Никарагуа}} | 505 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Нигер}} | 227 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Нигерия}} | 234 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ниуэ}} | 683 | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Норфолк утрауы}} | 672 (3) | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Төньяҡ Македония}} | 389 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы}} | 90 (392) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Ирландия}} | 44 (28) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Мариан утрауҙары}} | 1 (670) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Норвегия}} | 47 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Оман}} | 968 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Пакистан}} | 92 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Палау}} | 680 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Фәләстин}} | 970 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Панама}} | 507 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} | 675 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Парагвай}} | 595 | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Перу}} | 51 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Филиппин}} | 63 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Питкэрн Утрауҙары}} | 64 | [[-08:00]] | |- | {{Флагификация|Польша}} | 48 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Португалия}} | 351 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} | 1 (787, 939) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Катар}} | 974 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Реюньон}} | 262 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Румыния}} | 40 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Рәсәй}} | 7 | [[+02:00]] - [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Руанда}} | 250 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Саба}} | 599 (4) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Бартельми}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Изге Елена утрауы}} | 290 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Люсия}} | 1 (758) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Мартен}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Пьер һәм Микелон}} | 508 | [[-03:00]] | [[-02:00]] |- | {{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}} | 1 (784) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Самоа}} | 685 | [[+13:00]] | [[+14:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} | 378 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи}} | 239 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} | 966 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Сенегал}} | 221 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сербия}} | 381 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}} | 248 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Сьерра-Леоне}} | 232 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сингапур}} | 65 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Эстатиус}} | 599 (3) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Мартен}} | 1 (721) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Словакия}} | 421 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Словения}} | 386 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Соломон Утрауҙары}} | 677 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Сомали}} | 252 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|КАР}} | 27 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары}} | 500 | [[-02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} | 7 (850, 929) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Судан}} | 211 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Испания}} | 34 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | 94 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Судан}} | 249 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Суринам}} | 597 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Шпицберген}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швеция}} | 46 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швейцария}} | 41 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сүриә}} | 963 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тайвань}} | 886 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Тажикстан}} | 992 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Танзания}} | 255 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Таиланд}} | 66 | [[+07:00]] | |- | Thuraya (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (16) | | |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} | 670 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Того}} | 228 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Токелау}} | 690 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Тонга}} | 676 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Приднестровье}} | 373 (2, 5) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}} | 1 (868) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Тристан-да-Кунья}} | 290 (8) | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Тунис}} | 216 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Төркиә}} | 90 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Төркмәнстан}} | 993 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Тёркс һәм Кайкос}} | 1 (649) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Тувалу}} | 688 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Уганда}} | 256 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Украина}} | 380 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|БҒӘ}} | 971 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} | 44 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|АҠШ}} | 1 | [[-10:00]] - [[-05:00]] | [[-10:00]] - [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Уругвай}} | 598 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}} | 1 (340) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Үзбәкстан}} | 998 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Вануату}} | 678 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Ватикан}} | 39 (06698) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Венесуэла}} | 58 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Вьетнам}} | 84 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}} | 681 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Йемен}} | 967 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Замбия}} | 260 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Занзибар}} | 255 (24) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Зимбабве}} | 263 | [[+02:00]] | |} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} 5kv4edgj67hnf8ftpljxuu9vdpllsvo 1305600 1305589 2026-09-16T09:24:52Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305600 wikitext text/x-wiki '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә.