2-се Этҡол

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>2-се Этҡол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10286</id>
    <revision>
      <id>1305708</id>
      <parentid>1300805</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T17:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1305708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23610" sha1="3sobhf8zgqgnqp20dk4hi03b6z7efrp" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Этҡол}}
'''2-се Этҡол''' ({{lang-ru|Иткулово 2-е}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1727 кеше булған&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206840005

ОКТМО коды — 8060644010

== Исеменең килеп сығышы ==
Башта ''Айытғужа'' атамаһын йөрөткән. Ауылға нигеҙ һалған Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы тархан Айытҡужа Иҫәкәев хөрмәтенә ҡушылған. Хәҙерге Икенсе Этҡол исеме XVIII быуат башынан тархан Айытҡужа улы ''Этҡол'' антрононимын алған&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =88 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ ''Нуғай Бөрйән'' исеме аҫтында билдәле&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 163 бит&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның Таулы, Рәжәп, Саҡмағош уң ҡушылдыҡтарында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8} 69-70 биттәр}}&lt;/ref&gt;.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 37 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 84 км

== Тарихы ==
[[Файл:Село Второе Иткулово Баймакского района. Вид с горы.jpg|thumb|Икенсе Этҡол ауылы. Ауыл мәсете.]]
XVIII быуат башында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә ауылға нигеҙ һалғандар, башта Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы Айытҡужа Иҫәкәевтың исемен йөрөткән, һуңынан — уның улы тархан Этҡол Айытғужин исеме менән йөрөтөлә башлай&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Икенсе Этҡол ауылы (Үрге Этҡол) Бөрйән улусының 6-сы кантоны 3-сө йорто составында булған&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр Этҡол ауылы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында 1763 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
[[File:Древнее захоронение в Баймакском районе, д. 2-е Иткулово.jpg|thumb|Тамғалы таш. Боронғо зыярат ҡалдыҡтары. Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылы тирәһендә]]
1816 йылда 88 йәшлек Этҡол Айытғужин Этҡол ауылында йәшәгән. Этҡолдың улдары һәм ейәндәре билдәле: өлкән улы Байҡый (1766 йылғы), уның улдары — Сөләймән, Дауыт, Таулыҡай, Мөхәмәтзаман. 1815 йылда Байҡый балалары һәм һәм туғандарының балалары Әйүп, Йосоп, Яҡум менән яңы булдырылаған Моҡас ауылына күсә. Этҡолдың кесе улы Солтанғол иртә донъя ҡуя, унан улы Балхия ҡала (1784 йылғы). Балхияның улдары — Баһауетдин һәм Ишмырҙа. Этҡол ейәне Балхия Солтанғолов менән йәшәй&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында [[Париж]]ға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков (бөтәһе лә көмөш миҙалдар кавалерҙары). 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]]ға ҡаршы [[Пруссия]] һәм [[Польша]] территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков. 1828—1829 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнашалар: Буранғол Рафиҡов, Әбделғариф Әбделмәжитов һәм Мөхәмәтғәли Килдиғужин&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]], [[Исхаҡ (Баймаҡ районы)|Исхаҡ]], [[Ниғәмәт]], [[Сәйетбаттал]] ауылдары халҡы менән Бутара, Салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһына]] тиклем [[Урал]] тауҙарына барып еткәндәр. 1839 йылда 116 йорттан 88 арба йәйләүгә сыға. Ауылда 707 кеше йәненә 480 йылҡы, 1100 һыйыр, 400 һарыҡ булған. 1843 йылда 88 бот ужим һәм 984 бот ярауай иген сәсәләр, төрлө кәсеп менән шөғөлләнәләр. Ауылда ике мәсет булған. Аҙна һайын баҙар ойошторола, 1885 йылда баҙарҙа 6 даими һатыу иткән лавка була&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

XIX быуат башынан утарҙарға сығыу тыйылғанға күрә, Этҡол ауылы халҡы яңы ауылдарға нигеҙ һала. 1812 йылда 17 ғаилә [[Ағиҙел]] йылғаһы буйында Яҡшығол ауылына нигеҙ һала (Бөрйән районы)&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

'''Совет осоро'''

ХХ быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Совет осоронда 2-се Этҡол ауылы «Урал» агрокомплекс хужалығының үҙәк усадьбаһы була. Бында ағас әҙерләү буйынса «Мәтим» артеле һәм урман хужалығы урынлашҡанref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Республикала билдәле шәхестәр [[Байымов Берйән Сафа улы|Б. С. Байымов]], [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы|Ш. Ш.Ғәбдиев]], [[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы|Ғ.Д.Ибраһимов]], [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы|М. Н.Иҫәнбаев]], [[Рәхимов Ришат Рәшит улы|Р. Р.Рәхимов]], [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы|З. И.Хәлилов]], [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы|Х. Х. Әлмөхәмәтов]] 2-се Этҡол ауылында тыуған.

'''Бөгөнгөһө'''
 
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Мәҙәниәт йортонда төрлө ижади коллективтар булдырылған: «Йәнтөйәк» фольклор ансамбле; «Йәйғор», «Дарман», «Атайсал» вокаль ансамблдәре; «Әхирәттәр», «Шатлыҡ», «Аҡ ҡайын» бейеү ансамблдәре, «Сыбалайыр» ҡубыҙсылар ансамбле&lt;ref&gt;[https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ Ижади коллективтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424104257/https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ |date=2022-04-24 }}&lt;/ref&gt;. &quot;Ағинәйҙәр&quot; ойошмаһы бихисап йөкмәткеле, файҙалы саралар. кисәләр үткәрә. халыҡ йолаларын. ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡара. Ағымдағы йылда (2022) ойошма &quot;Урал батыр&quot; эпосы - башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы&quot; исҽмлҽ проҽкт буйынса эш башланы&lt;ref name=&quot;Урал батыр&gt;[https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2022-02-09/ikense-et-ol-auyly-a-in-y-rene-ural-batyr-eposy-bash-ort-hal-yny-ruhi-omart-y-y-is-ml-pro-kty-esh-bashlany-2686828 Икенсе Этҡол ауылы ағинәйҙәренең «Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы&quot; исҽмлҽ проҽкты]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||858||416||442||48,5||51,5
|-
| 1920 йыл 26 август||615||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2039||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1003||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1034||534||500||51,6||48,8
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1012||513||499||50,7||49,3
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||853||433||420||50,8||49,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Ырыу аралары: ''бүре, таулы, ҡыя, таҙым, ҡырғыҙ, татар, көҙән, көсөк, маңҡа, серәкәй, монаш, секәнәй, аратор''&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ер-һыу атамалары ==
'''Тауҙар исемдәре'''
— Көрәй тауы;&lt;br&gt;
— Әсебейек;&lt;br&gt;
— Ҡыҙҙар тауы;&lt;br&gt;
— Иген тауы&lt;br&gt;

'''Күл-йылғалар исемдәре''':

— Сарҙаҡ күле;&lt;br&gt;
— Мәтем йылғаһы;&lt;br&gt;
— Таулы йылғаһы;&lt;br&gt;
— Киндеркүл

== Былар ҡыҙыҡлы ==
[[Файл:Д. 2-е Иткулово Баймакского района Башкортостана. Здесь был записан башкирский эпос &quot;Урал-батыр&quot;.jpg|thumb|«Урал батыр» эпосын сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып алған урында доға ҡылыу.]]
— 1910 йылда сәсән Мөхәмәтша Буранғолов «Урал батыр» ҡобайырын 2 — сҽ Этҡол ауылынан алыҫ булмаған урында сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып ала. Эпос өс өлөштән, туғыҙ бүлҽктән тора&lt;ref name=&quot;Урал батыр&gt;&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байымов Берйән Сафа улы]] (7.02.1948—26.11.2004), ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). [[Сәғит Мифтахов]] исемендәге премия лауреаты (1987).
* [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы]] — (912.1898—5.07.1979), башҡорт шағир-импровизаторы. Беренсе донъя, Граждандар, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Иҫәнбаев И. Н. — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре;
* [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы ([[2002 йыл]]дан).
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], Этҡолда уҡыған.
* Ҡотлоғужина Зәкиә Рәхмәт ҡыҙы (4.03.1922—28.10.2005), БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966);
* [[Мостафин Урал Сабирйән улы]] (17.01.1951), хеҙмәт ветераны, [[Шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Баймаҡ районы]]ның [[Батыр Вәлид]] исемендәге (2002) һәм [[Сәғит Агиш]] исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011).
* [[Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы]] (5.03.1963), ғалим—әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы.
* Мәжитов Г. М. — Мәскәүҙәге Еңеү парадында ҡатнашыусы;
* [[Рәхимов Ришат Рәшит улы]] — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим, 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020).
* Сирғәлин И. И. — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* Таңғатаров И. — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор;
* Хәйретдинов Борис Мөхәммәт улы (10.03.1948), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, яҙыусы һәм шағир, йырҙар авторы, йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985) һәм райондың [[Батыр Вәлид]] исемендәге премия (2003) лауреаты.
* [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы]] (13.06.1963—10.04.2004), ҡурайсы, йырсы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
* Хәлитов Динар Дидар улы (18.08.1959), архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010)&lt;ref&gt;[http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich Энциклопедия УГНТУ — Халитов Динар Дитарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817155033/http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich |date=2019-08-17 }}{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] — сәсән;
* [[Тажетдинов Илшат Азамат улы]] —  ([[20 май]] [[1969 йыл]]) —  дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019);
* [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]]  (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005);
* Тажетдинов Нур Азамат улы — Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Сибай ҡалаһының почетлы гражданины