<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> [[Файл:Country calling codes map.svg|thumb|center|800px|Донъяла телефон кодтарының бүленеше]] == Дәүләт телефон кодтары == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center;" ! rowspan="2" style="width: 45%; text-align: center;" | Ил / Төбәк ! rowspan="2" style="width: 25%;" | Код<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> ! colspan="2" style="width: 30%;" | Ваҡыт (UTC) |- ! class="unsortable" | Зона !! class="unsortable" | [[Йәйге ваҡыт|DST]] |- | {{Флагификация|Абхазия}} | 7 (840, 940) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Афғанстан}} | 93 | [[+04:30]] | |- | {{Флагификация|Аланд утрауҙары}} | 358 (18) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Албания}} | 355 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Алжир}} | 213 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Америка Самоаһы}} | 1 (684) | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Андорра}} | 376 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ангола}} | 244 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ангилья}} | 1 (264) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Антигуа һәм Барбуда}} | 1 (268) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Аргентина}} | 54 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Әрмәнстан}} | 374 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Аруба}} | 297 | [[-04:00]] | |- | [[Олғашыу Утрауы]] | 247 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Австралия}} | 61 | [[+08:00]] - [[+10:30]] | [[+08:00]] - [[+11:00]] |- | {{Флагификация|Австрия}} | 43 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Әзербайжан}} | 994 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Багам Утрауҙары}} | 1 (242) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Бахрейн}} | 973 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бангладеш}} | 880 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Барбадос}} | 1 (246) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Беларусь}} | 375 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бельгия}} | 32 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Белиз}} | 501 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Бенин}} | 229 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Бермуд утрауҙары}} | 1 (441) | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Бутан}} | 975 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Боливия}} | 591 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бонэйр}} | 599 (7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Босния һәм Герцеговина}} | 387 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ботсвана}} | 267 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Бразилия}} | 55 | [[-05:00]] - [[-02:00]] | |- | [[Диего-Гарсия]] | 246 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}} | 1 (284) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бруней}} | 673 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Болгария}} | 359 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Буркина-Фасо}} | 226 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Бурунди}} | 257 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кабо-Верде}} | 238 | [[-01:00]] | |- | {{Флагификация|Камбоджа}} | 855 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Камерун}} | 237 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Канада}} | 1 | [[-08:00]] - [[-03:30]] | [[-07:00]] - [[-02:30]] |- | {{Флагификация|Нидерланд Антил Утрауҙары}} | 599 (3, 4, 7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кайман Утрауҙары}} | 1 (345) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы}} | 236 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чад}} | 235 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чили}} | 56 | [[-06:00]] - [[-04:00]] | [[-05:00]] - [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡытай}} | 86 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Раштыуа утрауы}} | 61 (89164) | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Кокос Утрауҙары}} | 61 (89162) | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Колумбия}} | 57 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Комор Утрауҙары}} | 269 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Республикаһы}} | 242 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы}} | 243 | [[+01:00]] - [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кук утрауҙары}} | 682 | [[-10:00]] | |- | {{Флагификация|Коста-Рика}} | 506 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Кот-д’Ивуар}} | 225 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Хорватия}} | 385 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Куба}} | 53 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Кюрасао}} | 599 (9) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кипр}} | 357 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Чехия}} | 420 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Дания}} | 45 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Джибути}} | 253 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Доминика}} | 1 (767) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Доминикан Республикаһы}} | 1 (809, 829, 849) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Пасха утрауы}} | 56 | [[-06:00]] | [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Эквадор}} | 593 | [[-06:00]] - [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Мысыр}} | 20 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Сальвадор}} | 503 | [[-06:00]] | |- | Ellipso (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (2, 3) | | |- | EMSAT (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (13) | | |- | {{Флагификация|Экватор Гвинеяһы}} | 240 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Эритрея}} | 291 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Эстония}} | 372 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Эсватини}} | 268 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Эфиопия}} | 251 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Фолкленд утрауҙары}} | 500 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Фарер Утрауҙары}} | 298 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Фиджи}} | 679 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Финляндия}} | 358 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Франция}} | 33 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Француз Антил утрауҙары | 596 | | |- | {{Флагификация|Француз Гвианаһы}} | 594 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Француз Полинезияһы}} | 689 | [[-10:00]] - [[-09:00]] | |- | {{Флагификация|Габон}} | 241 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Гамбия}} | 220 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Грузия}} | 995 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Германия}} | 49 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Гана}} | 233 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гибралтар}} | 350 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Глобаль мобиль спутник системаһы (GMSS) | 881 | | |- | Globalstar (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (8, 9) | | |- | {{Флагификация|Греция}} | 30 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Гренландия}} | 299 | [[-04:00]] - [[+01:00]] | [[-03:00]] - [[+00:00]] |- | {{Флагификация|Гренада}} | 1 (473) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гваделупа}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гуам}} | 1 (671) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Гватемала}} | 502 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гернси}} | 44 (1481, 7781, 7839, 7911) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Гвинея}} | 224 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гвинея-Бисау}} | 245 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гайана}} | 592 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гаити}} | 509 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Гондурас}} | 504 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гонконг}} | 852 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Венгрия}} | 36 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Исландия}} | 354 | [[+00:00]] | |- | ICO Global (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (0, 1) | | |- | {{Флагификация|Һиндостан}} | 91 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Индонезия}} | 62 | [[+07:00]] - [[+09:00]] | |- | Inmarsat SNAC | 870 | | |- | Халыҡ-ара бушлай телефон хеҙмәте (UIFN) | 800 | | |- | Халыҡ-ара селтәрҙәр | 882, 883 | | |- | Халыҡ-ара түләүле хеҙмәттәр | 979 | | |- | Халыҡ-ара уртаҡ түләү хеҙмәте (ISCS) | 808 | | |- | {{Флагификация|Иран}} | 98 | [[+03:30]] | [[+04:30]] |- | {{Флагификация|Ираҡ}} | 964 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ирландия}} | 353 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | Iridium (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (6, 7) | | |- | {{Флагификация|Мэн Утрауы}} | 44 (1624, 7524, 7624, 7924) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Израиль}} | 972 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Италия}} | 39 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ямайка}} | 1 (658, 876) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Ян-Майен}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Япония}} | 81 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Джерси}} | 44 (1534) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Иордания}} | 962 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} | 7 (6, 7) | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Кения}} | 254 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Кирибати}} | 686 | [[+12:00]] - [[+14:00]] | |- | {{Флагификация|КХДР}} | 850 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Корея Республикаһы}} | 82 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Косово}} | 383 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Күвейт}} | 965 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}} | 996 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Лаос}} | 856 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Латвия}} | 371 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ливан}} | 961 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Лесото}} | 266 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Либерия}} | 231 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Ливия}} | 218 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Лихтенштейн}} | 423 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Литва}} | 370 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Люксембург}} | 352 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Макао}} | 853 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мадагаскар}} | 261 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Малави}} | 265 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Малайзия}} | 60 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мальдив Республикаһы}} | 960 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Мали}} | 223 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Мальта}} | 356 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Маршалл Утрауҙары}} | 692 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Мартиника}} | 596 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Мавритания}} | 222 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Маврикий}} | 230 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Майотта}} | 262 (269, 639) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Мексика}} | 52 | [[-08:00]] - [[-05:00]] | [[-07:00]] - [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} | 691 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Молдова}} | 373 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Монако}} | 377 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монголия}} | 976 | [[+07:00]] - [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Черногория}} | 382 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монтсеррат}} | 1 (664) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Марокко}} | 212 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Мозамбик}} | 258 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Мьянма}} | 95 | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Намибия}} | 264 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Науру}} | 674 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Непал}} | 977 | [[+05:45]] | |- | {{Флагификация|Нидерландтар}} | 31 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Каледония}} | 687 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} | 64 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Никарагуа}} | 505 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Нигер}} | 227 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Нигерия}} | 234 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ниуэ}} | 683 | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Норфолк утрауы}} | 672 (3) | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Төньяҡ Македония}} | 389 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы}} | 90 (392) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Ирландия}} | 44 (28) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Мариан утрауҙары}} | 1 (670) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Норвегия}} | 47 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Оман}} | 968 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Пакистан}} | 92 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Палау}} | 680 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Фәләстин}} | 970 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Панама}} | 507 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} | 675 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Парагвай}} | 595 | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Перу}} | 51 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Филиппин}} | 63 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Питкэрн Утрауҙары}} | 64 | [[-08:00]] | |- | {{Флагификация|Польша}} | 48 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Португалия}} | 351 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} | 1 (787, 939) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Катар}} | 974 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Реюньон}} | 262 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Румыния}} | 40 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Рәсәй}} | 7 | [[+02:00]] - [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Руанда}} | 250 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Саба}} | 599 (4) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Бартельми}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Изге Елена утрауы}} | 290 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Люсия}} | 1 (758) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Мартен}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Пьер һәм Микелон}} | 508 | [[-03:00]] | [[-02:00]] |- | {{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}} | 1 (784) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Самоа}} | 685 | [[+13:00]] | [[+14:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} | 378 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи}} | 239 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} | 966 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Сенегал}} | 221 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сербия}} | 381 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}} | 248 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Сьерра-Леоне}} | 232 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сингапур}} | 65 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Эстатиус}} | 599 (3) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Мартен}} | 1 (721) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Словакия}} | 421 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Словения}} | 386 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Соломон Утрауҙары}} | 677 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Сомали}} | 252 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|КАР}} | 27 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары}} | 500 | [[-02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} | 7 (850, 929) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Судан}} | 211 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Испания}} | 34 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | 94 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Судан}} | 249 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Суринам}} | 597 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Шпицберген}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швеция}} | 46 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швейцария}} | 41 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сүриә}} | 963 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тайвань}} | 886 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Тажикстан}} | 992 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Танзания}} | 255 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Таиланд}} | 66 | [[+07:00]] | |- | Thuraya (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (16) | | |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} | 670 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Того}} | 228 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Токелау}} | 690 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Тонга}} | 676 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Приднестровье}} | 373 (2, 5) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}} | 1 (868) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Тристан-да-Кунья}} | 290 (8) | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Тунис}} | 216 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Төркиә}} | 90 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Төркмәнстан}} | 993 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Тёркс һәм Кайкос}} | 1 (649) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Тувалу}} | 688 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Уганда}} | 256 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Украина}} | 380 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|БҒӘ}} | 971 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} | 44 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|АҠШ}} | 1 | [[-10:00]] - [[-05:00]] | [[-10:00]] - [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Уругвай}} | 598 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}} | 1 (340) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Үзбәкстан}} | 998 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Вануату}} | 678 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Ватикан}} | 39 (06698) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Венесуэла}} | 58 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Вьетнам}} | 84 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}} | 681 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Йемен}} | 967 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Замбия}} | 260 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Занзибар}} | 255 (24) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Зимбабве}} | 263 | [[+02:00]] | |} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} ekjxge4epssj2ablly11wjdbfzuvjdn 1305603 1305600 2026-09-16T09:43:13Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1305603 wikitext text/x-wiki '''Телефон коды''' — халыҡ-ара тура йыйыу аша башҡа илдәрҙәге йәки төбәктәрҙәге абоненттарға шылтыратыу өсөн ҡулланылған телефон номерҙары префиксы. Халыҡ-ара телефон кодтары '''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы (ITU)''' тарафынан E.123 һәм E.164 стандарттарында билдәләнә.