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина улица}})
* Урманлы урам ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Революция урамы ({{lang-ru| Революционная улица}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000068.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =95 }}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|96384}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/vtoroe_itkulovo_bash._r./ Село Второе Иткулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}}
* [https://itkulovo-club.ru/ 2-се Этҡол мәҙәниәт йорто сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424105834/https://itkulovo-club.ru/ |date=2022-04-24 }}
* [https://rbsmi.ru/news/khal_yna_dan_yyrlany/ Халҡына дан йырланы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>3sobhf8zgqgnqp20dk4hi03b6z7efrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Дәүләт</title>
    <ns>10</ns>
    <id>15260</id>
    <revision>
      <id>1305697</id>
      <parentid>1305643</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T15:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16549" sha1="2t2df4ikppwey3nuf4vrw2nirgnna5l" xml:space="preserve">{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0px&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;width: 300px; max-width: 100%; font-size: 85%; line-height: 130%; border-collapse: collapse; border: 1px solid #aaaaaa; border-color: #aaaaaa; background-color: #f9f9f9; border-spacing: 0px; padding: 0px;&quot;
 |+&lt;big&gt;'''{{{Башҡортса исеме}}}'''&lt;br&gt;'''{{{Оригиналь исеме|}}}'''&lt;/big&gt;
{{#if: {{{Флаг һәм гербһыҙ|}}} ||
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}}
{{{!}} border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:#f9f9f9;&quot;
 {{!}}-
 {{!}} style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; width:100px&quot; {{!}} {{if-wikidata|p41|{{{Флаг|}}}| {{wikidata|p41|{{{Флаг|}}}|border=true|size={{{флаг ҙурлығы|130px}}}}} | {{Флаг|{{FULLPAGENAME}}|размер=130px}} }}
 {{!}} style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; width:100px&quot; {{!}} {{if-wikidata|p94|{{{Герб|}}}| {{wikidata|p94|{{{Герб|}}}|size={{{герб дәүмәле|90px}}}|alt={{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}}}|[[Файл:Sin_escudo.svg|{{{герб дәүмәле|90px}}}|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}]]}}
 {{!}}-
 {{!}} align=&quot;center&quot; width=&quot;150&quot; {{!}} [[{{{Эйәлек килеш|}}} флагы|Флаг]]
 {{!}} align=&quot;center&quot; width=&quot;150&quot; {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Эйәлек килеш|}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Эйәлек килеш|}}} гербы|Герб]] }}
 {{!}}}
 }}
 {{#if: {{{Девиз|}}} |
 {{!}}-
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»''{{#if: {{{Девиз тәржемәһе|}}}|&lt;br&gt;''«{{{Девиз тәржемәһе}}}»''}}}}
{{#if: {{{Без гимна|}}} ||
 {{!-}}
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | [[Гимн]]: [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'']] | [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|Государственный гимн {{{Эйәлек килеш}}}]]}}{{#if: &lt;!--{{wikidata|p48|--&gt;{{{Аудио|}}}&lt;!--|plain=true}}--&gt; |[[Файл:&lt;!--{{wikidata|p48|--&gt;{{{Аудио|}}}&lt;!--|plain=true}}--&gt;|noicon]]}}
 }}
 |-
{{#if: {{wikidata|p242|{{{Картала|}}}|plain=true}}|
{{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; width=&quot;300&quot; style=&quot;padding:0px;&quot; {{!}}&lt;!--
--&gt;{{wikidata|p242[1]|{{{Картала|}}}|size={{#if:{{{карта ҙурлығы|}}}{{{карта ҙурлығы}}}|270px}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{картаға яҙыу|}}}|&lt;div style=&quot;top:0.3em;&quot;&gt;&lt;small&gt;{{{картаға яҙыу|}}}&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{Картала2|}}}|&lt;br&gt;[[Файл:{{{Картала2}}}|{{{карта ҙурлығы2|270px}}}]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
============================================================
  Sovereignty (country/territory)
  Establishment (geopolitical organization)
============================================================
 --&gt;{{#if:{{{Этап1|}}}{{{sovereignty_type|}}}
     | &lt;tr {{#if:{{{Этап1|}}} |class=&quot;mergedtoprow&quot;}}&gt;&lt;!--
       ----------Sovereignty----------
       --&gt;{{#if:{{{sovereignty_type|}}}
           | &lt;th colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: left; padding-left: 0;&quot;&gt;{{{sovereignty_type}}}&lt;/th&gt;&lt;!--
       --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;&lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
============================================================
  Significant events in country/territory
                     or organization's establishment
============================================================
 --&gt;{{#if:{{{Этап1|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
                  &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап1}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата1|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап2|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап2}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата2|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап3|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап3}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата3|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап4|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап4}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата4|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап5|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап5}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата5|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап6|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап6}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата6|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап7|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап7}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата7|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап8|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап8}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата8|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап9|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап9}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата9|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап10|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап10}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата10|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап11|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап11}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата11|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап12|}}}
     | &lt;tr class=&quot;mergedbottomrow&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап12}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата12|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}
{{#if:{{{Бәхәсле статус|}}}|
 {{!}}-
{{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} |
 {{!}} '''Нигеҙләнгән'''
 {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Барлыҡҡа килгән көнө|}}} |
 {{!}} '''Барлыҡҡа килгән көнө'''
 {{!}} {{{Барлыҡҡа килгән көнө}}}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү|}}} |
 {{!}} '''Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү'''
 {{!}} {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}}
     | (&amp;nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}})
     }}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Дипломатик танылыу|}}} |
 {{!}} '''[[Дипломатик танылыу]]'''
 {{!}} {{{Дипломатик танылыу}}}
}}
|
{{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''Нигеҙләнгән'''
 {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}}
}}
{{#if: {{{Бойондороҡһоҙлок датаһы|}}}{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''[[Суверенитет|Үҙаллылыҡ {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|Дата|датаһы}}]]'''
 {{!}} {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок даталары}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок датаһы}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}}
     | (&amp;nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}})
     }}
    }}
}}
}}
{{#if: {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Рәсми тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]'''
 {{!}} {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} |
 {{!}} '''[[Баш ҡала]]'''
 {{!}} {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар|}}}}}} |
 {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Эре ҡала|}}} | Эре ҡала | Эре ҡалалар}}]]'''
 {{!}} {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар}}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Идара итеү төрө|}}} |
 {{!}} '''[[Идара итеү төрө]]'''
 {{!}} {{{Идара итеү төрө}}}
}}
{{#if: {{{Етәкселәрҙең вазифалары|}}} |
 {{!-}} style=&quot;vertical-align:top; white-space:nowrap;&quot;
 {{!}} '''{{{Етәкселәрҙең вазифалары}}}'''
 {{!}} {{{Етәкселәр}}}
}}
 |-
{{#if: {{{Дәүләт дине|}}} |
  {{!-}}
  {{!}} '''[[Дәүләт дине]]'''
  {{!}} {{{Дәүләт дине}}}
}}
{{#if: {{{Территория|}}} |
 {{!}}- style=&quot;white-space: nowrap;&quot;
 {{!}} '''[[Территория]]'''&lt;br&gt;  • Бөтәһе {{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||&lt;br&gt;  • % һыу өҫтө}}}}
 {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урыны|}}}|[[Список стран и зависимых территорий по площади|{{{Территория буйынса урыны}}}]]| }}&lt;br&gt;{{{Территория}}} км²{{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||&lt;br&gt;{{{% һыу өҫтө}}}}}}}
}}
{{#if: {{{Халыҡ|}}} |
 {{!}}- style=&quot;white-space:nowrap;&quot;
 {{!}} '''[[{{Дәүләттең халҡы|{{PAGENAME}}}}]]'''&lt;br&gt; • Һаны {{#if: {{{Баһа йылы|}}}|({{{Баһа йылы}}})|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}&lt;br&gt;{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}| • Перепись {{#if: {{{Иҫәп алыу йылы|}}}|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}&lt;br&gt;}} • Халыҡ тығыҙлығы
 {{!}} &lt;br&gt;{{{Халыҡ}}} кеше {{#if: {{{Халҡы буйынса урыны|}}}|([[Список стран по населению|{{{Халҡы буйынса урыны}}}]])| }}&lt;br&gt;{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}|{{{Иҫәп алыу буйынса халҡы}}} кеше&lt;br&gt;}}{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} кеше/км²{{#if: {{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны}}}]])}}}}
|-
{{#if: {{{ЭТП|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы}}})}}&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бер кешегә
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{ЭТП буйынса урыны|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{ЭТП буйынса урыны}}}]])}}&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП}}}]])}}
}}
|-
{{#if: {{{ЭТП (ҺАМП)|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' ([[Паритет покупательной способности|ППС]])&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)}}})}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• На душу населения}}
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП (ҺАМП)}}}&amp;nbsp;[[Халыҡ-ара доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (ҺАМП)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}&amp;nbsp;[[Халыҡ-ара доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}}}
}}
|-
{{#if: {{{ЭТП (номинал)|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' (номинал)&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (номинал)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (номинал)}}})}}&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бер кешегә
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП (номинал)}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (номинал)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (номинал)|{{{Место по ЭТП (номинал)}}}]])}}&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП (номинал)}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (номинал)|{{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)}}}]])}}
}}
|-
{{#if: {{{КПҮИ|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|КПҮИ]]'''&amp;nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы}}})}}
{{!}} {{{КПҮИ}}}&amp;nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны кимәле|}}} | ({{{КПҮИ-ны кимәле}}})&amp;nbsp;}}([[Список стран по индексу человеческого развития|{{{КПҮИ буйынса урыны}}} урын]])
}}
|-
{{#if: {{{Этнохороним|}}} |
{{!}} '''Этнохороним'''
{{!}} {{{Этнохороним}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} |
{{!}} '''[[Валюта]]'''
{{!}} {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} |
{{!}} '''[[Домен верхнего уровня|Интернет-домен{{#if:{{{Домендар|}}}|ы}}]]'''
{{!}} {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{#property:p297}} |
{{!}} '''[[ISO 3166-1|Код ISO]]'''
{{!}} {{#property:p297}}
}}
|-
{{#if: {{#property:p984}} |
{{!}} '''[[ХОК коды]]'''
{{!}} {{#property:p984}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p474|{{{Телефон коды|}}}}} |
{{!}} '''[[Телефон коды]]'''
{{!}} {{#if:{{{Телефон коды|}}}|+{{{Телефон коды}}}|{{wikidata|p474}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} |
{{!}} '''{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}}}|[[Сәғәт бүлкәте]]|[[Сәғәт бүлкәте]]}}'''
{{!}} {{wikidata/p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} |
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Иҫкәрмәләр}}}
}}
|}{{#if: {{{lat_deg|}}}
     | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}}
     |country_region:{{{region}}}
     |country}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}}
     | {{#if:{{#property:p625}}|{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән дәүләттәр]]}}}}
     }}{{#if:{{{nocat|}}}{{{Статус|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}{{#switch:{{{Статус|}}} | виртуальное = [[Категория:Виртуаль дәүләттәр]] | непризнанное = [[Категория:Танылмаған дәүләттәр]] | частично признанное = [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] | регион = |}}{{Дәүләт/Викимәғлүмәт}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2t2df4ikppwey3nuf4vrw2nirgnna5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305699</id>
      <parentid>1305697</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16531" sha1="nid5s2u8vql3thea3vcptyxk3yanw2w" xml:space="preserve">{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0px&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;width: 300px; max-width: 100%; font-size: 85%; line-height: 130%; border-collapse: collapse; border: 1px solid #aaaaaa; border-color: #aaaaaa; background-color: #f9f9f9; border-spacing: 0px; padding: 0px;&quot;
 |+&lt;big&gt;'''{{{Башҡортса исеме}}}'''&lt;br&gt;'''{{{Оригиналь исеме|}}}'''&lt;/big&gt;
{{#if: {{{Флаг һәм гербһыҙ|}}} ||
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}}
{{{!}} border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:#f9f9f9;&quot;
 {{!}}-
 {{!}} style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; width:100px&quot; {{!}} {{if-wikidata|p41|{{{Флаг|}}}| {{wikidata|p41|{{{Флаг|}}}|border=true|size={{{флаг ҙурлығы|130px}}}}} | {{Флаг|{{FULLPAGENAME}}|размер=130px}} }}
 {{!}} style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; width:100px&quot; {{!}} {{if-wikidata|p94|{{{Герб|}}}| {{wikidata|p94|{{{Герб|}}}|size={{{герб дәүмәле|90px}}}|alt={{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}}}|[[Файл:Sin_escudo.svg|{{{герб дәүмәле|90px}}}|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}]]}}
 {{!}}-
 {{!}} align=&quot;center&quot; width=&quot;150&quot; {{!}} [[{{{Эйәлек килеш|}}} флагы|Флаг]]
 {{!}} align=&quot;center&quot; width=&quot;150&quot; {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Эйәлек килеш|}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Эйәлек килеш|}}} гербы|Герб]] }}
 {{!}}}
 }}
 {{#if: {{{Девиз|}}} |
 {{!}}-
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»''{{#if: {{{Девиз тәржемәһе|}}}|&lt;br&gt;''«{{{Девиз тәржемәһе}}}»''}}}}
{{#if: {{{Без гимна|}}} ||
 {{!-}}
 {{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | [[Гимн]]: [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'']] | [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|Государственный гимн {{{Эйәлек килеш}}}]]}}{{#if: &lt;!--{{wikidata|p48|--&gt;{{{Аудио|}}}&lt;!--|plain=true}}--&gt; |[[Файл:&lt;!--{{wikidata|p48|--&gt;{{{Аудио|}}}&lt;!--|plain=true}}--&gt;|noicon]]}}
 }}
 |-
{{#if: {{wikidata|p242|{{{Картала|}}}|plain=true}}|
{{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; width=&quot;300&quot; style=&quot;padding:0px;&quot; {{!}}&lt;!--
--&gt;{{wikidata|p242[1]|{{{Картала|}}}|size={{#if:{{{карта ҙурлығы|}}}{{{карта ҙурлығы}}}|270px}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{картаға яҙыу|}}}|&lt;div style=&quot;top:0.3em;&quot;&gt;&lt;small&gt;{{{картаға яҙыу|}}}&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{Картала2|}}}|&lt;br&gt;[[Файл:{{{Картала2}}}|{{{карта ҙурлығы2|270px}}}]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
============================================================
  Sovereignty (country/territory)
  Establishment (geopolitical organization)
============================================================
 --&gt;{{#if:{{{Этап1|}}}{{{sovereignty_type|}}}
     | &lt;tr {{#if:{{{Этап1|}}} |class=&quot;mergedtoprow&quot;}}&gt;&lt;!--
       ----------Sovereignty----------
       --&gt;{{#if:{{{sovereignty_type|}}}
           | &lt;th colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: left; padding-left: 0;&quot;&gt;{{{sovereignty_type}}}&lt;/th&gt;&lt;!--
       --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;&lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
============================================================
  Significant events in country/territory
                     or organization's establishment
============================================================
 --&gt;{{#if:{{{Этап1|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
                  &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап1}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата1|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап2|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап2}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата2|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап3|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап3}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата3|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап4|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап4}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата4|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап5|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап5}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата5|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап6|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап6}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата6|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап7|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап7}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата7|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап8|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап8}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата8|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап9|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап9}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата9|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап10|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап10}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата10|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап11|}}}
     | &lt;tr class=&quot;{{#if:{{{Этап12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап11}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата11|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{Этап12|}}}
     | &lt;tr class=&quot;mergedbottomrow&quot;&gt;
         &lt;td style=&quot;padding-left:0;&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{Этап12}}}&lt;/td&gt;
         &lt;td&gt;{{{Дата12|}}}&amp;nbsp;&lt;/td&gt;
       &lt;/tr&gt;&lt;!--
 --&gt;}}
{{#if:{{{Бәхәсле статус|}}}|
 {{!}}-
{{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} |
 {{!}} '''Нигеҙләнгән'''
 {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Барлыҡҡа килгән көнө|}}} |
 {{!}} '''Барлыҡҡа килгән көнө'''
 {{!}} {{{Барлыҡҡа килгән көнө}}}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү|}}} |
 {{!}} '''Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү'''
 {{!}} {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}}
     | (&amp;nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}})
     }}
}}
 {{!}}-
{{#if: {{{Дипломатик танылыу|}}} |
 {{!}} '''[[Дипломатик танылыу]]'''
 {{!}} {{{Дипломатик танылыу}}}
}}
|
{{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''Нигеҙләнгән'''
 {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}}
}}
{{#if: {{{Бойондороҡһоҙлок датаһы|}}}{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''[[Суверенитет|Үҙаллылыҡ {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|Дата|датаһы}}]]'''
 {{!}} {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок даталары}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок датаһы}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}}
     | (&amp;nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}})
     }}
    }}
}}
}}
{{#if: {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} |
 {{!-}}
 {{!}} '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Рәсми тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]'''
 {{!}} {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} |
 {{!}} '''[[Баш ҡала]]'''
 {{!}} {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар|}}}}}} |
 {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Эре ҡала|}}} | Эре ҡала | Эре ҡалалар}}]]'''
 {{!}} {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар}}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Идара итеү төрө|}}} |
 {{!}} '''[[Идара итеү төрө]]'''
 {{!}} {{{Идара итеү төрө}}}
}}
{{#if: {{{Етәкселәрҙең вазифалары|}}} |
 {{!-}} style=&quot;vertical-align:top; white-space:nowrap;&quot;
 {{!}} '''{{{Етәкселәрҙең вазифалары}}}'''
 {{!}} {{{Етәкселәр}}}
}}
 |-
{{#if: {{{Дәүләт дине|}}} |
  {{!-}}
  {{!}} '''[[Дәүләт дине]]'''
  {{!}} {{{Дәүләт дине}}}
}}
{{#if: {{{Территория|}}} |
 {{!}}- style=&quot;white-space: nowrap;&quot;
 {{!}} '''[[Территория]]'''&lt;br&gt;  • Бөтәһе {{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||&lt;br&gt;  • % һыу өҫтө}}}}
 {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урыны|}}}|[[Список стран и зависимых территорий по площади|{{{Территория буйынса урыны}}}]]| }}&lt;br&gt;{{{Территория}}} км²{{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||&lt;br&gt;{{{% һыу өҫтө}}}}}}}
}}
{{#if: {{{Халыҡ|}}} |
 {{!}}- style=&quot;white-space:nowrap;&quot;
 {{!}} '''[[{{Дәүләттең халҡы|{{PAGENAME}}}}]]'''&lt;br&gt; • Һаны {{#if: {{{Баһа йылы|}}}|({{{Баһа йылы}}})|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}&lt;br&gt;{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}| • Перепись {{#if: {{{Иҫәп алыу йылы|}}}|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}&lt;br&gt;}} • Халыҡ тығыҙлығы
 {{!}} &lt;br&gt;{{{Халыҡ}}} кеше {{#if: {{{Халҡы буйынса урыны|}}}|([[Список стран по населению|{{{Халҡы буйынса урыны}}}]])| }}&lt;br&gt;{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}|{{{Иҫәп алыу буйынса халҡы}}} кеше&lt;br&gt;}}{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} кеше/км²{{#if: {{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны}}}]])}}}}
|-
{{#if: {{{ЭТП|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы}}})}}&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бер кешегә
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{ЭТП буйынса урыны|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{ЭТП буйынса урыны}}}]])}}&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП}}}]])}}
}}
|-
{{#if: {{{ЭТП (ҺАМП)|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' ([[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|ҺАМП]])&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)}}})}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Йән башына}}
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП (ҺАМП)}}}&amp;nbsp;[[Халыҡ-ара доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (ҺАМП)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}&amp;nbsp;[[Халыҡ-ара доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}}}
}}
|-
{{#if: {{{ЭТП (номинал)|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' (номинал)&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (номинал)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (номинал)}}})}}&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;• Бер кешегә
{{!}} &lt;br&gt;{{{ЭТП (номинал)}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (номинал)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по ЭТП (номинал)|{{{Место по ЭТП (номинал)}}}]])}}&lt;br&gt;{{{Йән башына ЭТП (номинал)}}}&amp;nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)|}}}|&amp;nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (номинал)|{{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)}}}]])}}
}}
|-
{{#if: {{{КПҮИ|}}} |
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap;&quot; {{!}} '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|КПҮИ]]'''&amp;nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы}}})}}
{{!}} {{{КПҮИ}}}&amp;nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны кимәле|}}} | ({{{КПҮИ-ны кимәле}}})&amp;nbsp;}}([[Список стран по индексу человеческого развития|{{{КПҮИ буйынса урыны}}} урын]])
}}
|-
{{#if: {{{Этнохороним|}}} |
{{!}} '''Этнохороним'''
{{!}} {{{Этнохороним}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} |
{{!}} '''[[Валюта]]'''
{{!}} {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} |
{{!}} '''[[Домен верхнего уровня|Интернет-домен{{#if:{{{Домендар|}}}|ы}}]]'''
{{!}} {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{#property:p297}} |
{{!}} '''[[ISO 3166-1|Код ISO]]'''
{{!}} {{#property:p297}}
}}
|-
{{#if: {{#property:p984}} |
{{!}} '''[[ХОК коды]]'''
{{!}} {{#property:p984}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p474|{{{Телефон коды|}}}}} |
{{!}} '''[[Телефон коды]]'''
{{!}} {{#if:{{{Телефон коды|}}}|+{{{Телефон коды}}}|{{wikidata|p474}}}}
}}
|-
{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} |
{{!}} '''{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}}}|[[Сәғәт бүлкәте]]|[[Сәғәт бүлкәте]]}}'''
{{!}} {{wikidata/p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}}
}}
|-
{{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} |
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Иҫкәрмәләр}}}
}}
|}{{#if: {{{lat_deg|}}}
     | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}}
     |country_region:{{{region}}}
     |country}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}}
     | {{#if:{{#property:p625}}|{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән дәүләттәр]]}}}}
     }}{{#if:{{{nocat|}}}{{{Статус|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}{{#switch:{{{Статус|}}} | виртуальное = [[Категория:Виртуаль дәүләттәр]] | непризнанное = [[Категория:Танылмаған дәүләттәр]] | частично признанное = [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] | регион = |}}{{Дәүләт/Викимәғлүмәт}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nid5s2u8vql3thea3vcptyxk3yanw2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гехофен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29045</id>
    <revision>
      <id>1305717</id>
      <parentid>680298</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T04:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Gehofen.png]] → [[File:DEU Gehofen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1305717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="71dvwdv5j1ppltw4ni104bh9wj9o0qc" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Гехофен 
 |төп исеме                                         = Gehofen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Gehofen COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Хайко Краус&lt;br/&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 13,49  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 125  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 699 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6571 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 019 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.gehofen.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гехофен''' ({{lang-de|Gehofen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 699 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 13,49 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.gehofen.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>71dvwdv5j1ppltw4ni104bh9wj9o0qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Раштыуа утрауы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43439</id>
    <revision>
      <id>1305703</id>
      <parentid>1305584</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="p3dpguj2oeomj2ymxq7fio283dnktt3" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| alias = Раштыуа Утрауы (Австралия)
| имя шаблона = {{SUBPAGENAME}}
| shortname alias = Раштыуа Утрауы
| flag alias = Flag of Christmas Island.svg
}}</text>
      <sha1>p3dpguj2oeomj2ymxq7fio283dnktt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305704</id>
      <parentid>1305703</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T17:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Өлкән хәрефте күрмәғәс кире алыу</comment>
      <origin>1305704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="339" sha1="4iv2017afrrbd5x936s6oyecnhp8431" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| alias = Раштыуа Утрауы (Австралия)
| имя шаблона = Раштыуа утрауы
| shortname alias = Раштыуа Утрауы
| flag alias = Flag of Christmas Island.svg
}}</text>
      <sha1>4iv2017afrrbd5x936s6oyecnhp8431</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Француз Көньяҡ һәм Антарктика Территориялары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43791</id>
    <revision>
      <id>1305701</id>
      <parentid>285328</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="2i8azmcck85a6ghiezld60omq521bfe" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре
| имя шаблона = Французские Южные и Антарктические Территории
| shortname alias = Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре
| flag alias = Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg
| redir1 = ФЮАТ
}}</text>
      <sha1>2i8azmcck85a6ghiezld60omq521bfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Херд һәм Макдональд</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43803</id>
    <revision>
      <id>1305702</id>
      <parentid>285391</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="qqzyp2mpdzkuuu0rp0lmxsxcb2t5ud9" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Херд һәм Макдональд
| имя шаблона = Херд и Макдональд
| shortname alias = Херд һәм Макдональд
| flag alias = Flag of Australia.svg
| имя шаблона = Херд и Макдональд
}}</text>
      <sha1>qqzyp2mpdzkuuu0rp0lmxsxcb2t5ud9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MDV</title>
    <ns>10</ns>
    <id>50396</id>
    <revision>
      <id>1305696</id>
      <parentid>466729</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T15:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="eqk7ubmehabskot5ijtpo4urydrmn5m" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Мальдивы}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eqk7ubmehabskot5ijtpo4urydrmn5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BRN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>50572</id>
    <revision>
      <id>1305693</id>
      <parentid>399934</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T13:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="4l3c8wgh7eytcjiezs4jmv8ewu7oenx" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Бахрейн}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4l3c8wgh7eytcjiezs4jmv8ewu7oenx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эске тулайым продукт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66846</id>
    <revision>
      <id>1305700</id>
      <parentid>1242864</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* ЭТП буынса алдынғы илдәр */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16915" sha1="rmgizp0ymyxvy5cfeu9e85y16zn7q1m" xml:space="preserve">[[Файл:GDP nominal per capita world map IMF 2008.png|thumb|right|350px|Номиналь ЭТП бер кешеғә (АҠШ долларҙа, 2008 йылға)]]
[[Файл:GDP PPP Per Capita IMF 2008.svg|thumb|right|350px| Паритет покупательной способности буйынса ЭТП һәр кешеғә, АҠШ долларҙа, 2008 йылда &lt;br /&gt;
* '''&lt;font color=Green&gt;Максимум&lt;/font&gt;:''' [[Люксембург (государство)|Люксембург]] — 58 600 долл. США
* '''&lt;font color=Red&gt;Минимум&lt;/font&gt;:''' [[Восточный Тимор]] — 400 долл. США
* '''&lt;font color=Orange&gt;Среднее по всему миру&lt;/font&gt;:''' 8800 долл. США]]

'''Эске тулайым продукт''' ([[Инглиз теле|ингл]]. gross domestic product, GDP) — макроиҡтисад күрһәткес, илдең йыл буйына етештергән тауарҙар һәм хеҙмәттәр хаҡын күрһәтә. 1934 йылда Саймон Кузнец тарафынан индерелә.
Номиналь һәм ысын ЭТП ([[Инглиз теле|ингл]]. nominal and real GDP) була. Номиналь (абсолют) ЭТП һәҙерге һаҡта күрһәтелә. Ысын (инфляция менән) — үткән йыл (йәки башҡа нигеҙ йыл һаҡта) күрһәтелә. Номиналь ЭТП ысын ЭТП-ға бүлеү- ЭТПның дефляторы тип атала.

== Төшөнсә ==
«Экономикс» дәреслеге (К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю) нигеҙендә '''Эске тулайым продукт''' — йыл дауамында ил территорияһында етештерелгән әҙер тауар һәм хеҙмәттәрҙәң дөйөм баҙар хаҡы.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{книга|автор =Макконнелл К. Р., Брю С.Л.|заглавие =[[Экономикс]]: принципы, проблемы и политика|издание =|ссылка =http://www.be5.biz/ekonomika/e016/07.htm|язык =|издательство =[[Республика (издательство)|Республика]]|место =М.|тип =|год =1992|месяц =|число =|том =2|номер =|страницы =384|страниц =400|isbn =5-250-01486-0}}&lt;/ref&gt;
Эске тулайым продуктты бөтә тармаҡтарҙың (йәки институциональ секторҙарҙаң) тулайым өҫтәлмә хаҡы, рлюс продукттарға һалымдар  (продукттарға субсидияларҙы иҫәпләп сығарғандар һуң аҙыҡ-түлеккә һалым) күләме булараҡ иҫәпләргә мөмкин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cisstat.com/0base/explan/07-ru.htm|title=КРАТКИЕ МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОЯСНЕНИЯ|publisher=www.cisstat.com|accessdate=2019-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628173240/http://www.cisstat.com/0base/explan/07-ru.htm|archivedate=2018-06-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫәпләү ысулдары ==
* килемдәр буйынса
* сығымдар буйынса
* өҫтәү һаҡы буйынса

=== килемдәр буйынса ===
: '''ЭТП = милли килемдәр + амортизация + ситләтелгән һалымдар — субсидиялар — сит илдән таҙа фактор килемдәр (йәки + гастарбайтерҙар таҙа фактор килемдәр''', ҡайҙа:

: ''' милли килемдәр = эш хаҡы + аренда хаҡы + процент түләүҙәр + корпорация килемдәре'''.

=== сығымдар буйынса ===
: &lt;math&gt;Y = C + I + G + Xn\,&lt;/math&gt;, ҡайҙа

: &lt;math&gt;Xn = Ex - Im\,&lt;/math&gt;

: '''ЭТП = һуңғы ҡулланыу + капитал йыйыу (фирмаға инвестициялар; станоктар, йыһаҙ алыу)) + дәүләт сығымдары + таҙа экспорт (Экспорт — Импорт)'''.


=== өҫтәү хаҡы буйынса ===
: '''ЭТП = өҫтәү хаҡы буйынса ҡушылдығы'''.

: ''' фирманың өҫтәү һаҡы = фирманың килеме — тауарҙы сығарыу хаҡы'''.
'&lt;ref&gt;''Матвеева Т. Ю.'', «Введение в макроэкономику», Издательский дом [[ГУ-ВШЭ]], 2008&lt;/ref&gt;.


== ЭТП буынса алдынғы илдәр ==

{|
|-
| width=&quot;35%&quot; align=&quot;left&quot; | ''' Халыҡ-ара валюта фонды исемлеге ''' (2010)
| width=&quot;30%&quot; align=&quot;left&quot; | '''Донъя банкы '''исемлеге''' ''' (2010)
| width=&quot;40%&quot; align=&quot;left&quot; | ''' АҠШтың Үҙәк шәйлек идаралығы ''' (2009)
|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;standard&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececff&quot; align=&quot;center&quot;
| '''Урын''' || '''ИЛ''' ||'''ЭТП &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ППС буйынса)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;млн. $'''
|-
| — || '''[[Ер шары]]''' || '''74,384,980'''
|-
| — || ''[[Европа Берләшмәһе]]'' || ''15,203,145''
|-
|1||[[АҠШ]]||14,526,550
|-
|2||[[Ҡытай]]||10,119,896
|-
|3||[[Япония]]||4,323,504
|-
|4||[[Индия]]||4,000,002
|-
|5||[[Германия]]||2,944,352
|-
|6||[[Рәсәй]]||2,230,954
|-
|7||[[Бөйөк Британия]]||2,181,456
|-
|8||[[Бразилия]]||2,178,529
|-
|9||[[Франция]]||2,134,941
|-
|10||[[Италия]]||1,778,832
|-
|11||[[Мексика]]||1,564,872
|-
|12||[[Көньяҡ Корея|Көньяҡ Корея]]||1,466,125
|-
|13||[[Испания]]||1,372,720
|-
|14||[[Канада]]||1,334,143
|-
|15||[[Индонезия]]||1,032,952
|-
|16||[[Төркиә]]||968,604
|-
|17||[[Иран]]||888,355
|-
|18||[[Австралия]]||883,807
|-
|19||[[Тайвань]]||824,671
|-
|20||[[Польша]]||723,032
|}

Сығанаҡ:
* [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,869,436,746,136,926,343,466,158,112,439,111,916,298,664,927,826,846,542,299,967,582,443,474,917,754,544,698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=67&amp;pr.y=9 Международный валютный фонд, World Economic Outlook Database, Сентябрь 2011]
|
{| class=&quot;standard&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececff&quot; align=&quot;center&quot;
| '''Урын''' || '''Ил''' || '''ЭТП&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ППС)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;млн. $'''
|-
| — || '''[[Ер шары]]''' || '''76,287,673'''
|-
| — || ''[[Европа Берләшмәһе]]'' || ''-''
|-
| 1 || [[АҠШ]] ||14,582,400
|-
| 2 || [[Ҡытай]]||10,084,764
|-
| 3 || [[Япония]] ||4,332,537
|-
| 4 || [[Индия]] ||4,198,609
|-
| 5 || [[Германия]] ||3,071,282
|-
| 6 || [[Рәсәй]] ||2,812,383
|-
| 7 || [[Бөйөк Британия]] ||2,231,150
|-
| 8 || [[Франция]] ||2,194,118
|-
| 9 || [[Бразилия]] ||2,169,180
|-
| 10 || [[Италия]] ||1,908,569
|-
| 11 || [[Мексика]] ||1,652,168
|-
| 12 || [[Испания]] ||1,477,840
|-
| 13 || [[Көньяҡ Корея|Көньяҡ Корея]] ||1,417,549
|-
| 14 || [[Канада]] ||1,327,345
|-
| 15 || [[Төркиә]] ||1,115,994
|-
| 16 || [[Индонезия]] ||1,029,789
|-
| 17 || [[Австралия]] ||865,043
|-
| 18 || [[Иран]] ||838,695
|-
| 19 || [[Польша]] ||754,097
|-
| 20 || [[Нидерланды]] ||705,601
|}

Сығанаҡ
* [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf Всемирный банк — Июль 2010]
|
{| class=&quot;standard&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececff&quot; align=&quot;center&quot;
| '''Урын''' || ''' ил''' || '''ЭТП &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ППС)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;млн. $''' || '''Үсеш'''&lt;br /&gt;
|-
| — ||'''[[Ер шары]]'''||'''- — -''' || {{спад}} 3,0 %
|-
| — ||''[[Европа Берләшмәһе]]''||''14 820 000'' || {{спад}} 4,1 %
|-
|1||[[АҠШ]]||14 660 000 || {{спад}} 2,6 %
|-
|2||[[Ҡытай]]||10 090 000|| {{рост}} 9,2 %
|-
|3||[[Япония]]||4 310 000 || {{спад}} 6,3 %
|-
|4||[[Индия]]||4 060 000 || {{рост}} 6,8 %
|-
|5||[[Германия]]||2 940 000 || {{спад}} 4,7 %
|-
|6||[[Рәсәй]]||2 223 000 || {{спад}} 7,8 %
|-
|7||[[Бөйөк Британия]]||2 173 000 || {{спад}} 4,9 %
|-
|8||[[Бразилия]]||2 172 000 || {{спад}} 0,6 %
|-
|9||[[Франция]]||2 145 000 || {{спад}} 2,5 %
|-
|10||[[Италия]]||1 774 000 || {{спад}} 5,2 %
|-
|11||[[Мексика]]||1 482 000 || {{спад}} 6,1 %
|-
|12||[[Көньяҡ Корея|Көньяҡ Корея]]||1 459 000 || {{рост}} 0,2 %
|-
|13||[[Испания]]||1 359 000 || {{спад}} 3,7 %
|-
|14||[[Канада]]||1 330 000 || {{спад}} 2,5 %
|-
|15||[[Индонезия]]||1 030 200 || {{рост}} 4,6 %
|-
|16||[[Төркиә]]||960 500 || {{рост}} 4,7 %
|-
|17||[[Австралия]]||882 400 || {{спад}} 1,3 %
|-
|18||[[Тайвань]]||''821 800'' || {{спад}} 1,9 %
|-
|19||''[[Иран]]'' ||818 700 || {{рост}} 0,1 %
|-
|20||[[Польша]]||721 300 || {{рост}} 1,7 %
|}

Сығанаҡ
* [[Справочник ЦРУ по странам мира]], [[Центральное разведывательное управление|Центральное разведывательное управление США]], оценка [[2009]]&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/rawdata_2001.text {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426233217/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/rawdata_2001.text |date=2010-04-26 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Рәсәйҙең ЭТПһы ==
2010 йылда Рәсәйҙең ЭТПһы хәҙерге хаҡта '''45 166,0''' млрд һум булды&lt;ref&gt;http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/tab1.xls Росстат: Годовые данные. В текущих ценах (1995—2010 гг.)&lt;/ref&gt;.
{|
|&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:660 height:315
PlotArea = left:50 bottom:25 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:45000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late

ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey  increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:canvas

BarData=
  bar:1995 text:1995
  bar:1996 text:1996
  bar:1997 text:1997
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2008 text:2008
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  
PlotData=
  color:blue width:20 align:left
  bar:1995	 from:0 till:22908.3
  bar:1996	 from:0 till:22081.8
  bar:1997	 from:0 till:22386.8
  bar:1998	 from:0 till:21190.2
  bar:1999	 from:0 till:22536.0
  bar:2000	 from:0 till:24799.9
  bar:2001	 from:0 till:26062.5
  bar:2002	 from:0 till:27312.3
  bar:2003	 from:0 till:29304.9
  bar:2004	 from:0 till:31407.8
  bar:2005	 from:0 till:33410.5
  bar:2006	 from:0 till:36134.6
  bar:2007	 from:0 till:39218.7
  bar:2008	 from:0 till:41276.8
  bar:2009	 from:0 till:38048.6
  bar:2010	 from:0 till:39762.2
  bar:2011	 from:0 till:41468.4
  bar:2012	 from:0 till:42895.9
TextData=
  pos:(18,305) fontsize:S text:(млрд. рублей)
  pos:(340,1) fontsize:S text:(год)

&lt;/timeline&gt;
''РФ ЭТП үҙгәреүе(2008 йылдағы хаҡта)''&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/tab2a.xls ВВП. Годовые данные. В постоянных ценах 2008 г. (1995—2012 гг.)]&lt;/ref&gt;
|}

=== Рәсәйҙең ЭТП үҙгәреше ===
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;TEXT-ALIGN: right&quot; id=&quot;table1&quot; align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;TEXT-ALIGN: center&quot;
! !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010
|-
| style=&quot;TEXT-ALIGN: left&quot; | '''Номиналь ЭТП''' ||  1 428,5 ||  2007,8 ||  2 342,5 ||  2 629,6 ||  4 823,2 ||  7 305,6 ||  8 943,6 ||  10 830,5 ||  13 243,2 ||  17 048,1 ||  21 609,8 ||  26 917,2 || 33 247,5 || 41 428,6 || 38 808,7 || 45 166,0
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;TEXT-ALIGN: left&quot; | ''' Ысын ЭТП'''
|-
| 1995 йыл хаҡта ||  1 428,5 ||  1 377,1 ||  1 396,4 ||  1 322,3 ||  1 407,0 ||  1 547,7 ||  1 626,6 ||  1 703,1 ||  1 827,4 ||  1 959,0 ||  2 084,3 ||  2 238,6 ||  2 419,9 ||
|-
| 2000 йыл хаҡта ||  6 748,2 ||  6 505,2 ||  6 596,3 ||  6 246,7 ||  6 646,5 ||  7 305,6 ||  7 677,6 ||  8 041,8 ||  8 632,7 ||  9 249,4 ||  9 846,3 ||  10 574,9 ||  11 431,4 ||
|-
| 2007 йыл хаҡта ||  19 473,7 ||  18 772,7 ||  19 035,5 ||  18 026,6 ||  19 180,3 ||  21 098,3 ||  22 174,4 ||  23 216,6 ||  24 911,4 ||  26 705,0 ||  28 414,1 ||  30 516,7 ||  32 988,6 ||
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;TEXT-ALIGN: left&quot; | '''Динамика изменения реального ВВП'''
|-
| үткән йыл алдынан || style=&quot;TEXT-ALIGN: center&quot; | — ||  96,4 % ||  101,4 % ||  94,7 % ||  106,4 % ||  110,0 % ||  105,1 % ||  104,7 % ||  107,3 % ||  107,2 % ||  106,4 % ||  107,7 % ||  108,1 % || 105.6 %
|-
| 1995 йыла ||  100,0 % ||  96,4 % ||  97,7 % ||  92,6 % ||  98,5 % ||  108,3 % ||  113,9 % ||  119,2 % ||  127,9 % ||  137,1 % ||  145,9 % ||  156,7 % ||  169,4 % ||
|-
| 2000 йылға||  92,3 % ||  89,0 % ||  90,2 % ||  85,4 % ||  90,9 % ||  100,0 % ||  105,1 % ||  110,0 % ||  118,1 % ||  126,6 % ||  134,7 % ||  144,6 % ||  156,4 % ||
|-
| 2007йылға ||  59,0 % ||  56,9 % ||  57,7 % ||  54,6 % ||  58,1 % ||  64,0 % ||  67,2 % ||  70,4 % ||  75,5 % ||  81,0 % ||  86,1 % ||  92,5 % ||  100,0 % ||
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;TEXT-ALIGN: left&quot; | '''Индекс-дефлятор'''
|-
| үткән йылға || style=&quot;TEXT-ALIGN: center&quot; | — ||  145,8 % ||  115,1 % ||  118,5 % ||  172,4 % ||  137,7 % ||  116,5 % ||  115,7 % ||  114,0 % ||  120,1 % ||  119,2 % ||  115,8 % ||  113,5 % ||
|-
| 1995 йылға ||  100,0 % ||  145,8 % ||  167,8 % ||  198,9 % ||  342,8 % ||  472,0 % ||  549,8 % ||  635,9 % ||  724,7 % ||  870,3 % ||  1037,5 % ||  1200,9 % ||  1363,2 % ||
|-
| 2000 йылға ||  21,2 % ||  30,9 % ||  35,5 % ||  42,1 % ||  72,6 % ||  100,0 % ||  116,4 % ||  134,6 % ||  153,4 % ||  184,2 % ||  219,6 % ||  254,2 % ||  288,6 % ||
|-
| 2007 йылға ||  7,3 % ||  10,7 % ||  12,3 % ||  14,6 % ||  25,1 % ||  34,6 % ||  40,3 % ||  46,6 % ||  53,2 % ||  63,8 % ||  76,1 % ||  88,1 % ||  100,0 % ||
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;TEXT-ALIGN: left&quot; | '''Инфляция в 2007 году &lt;sup&gt;[**]&lt;/sup&gt;'''
|-
| йыл буйынса || style=&quot;TEXT-ALIGN: center&quot; | — ||  1263,2 % ||  835,0 % ||  712,6 % ||  585,5 % ||  297,7 % ||  188,8 % ||  147,9 % ||  114,4 % ||  88,1 % ||  56,6 % ||  31,4 % ||  13,5 % ||
|}
 [[Файл:Real gdp rus.PNG|right|thumb|610px| РФ ЭТП үҙгәреү графигы ]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://bea.gov/ Бюро экономического анализа США]
* [https://web.archive.org/web/20091206172851/http://www.gks.ru/wps/PA_1_0_S5/Documents/jsp/Detail_default.jsp?category=1112178611292&amp;elementId=1136985873391 Статистический сборник «Международные сопоставления валового внутреннего продукта»] на сайте [[Росстат]]а
* [http://gtmarket.ru/ratings/rating-countries-gdp/rating-countries-gdp-info Статистика ВВП по разным странам]
* [http://gtmarket.ru/news/state/2007/12/21/1524 Окончательные результаты международных сопоставлений ВВП по странам мира по данным за 2005 г. (Публикация декабрь 2007)]
[[Категория:иҡтисад]]
[[Категория:Иҡтисад терминдары]]</text>
      <sha1>rmgizp0ymyxvy5cfeu9e85y16zn7q1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68264</id>
    <revision>
      <id>1305695</id>
      <parentid>1305513</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T15:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39079" sha1="06opr4t8ly970f04i69ge11i0xavcsl" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (төп исеме [[Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы]]; 1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Усманов Юнир Барый улы (1931—2.08.2012), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри  белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946), хеҙмәт ветераны. 1999—2003 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), матбуғат ветераны, уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>06opr4t8ly970f04i69ge11i0xavcsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68326</id>
    <revision>
      <id>1305694</id>
      <parentid>1305554</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T14:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29382" sha1="4aigjzx3dsmmlymwon3mt12hvrfj99k" xml:space="preserve">'''18 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 261-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Электрон китап көнө.
** Бамбук көнө.
** [[Һут]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бейеү]] көнө.
** Беренсе мөхәббәт көнө.
** Гимнастика көнө.
** [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Дуҫлыҡ|дуҫлығы]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Фарсы әҙәбиәте]] әҙәбиәте һәм шиғриәте көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Әсәләр көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Совет гвардияһының тыуған көнө.
* {{Флагификация|Хорватия}}: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Милли [[музыка]] көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: [[Астрономия]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хәрби-һауа көстәренең тыуған көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Халыҡты социаль яҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Секретарҙар көнө (сентябрҙең өсөнсө йомаһы).