<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> [[Файл:Country calling codes map.svg|thumb|center|800px|Донъяла телефон кодтарының бүленеше]] == Дәүләт телефон кодтары == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center;" ! rowspan="2" style="width: 45%; text-align: center;" | Ил / Төбәк ! rowspan="2" style="width: 25%;" | Код<ref name="ITU2011">{{cite web |url=https://itu.int |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes |publisher='''Халыҡ-ара электробәйләнеш союзы''' (ITU) |date=2011-06-15 |lang=en |accessdate=2026-09-15}}</ref> ! colspan="2" style="width: 30%;" | Ваҡыт (UTC) |- ! class="unsortable" | Зона !! class="unsortable" | [[Йәйге ваҡыт|DST]] |- | {{Флагификация|Абхазия}} | 7 (840, 940) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Афғанстан}} | 93 | [[+04:30]] | |- | {{Флагификация|Аланд утрауҙары}} | 358 (18) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Албания}} | 355 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Алжир}} | 213 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Америка Самоаһы}} | 1 (684) | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Андорра}} | 376 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ангола}} | 244 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ангилья}} | 1 (264) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Антигуа һәм Барбуда}} | 1 (268) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Аргентина}} | 54 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Әрмәнстан}} | 374 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Аруба}} | 297 | [[-04:00]] | |- | [[Олғашыу Утрауы]] | 247 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Австралия}} | 61 | [[+08:00]] - [[+10:30]] | [[+08:00]] - [[+11:00]] |- | {{Флагификация|Австрия}} | 43 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Әзербайжан}} | 994 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Багам Утрауҙары}} | 1 (242) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Бахрейн}} | 973 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бангладеш}} | 880 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Барбадос}} | 1 (246) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Беларусь}} | 375 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Бельгия}} | 32 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Белиз}} | 501 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Бенин}} | 229 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Бермуд утрауҙары}} | 1 (441) | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Бутан}} | 975 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Боливия}} | 591 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бонэйр}} | 599 (7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Босния һәм Герцеговина}} | 387 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ботсвана}} | 267 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Бразилия}} | 55 | [[-05:00]] - [[-02:00]] | |- | [[Диего-Гарсия]] | 246 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}} | 1 (284) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Бруней}} | 673 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Болгария}} | 359 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Буркина-Фасо}} | 226 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Бурунди}} | 257 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кабо-Верде}} | 238 | [[-01:00]] | |- | {{Флагификация|Камбоджа}} | 855 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Камерун}} | 237 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Канада}} | 1 | [[-08:00]] - [[-03:30]] | [[-07:00]] - [[-02:30]] |- | {{Флагификация|Нидерланд Антил Утрауҙары}} | 599 (3, 4, 7) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кайман Утрауҙары}} | 1 (345) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы}} | 236 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чад}} | 235 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Чили}} | 56 | [[-06:00]] - [[-04:00]] | [[-05:00]] - [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡытай}} | 86 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Раштыуа утрауы}} | 61 (89164) | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Кокос Утрауҙары}} | 61 (89162) | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Колумбия}} | 57 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Комор Утрауҙары}} | 269 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Республикаһы}} | 242 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы}} | 243 | [[+01:00]] - [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Кук утрауҙары}} | 682 | [[-10:00]] | |- | {{Флагификация|Коста-Рика}} | 506 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Кот-д’Ивуар}} | 225 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Хорватия}} | 385 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Куба}} | 53 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Кюрасао}} | 599 (9) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Кипр}} | 357 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Чехия}} | 420 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Дания}} | 45 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Джибути}} | 253 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Доминика}} | 1 (767) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Доминикан Республикаһы}} | 1 (809, 829, 849) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Пасха утрауы}} | 56 | [[-06:00]] | [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Эквадор}} | 593 | [[-06:00]] - [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Мысыр}} | 20 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Сальвадор}} | 503 | [[-06:00]] | |- | Ellipso (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (2, 3) | | |- | EMSAT (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (13) | | |- | {{Флагификация|Экватор Гвинеяһы}} | 240 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Эритрея}} | 291 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Эстония}} | 372 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Эсватини}} | 268 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Эфиопия}} | 251 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Фолкленд утрауҙары}} | 500 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Фарер Утрауҙары}} | 298 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Фиджи}} | 679 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Финляндия}} | 358 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Франция}} | 33 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Француз Антил Утрауҙары}} | 596 | | |- | {{Флагификация|Француз Гвианаһы}} | 594 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Француз Полинезияһы}} | 689 | [[-10:00]] - [[-09:00]] | |- | {{Флагификация|Габон}} | 