}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1793 йыл]]: [[Вашингтон]]да Капитолий төҙөлөшө башлана.з
* [[1810 йыл]]: [[Чили]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1851 йыл]]: «Нью-Йорк таймс» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә.
* [[1898 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Бура]] ауылында мәктәп асыла. 
* [[1918 йыл]]: Хәҙерге [[Одесса]] милли политехник университеты эш башлай.  
* [[1934 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Милләттәр Лигаһына инә.
* [[1943 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] өлкә гәзит һәм журналдары нәшриәтен (хәҙер «Башҡортостан» нәшриәте) ойоштороу  тураһында ҡарар ҡабул итә. 
* [[1947 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] {{comment|[[Үҙәк разведка идаралығы]]|[[Центральное разведывательное управление]]}} ([[ЦРУ]]) ойошторола.
* [[1954 йыл]]: Кама ГЭС-ы файҙаланыуға тапшырыла.  
* [[1978 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] алдында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ға һәйкәл асыла.
* [[2008 йыл]]: [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]]ның тексын ҡабул итә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Яшин Захарий Михайлович]] (1885—1965), [[Агрономия|агроном]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]- 1938—1961 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1958 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. [[Рәсәй империяһы]]нда, шул иҫәптән илдең Үҙәгендә һәм [[Алыҫ Көнсығыш]]ында 1904—2012 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1935), профессор (1958). Социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1943). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенән. 
* [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1935), почта элемтәһе хеҙмәткәре. 1955—1990 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, шул иҫәптән 1964 йылдан — бригадир. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] элемтә мастеры (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[Советтар Союзы]]нда ошо юғары маҡтаулы исемгә лайыҡ булған өс почтальондың береһе. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәржәт Йәнбирҙина]] (1945—9.05.2009), [[шиғриәт|шағир]]. 1973 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы һәм [[Стәрлетамаҡ районы]]ның төрлө предприятие һәм учреждениелары хеҙмәткәре, 1992—1994 йылдарҙа һәм 2000—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]ның Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһының әҙәби консультанты; 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). [[Хәким Ғиләжев]] исемендәге премияның ике тапҡыр лауреаты (2001, 2006).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғирфанов Камил Вәли улы]] (1926—2020), [[Журналистика|журналист]], юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.
* [[Миңлебаев Руфил Ғафар улы]] (1931—20.06.2013), [[Ботаника|ботаник]]-ғалим, [[Экология|эколог]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем [[ботаника]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа [[биология]] факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Родионенко Валентина Александровна]] (1936), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 2006—2026 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2017) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2022) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Горюшин Виктор Сергеевич]] (1946), педагог. Өфө индустриаль-педагогия техникумы һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның колледж уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) һәм почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. 
* [[Тимеркәйев Тимерғәли Мәғҙән улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Шаран районы]] «Шаран» совхозы директоры, 1986 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе, 1998—2018 йылдарҙа «Шаранагрогаз» йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2005) ордендары кавалеры, Шаран районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаҙыбаш]] ауылынан.   
* [[Князева Ольга Александровна]] (1956), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Биохимия һәм генетика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2005 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Кокин Валерий Иванович]] (1956—15.01.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, [[Философия|философ]]-ғалим. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты (2009). Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре.
* [[Нурисламов Борис Шәрифғәли улы]] (1956), педагог, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл район]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2007 йылдан [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы, 2019 йылдан «Башҡортостандың муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Ҡолай]] ауылынан. 
* [[Палютина Зилаира Рияз ҡыҙы]] (1956), [[Филология|филолог]]-ғалим. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның сит телдәр кафедраһы профессоры. Филология фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  
* [[Зырянов Евгений Анатольевич]] (1961), педагог. [[Балаҡатай районы]]ның Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Атанов Михаил Александрович]] (1912—20.01.1978), моторҙар эшләүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1972 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1948 йылдан — цех начальнигы, 1950—1954 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Красный Сулин ҡалаһынан.
* [[Куваев Сергей Иванович]] (1912—26.02.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1952), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Рождественское ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исмәғилева Мәнәүәрә Ғәбделсабир ҡыҙы]] (1927—17.11.1991), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1973), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары  кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Әбүбәкерова Алмабикә Әхмәтсафа ҡыҙы]] (1932), малсы. 1949 йылдан Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге, 1964—1987 йылдарҙа «Красный доброволец» колхозы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] район элемтә бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан.
* [[Мәжитов Ринат Марсель улы]] (1967), [[бейеү]]се. 1988—1990 һәм 1995—2012 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]], 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор бейеү ансамбле солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Костарев Антон Дмитриевич]] (1928—15.08.1985), механизатор. 1958—1975 йылдарҙа [[Бөрө районы]] «Урал»  колхозы тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан.
* [[Сахно Зинаида Андреевна]] (1938—7.02.2008), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]ы, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының 1-се [[музыка]] мәктәбе, артабан [[Башҡорт АССР-ы]] Хор йәмғиәте уҡытыусыһы; 1968 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] рәссамы, бер үк ваҡытта 1978—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы; 1980—1995 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе мәҙәниәт һарайы рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зарипов Баян Ғәйнеғелим улы]] (1943—2011), мелиоратор. 1993—2006 йылдарҙа «Башводмелиорация» берекмәһенең [[Борай районы]] үҙәге [[Борай]] ауылындағы 6-сы ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Шүнәк]] ауылынан.
* [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (1948), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2000-2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2002), [[Чечен Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).
* [[Шакирова Рида Баян ҡыҙы]] (1958), педагог. 1982—2012 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Өсбүлә]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Третьякова Ольга Николаевна]] (1909—19.09.1975), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1948—1963 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1968), профессор (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһынан.
* [[Баскаков Анатолий Михайлович]] (1939—16.10.2010), ғалим-[[Педагогика|педагог]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1986–1994 йылдарҙа хәҙерге [[Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты]]ның педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Почёт ордены]] кавалеры (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Крепостной Йылайыр]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Плечев Владимир Вячеславович]] (1949), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) һәм А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1709 йыл]]: [[Сэмюэл Джонсон]], [[Англия]] тәнҡитсеһе, [[шиғриәт|шағир]].
* [[1819 йыл]]: [[Жан Бернар Леон Фуко]], [[Франция]] [[Физика|физигы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925 йыл]]: [[Ғариф Ахунов]], [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783 йыл]]: [[Леонард Эйлер]], [[Германия]] [[Математик|математигы]].
* [[1911 йыл]]: [[Пётр Аркадьевич Столыпин]], [[Рәсәй империяһы]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1964 йыл]]: [[Шон «Джон» О’Кейси]], [[Ирландия]] драматургы.
* [[2002 йыл]]: [[Рәфил Нәбиуллин]], [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәйҙең атҡаҙанған]] (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] артисы (1989).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И18]]
[[Категория:18 сентябрь]]</text>
      <sha1>4aigjzx3dsmmlymwon3mt12hvrfj99k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71741</id>
    <revision>
      <id>1305707</id>
      <parentid>1301505</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T17:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48062" sha1="byp2zmbmixenryo374fcahc3jpbe5e3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мәмлиева Суфия Хәлиулла ҡыҙы]] (1916—1991), [[китапхана]]сы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] башҡорт бүлегенең элекке китапханасыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кулиненко Леонид Петрович]] (1931—1988), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Ваһапов Юнир Ғәфур улы]] (1936—2014), [[Тау эше|тау инженеры]]. «Природа в кубаире &quot;Урал батыр&quot;»  китабының авторы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Хәмиҙуллин Әхмәт Хәмит улы]] (1946), эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Хәйбулла районының эске эштәр бүлегенең элекке начальнигы, милиция подполковнигы. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. 
* [[Ғөбәйҙуллин Исмәғил Миңлехәйҙәр улы]] (1951), табип-ғалим, 1975—1985 йылдарҙа [[Октябрь районы (Өфө)|Өфө ҡалаһы Октябрь район]] советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм Балалар поликлиникаһы мөдире; 21-се дауахананың баш табиб урынбаҫары, Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы һәм 1-се республика психиатрия дауаханаһының баш табибы урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Хәлиуллин Рәмил Шәриф улы]] (1956—2019), [[ветеринария|ветеринария табибы]]. 1990—2013 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән]] ветеринария станцияһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Сәлимов Ғәлим Булат улы]] (1961), [[Баймаҡ районы]]ның Ленин исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы, РФ агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре. 
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>byp2zmbmixenryo374fcahc3jpbe5e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иркутск өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94819</id>
    <revision>
      <id>1305711</id>
      <parentid>1241230</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T21:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>10512</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Халҡы */ . (Әһәмиәте әҙ булған үҙгәртеү)</comment>
      <origin>1305711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8784" sha1="6sraw0lmewwf0j8rf7dm0tvsy28mjry" xml:space="preserve">{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Иркутск өлкәһе
|FSFlag=[[Файл:Flag of Irkutsk Oblast.svg|160px|Иркутск өлкәһе флагы]]	
|FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|100px|Иркутск өлкәһе гербы]]
|FlagLnk=Иркутск өлкәһе флагы
|CoALnk=Иркутск өлкәһе гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia - Irkutsk Oblast.svg|350px|Иркутск өлкәһе]]
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Иркутск]]
|AreaRnk    = 5-се
|TotArea    = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Иркутская область}}}}
|WaterPrcnt = 2,9
|PopRnk     = 21-се
|PopQty     = {{ Население | Иркутская область | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Иркутская область | г }}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население | Иркутская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Иркутская область}}) round 2 }} кеше
|GDP        = {{ВРП|38}}
|GDPCtDate  = {{ВРП|Дата}}
|GDP(PPP)   = {{ВРП НДН|38}}
|GDPRnk     = 19-сы
|FedDistrNm = [[Себер федераль округы|Себер]]
|EcRegNm    = Көнсығыш Себер
|CadNo      = 38
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Ерощенко Сергей Владимирович&lt;br /&gt;(2015 йылдан алып вазифаны ваҡытлыса башҡарыусы)
|ViceTtl    = Беренсе урынбаҫар
|ViceNm     = {{s|Виктор Игнатенко}}, {{s|Николай Слободчиков}}
|LegislTtl  = Ҡанундар сығарыу йыйылышы рәйесе
|LegislNm   = Брилка Сергей Фатеевич
}}
'''Иркутск өлкәһе''' (''Байкал буйы'', ''Ангара буйы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Себер федераль округы]] составына инә. Административ үҙәк — [[Иркутск]] ҡалаһы.

Майҙаны — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Иркутская область}}}} км² ({{ #expr: ({{ПлощадьРегионы|Иркутская область}} * 100 / {{ПлощадьРегионы|Российская Федерация}}) round 2 }} % территории России). Халҡы — {{formatnum:{{ Население | Иркутская область | ч }}}} кеше ({{ Население | Иркутская область | г }}).

Иркутск өлкәһе көнбайышта [[Красноярск крайы]], төньяҡ-көнсығышта [[Саха Республикаһы]], көнсығышта [[Байкал аръяғы крайы]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Бүрәт Республикаһы]], көньяҡ-көнбайышта [[Тыва Республикаһы]] менән сиктәш.

== Тарих ==

1937 йылдың 26 сентябрендә Көнсығыш Себер өлкәһен Иркутск һәм Чита өлкәләренә бүлеү менән барлыҡҡа килә.

2005 йылдың 11 октябрендә Иркутск өлкәһе һәм Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округы парламенттары яңы субъект барлыҡҡа килеүе тураһында РФ президентына мөрәжәғәт ҡабул итәләр. Был берләшеүгә төрлө ҡараш була. 2006 йылдың яҙында Монголдарҙың бөтә донъя ассоциацияһы президенты Дашийн Бямбасурэн берләшеү планына ҡаршы булыуын һәм бүрәт-монгол халҡының милли дәүләтселегенә хоҡуғын һанға һуҡмауына РФ президенты [[Владимир Путин]]ға протест белдерә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://e-baikal.ru/news?record_id=6299|title=Всемирная ассоциация монголов выступила в защиту Усть-Орды|author= |date=2006-03-09|work= |publisher=E-baikal|accessdate=2015-03-25 |lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/656398|title=Монголы выступили против слияния российских регионов|author=Терентьева А.|date=2006-03-10|work= |publisher=Коммерсантъ|accessdate=2015-03-25 |lang=}}&lt;/ref&gt;. 2006 йылдың 16 апрелендә берләшеү буйынса референдум уҙа, уның һөҙөмтәләре буйынса Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округы 2008 йылдың 1 ғинуарында Иркутск өлкәһе составына инә.

[[Файл:Map Irkutsk gub.png|thumb|350px|[[Рәсәй империяһы]]ның Иркутск губернаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Иркутск өлкәһе территориялары]]

== Халҡы ==
Росстат мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе '''{{ Население | Иркутская область | фс }}''' кеше ({{ Население | Иркутская область | г }}). Халыҡ тығыҙлығы — '''{{ #expr: ({{ Население | Иркутская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Иркутская область}}) round 2 }}''' кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Иркутская область | г }}).

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы: 88 % урыҫтар, 3,2 % бүрәттәр, 1,27 % украиндар, 0,94 % татарҙар, 0,33 % белорустар, 0,27 % әрмәндәр, 0,22 % әзербайжандар. Шулай уҡ өлкәлә сахалар, тывалар, эвенкылар, тофалар, хакастар һәм башҡалар йәшәй.

Иркутск өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 3893, [[2002 йыл]]да — 2451 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда — 1637 бар&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm  &lt;/nowiki&gt;.

Итоги ВПН2010. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство / НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЛАДЕНИЮ РУССКИМ ЯЗЫКОМ ПО СУБЪЕКТАМ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{nobr|Распутин В.Г.}} Сибирь, Сибирь… // Артиздат — Иркутск, 2000.
* {{nobr|Polunina N.M., Korobov S.A., Sutton J.M., Korobova G.W.}} Her Majesty — Queen of Siberia // Издательство Коробова. — Иркутск, 2008.

== Һылтанмалар ==
* [http://Иркутск.рф/ Официальный портал Иркутской области]
* [http://www.irk.gov.ru/ Официальный сайт Законодательного собрания Иркутской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322174841/http://www.irk.gov.ru/ |date=2015-03-22 }}
* [http://irkutsk.news-city.info/docs/ Законодательство Иркутской области]
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=38 Иркутская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014145949/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=38 |date=2008-10-14 }}
* [http://irkipedia.ru Энциклопедия Иркутской области]
* [http://pribaikal.ru/towns-district.html Иркутская область: города и районы]
* [http://www.liveroads.ru/index.php?id=text&amp;show=perechen_irkut_obl Перечень объектов исторического и культурного наследия федерального (общероссийского) значения Иркутской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920165154/http://liveroads.ru/index.php?id=text&amp;show=perechen_irkut_obl |date=2012-09-20 }}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Иркутск өлкәһе|*]]</text>
      <sha1>6sraw0lmewwf0j8rf7dm0tvsy28mjry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кучер Надежда Анатольевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118775</id>
    <revision>
      <id>1305714</id>
      <parentid>1225152</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T00:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5771" sha1="d8002iw6vx43w0iypnnqa3liktjfcs3" xml:space="preserve">{{Музыкант  
 |Имя             = Надежда Кучер
 |Оригинал имени =
 |Изображение = Надежда Кучер Фотограф Геннадий Авраменко.jpg
 |Ширина          = 250 px
 |Описание изображения = 
 |Полное имя      = Надежда Анатольевна Кучер
 |Дата рождения   = 18.05.1983
 |Место рождения  = [[СССР]], [[Минск]] ҡалаһы 
 |Дата смерти     = 
 |Место смерти    = 
 |Страна          = {{BLR}}
 |Профессии       = 
 |Певческий голос = сопрано
 |Инструменты     = 
 |Жанры           =
 |Псевдонимы      = 
 |Коллективы      = 
 |Сотрудничество  = 
 |Лейблы          = 
 |Награды         = 
 |Викисклад       = 
 |Сайт            = 
}}
'''Кучер Надежда Анатольевна''' ([[18 май]] [[1983 йыл]]) — [[Беларусь|беларус]] һәм [[Рәсәй]] опера йырсыһы.

== Биографияһы ==
Надежда Анатольевна Кучер 1983 йылдың 18 майында [[Минск]] ҡалаһында тыуған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{кол}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=i34LoLY3wm4  «Радзіма, мая дарагая!» Солистка Надежда Кучер. Минск, хор «Кантилена»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=69E9vKVTNf8  Солистка Надежда Кучер. Минск, хор «Кантилена»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=u-sDdF7dzFc  Штраус. Весенний вальс. Солистки Надежда Кучер и Ольга Кирикова. Запись 2000 г.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=93v0wzfAzds  Верди. Ария Джильды. Рахманинов. Ария Франчески. СПБ консерватория. Гос. экзамен 2011 г. Исп. Кучер Надежда]
* [https://www.youtube.com/watch?v=UUDkz-GUF3E  Tchaikovsky Competition]
* [https://www.youtube.com/watch?v=UUvMcCXlLuw Гергий Свиридов. Любовь святая. Исполняет Надежда Кучер]
* [https://www.youtube.com/watch?v=FuPf4N9oF8M|Выступление на конкурсе в Голландии. 2012 г.]
* [http://www.openspace.ru/photogallery/37387/353009/?attempt=1 Надежда Кучер в опере Medeameterial]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://m.biobiochile.cl/notas/2014/06/02/solida-produccion-para-una-joya-del-belcanto-italiano.shtml{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* http://www.lun.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2014-06-03&amp;PaginaId=35&amp;bodyid=0
{{конец кол}}

== Репертуар ==
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;center&gt;'''ОПЕРЫ'''&lt;/center&gt;
# '''В. Беллини''', «Пуритане» (Эльвира)
# '''Ж. Бизе''', «Иван Грозный» (Мария)
# '''Дж. Верди''', «Травиата» (Виолетта)
# '''Дж. Верди''', «Бал-Маскарад» (Оскар)
# '''Дж. Верди''', &quot;Риголетто&quot; (Джильда)
# '''Ж. Ф. Галеви''', «Жидовка» (Принцесса Евдоксия)
# '''М. И. Глинка''', «Жизнь за царя» (Антонида)
# '''М. Глинка''', &quot;Руслан и Людмила&quot; (Людмила)
# '''Г. Доницетти''', «Лючия ди Ламмермур» (Лючия)
# '''П. Дюсапен''', «Medeamaterial» (Медея)
# '''Н. А. Мартынов''', «Вишнёвый сад» (Раневская)
# '''Ж. Массне''', «Золушка» (Фея)
# '''В. А. Моцарт''', «Волшебная флейта» (Царица ночи)
# '''В. А. Моцарт''', «Свадьба Фигаро» (Графиня)
# '''Ж. Оффенбах''', «Сказки Гоффманна» (Олимпия)
# '''Г. Пёрселл''', «Королева индейцев» (Донья Исабель)
# '''Дж. Пуччини''', «Богема» (Мюзетта)
# '''Н. А. Римский-Корсаков''', «Царская невеста» (Марфа)
# '''Дж. Россини''', «Вильгельм Телль» (Матильда)
# '''Дж. Россини''', «Танкред» (Аменаида)
{{столбец}}
&lt;center&gt;'''КАНТАТНО-ОРАТОРИАЛЬНЫЕ ЖАНРЫ'''&lt;/center&gt;
# '''И. С. Бах''', Магнификат (сопрано)
# '''Л. В. Бетховен''', «Христос на Масличной горе» (Серафим)
# '''И. Брамс''', Немецкий реквием (сопрано)
# '''Дж. Верди''', Реквием (сопрано)
# '''Й. Гайдн''', «Сотворение мира» (Gabriel)&lt;ref&gt;[http://www.philharmonia.spb.ru/afisha/61537/ Афиша на сайте Санкт-Петербургской филармонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514181120/https://www.philharmonia.spb.ru/afisha/61537/ |date=2019-05-14 }}&lt;/ref&gt;
# '''Г. Ф. Гендель''', Dixit Dominus (сопрано)
# '''Г. Малер''', Симфония n.4 (сопрано)
# '''В. А. Моцарт''', Реквием (сопрано)
# '''К. Орф''', Кармина Бурана (сопрано)
# '''И. Стравинский''', «Свадебка» (сопрано)
{{столбцы/конец}}


[[Категория:Йырсылар]]
[[Категория:Опера йырсылары]]</text>
      <sha1>d8002iw6vx43w0iypnnqa3liktjfcs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BRU</title>
    <ns>10</ns>
    <id>120963</id>
    <revision>
      <id>1305692</id>
      <parentid>688806</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T13:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="89ezhdkf0d1dfdvzsby9hw0u5mo0xgm" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Бруней}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>89ezhdkf0d1dfdvzsby9hw0u5mo0xgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козлов Борис Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124457</id>
    <revision>
      <id>1305712</id>
      <parentid>915677</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T21:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="0o64w35238efkc5fcaq1nelrxdiejgf" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Козлов Борис Сергеевич
|Төп исеме = 
|Рәсеме = КОЗЛОВ БОРИС СЕРГЕЕВИЧ.jpg
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = Козлов Борис Сергеевич
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 9.11.1931
|Тыуған урыны = [[Тверь өлкәһе|Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһе]] Сонковский районы Небарово ауылы 
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]]
|Гражданлығы = [[СССР]]
|Эшмәкәрлек төрө = шағир, сатирик
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = шиғриәт
|Жанр = шиғырҙар
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}

'''Козлов Борис Сергеевич''' ([[9 ноябрь]] [[1931 йыл]] — [[13 декабрь]] [[2008 йыл]]) — шағир, сатирик. [[1982 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]], [[1991 йыл]]дан — [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Борис Сергеевич Козлов 1931 йылдың 9 ноябрендә Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһенең Сонковский районы Небарово ауылында тыуған, тимер юл эшсеһенең улы. Ярославль тимер юлсылар училищеһын тамамлаған. Паровоз машинисы ярҙамсыһы була. 1951—1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, алыҫ авиацияның һауа атыусыһы була. Оҙаҡ йылдар буйы «Ростсельмаш» заводында эшләй. [[1979 йыл]]да Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһына эшкә күсә. Ул «Ростов трудится — Ростов улыбается» сатира һәм юмор фестиваленә нигеҙ һалыусы һәм ойоштороусыһы була.

«Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән, «Вечерний Ростов» гәзите премияһы менән дә бүләкләнгән.

Борис Сергеевич Козлов 2008 йылдың 13 декабрендә вафат була, [[Дондағы Ростов]]тың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==

Шиғырҙар яҙыу менән Борис Козлов йәш сағында уҡ мауыға башлай. Тәүге баҫмаһы — «Звезда» журналында ([[1962 йыл]]). «Ростсельмашта» эшләгән сағында ул завод әҙәби ойошмаһына йөрөй, [[Мәскәү]]ҙә үткәрелгән 1-се Бөтә Союз йәш сатириктары һәм юморсылары семинар-кәңәшмәһендә ҡатнаша. Б. Козловтың тәүге «По малой дозе в стихах и прозе» әҫәрҙәр йыйынтығы [[1982 йыл]]да донъя күрә.

«[[Дон]]», «Звезда», «Клуб и художественная самодеятельность», «Крокодил», «[[Москва]]», «[[Нева]]», «Кубань», «Огонек» журналдарында ла әҫәрҙәре баҫыла.

«Литературная газета», «Литературная Россия», «Советская Россия», «Труд» гәзиттәрендә уның шиғырҙары нәшер ителә.

Уның ҡайһы бер эпиграммалары «Септемврийска правда» болгар гәзитендә баҫылып сыға.

Борис Сергеевич Козлов — күп кенә өлкә әҙәби премиялары лауреаты.

Һуңғы йылдарҙа ул «Солянка» юмор журналын нәшер итә (уның тәүге һандары «Окрошка» исеме аҫтында сыға).

== Б. С. Козлов әҫәрҙәре ==
'''Айырым баҫмалары'''

* По малой дозе в стихах и прозе. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1982.

* Смеху подобно. — Ростов-н/Д: Ростиздат 1986.

* Проявляя негативы. — Ростов-н/Д: Ростиздат 1991.

* Смехопилорама. — Ростов-н/Д: издательский дом БиС, 2008.

== Б. С. Козловтың тормошо һәм ижады тураһында ==

* Юдин Л.: О стихах в сб. «Четвертая смена»// Дон, 1979, № 1. — С.183.

== Әҙәбиәт ==
* Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

== Һылтанмалар ==
* [http://rrosrp.ru/texts/kozlov-boris-sergeevich/ Козлов Борис Сергеевич]
* [http://donlib.ru/memorable-dates/2011/11/7/kozlov-boris-sergeevich.html Козлов Борис Сергеевич]
* [http://www.biografija.ru/biography/kozlov-boris-sergeevich.htm Козлов Борис Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219184324/http://www.biografija.ru/biography/kozlov-boris-sergeevich.htm |date=2017-12-19 }}
* [http://enc-dic.com/word/k/Kozlov-boris-sergeevich-29521.html Козлов, Борис Сергеевич]
* [http://slovariki.org/bolsaa-biograficeskaa-enciklopedia/59716 Козлов, Борис Сергеевич]

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Дондағы Ростов]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]</text>
      <sha1>0o64w35238efkc5fcaq1nelrxdiejgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Тбилиси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152926</id>
    <revision>
      <id>1305698</id>
      <parentid>1300371</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T16:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8699" sha1="6ox9x2i3psndwok4ibujrzk1he5u6lu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҫке Тбилиси''' ({{Lang-ka|ძველი თბილისი}}) — административ район — [[Тбилиси|Тбилисиның]] тарихи үҙәге.

Ул ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төрлө сығанаҡтарҙа район сиге төрлөсә күрһәтелә — [[XII быуат]]та Тифлис биләмәһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tbilisi.iwan.ru/Gorod.html|title=Архивированная копия|accessdate=2008-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830142629/http://www.tbilisi.iwan.ru/Gorod.html|archivedate=2007-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830142629/http://www.tbilisi.iwan.ru/Gorod.html |date=2007-08-30 }}&lt;/ref&gt;, боронғо ҡәлғә диуары сиктәрендә ҡала биләмәһе, төньяҡтан Куранан Сололак һыртына тиклем, көкөрт мунсаларын (Абанотубани) һәм көньяҡтан Харпугины индереп, Пушкин-Бараташвили урамдары линияһындағы биләмә, Грузияның Рәсәйгә ҡушылғанға (1801) тиклемге биләмәһе.

Был районда урамдар кәкере, тар, биналар [[Урта быуаттар|урта быуат]] төҙөлөшө һыҙаттарын һаҡлаған.

Иҫке Тбилиси ҡалаһында архитектура һәйкәлдәре туплаған, хатта V быуат йорто ла бар, әммә [[XIX быуат]]&lt;nowiki/&gt;та төҙөлгән биналар күберәк. Район биләмәһендә [[XVI быуат|XVI]]—[[XVII быуат|XVII быуаттарҙа]] өҫтәп төҙөлгән Нарикала цитаделе емереклектәре, түбәнге ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары&lt;ref&gt;[http://kartli.info/?p=651 Остатки стен нижней крепости]&lt;/ref&gt;, боронғо [[Анчисхати сиркәүе]] (VI быуат) һәм Метехи (яҡынса V быуат), Сиони кафедраль соборы (VI быуат) һәм батша Ростом мунсалары (XVII быуат) урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларының ҡайһы берҙәре Бөтә донъя һәйкәлдәр фондының һаҡ исемлегенә индерелгән.

== Тарихы ==
«Боронғо Тбилиси» һүҙбәйләнеше телдә элек-электән ҡаланың тарихи өлөшөн билдәләү өсөн ҡулланылһа ла, был исемдәге административ район [[2007 йыл]]да ғына ойошторола&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/society/742649.html «Старый Тбилиси» будет выделен в отдельный административно-территориальный район столицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612154509/https://regnum.ru/news/society/742649.html |date=2018-06-12 }} Информационный портал Соотечественник&lt;/ref&gt; һәм элек баш ҡаланың башҡа райондары составына индерелгән дүрт административ-территориаль район — Мтацминда-Крцаниси, Исани-Самгори, Дидубе-Чугурети һәм Ваке-Сабурталоның урамдары һәм кварталдарынан барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.newsgeorgia.ru/geo1/20070105/41863514.html Вице-мэр Тбилиси представил глав администраций новых районов столицы]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Иҫке ҡала борондан Кура йылғаһынан Сололак һыртына тиклемге арала ҡәлғә диуары менән уратып алына. Тәүге стеналарҙы Дачи батша (499—514) һалдырта. Ул күп тапҡырҙар емертелә һәм ҡайтанан тергеҙелә. Батшалар төҙөгән ҡеүәтле диуар Ростом батша (XVII быуат) бик ҡеүәтле диуар һалдыра, уның бейеклеге 4-5 сажен, ҡалынлығы яҡынса 2,5 [[аршын]] була. Стеналарҙа һигеҙ ҡапҡа уйыла — Сеидабад, Ганжа (Эриван), Ҡәлғә, Сололак, Коджор, Картлий, Дигом, Курск. Стеналар 1820—1840 йылдарҙа һүтелә&lt;ref&gt;Иосселиани П. Описание древностей города Тифлиса. — 1866&lt;/ref&gt;

Ҡала 1795 йылда [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға-Мөхәмәд-шах]] баҫып алған ваҡытта бик ныҡ талана.

Ҡаланы реконструкциялау планын А. С. Грибоедов төҙөй.

XX быуат башына ҡала халҡының күпселек өлөшө сауҙа менән шөғөлләнгән әрмәндәрҙән (40%-ҡа тиклем) тора, халыҡтың дүрттән бер өлөшөн ауылда йәшәгән грузиндар, тағы ла дүрттән бер өлөшөн чиновниктар һәм хәрби вазифалар биләгән урыҫтар тәшкил итә, уларҙан тыш бында фарсы, татар, немец, йәһүдтәр һәм башҡа милләт вәкилдәре лә йәшәй.

== Районды реконструкциялау ==
Социализи заманында ҡайһы бер урамдар һәм майҙандар киңәйтелә, күперҙәр төҙөлә, мөһим транспорт объекттары янында бер ниндәй планһыҙ төҙөлгән объектар һүтелә, Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары (шииттар мәсете, каруан-һарайҙар) юҡҡа сығарыла.

1960-сы йылдарҙан Иҫке ҡала архитектор Ш. Кавлашвили етәкселегендәге план буйынса реконструкциялана&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2120/ Журнал «Вокруг света» / Октябрь 1983 / «…внутри драгоценного круга»]&lt;/ref&gt;.

Реконструкциялауҙың беренсе этабы 1980 йылда «Тбилисоба» байрамы менән тамамлана&lt;ref&gt;[https://tbilisi.media/tbilisi-week/38863-moya-zhizn-v-arhitekture-tbilisi/ Моя жизнь — в архитектуре Тбилиси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302205451/https://tbilisi.media/tbilisi-week/38863-moya-zhizn-v-arhitekture-tbilisi/ |date=2021-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Ҡаланы реконструкциялау пландары артабан да ҡабул ителеп ғәмәлгә ашырыла&lt;ref&gt;[http://novost.ge/2010/06/24/novaya-zhizn-starogo-tbilisi/ Новая жизнь старого Тбилиси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709154858/http://novost.ge/2010/06/24/novaya-zhizn-starogo-tbilisi/ |date=2018-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{|
|
{|
|[[Файл:Tiflis,_Tatar_square_and_bazaar_(A).jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс]]
|-
|&lt;div class=&quot;gallerytext&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{|
|[[Файл:Maidan,_place_du_Bazar,_a_Tiflis_(A).jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс]]
|-
|&lt;div class=&quot;gallerytext&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{|
|[[Файл:Old_Tbilisi_001.jpg|альт=|граница|центр|180x180пкс]]
|-
|&lt;div class=&quot;gallerytext&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{|
|[[Файл:Tbilisi,_Altstadt.jpg|альт=|граница|центр|240x240пкс]]
|-
|&lt;div class=&quot;gallerytext&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110721025925/http://www.oldtbilisi.gov.ge/ Райондың рәсми сайты]
[[Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тбилисиҙың географияһы]]
[[Категория:Тбилисиҙың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>6ox9x2i3psndwok4ibujrzk1he5u6lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвяк Лидия Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159006</id>
    <revision>
      <id>1305720</id>
      <parentid>1216062</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T04:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23762" sha1="0bdfuohham3hp79h5t2i925tuhczhpm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Литвяк Лидия Владимировна''' ({{Тыуған көнө|18|8|1921}}[2] — {{Үлгән көнө|1|8|1943}}), СССР-ҙың хәрби осоусыһы, истребитель, авиация звеноһы командиры, гвардия кесе лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1990). ВЛКСМ ағзаһы. Үлгәндән һуң 1943 йылда лейтенант, 1990 йылда өлкән лейтенант дәрәжәһе бирелә&lt;ref&gt;Литвяк/ С. Ю. Щукарев//Большая российская энциклопедия: [в 35 т.]/ гл. ред. Ю. С. Осипов.— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Большая российская энциклопедия, 2004—2017.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лидия (Лилия)  Владимировна Литвяк 1921 йылдың 18 авгусында  [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

14 йәшенән аэроклубта  шөғөлләнә. 15 йәшендә  инде ул үҙ аллы тәүге осошон яһай.  [[Херсон]] авиация осоусылар мәктәбенән һуң  Калинин аэроклубында   эшләй. 45 осоусы әҙерләй.

1941 йылдың октябрендә Мәскәү Коминтерно хәрби комиссариаты тарафынан армияға  саҡырыла. [[1942 йыл]]да 586-сы  истребителдәр авиацияһы полкына, «[[Ҡатын-ҡыҙ авиаполктың|ҡатын-ҡыҙ авиаполк]]ына» алына.  ЯК-1 истребителен үҙләштерә. Беренсе  хәрби осошон   [[Һарытау]] күгендә яһай. 1942 йылдың авгусында төркөмдә  немец [[88. Ю. Юнкерс|Ю.-88]] бомбардировщигын бәреп төшөрә.   Сентябрҙә 437-се истребитель авиация полкына күсерелә (287-се  истребителдәр авиацияһы дивизияһы, 8-се һауа армияһы, Көньяҡ-Көнсығыш фронт).

[[14 сентябрь|14 сентябрҙә]] икенсе  хәрби осошонда  [[Волгоград|Сталинград]] өҫтөндәге Ю-88 бомбардировщигын  һәм Me-109 истребителен бәреп төшөрә. Me-109  осоусыһы немец бароны, һауала 30 еңеү яулаған, Рыцарь тәреһе кавалеры [[:en:Hans Fuß|лейтенант Ганс Фусс]] булған.  [[27 сентябрь|27 сентябрҙә]] 30 метрлыҡ дистанциянан  һауа һуғышында  Ю-88 истребителен бәреп төшөрә. Һуңынан  Раиса Викторовна Беляева менән парҙа   Me-109 самолетын бәреп төшөрә.

Был ваҡытта Лидияның самолетының капотында уның һорауы буйынса аҡ ләлә сәскәһе төшөрөлә, һәм Литвяк  «Сталинградтың аҡ ләләһе» ҡушаматы ала, һәм «Лилия»  уның радио саҡырыуы була.

Тиҙҙән уны  9-сы гвардия истребителдәр авиация полкына күсерәләр. Полкта хеҙмәт итеү осоронда  1942 йылдың декабрь аҙағында Литвяк үҙенең аэродромынан алыҫ түгел Do-217 бомбардировщигын юҡ итә.  [[1942 йыл]] аҙағында ул  296-сы истребителдәр авиацияһы полкына күсерелә.

[[1943 йыл]]дың [[11 февраль|11 февралендә]] һауа һуғышында 2  дошман самолетын бәреп төшөрә — шәхсән Ю-88 самолетын һәм төркөмдә 190 FW. Тиҙҙән һуғыштарҙың береһендә Литвяк самолеты бәреп төшөрөлә, һәм ул дошман биләгән  ергә ултырырға мәжбүр була. Немец һалдаттары уны әсирлеккә алырға маташып ҡарайҙар, әммә бер осоусы-штурмлаусы уға ярҙамға килә: пулемет уты аҫтында немецтарҙы ергә ятырға  мәжбүр итә, ә үҙе ергә ултыра һәм Литвякты бортына ала.

1943 йылдың [[23 февраль|23 февралендә]]  Лидия Литвяк үҙенең беренсе хәрби наградаһын  — [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ала.

[[22 март]]та [[Дондағы Ростов]] районында немец бомбардировкаһы төркөмөн эләктереү өсөн ҡатнаша. Һуғыш барышында ул бер самолетты бәреп төшөрә. Me-109 алтылыһын һиҙеп ҡалып, улар менән тигеҙ булмаған алышҡа инә, шуның менән   иптәштәренә хәрби бурысты үтәргә мөмкинлек бирә. Һуғыш барышында ҡаты яралана, әммә зыян күргән самолетты аэродромға килтереп еткерә.

Дауаланып бөтөү өсөн йортона ҡайтарыла, әммә бер аҙнанан һуң полкта була.

1943 йылдың 5 майында бомбардировщиктар оҙатыуы аҫтында  оса, алыш барышында дошман истребителен бәреп төшөрә, тағы берәүһен 2 көн үткәс юҡ итә.

Май аҙағында Лидия Литвяк,  көслө зенит ышығында бәреп төшөрөргә мөмкин булмаған артиллерия утын корректировкалаусы—дошман аэростатын бәреп төшөрә. Ул дошман тылына үтеп инә һәм ҡояшҡа ҡаршы инеп, төпкөлдән аэростатты бәреп төшөрә. Был еңеүе өсөн [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ала.

1943 йылдың [[21 май]]ында һуғышта Лидия Литвяктың ире [[Советтар Союзы Геройы]] А. Ф. Соломатин һәләк була.

[[15 июнь|15 июндә]]  Лидия Литвяк Ю-88 истребителен бәреп төшөрә, ә һуңынан, немец алтылы истребителдәренең һөжүмен кире ҡағып,  береһен бәреп төшөрә. Ошо алышта еңелсә яралана һәм госпиталгә барыуҙан баш тарта.

18 июлдә немец истребителдәре менән алышта Литвяк һәм уның иң яҡын әхирәте Катя Буданова бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;https://russiainphoto.ru/search/archive/3610/?index{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Литвяк парашют менән ырғый, ә Буданова һәләк була.

1943 йылдың июль аҙағында — август башында Донбассҡа юлды ҡаплап торған  [[Миус]] йылғаһы буйында немец оборонаһын өҙөү буйынса ҡаты һуғыштар бара. Ерҙәге һуғыш һауалағы өҫтөнлөк өсөн һуғыш менән көсөргәнешле алып барыла.  [[1943 йыл]]дың [[1 август|1 авгусында]]  Лидия Литвяк 4 тапҡыр хәрби осош яһай, уның барышында шәхсән дошмандың  ике  самолетын һәм төркөмдә бер самолетын бәреп төшөрә. Дүртенсе осоштан ҡайтмай.

Дивизия командованиеһы Лидия Литвякты Советтар Союзы Геройы исеменә әҙерләй, әммә осоусы немецтаға әсирлеккә төшкән тигән имеш-мимештәр була, һәм тәҡдим итеү кисектерелә  (икенсе версия буйынса, Советтар Союзы Геройы исеменә хәбәрһеҙ юғалғандарҙы тәҡдим итмәйҙәр).

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа полкташтары юғалған осоусыны эҙләүҙәрен дауам итә. Осраҡлы ғына Донецк өлкәһе Шахтёр районының Дмитровка ауылында туғандаш ҡәберлегендә табыла.  Уның кәүҙәһен Кожевня утары янында урындағы малайҙар таба һәм «Билдәһеҙ осоусы» кеүек уны Дмитровка ауылында  1969 йылдың 29 июлендә туғандаш ҡәберлектә ерләйҙәр.

1971 йылда Красный Луч ҡалаһының 1-се мәктәбе эҙәрмәндәре үткәргән эҙләнеүҙәр барышында 1988 йылдың июлендә ерләнгән урынында мәңгеләштерелгән исеме асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.memory-book.com.ua/gallery/albums/22771/images/24758 Электронная Книга Памяти Украины, реестр воинских захоронений, с. Дмитровка Шахтерского района Донецкой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826082004/http://www.memory-book.com.ua/gallery/albums/22771/images/24758 |date=2014-08-26 }}.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылдың 22 ноябрендә СССР оборонаһы министры урынбаҫарының бойороғо менән 1943 йылдың 16 сентябрендәге кадрҙар буйынса Литвяк яҙмышына ҡарата Баш идаралыҡ бойороғоноң 22-се пунктына   үҙгәрештәр индерелә: «1943 йылдың 1 авгусында хәбәрһеҙ юғала тигәнде уҡырға кәрәк: 1943 йылдың 1 авгусында хәрби заданиены үтәгәндә һәләк була».

СССР Президенты [[1990 йыл]]дың  [[5 май]]ында    Литвяк Лидия Владимировнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһындағы указға ҡул ҡуя. [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын йондоҙ»миҙалы]] (№ 11616) һәләк булған героиняның туғандарына һаҡлау өсөн тапшырыла.

== Хеҙмәт юлы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Осор
!Часть
!Еңеүҙәре
|-
|1942
|586-сы истребителдәр авиацияһы полкы (иап)  (ҡатын-ҡыҙҙар ИАП)
| rowspan=&quot;4&quot; |3
|-
|1942 йылдың авгусы
|586-се иап
|-
|1942 йылдың сентябре
|437-иап дивизияның 201-се ИАД
|-
|1942 йылдың сентябре
|287-се иад
|-
|1942
|9-сы гвардия. иап
|3
|-
|1942 — август, 1943 
|296-сы иап (артабан 73-сө  гвардия дивизияһы. иап)
|5
|-
|1943 йылдың 1 авгусы
|73-сө  гвардия. иап
|Яуҙа һәләк була
|}
Бөтә осошо — 168, барлыҡ еңеүҙәре — 12 (төркөмдә 4).