241 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Гамбия}} | 220 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Грузия}} | 995 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Германия}} | 49 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Гана}} | 233 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гибралтар}} | 350 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | Глобаль мобиль спутник системаһы (GMSS) | 881 | | |- | Globalstar (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (8, 9) | | |- | {{Флагификация|Греция}} | 30 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Гренландия}} | 299 | [[-04:00]] - [[+01:00]] | [[-03:00]] - [[+00:00]] |- | {{Флагификация|Гренада}} | 1 (473) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гваделупа}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гуам}} | 1 (671) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Гватемала}} | 502 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гернси}} | 44 (1481, 7781, 7839, 7911) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Гвинея}} | 224 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гвинея-Бисау}} | 245 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Гайана}} | 592 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Гаити}} | 509 | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Гондурас}} | 504 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Гонконг}} | 852 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Венгрия}} | 36 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Исландия}} | 354 | [[+00:00]] | |- | ICO Global (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (0, 1) | | |- | {{Флагификация|Һиндостан}} | 91 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Индонезия}} | 62 | [[+07:00]] - [[+09:00]] | |- | Inmarsat SNAC | 870 | | |- | Халыҡ-ара бушлай телефон хеҙмәте (UIFN) | 800 | | |- | Халыҡ-ара селтәрҙәр | 882, 883 | | |- | Халыҡ-ара түләүле хеҙмәттәр | 979 | | |- | Халыҡ-ара уртаҡ түләү хеҙмәте (ISCS) | 808 | | |- | {{Флагификация|Иран}} | 98 | [[+03:30]] | [[+04:30]] |- | {{Флагификация|Ираҡ}} | 964 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ирландия}} | 353 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | Iridium (Мобиль спутник элемтәһе) | 881 (6, 7) | | |- | {{Флагификация|Мэн Утрауы}} | 44 (1624, 7524, 7624, 7924) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Израиль}} | 972 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Италия}} | 39 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Ямайка}} | 1 (658, 876) | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Ян-Майен}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Япония}} | 81 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Джерси}} | 44 (1534) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Иордания}} | 962 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} | 7 (6, 7) | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Кения}} | 254 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Кирибати}} | 686 | [[+12:00]] - [[+14:00]] | |- | {{Флагификация|КХДР}} | 850 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Корея Республикаһы}} | 82 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Косово}} | 383 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Күвейт}} | 965 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}} | 996 | [[+06:00]] | |- | {{Флагификация|Лаос}} | 856 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Латвия}} | 371 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Ливан}} | 961 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Лесото}} | 266 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Либерия}} | 231 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Ливия}} | 218 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Лихтенштейн}} | 423 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Литва}} | 370 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Люксембург}} | 352 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Макао}} | 853 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мадагаскар}} | 261 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Малави}} | 265 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Малайзия}} | 60 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Мальдив Республикаһы}} | 960 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Мали}} | 223 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Мальта}} | 356 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Маршалл Утрауҙары}} | 692 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Мартиника}} | 596 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Мавритания}} | 222 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Маврикий}} | 230 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Майотта}} | 262 (269, 639) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Мексика}} | 52 | [[-08:00]] - [[-05:00]] | [[-07:00]] - [[-05:00]] |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} | 691 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Молдова}} | 373 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Монако}} | 377 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монголия}} | 976 | [[+07:00]] - [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Черногория}} | 382 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Монтсеррат}} | 1 (664) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Марокко}} | 212 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Мозамбик}} | 258 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Мьянма}} | 95 | [[+06:30]] | |- | {{Флагификация|Намибия}} | 264 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Науру}} | 674 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Непал}} | 977 | [[+05:45]] | |- | {{Флагификация|Нидерландтар}} | 31 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Каледония}} | 687 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} | 64 | [[+12:00]] | [[+13:00]] |- | {{Флагификация|Никарагуа}} | 505 | [[-06:00]] | |- | {{Флагификация|Нигер}} | 227 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Нигерия}} | 234 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Ниуэ}} | 683 | [[-11:00]] | |- | {{Флагификация|Норфолк утрауы}} | 672 (3) | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Төньяҡ Македония}} | 389 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы}} | 90 (392) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Ирландия}} | 44 (28) | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Төньяҡ Мариан утрауҙары}} | 1 (670) | [[+10:00]] | |- | {{Флагификация|Норвегия}} | 47 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Оман}} | 968 