== Һауа һуғышында еңеүҙәре ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Дата
! Бәреп төшөрөлгән самолет тибы
!Еңеү урыны
!Ниндәй самолетта осҡан
!Кем алышта ҡатнаша.
|- 
|1942 йылдың август
|Ю-88 (төркөмө)
| -
|Як-1
|
|- 
|1942 йылдың 13 сентябрендә
|Ю-88
|[[Волгоград|Сталинград]]
|Як-1
|Раиса Беляева
|- 
|1942 йылдың 13 сентябрендә
|Me-109
|Сталинград
|Як-1
|Раиса Беляева
|- 
|1942 йылдың 27 сентябрендә
|Ю-88
|Сталинград
|Як-1
|Данилов ( 287-се иад командиры), Хвостиков (437-се иад командиры), Шутов (комэск  437-се иап), Дранищев, Беляева
|- 
|1942 йылдың 27 сентябрендә
|Me-109 (төркөмдә)
|Сталинград
|Як-1
|Данилов, Хвостиков, Шутов, Дранищев, Беляева
|- 
|1942 декабрь
|Do-217
|Сталинград
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 11 феврале
|Ju-87
| -
|Як-1
|Н. И. Баранов
|- 
|1943 йылдың 11 феврале
|190 FW (төркөмдә)
| -
|Як-1
|Н. И. Баранов
|- 
|1943 йылдың 22 марты
|Ю-88
|Дондағы Ростов
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 22 марты
|Me-109
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 5 майы
|Me-109
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 7 майы
|Me-109
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 31 майы
|Аэростат
| -
|Як-1
|заданиены яңғыҙ башҡара (уның өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены)
|- 
|1943 йылдың 16 июле
|Ю-88
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 16 июле
|Me-109 (төркөмдә)
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 19 июле
|Me-109
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 21 июле
|Me-109
| -
|Як-1
|- 
|1943 йылдың 1 авгусы
|Me-109 (төркөмдә)
| -
|Як-1
|Александр  Евдокимов алып бара
|- 
|1943 йылдың 1 авгусы
|Me-109
| -
|Як-1
|Александр  Евдокимов алып бара
|}

== Наградалары ==

* [[Советтар Союзы Геройы]] ([[5 май]] [[1990 йыл|1990]]).
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] 22.07.1943.
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] 10.01.1943, үлгәндән һуң.
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] 17.02.1943.

== Хәтер ==
[[Файл:Герой_Советского_Союза_Лидия_Литвяк.JPG|мини|Донецк өлкәһенең Шахтер районындағы Дмитровка  ауылында  ҡәберендә мемориаль плита]]

* Красный Луч ҡалаһының  үҙәк скверында Лидия Литвяк һәйкәле тора&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110417042326/http://kl.at.ua/index/0-112 Фан-сайт г. Красный Луч]&lt;/ref&gt;.
* Авиация тарихында һауа һуғышында иң күп еңеү яулаған осоусы-ҡатын-ҡыҙ булараҡ  Гинесстың рекордтар китабына индерелә. 
* Уның исемен [[RahXephon]] анимеһында  ТЕРРА авианосец самолеты йөрөтә
* «Штуромовые ведьмы» анимеһында Саня Литвяк героиняһы өсөн уның фамилияһы ҡулланыла
* 2018 йылда  легендар осоусы тураһында Мәскәүҙә  Новослободский урамының 14/19 йортона  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған,  ул һуғышҡа тиклем шунда йәшәгән.
* 2019 йылдың 21 июлендә Волгоград өлкәһендә Көньяҡ хәрби округының авиация полкы территорияһында уның бюсы асыла&lt;ref&gt;[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12242244@egNews Военнослужащие ЮВО открыли бюсты русским летчицам Великой Отечественной войны на территории полка под Волгоградом / mil.ru]&lt;/ref&gt;.

== Фильмдар ==

* Фильм «Дорогами памяти» 1979, ЦСДФ (РЦСДФ), Режиссёры Е. Андриканис
* «[[Прекрасный полК]]»    документаль фильмдар серияһында4ы беренсе  «Лиля» фильмы  Лидии Литвякҡа арналған, 2014 йыл. Режиссёры А. Капков.
* 2013 йылда   «Истребители» сериалы сыға (реж. А. Мурадов). Фильмда героиня Лидия Литовиченко образы нигеҙендә Лидия Литвяк була  (актриса Е. Вилкова) 
* 2008 йылда  [[аниме]] «Strike Witches» сыға , унда  Саня Литвяк прототибы булып  Лидия тора.
* 2019 йылдың 22 мартында  режиссёр Андрей Шальопа Лидя Литвяк тураһында фильм анонслай&lt;ref&gt;{{Youtube|UP6LAi2E3hg|title=Анонс нового фильма студии «28 панфиловцев»}}&lt;/ref&gt; . Төшөрөүҙәр «28 панфиловсы»  студияһының режиссёры Ким Дружинин менән берлектә планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/11/19/prodiuser-28-panfilovcev-testiruet-novuiu-model-sbora-deneg-dlia-filma.html|title=Продюсер «28 панфиловцев» тестирует новую модель сбора денег для фильма}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* [http://www.az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0003/0291463c Литвяк Лидия Владимировна] // {{Книга:Герои Советского Союза|3}}
* ''Овчинникова Л. П.'' Женщины в солдатских шинелях. — Волгоград: Ниж.-Волж. кн. изд-во, 1987. — 47 с.
* Золотая Звезда москвича. — {{М.}}, 1963.
* Советские асы. — {{М.}}: «Восточный фронт», 1996.
* {{Китап|заглавие=&quot;Soviet Airwomen of the Great Patriotic War - A pictorial history&quot;|год=2013|издательство=Istituto Bibliografico Napoleone, Rome, Italy|isbn=9788875651466|автор=Milanetti, Gian Piero}}
* ''Виноградова Л.'' Защищая Родину. Летчицы Великой Отечественной. — {{М.}}: Азбука-Аттикус, КоЛибри, 2015. — ISBN 978-5-389-09900-5.
* ''Попович М. Л.'' Небесная Диана. // «Военно-исторический журнал». — 1995. — № 3. — С. 86—88.

; Әҙәби әҫәрҙәр

* {{Публикация|книга|автор=[[Кравцова, Наталия Фёдоровна|Кравцова Н. Ф.]]|заглавие=Вернись из полёта|место=М.|издательство=Детская литература|год=1971|страниц=128|тираж=75000|ббк=КАЕ 167|удк=БН-23042018/07}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Кравцова, Наталия Фёдоровна|Кравцова Н. Ф.]]|заглавие=Вернись из полёта|место=М.|издательство=Воениздат|год=1979|страниц=366|тираж=100000|удк=821(470)|ббк=84Р7 Р2}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Кравцова, Наталия Фёдоровна|Кравцова Н. Ф.]]|заглавие=Повести|место=М.|издательство=Советская Россия|год=1990|тираж=50000|ббк=Р2}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Аграновский, Валерий Абрамович|Аграновский В. А.]]|заглавие=Белая лилия|место=М.|издательство=Советская Россия|год=1979|страниц=80|тираж=75000|ббк=А75}}
* «Белая лилия» // В сб.: «Лица: Повести и очерки». — {{М.}}, 1982.

== Һылтанмалар ==

* ''Л. Сепульведа.'' [http://scepsis.ru/library/id_2795.html Белые Розы Сталинграда] // «Скапсис».
* [https://web.archive.org/web/20070629161911/http://www.agniphoto.com/vzor03-10.asp Пётр Власов. Белая Лилия Сталинграда].
* [http://www.mycity.kherson.ua/avtory-ag/skorohod/b-litvyak.html Александр Скороход. Ахтунг! Ахтунг! В небе «белая лилия»!]
* [http://reibert.info/forum/showthread.php?t=145011 Обстоятельства гибели Литвяк]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.airaces.ru/stati/nebesnaya-diana-lidiya-litvyak.html Небесная Диана. Лидия Литвяк].
* [http://net-film.ru/ru/film-8213/?sp=ru&amp;s= Фильм «Дорогами памяти» 1979, ЦСДФ (РЦСДФ), 18 мин. Режиссёр: Андриканис Е.]
* [http://samlib.ru/z/11/2.shtml О воздушных сражениях, любви и смерти гвардии лейтенанта командира звена 73 гвардейского истребительного авиационного полка Лилии Литвяк].
* «Они бежали …на фронт» -[https://web.archive.org/web/20140918005229/http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=52 бывший летчик 73 ГвИАП Радченко Евгений Алексеевич о Литвяк и Будановой].
* [http://sites.google.com/site/muzej2010/belaa-lili Музей Краснолучской гимназии № 1 им. Л. Литвяк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920215852/https://sites.google.com/site/muzej2010/belaa-lili |date=2016-09-20 }}.
* [https://www.youtube.com/watch?v=tXrRzbC6abs Рассказ об истории памятника Л. В. Литвяк].
* [http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/stalingrad_devushki_samolety_636.htm Сталинград, девушки, самолёты].

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ авиаторҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Украинала вафат булғандар]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 августа тыуғандар]]
[[Категория:Осоусылар]]</text>
      <sha1>0bdfuohham3hp79h5t2i925tuhczhpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Листов Константин Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162781</id>
    <revision>
      <id>1305719</id>
      <parentid>1292320</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T04:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11180" sha1="hoin113egrso0fr9v65v8gcdggyywdb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Листов Константин Яковлевич''' ([[19 сентябрь]] [[1900 йыл]] — [[6 октябрь]]  [[1983 йыл]]) — [[СССР]] композиторы, 800-ҙән артыҡ йыр, оперетта, спектаклдәр өсөн музыка авторы {{Sfn|Тищенко А.|1987|с=3}} . Н.А. Рословец &lt;ref&gt;''Lobanova M.'' Nikolaj Andreevič Roslavec und die Kultur seiner Zeit. — Frankfurt am Main, 1997. — S. 91.&lt;/ref&gt; һәм Л.М. Рудольф {{Sfn|Музыкальный энциклопедический словарь|1990}} уҡыусыһы.

== Биографияһы ==
Константин Яковлевич Листов [[1900 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] ( [[2 октябрь]] ) [[Одесса]]ла [[Йәһүдтәр|йәһүд]]  ғаиләһендә тыуған &lt;ref&gt;[http://viknaodessa.od.ua/newspaper/news/?4584 В парке Чаир]&lt;/ref&gt; . Ата-әсәһе цирк артистары булған (атаһы - гимнаст, әсәһе - балерина) һәм йыш ҡына ғаилә бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөгән&lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/ЛИСТОВ_Константин_Яковлевич Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315030257/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-03-15 }}&lt;/ref&gt; . Биш  йәшенән Константин музыкаға өйрәнә ( мандолинала ) һәм аренала үҙе сығыш яһай башлай. Баласаҡтан диңгеҙгә ғашиҡ була; һуңыраҡ ул бик күп йырҙарҙы һәм диңгеҙгә диңгеҙселәргә бағышлай. 

1917 йылда ул [[Волгоград]]тағы Россия музыка йәмғиәтенең музыкаль мәктәбен тамамлай. 

1918-1919 йылдарҙа ул [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] 32-се пулемет полкында хеҙмәт итә, Царицын фронтындағы һуғыштарҙа ҡатнаша ; шул уҡ ваҡытта уның атаһы пулемет полкының хәрби комиссары, әсәһе дауахананың хәрби комиссары була. 

1919 йылда уны 10-сы армияның Революцион хәрби советы етәкселеге менән [[Һарытау]] консерваторияһына И. А. Розенберг һәм Л.М. Рудольфтың фортепиано һәм композиция класы буйынса уҡырға ебәрәләр; консерваторияны [[1922 йыл]]да тамамлай. Шул уҡ ваҡытта Һарытау миниатюралар театрында пианист һәм дирижер булып эшләй. 

1923 йылда ул Мәскәүгә күсә, Бөтә Рәсәй Пролеткульт театрында эшләй, спектаклдәр өсөн музыка яҙа. 1925 йылдан ул «Синяя блуза» театрҙарының береһенең музыкаль директоры булып эшләй. 1934 йылдан - Матбуғат йорто Күҙәтеү театрының музыкаль  етәксеһе һәм дирижеры. Театрҙың бер нисә спектакленә музыка яҙа. 

1930 йылдарҙан Листовтың беренсе класлы композитор булараҡ даны башлана. Ул шулай уҡ оло пианист була, концерттар бирә. 1938 йылдан ул Мәскәү Оперетта театрында дирижёр булып эшләй. 

Һуғыш йылдарында-хәрби-диңгеҙ флоты баш Сәйәси Идараһының музыкаль консультанты. 1983 йылдың 6 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән. 

Бүләсәһе  - Э. Л. Листова, Россия телевидениеһы журналисы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (22.2.1943)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1950)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1973)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены]] (1980)
* Миҙалдар, шул иҫәптән &quot;СССР дәүләт сиген һаҡлауҙа батырлығы өсөн&quot; миҙалы {{Sfn|Тищенко А.|1987|с=55}}

== Ижады ==
Константин Листов радиопостановкаларға һәм спектаклдәргә, «Победный маршрут» кинофильмына (1939) музыка яҙа, төрлө инструменталь оркестр әҫәрҙәр ижад итә. Әммә уның талантының төп йүнәлеше  йыр була.

=== Йырҙары ===
Ғөмүмән алғанда, Константин Листов 800-ҙән артыҡ йыр ижад итә. Улар яҡты көй, эскерһеҙ лиризм менән  айырылып тора. 

1930 йылдарҙа иң популяр йырҙары: 

* «В парке Чаир»,  Павел Арский шиғыры
* «Гренада»,  Михаил Светлов  шиғыры
* «Думка» (уны Сергей Лемешев йырлай)
* «Песня о тачанке»,  Михаил  Рудерман  шиғыры
* «Если любишь»,  Лев    Ошанин  шиғыры

Һуғыш ваҡытында Листов Хәрби-диңгеҙ флотының сәйәси дирекцияһында музыкаль консультант булып эшләй. Ул яҙған йырҙар араһында А.А.Сурковтың шиғырына &quot;В землянке&quot; (1942) йыры популяр була. 

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Литов ғәжәйеп яңы йырҙа ижад итә. 

; Александр Жаров шиғырҙарына

* &quot;Зәңгәр дулкын өҫтөндә&quot;
* &quot;Беҙ сәйәхәткә сыҡтыҡ&quot;
* &quot;Йырла, ҡәҙерлем&quot;

; Георгий Рублев  шиғырҙарына

* «Севастопольский вальс» (1956); 1961 йылда Листов шул уҡ исемдәге оперетта яҙа, унда был вальс булып яңғырай.

=== Оперетталары ===
* «Королева ошиблась» ([[1928 йыл|1928]], Мәскәү)
* «Ледяной дом» ([[1938 йыл|1938]], Мәскәү)
* «Копилка» ([[1939 йыл|1939]], [[Һарытау]])
* «Кораллина» ([[1948 йыл|1948]], [[Екатеринбург|Свердловск]])
* «Мечтатели» ([[1950 йыл|1950]], Мәскәү; яңы редакция: [[Волгоград]], 1971)
* «Аира» ([[1951 йыл|1951]], Мәскәү)
* «Поют сталинградцы» ([[1955 йыл|1955]], [[Волгоград|Сталинград]])
* «Шуми, наш лес» ([[1957 йыл|1957]], [[Петрозаводск]])
* «Севастопольский вальс» ([[1961 йыл|1961]], [[Волгоград]], Е. М. Гальперин һәм  Ю. Л. Анненков либреттоһы)
* «Сердце балтийца» ([[1964 йыл|1964]])  Е. М. Гальперин һәм  Ю. Л. Анненков  либреттоһы
* «Конкурс женихов» (СССР Гостелерадиоһының Үҙәк телевидениеһы, [[1975 йыл|1975]])

=== Опералары ===
* Олеся ( [[1959 йыл|1959]], [[Воронеж]], А.И.Куприн хикәйәһенә нигеҙләнгән )
* &quot;Куба ҡыҙы&quot; ( [[1962 йыл|1962]], [[Һарытау]] )

== Һылтанмалар ==
* [http://kkre-6.narod.ru/listov.htm Мемориальный сайт Константина Листова]
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=77799 Сочинения Константина Листова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250630134242/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx%3Fid%3D77799 |date=2025-06-30 }}
* [http://www.newsru.com/russia/03oct2000/listovdate.html Фотографии из семейного архива]
* Песня [http://vimeo.com/33066122 «Землянка» на иврите] в исполнении дуэта «Дудаим», пер. Шимона Менского

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Листов Константин Яковлевич|страницы=307|заглавие=Музыкальный энциклопедический словарь|ref=Музыкальный энциклопедический словарь|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1990|страниц=672|isbn=5-85270-033-9}}
* {{Китап|заглавие=Константин Листов|ref=Тищенко А.|место=М.|издательство=[[Советский композитор]]|год=1987|страниц=128}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>hoin113egrso0fr9v65v8gcdggyywdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164796</id>
    <revision>
      <id>1305689</id>
      <parentid>1301489</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T13:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7286" sha1="bdw9wjflpfhqapdf9puxkp505xjw833" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Индий''' ({{lang-lat|Indium}}, In) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 5-се осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 49. Атом номеры 49.

Ябай матдә '''индий''' — еңел сүкелеүсән, тиҙ ирей, бик йомшаҡ [[Металдар|металл]], көмөшһыу-аҡ төҫтә. Химик үҙенсәлектәре буйынса [[алюмин]] һәм [[галлий]]ға, тышҡы күренеше менән цинкҡа оҡшаған.

== Символы ==
Индий элементының символы — In (''Индий'' тип уҡыла).
[[Файл:Indium_world_production.svg|мини|Планетала индий сығарыу динамикаһын, USGS мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;[http://minerals.usgs.gov/ds/2005/140 U.S. Geological Survey — Historical Statistics for Mineral and Material Commodities in the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604121254/http://minerals.usgs.gov/ds/2005/140 |date=2013-06-04 }} // 2013; [http://minerals.usgs.gov/ds/2005/140/ds140-indiu.pdf INDIUM STATISTICS] // USGS, November 8, 2012&lt;/ref&gt;]]

== Тарихы ==
Индийҙы немец химигы Фердинанд Райх һәм Теодор Рихтер (Richter Theodore) [[1863 йыл]]да [[цинк]]тар буйынса спектроскопик тикшеренеү ваҡытында таба&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ueber das Indium|издание={{Нп3|Journal für praktische Chemie|Journal für Praktische Chemie||Journal für praktische Chemie}}|том=90|номер=1|страницы=172—176|doi=10.1002/prac.18630900122|язык=de|автор=Reich, F.; Richter, T.|год=1863|тип=magazin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Из КНЭ|2|466|Индий}}&lt;/ref&gt;. 1867 йылда бөтә донъя күргәҙмәһендә индийҙың ярты килограмлыҡ [[ҡойолма]]һы килтерелгән булған инде&lt;ref name=&quot;SchSch&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Indium: Geology, Mineralogy, and Economics|издательство=Springer|год=2002|isbn=9783540431350|ссылка=https://books.google.com/?id=k7x_2_KnupMC&amp;pg=PA1|ref=Schwarz-Schampera|автор=Schwarz-Schampera, Ulrich; Herzig, Peter M.}}&lt;/ref&gt;.

== Исеменең килеп сығышы ==
Индийҙағы спектрҙың сағыу эмиссия һыҙаты — [[индиго]] төҫө. Атама шунан сығып бирелгән.

== Сығарып алыу ==
Индийҙы цинк һәм әҙерәк миҡдарҙа [[Ҡурғаш|ҡара]] һәм [[аҡ ҡурғаш]]тарҙың ҡалдыҡтарынан етештерәләр

== Физик үҙенсәлектәре ==
* Иреү температураһы 156,5985&amp;nbsp;°C (429,7485 K)
* Ҡайнау температураһы 2072&amp;nbsp;°C (2345 K)
* Тығыҙлығы: 7,362 (+20&amp;nbsp;°C, г/см³)
** 7,023 (157&amp;nbsp;°C, г/см³)
** 5,763 (2109&amp;nbsp;°C, г/см³)
* Пар баҫымы (терег.бағ. мм):
** 0,01 (912&amp;nbsp;°C)
** 0,1 (1042&amp;nbsp;°C)
** 1 (1205&amp;nbsp;°C)
** 10 (1414&amp;nbsp;°C)
** 100 (1688&amp;nbsp;°C)
* Даими баҫым яваҡытында удел йылылыҡ һыйҙырышы (0-150&amp;nbsp;°C): 0,238 Дж/га·K

== Биологик әһәмиәте ==
Индий организмда һиҙелерлек метаболик роль уйнамай&lt;ref name=&quot;toxic&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Factors Affecting the Toxicity of the Element Indium|издание=British Journal of Experimental Pathology|том=52|номер=5|страницы=543—559|pmid=5125268|язык=en|тип=journal|автор=Castronovo, F. P.; Wagner, H. N.|год=1971}}&lt;/ref&gt; Ваҡытлыса кешенең мускулдарында, һөйәк һәм тиреһендә тупланыуы мөмкин. Организмдан ике аҙна тирәһе осорҙа яртылаш сығып бөтә. III валентлы иреүсән ҡушылмаларын инъекция менән индергән осраҡта бөйөр өсөн ағыулы булыуы ихтимал&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|pmid=25527823|заглавие=Macrophage Solubilization and Cytotoxicity of Indium-Containing Particles as in vitro Correlates to Pulmonary Toxicity in vivo|издание={{Нп3|Toxicological Sciences}}|doi=10.1093/toxsci/kfu273|том=144|номер=1|страницы=17—26|язык=en|тип=journal|автор=W. M.; Gwinn|год=2014}}&lt;/ref&gt; Оҙаҡ ваҡыт индий, гидроксид, оксидтары саңын һуларға тура килгәндә {{Тәржемәһеҙ 3|Indium lung|Indium lung}} тигән үпкә ауырыуын тыуҙырыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;InProcess2&quot;&gt;{{статья|издание=Minerals Engineering|том=16|номер=8|страницы=687—694|doi=10.1016/S0892-6875(03)00168-7|заглавие=Processing of indium: a review|язык=und|автор=Alfantazi, A. M.; Moskalyk, R. R.|год=2003}}&lt;/ref&gt;

Индийҙың эш зонаһы һауаһында рөхсәт ителгән концентрацияһы 0,1 мг/мм&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (Хеҙмәтте һаҡлау милли институты, АҠШ). Әммә үпкә ауырыуҙары тураһында мәғлүмәттәр килеп сыҡҡас, ҡәғиҙәләр ҡәтғиләнә башлай. Мәҫәлән, Япония Милли именлек һәм хеҙмәт гигиенаһы институты ПДК-ны 0.0003 мг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=The Technical Guideline for Preventing Health Impairment of Workers Engaged in the Indium Tin Oxide Handling Processes|издательство=JNIOSH|год=2010|ссылка=http://www.mhlw.go.jp/bunya/roudoukijun/anzeneisei42/dl/03.pdf|язык=en}}&lt;/ref&gt; тип билдәләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

*Индий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/key.html Индий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240620034730/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/key.html |date=2024-06-20 }}
* [http://n-t.org/ri/ps/pb049.htm Индий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012310/http://n-t.org/ri/ps/pb049.htm |date=2006-02-13 }}
* [http://www.chemport.ru/chemical_substance_254.html Индий в chemport.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111142631/http://www.chemport.ru/chemical_substance_254.html |date=2012-01-11 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
 {{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Еңел металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>bdw9wjflpfhqapdf9puxkp505xjw833</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малевич Казимир Северинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170537</id>
    <revision>
      <id>1305734</id>
      <parentid>1287785</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T06:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41969" sha1="a53phrm1moifa3zuz05q5jse1b5it7g" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Рәссам|имя=Казимир Малевич|гражданство={{Флагификация|Российская империя}}&lt;br&gt;{{Флагификация|СССР}}|звания=|награды=|покровители=|стиль=[[импрессионизм]]&lt;br&gt; [[экспрессионизм]]&lt;br&gt; [[кубизм]]&lt;br&gt; [[футуризм]]&lt;br&gt; [[кубофутуризм]]&lt;br&gt; [[супрематизм]]|учёба=студия [[Рерберг, Фёдор Иванович (художник)|Фёдора Рерберга]] (Москва).|жанр=[[живописец]]&lt;br&gt; [[сценограф]]&lt;br&gt; [[теоретик|теоретик искусства]]&lt;br&gt; [[педагог]]|место смерти={{МестоСмерти|Ленинград}}, [[СССР]]|оригинал имени=Kazimierz Malewicz|дата смерти=15.5.1935|место рождения={{МестоРождения|Киев}}, [[Российская империя]]|дата рождения=23.2.1879|описание изображения=|ширина=220px|изображение=Casimir_Malevich_photo.jpg|имя при рождении=Казимир Северинович Малевич|премии=}}

'''Малевич Казимир Северинович''' ({{Lang-pl|Kazimierz Malewicz}}; {{OldStyleDate2|23|февраля|1879|11}}&lt;ref name=&quot;cdiak&quot;&gt;[https://archive.today/20180224120738/https://scontent.fiev6-1.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/28056606_1790253897693917_6692642840115314311_n.jpg?oh=a3effcc7af1b07734caef53705ae155b&amp;oe=5B0365CD Запись о рождении в метрической книге римско-католического костёла св. Александра в Киеве, 1879 год] // ЦГИАК Украины, ф. 1268, оп. 1, д. 26, л. 13об—14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Горбачев|заглавие=Малевич и Украина|место=Киев|год=2006|страниц=456|isbn=966-96670-0-3}}&lt;/ref&gt;, [[Киев]] — [[15 май]] [[1935 йыл]], [[Ленинград]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың рәссамы-авангардисы, сығышы менән поляк&lt;ref&gt;[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3936735 Encyklopedia PWN]&lt;/ref&gt;, [[Педагогика|педагог]], [[сәнғәт]] теоретигы, философ. [[Абстракционизм]] йүнәлештәренең береһе супрематизмға нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
Киев ҡалаһының Изге Александр костелының метрик кенәгәһендәге яҙыуға ярашлы, Казимир Малевич …11 (23) февралдә тыуған, ә 1879 йылдың 13 мартында Киев ҡалаһында суҡындырылған&lt;ref name=&quot;cdiak&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Элек уның тыуған йылы 1878 йыл тип һанала&lt;ref name=&quot;Rodos&quot;&gt;Родословие и предки К. С. Малевича // Малевич о себе. Современники о Малевиче. / Авт.-сост. И. А. Вакар, Т. Н. Михиенко. Т. 1. — {{М.}}, 2004. — С. 372—385.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шатских А. С.'' Казимир Малевич. — {{М.}} : Слово, 1996. — 96 с.&lt;/ref&gt;.

Атаһы Северин Антонович Малевич (1845—1902) (Житомир өйәҙенең Волынь губернаһының ябай поляк крәҫтиәне), сығышы менән Подольск губернаһы [[Турбив|Турбов]] ауылынан, сәнәғәтсе Николай Терещенконың шәкәр заводында идарасы булып эшләй. Әсәһе, Людвига Александровна (1858—1942), ҡыҙ фамилияһы Галиновская, йорт хужабикәһе була. Улар Киевта 1878 йылдың 26 февралендә (10 мартында) никахҡа инә&lt;ref name=&quot;cdiak&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turowski&quot;&gt;''[[Рудзицкий, Артур Иосифович|Артур Рудзицкий]].'' [http://life.pravda.com.ua/person/2009/04/9/17532/ В некоторых анкетах 1920-х годов в графе «национальность» Казимир Малевич писал: украинец] // [[Украинская правда]], 09.04.2009.&lt;/ref&gt;.

Ата-әсәләре сығыштары буйынса поляк. Казимир тәүге бала булып тыуа. Аҙаҡ ғаиләлә дүрт малай (Антон, Болеслав, Бронислав, Мечислав) һәм дүрт ҡыҙ (Мария, Ванда, Северина, Виктория) тыуа. Ирле-ҡпатынлы Малевичтарҙың барлығы ун дүрт балаһы тыуа, тик уларҙың туғыҙы ғына балиғ булғанға тиклем йәшәй.

Малевичтар — поляк ғаиләһе, өйҙә полякса аралашалар, ә йәмәғәт урындарында — украинса&lt;ref&gt;''[[Шатских, Александра Семёновна|А. С. Шатских.]]'' [http://www.k-malevich.ru/library/shatskih-kazimir-malevich2.html Детство, отрочество и юность//А. С. Шатских. Казимир Малевич. — М.: Слово, 1996.]&lt;/ref&gt;; аҙаҡ Малевич украин телендә сәнғәт буйынса бер нисә мәҡәләр яҙа&lt;ref name=&quot;shkandrij&quot;&gt;''Myroslav Shkandrij.'' [http://chtyvo.org.ua/authors/Myroslav_Shkandrij/Reinterpreting_Malevich_Biography_Autobiography_Art_anhl.pdf Reinterpreting Malevich: Biography, Autobiography, Art]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Canadian-American Slavic Studies. — Vol. 36. — No. 4 (Winter 2002). — PP. 405—420.&lt;/ref&gt;. Замандаштары уны поляк тип иҫәпләй, Казимир Малевич үҙе лә поляк милләтенән булыуын белдерә&lt;ref name=&quot;Rodos&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''[[Шварц, Евгений Львович|Евгений Шварц]].'' [http://books.google.ru/books?id=w0lgAAAAMAAJ&amp;q=Малевич+поляк&amp;dq=Малевич+поляк&amp;lr=&amp;ei=U37YS9qAMpLMyQSgnLjzBw&amp;cd=16 Позвонки минувших дней.] — М.: [[Вагриус]], 2008. — ISBN 978-5-9697-0563-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Грибанов, Борис Николаевич|Борис Грибанов]].'' [http://books.google.ru/books?id=elcmAAAAMAAJ&amp;q=Малевич+поляк&amp;dq=Малевич+поляк&amp;ei=VnzYS6eoGJG2yATc9aHxAw&amp;cd=2 Картины и жизнь: записки коллекционера.] — М.: Права человека, 1999. — 272 с. — ISBN 5-7712-0103-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Левкова-Ламм, Инесса Ефимовна|Инесса Левкова-Ламм]].'' [http://books.google.ru/books?id=ZiU5AAAAMAAJ&amp;q=Малевич+поляк&amp;dq=Малевич+поляк&amp;ei=VnzYS6eoGJG2yATc9aHxAw&amp;cd=1 Лицо квадрата: мистерии Казимира Малевича.] — М.: Пинакотека, 2004. — 208 с. — ISBN 588451-069-4&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostel&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.oldkyiv.org.ua/data/ol_kostel.php?lang=ru|title=Костёл Святого Александра|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522210513/http://www.oldkyiv.org.ua/data/ol_kostel.php?lang=ru|archivedate=2010-05-22}}&lt;/ref&gt;, әммә 1920-се йылдаҙа Совет илендә [[тамырлаштырыу]] кампанияһы осоронда Малевич үҙе тураһындағы анкетаға «украин» яҙа&lt;ref name=&quot;Turowski&quot;/&gt;. Вафатына тиклем яҙып ҡалдырылған «Рәссам автобиографияһы тураһындағы бүлектәр»ҙә ул үҙе һәм иң яҡын дуҫы Лев Квачевский тураһында: «Беҙ икебеҙ ҙә украиндар инек», тип яҙа. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа рәссамдың атаһының белорус тамырҙарын эҙләү күҙәтелә&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=788656 Мастацкае жыцьцё Беларусі пачатку 20 стагодзьдзя: пошук нацыянальнай самасьвядомасьці] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329023702/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=788656 |date=2016-03-29 }} // [[Азатлыҡ радиоһы|Радыё Свабода]]. Навіны Беларусі, 2013.{{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

=== Бала сағы ===
Казимирҙың бала сағы украин ауылында үтә. 12 йәшкә тиклем Подольск губернаһы [[Ямпиль (ҡала)|Ямполь өйәҙенең]] Моевка ауылында, һуңынан Пархомовка, Волчок, Белополье ауылдарында йәшәй; артабан 17 йәшенә тиклем [[Конотоп]]та була. 1895—1896 йылдарҙа Киев Н. И. Мурашко рәсем мәктәпбендә Н. К. Пимоненкола уҡый&lt;ref name=&quot;shkandrij&quot;/&gt;.

1894—1895 йылдарҙа Малевич [[Конотоп]]та йәшәй. Рәссамдың үҙенең иҫтәлектәре буйынса (инициаторы Николай Харджиев, 1933 йыл) майлы буяу менән һынлы сәнғәт картинаһын яҙыу техникаһын ул тәүге тапҡыр 16 йәшендә ҡуллана (1894 йылда яҙылыуы ихтимал). «Төнгө Ай» тип аталған картинала ярында кәмә торған һәм Ай нурҙарын сағылдырған йылға һүрәтләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Наш Малевич|url=http://rama.com.ua/nash-malevich/|work=Панорама|date=2009-05-12|accessdate=2017-01-30|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516054646/http://rama.com.ua/nash-malevich/ |date=2020-05-16 }}&lt;/ref&gt;. Малевич эштәр береһенә оҡшаған. Был эше Малевичтың дуҫтарына бик оҡшай. Уларҙың береһе (күрәһең, Конотоптыҡы булғандыр) картинаны һатырға тәҡдим итә һәм, рәссамдан һорап та тормайынса, уны магазинға һатыуға ҡуя, картина тиҙ арала 5 һумға һатыла. Картинаның ҡайҙалығы билдәһеҙ булып ҡалды һәм картина&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Малевич Казимир.|том=1|archiveurl=|ref=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=17—45|номер=|выпуск=|заглавие=Главы из автобиографии художника|год=2004|издательство=RA|место=М.|тип=|издание=Малевич о себе. Современники о Малевиче: Письма. Документы. Воспоминания. Критика: В 2 т.|автор издания=|ответственный=Авторы-составители [[Вакар, Ирина Анатольевна|И. А. Вакар]], [[Михиенко, Татьяна Николаевна|Т. Н. Михиенко]]|язык=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kazimir_Malevich,_c.1900.jpg|мини|Казимир Малевич 1900 йылдар тирәһендә]]

=== Курскиҙағы тормошо (1896—1907) ===
1896 йылда Малевич ғаиләһе [[Курск]]иға күсенә. Ул бында казимир Мәскәү-Курск тимер юлы идаралығында һыҙмасы булып эшләй; параллель рәүештә һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен яҙыу менән дә шөғөлләнә. Арҡаҙаштары менән бергә Малевич Курскиҙа художество түңәрәген ойоштора. Малевичтың тормошо икегә бүленә: бер яҡта — провинция ҡалаһындағы тимер юл идаралығында әллә ни яратмаған һыҙмасы эше, икенсе яҡта — ижад ҡомарын ҡәнәғәтләндереү менән шөғөлләнеү.
[[Файл:Malevich_Kursk_house.JPG|мини|250x250пкс|[[Курск]]иҙа К. Малевич йәшәгән тип фаразланған йорт. Почта урамы, 17]]
[[Файл:Дом №13 по ул. Почтовой, Курск.JPG|мини|250x250пкс|[[Курск]]иҙа Малевич ысынлап йәшәгән йорт. Почта урамы, 13]]
Малевич үҙенең «Автобиография»һында 1898 йылды «асыҡ күргәҙмәһе башланған йыл» тип атай (документаль түгел, был хаҡта мәғлүмәт таба).

1899 йылда Казимира Ивановна Зглейцҡа ({{Lang-pl|Kazimiera Zglejc}}) (1881—1942) өйләнә. 1902 йылдың 27 ғинуарында Курск католик ғибәҙәтханаһында никахлашалар&lt;ref name=&quot;Венчание&quot;&gt;[http://russights.ru/post_1287767951.html Римско-католический костёл в Курске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214230656/http://russights.ru/post_1287767951.html |date=2014-02-14 }}&lt;/ref&gt;.

Малевичтар ғаиләһе, йылына 260 һум түләп, биш бүлмәнән торған һәм Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортто хужабикәһе Анна Клейндан ҡуртымға ала. Бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

1904 йылда Малевич тормошон ҡырҡа үҙгәртеү маҡсаты менән Мәскәүгә күсә. Ә ҡатынан һәм балаларын Курскиҙа ҡалдыра.

1905 йылдың 5 авгусында Малевич беренсе тапҡыр Мәскәү һынлы сәнғәт, һәйкәл ҡойоу һәм архитектура училищеһына ҡабул итеүҙәрен һорап ғариза бирә. Әммә уны училищеға ҡабул итмәйҙәр. Малевич Курскиға, ҡатыны һәм балалары янына ҡайтырға теләмәй. Ул Лефортоволағы художество коммунаһына урынлаша. Бында, рәссам Курдюмовтың ҙур йортонда утыҙлап «коммунар» йәшәй. Бүлмә өсөн айына 7 һум түләргә тейеш була, Мәскәү өсөн был бик арзан була. Шулай ҙа ярты йылдан һуң, 1906 йылдың яҙында, аҡсаһы бөтөү сәбәпле, Курскиға, ҡатыны һәм балалары янына һәм Мәскәү-Курск тимер юлы идаралығына эшкә кире ҡайтырға мәжбүр була.
1906 йылдың йәйендә ул йәнә Мәскәү училищеһына документтарын тапшыра, әммә уны тағы ла ҡабул итмәйҙәр.

Рәссам Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортто хужабикәһе Анна Клейндан ҡуртымға ала&lt;ref&gt;''Юрий Озеров.'' [http://old-kursk.ru/strit/oz130724.html О «Доме Малевича»]&lt;/ref&gt;. Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://www.46tv.ru/line/kursk/038523/ На доме Казимира Малевича в Курске установят памятную доску] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224112908/https://46tv.ru/line/kursk/038523/ |date=2018-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мәскәүгә күсенеү (1907—1910) ===
1907 йылда Казимир Малевичтың әсәһе Людвига Александровна әсәһе Мәскәүгә күсенә һәм ашхана мөдире булып эшкө урынлаша. Бер нисә айҙан биш бүлмәле фатирҙы ҡуртымға ала һәм килененә бөтә ғаиләһе менән Мәскәүгә килергә ҡуша. Аҙаҡ Людвига Александровна Тверь урамындағы ашханаһын ҡуртымға бирә. 1908 йылдың раштыуа байрамдары осоронда ашхананы талайҙар. Ғаиләнең бар мөлкәте һатыла, һәм Малевичтар Брюсовй тыҡырығындағы мебелле бүлмәләргә күсенә, ә Людмила Александровна Напрудный тыҡырығында яңынан ашхана аса. Биш бүлмәнең өсәүһен Казимир Малевич ғаиләһе менән (ҡатыны һәм ике балаһы) биләй. Ҡатын менән ғаилә башлығы араһында аңлашылмаусанлыҡ көсәйә бара, һәм Казимира Зглейц, ике балаһын алып, Мещера ауылына күсенә һәм психиатрик дауаханала фельдшер булып эшләй башлай. Артабан Каземира бер табип менән унан китә, ә балаларын дауахана хеҙмәткәрҙәренең береһенә ҡалдыра.

1907 йылдан алып 1910 йылға тиклем Малевич Мәскәүҙә Ф. И. Рерберг студияһында эшләй.

1907 йылда Мәскәү рәссамдар ширҡәтенең XIV күргәҙмәһендә ҡатнаша. М. Ф. Ларионов менән таныша.

Казимир Малевич балаларын алырға тип килә, ә улар хужалыҡ мөдире Михаил Фердинандович Рафаловичта була. Бер аҙҙан Рафаловичтың ҡыҙы, Софья Михайловна Рафалович ({{Lang-pl|Zofia Rafałowicz}}), Казимир Малевичҡа гражданлыҡ никахы менән кейәүгә сыға, сөнки уның элекке ҡатыны бер нисә йыл буйы айырылышыуға ризалыҡ бирмәй.