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Пакистан}} | 92 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Палау}} | 680 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Фәләстин}} | 970 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Панама}} | 507 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} | 675 | [[+10:00]] - [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Парагвай}} | 595 | [[-04:00]] | [[-03:00]] |- | {{Флагификация|Перу}} | 51 | [[-05:00]] | |- | {{Флагификация|Филиппин}} | 63 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Питкэрн Утрауҙары}} | 64 | [[-08:00]] | |- | {{Флагификация|Польша}} | 48 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Португалия}} | 351 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} | 1 (787, 939) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Катар}} | 974 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Реюньон}} | 262 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Румыния}} | 40 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Рәсәй}} | 7 | [[+02:00]] - [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Руанда}} | 250 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Саба}} | 599 (4) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Бартельми}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Изге Елена утрауы}} | 290 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}} | 1 (869) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сент-Люсия}} | 1 (758) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Мартен}} | 590 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Сен-Пьер һәм Микелон}} | 508 | [[-03:00]] | [[-02:00]] |- | {{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}} | 1 (784) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Самоа}} | 685 | [[+13:00]] | [[+14:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} | 378 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи}} | 239 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} | 966 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Сенегал}} | 221 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сербия}} | 381 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}} | 248 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Сьерра-Леоне}} | 232 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Сингапур}} | 65 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Эстатиус}} | 599 (3) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Синт-Мартен}} | 1 (721) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Словакия}} | 421 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Словения}} | 386 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Соломон Утрауҙары}} | 677 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Сомали}} | 252 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|КАР}} | 27 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары}} | 500 | [[-02:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} | 7 (850, 929) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Көньяҡ Судан}} | 211 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Испания}} | 34 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | 94 | [[+05:30]] | |- | {{Флагификация|Судан}} | 249 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Суринам}} | 597 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|Шпицберген}} | 47 (79) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швеция}} | 46 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Швейцария}} | 41 | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Сүриә}} | 963 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тайвань}} | 886 | [[+08:00]] | |- | {{Флагификация|Тажикстан}} | 992 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Танзания}} | 255 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Таиланд}} | 66 | [[+07:00]] | |- | Thuraya (Мобиль спутник элемтәһе) | 882 (16) | | |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} | 670 | [[+09:00]] | |- | {{Флагификация|Того}} | 228 | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Токелау}} | 690 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Тонга}} | 676 | [[+13:00]] | |- | {{Флагификация|Приднестровье}} | 373 (2, 5) | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}} | 1 (868) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Тристан-да-Кунья}} | 290 (8) | [[+00:00]] | |- | {{Флагификация|Тунис}} | 216 | [[+01:00]] | |- | {{Флагификация|Төркиә}} | 90 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Төркмәнстан}} | 993 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Тёркс һәм Кайкос}} | 1 (649) | [[-05:00]] | [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Тувалу}} | 688 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Уганда}} | 256 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Украина}} | 380 | [[+02:00]] | [[+03:00]] |- | {{Флагификация|БҒӘ}} | 971 | [[+04:00]] | |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} | 44 | [[+00:00]] | [[+01:00]] |- | {{Флагификация|АҠШ}} | 1 | [[-10:00]] - [[-05:00]] | [[-10:00]] - [[-04:00]] |- | {{Флагификация|Уругвай}} | 598 | [[-03:00]] | |- | {{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}} | 1 (340) | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Үзбәкстан}} | 998 | [[+05:00]] | |- | {{Флагификация|Вануату}} | 678 | [[+11:00]] | |- | {{Флагификация|Ватикан}} | 39 (06698) | [[+01:00]] | [[+02:00]] |- | {{Флагификация|Венесуэла}} | 58 | [[-04:00]] | |- | {{Флагификация|Вьетнам}} | 84 | [[+07:00]] | |- | {{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}} | 681 | [[+12:00]] | |- | {{Флагификация|Йемен}} | 967 | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Замбия}} | 260 | [[+02:00]] | |- | {{Флагификация|Занзибар}} | 255 (24) | [[+03:00]] | |- | {{Флагификация|Зимбабве}} | 263 | [[+02:00]] | |} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} o79dhg3waqfie6zt1cspsdin7m4a0uh 10 201471 1305547 2026-09-15T14:36:09Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Eurasian coot (Fulica atra) with chicks.jpg 1305547 wikitext text/x-wiki Eurasian coot (Fulica atra) with chicks.jpg ni8z1wnem0aoj4ott3k670m53vgsxvw 0 201472 1305591 2026-09-16T06:40:22Z Shirshikay 48080 [[UTC+05:00]] битенә йүнәлтелгән 1305591 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[UTC+05:00]] pe3wcj8q11vlcje0p5545c2pfh36u1p 10 201473 1305602 2026-09-16T09:42:25Z Shirshikay 48080 Яңы бит: {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Француз Антил Утрауҙары | flag alias = Flag of France.svg | размер = {{{размер|}}} }} 1305602 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Француз Антил Утрауҙары | flag alias = Flag of France.svg | размер = {{{размер|}}} }} l21o3cu5059636s1c8rcafrlh2qe7r1