1909 йылда Малевич ҡатыны менән айырылыша һәм Софья Михайловна Рафалович(18? — 1925) менән никахҡа инә. Софьяның атаһының Немчиновка ауылындағы йортона Малевич йыш ҡына йәшәргә һәм эшләргә килер була.

=== 1910—1919 ===
[[Файл:Матюшин_Малевич_Кручёных.jpg|мини|Беренсе Бөтә Рәсәй футуристар съезы. Михаил Матюшин, Казимир Малевич, Алексей Кручёных (һулдан уңға) 1913 йылдың 18 июлендә Матюшиндың Уусикиркко ҡалаһы янындағы йәйге йортонда. Кручёныхтың ҡулында «Өсәү» йыйынтығының тышлығы эскизы, унда Малевичтың картинаһы ҡуйылған. Фото авторы Михаил Матюшин.]]
1910 йылда тәүге «Бубновый валет» күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1911 йылдың февралендә үҙ эштәрен «Мәскәү салоны» йәмғиәтенең беренсе күргәҙмәһенә ҡуя. Апрель — майҙа Петербургтың «Йәштәр берлеге» күргәҙмәһендә ҡатнаша, .

1912 йыл. Малевич «Йәштәр берлеге» һәм Мюнхенда «Күк һыбайлы» күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Мәскәүҙә яңы сикләнгәнлек техникаһында яҙылған егерменән ашыу картинаһын «Ишәк ҡойроғо» күргәҙмәһенә ҡуя (рәссам «Ишәк ҡойроғо» төркөмөнә инә). М. В. Матюшин менән таныша.

Малевич 1913 йылда Петербургта «Хәҙерге заман һынлы сәнғәте тураһында бәхәс», шулай уҡ Мәскәүҙә «Рәсәй тапҡыр һүҙ әйтеүселәренең беренсе кисәһендә» ҡатнаша. «Сәп» күргәҙмәһендә ҡатнаша. Бер нисә футуристик баҫманы биҙәй. «Йәштәр берлегенең» һуңғы күргәҙмәһенә лә картиналарын ҡуя.

1913 йылдың декабрендә Петербургтың «Ай-паркында» «Ҡояшты Еңеү» (М. Матюшин музыкаһы, А. Кручёных тексы, В. Хлебников инеше, М. Малевич декорацияһы һәм костюмдар эскиздары) операһының ике тамашаһы ҡуйыла. Рәссамдың хәтирәләре буйынса, операны сәхнәгә ҡуйыуға әҙерләгән мәлдә уға «Ҡара квадрат» картинаһын яҙыу идеяһы килә.
[[Файл:Малевич_Клюн_Моргунов.jpg|мини|Февралистар («лошкарҙар») Казимир Малевич, Иван Клюн, Алексей Моргунов (һулдан уңға). Мәскәү, 1914 йылдың 1 марты]]
[[Файл:Kazimir_Malevich,_1915,_Black_Suprematic_Square,_oil_on_linen_canvas,_79.5_x_79.5_cm,_Tretyakov_Gallery,_Moscow.jpg|мини|Ҡара квадрат, 1915]]
Малевичтың иң билдәле әҫәре — ''Ҡара квадрат'' ([[1915 йыл|1915]]) — супрематизмға үҙенсәлекле манифест булып тора. Тәүге тапҡыр [[Санкт-Петербург|Петроградта]] [[1916 йыл|1916 йылдың 1 ғинуарында]] (иҫке стил буйынса 1915 йылдың 19 декабрендә) «0,10» күргәҙмәһендә ҡуйыла һәм уңышҡа өлгәшә. Картина, рәссамдың фекеренсә, «Ҡара түңәрәк» һәм «Ҡара тәре» менән бергә триптихтың бер өлөшө була. Күргәҙмә үткәрелерҙән өс ай алда Малевичтың оҫтаханаһында И. А. Пуни булып китә, һәм ул Малевичтың «Ҡара квадрат» өҫтөндә эш башлауына тап була. Бәлки, Малевич Пуниҙың уның идеяһын алыр, тип уйлағандыр, шуға ла Михаил Матюшиндан картинаның анонсы менән бәләкәй китапсыҡ сығарыуын үтенә, шулай итеп, ул авторлығын рәсми рәүештә нығытып ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.k-malevich.ru/library/buksha-malevich14.html/ Казимир Малевич: Квадрат и другие супремы]&lt;/ref&gt;.

1916 йыл. Малевич Иван Пуни менән берлектә ойошторған «Супрематистарҙың асыҡ ғилми-популяр лекциялары» кисәһендә «Кубизм — футуризм — супрематизм» доклады менән сығыш яһай. «Магазин» күргәҙмәһендә ҡатнаша. 60 супрематик эшен «Бубновый валет» күргәҙмәһенә ҡуя. «Супремус» йәмғиәтен ойоштора (уға [[Розанова Ольга Владимировна|О. В. Розанова]], Л. С. Попова, А. А. Экстер, И. В. Клюн, В. Е. Пестель, Надежда Удальцова, Мстислав Юркевич һәм башҡалар инә), ошондай уҡ атамалы журналды нәшер итеүгә әҙерләй. Йәйгеһен Малевич хәрби хеҙмәткә саҡырыла (1917 йылда демобилизациялана).

1917 йылдың майында Малевич һул яҡ федерацияһы (йәш фракция) вәкиле булараҡ Мәскәүҙә Һынлы сәнғәт рәссамдарының һөнәри берлеге советына һайлана. Август айында Мәскәү һалдат депутаттары советының художество секцияһы рәйесе булып китә, мәҙәни ағартыу эштәре менән шөғөлләнә, Халыҡ сәнғәте академияһы проекты өҫтөндә эшләй. Октябрь айында «Бубновый валет» йәмғиәте рәйесе итеп һайлана. 1917 йылдың ноябрендә Мәскәү Хәрби-революцион комитеты Малевичты боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса комиссар һәм Художество ҡиммәттәрен һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләй, шулай уҡ Кремль ҡиммәттәрен һаҡлап ҡалыу ҙа уның бурысы булып тора.

1918 йылда ул «Анархия» гәзитендә мәҡәләләр баҫтырып сығара. Халыҡ мәғарифы комиссариатының ИЗО бүлегенең Художество коллегияһы ағзаһы итеп һайлана. «Рәссам хоҡуҡтары декларацияһын» яҙа. Петроградҡа күсә. [[Маяковский Владимир Владимирович|В.]] [[Маяковский Владимир Владимирович|В. Маяковскийҙың]] «Мистерия-Буфф» пьесаһы буйынса В. Э. Мейерхольдтың спектакленә декорациялар эшләй һәм костюм эскизтарын яҙа. Художество сәнғәте музейын ойоштороу буйынса комиссия ултырышында ҡатнаша (МХК).

1919 йылда ул Мәскәүгә ҡайта. Ирекле дәүләт художество оҫтаханаларында «Яңы супрематизм сәнғәтен өйрәнеү буйынса оҫтаханаға» етәкселек итә.

=== 1919—1935 ===
1919 йылдың ноябрь айында рәссам [[Витебск]] ҡалаһына күсенә, унда Халыҡ художество училищеһы оҫтаханаһына етәкселек итә башлай, унда [[Шагал Марк Захарович|Марк Шагал]] «яңы революция өлгөһө» йүнәлешен етәкләй .

1919 йылда Малевич «Сәнғәттәге яңы системалар тураһында» теоретик эшен баҫтырып сығара. Декабрҙә Мәскәүҙә рәссамдың «Казимир Малевич. Уның импрессионизмдан супрематизмға табан юлы» тип аталған беренсе ретроспектив күргәҙмәһе асыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thesketchline.com/authors/kazimir-malevich/|title=Казимир Малевич: биография, картины|publisher=SKETCHLINE|accessdate=2019-10-16}}&lt;/ref&gt;.

1920 йылға тиклем рәссам тирәләй тоғро уҡыусылары төркөмө барлыҡҡа килә — УНОВИС (Яңы Сәнғәтте Раҫлаусылар). Уның ағзалары: Л. Лисицкий, Л. Хидекель, И. Чашник, Н. Коган.

1923 йылда Малевич Петроград Художество сәнғәте музейы директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, һәм унда үҙе артынан Петроградҡа килгән уҡыусылары менән тикшеренеү һәм уҡытыу эштәре менән шөғөлләнә. 1924 йылда Художество сәнғәте музейының исеме алмаштырыла. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем Малевич Ленинград дәүләт художество сәнғәте институтының (Гинхук) директоры була&lt;ref&gt;[http://www.arthistory.ru/malevich.htm Казимир Малевич]&lt;/ref&gt;. 10 июндә «Ленинградская правда» ла «Дәүләт тәьминәтендәге монастырь» тип аталған мәҡәлә баҫылып сыға, уның һөҙөмтәһендә институт ябыла. Ғәмәлдә матбуғат хеҙмәте йыйынтыҡ әҙерләү институты менән эш итергә була Малевич «өҫтәлмә индерергә һынлы сәнғәте элементтары теорияһының». 1926 йылдың көҙөндә Дәүләт сәнғәт институты бөтөрөлә, ул [[Дәүләт сәнғәт тарихы институты]] составына индерелә, Малевич 1929 йылда эшенән киткәнгә тиклем шунда эшләй.

1927 йылда Киев ҡалаһына күсә, Николай Скрипник тырышлығы менән Малевичҡа ижад итеү өсөн шарттар тыуҙырыла. Киев сәнғәт институтында уҡыта, Кричевский, Бойчук, Пальмов, Богомазов, Татлина уның коллегалары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;. Харьковта сыҡҡан «Яңы генерация» (1928—1929) журналында художество темаһына мәҡәләләр баҫтыра.

1927 йылда Казимир Северинович өсөнсө тапҡыр Наталия Андреевна Манченкоға (1902—1990) өйләнә&lt;ref&gt;См.: Дмитрий Лихачёв. Сёстры Наталья Андреевна Малевич и Анджелика Андреевна Воробьёва.// Малевич о себе. Современники о Малевиче: В 2-х т. — М.: RA, 2004. Т. 1. С. 286.&lt;/ref&gt;.

1927 йылда Малевич сит илгә (Варшаваға) (8-29 март)командировка китә , унда уның шәхси күргәҙмәһе ойошторола, шунан Берлинға (29 март — 5 июнь) юллана, йыл һайын үткәрелә торған Ҙур Берлин художество күргәҙмәһендә уның картиналары өсөн бер зал бүленә (7 май — 30 сентябрь). 1927 йылдың 7 апрелендә Баухаус һәм Дессауҙа була, унда [[Вальтер Гропиус]] һәм Ласло Моха-Надем менән таныша. Тыуған иленә ҡайтҡас, Малевич шпионлыҡта ғәйепләнә һәм ҡулға алына. Бер нисә аҙнанан һуң уны төрмәнән сығаралар&lt;ref&gt;''Е. Деготь.'' Советское искусство между Троцким и Сталиным. — Москва: Московский музей современного искусства, 2008. — С. 15. — 300 с.&lt;/ref&gt;.

1927—1930 йылдарҙа Киев сәнғәт институтында уҡыта, ул ваҡытта уның менән бергә Федор Кричевский, Михаил Бойчук, Виктор Пальмов, Вадим Меллер, Александр Богомазов, Владимир Татлин, Василий Касьян эшләй, А. Архипенко ла шунда эшкә килергә йыйына. Әммә Украинала ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәренә ҡаршы репрессия яңынан башланғанға күрә, кире Ленинградҡа ҡайтырға мәжбүр була. Күргәҙмәгә ҡуйылған картиналарын, лекцияларына аңлатма таблицаларын һәм теория буйынса эштәрен ваҡытлыса һаҡлауға архитектор Хугу Херингта ({{Lang-de|Hugo Häring}}) ҡалдыра. Картиналары тыуған иленә ҡайтарылмай ҡала, хәҙерге ваҡытта уларҙың хужаһы Амстердам ҡалаһы музейы һәм [[Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)|МоМ]] (Нью-Йорк хәҙерге заман сәнғәте музейы). Мюнхенда «Мир как беспредметность» тигән китап донъя күрә. Ошо уҡ йылда Малевич эштәре Рус музейында Н. Н. Пунин тарафынан ойошторолған күргәҙмәгә ҡуйыла.

СССР-ҙа сәйәси көрәш көсәйә барыуын күреп, Малевич етди рәүештә оҙаҡ ваҡытҡа Европаға китергә йыйына башлай. Шуға күрә ул 1927 йылдың мартынан алып йыйылған бөтөн архивын үҙе менән алып китә. Хәҙер Малевичтың был архивы Ьерлинда һаҡлана.малевич берлин архивтарында һаҡлана. Тикшеренеүсе һәм К. Малевичтың 5 томлыҡ йыйылма әҫәрҙәр йыйынтығын нәшер иткән А. С. Шацких, Малевич Берлинда үҙенсәлекле «ваҡыт капсулаһы» ҡалдырған, тип иҫәпләй. Ул тиҫтә ярым йыл буйына ҡулъяҙмаларында һәм документтарында тупланған ғүмерен «һандыҡҡа бикләп ҡуя».

1929 йылдың 1 ноябрендә «К. С. Малевичтың һынлы сәнғәттә һәм графикалағы әҫәрҙәре күргәҙмәһе» асыла. Шул уҡ йылда эштәр күргәҙмәгә ҡуйылған Малевич Цюрих ҡалаһында үткәрелгән «Абстракт һәм сюрреалистик һынлы сәнғәт һәм пластика» күргәҙмәһендә үҙенең картиналары менән ҡатнаша.
1929 йылда Малевичты Луначарский «Наркомпрос ИЗО-һының халыҡ комиссары» итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/b2003/hm11_3_14.html «Сайт Государственного Эрмитажа, 2009»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124002217/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/b2003/hm11_3_14.html |date=2009-01-24 }} ''«В 1929 г. А. Луначарский назначил Малевича „народным комиссаром [[Һынлы сәнғәт|ИЗО]] НАРКОМПРОСа“, но уже в следующем 1930 г. его выставка в Киеве была запрещена».''&lt;/ref&gt;.

1930 йылда Рәссамдың әҫәрҙәре Берлинда, Венала үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, Киевта был күргәҙмәнең ҡыҫҡартылған варианты күрһәтелә (февраль — майҙа).

Дәүләт сәнғәт тарихы институтында Малевич етәкләгән бүлек ябыла. Яңы уҡыу йылы алдынан партияһыҙ булғаны өсөн институттан эштән сығарыла&lt;ref name=&quot;shkandrij&quot;/&gt; [сығанағы юҡ]. 1930 йылдың көҙөндә ОГПУ уның «герман шпионы» булыуынан шикләнеп ҡулға ала. 1930 йылдың декабрендә төрмәнән сығарыла, сөнки тәфтишсе . В. А. Кишкин уны ҡотҡарыуға күп көс һала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prizyv.ru/archives/350881|title=«Циклоп» Кишкин — чекист из дворян|accessdate=2013-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823200413/http://www.prizyv.ru/archives/350881|archivedate=2013-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823200413/http://www.prizyv.ru/archives/350881 |date=2013-08-23 }}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;утверждение не найдено в указанном источнике&quot;&gt;сығанағы юҡ&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

1933 йылда ҡаты сире башлана (енес биҙе яман шеше).

1934 йылда «Социалистик төҙөлөштә ҡатын-ҡыҙ» күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1935 йылда Малевичтың һуңғы портреттары Ленинград рәссамдың тәүге күргәҙмәһенә ҡуйыла (1962 йылға тиклем Малевичтың эштәре тыуған илендә күргәҙмәләргә ҡуйылмай).

=== Вафаты һәи ерләү ===
Казимир Малевич 1935 йылдың 15 майында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] вафат була.
[[Файл:Малевич_Знак1.JPG|мини|К. Малевичтың кәүҙәһе ерләнгән урынға ҡуйылған иҫтәлекле билдә, август, [[2013 йыл]]]]
[[Файл:Надпись_на_могиле_Казимира_Малевича.jpg|мини|Казимир Малевичтың ҡәбер ташындағы яҙыу. 2018 июле.]]

== Хәтер ==
[[Файл:2018_Ukraine_Stamp_07.jpg|справа|мини|240x240пкс|Казимир Малевичҡа арнап сығарылған Украинаның тәүге көнө конверты (2018)]]

== Билдәле картиналары ==
* Черный квадрат
* Белое на белом
* Черный круг
* Красный квадрат
* Скачет красная конница
* Супрематическая композиция — продано [[3 ноябрь|3 ноябр]]я [[2008 йыл|2008 года]] на аукционе Sotheby’s за $60,002,000

== Шулай уҡ ҡара ==
* Ленинградтың һынлы сәнғәте

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://k-malevich.blogspot.com/ Все картины К.Малевича]
* [http://k-malevich.ru/ Сайт о жизни и творчестве Казимира Малевича]
* [https://web.archive.org/web/20090219135828/http://www.museum-online.ru/Avant-garde/Kazimir_Severinovich_Malevich/ Малевич на сайте museum-online]
* [https://web.archive.org/web/20121202040709/http://www.malevich.de/ Малевич (малоизвестные картины и фотографии) на Malevich Gallerie]
* [http://www.kazimirmalevich.ru/ Малевич на kazimirmalevich.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119145350/http://kazimirmalevich.ru/ |date=2021-01-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20070808002232/http://www.russianpaintings.net/doc.vphp?id=126 Kasimir Malevich. Black Square на russianpaintings.net]
* [https://web.archive.org/web/20070204094652/http://www.if-art.com/pgallery/per/kmalevich/1.html Малевич на if-art.com]
* [http://www.staratel.com/pictures/malevich/main1.htm Малевич в интернет-библиотеке «Старатель»]
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1419-malevich-kazimir Малевич Казимир Северинович. Картины] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/903-malewicz-kazimierz и биография]
* [http://www.artguide.com/ru/articles/malievich-i-nasliedniki.html Малевич и наследники]{{Недоступная ссылка|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}
* https://web.archive.org/web/20120304232142/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=788656

[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:СССР сценографтары]]
[[Категория:XX быуат рәссамдары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1935 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:1879 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>a53phrm1moifa3zuz05q5jse1b5it7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB</title>
    <ns>3</ns>
    <id>177141</id>
    <revision>
      <id>1305715</id>
      <parentid>1049865</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T02:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max</username>
        <id>40258</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB2000]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB]] тип Max алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]» в «[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]»</comment>
      <origin>1049865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;&quot;&gt;Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Купфер Адольф Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181499</id>
    <revision>
      <id>1305713</id>
      <parentid>1303306</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T00:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17341" sha1="5wjtv7ox7i4j49und9j2a74th2ugf9c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Купфер Адольф Яковлевич''' (''Adolph-Theodor Kupffer''; {{OldStyleDate2|17|января|1799|6}}, Митава, Курлянд губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — {{OldStyleDate2|4|июня|1865|23|мая}}, [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]]) — академик, билдәле физик-химик, метролог, тәүге метрологик һәм тикшереүсе учреждение — [[Үлсәмдәр һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы|өлгө үлсәмдәре һәм үлсәүҙәр Депоһына]] һәм Рәсәйҙәге төп физик обсерваторияға нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
1799 йылдың 6 (17) ғинуарында сауҙагәрҙәр ғаиләһендә тыуа, А. Я. Купферҙың бер туған 4 һеңлеһе һәм 11 ҡустыһы була. 1815 йылда Митава гимназияһын тамамлай (1815)&lt;ref&gt;Сначала учился в частной школе Фрюбурса, а с 14 лет в Митавской гимназии.&lt;/ref&gt; һәм [[Император Дерпт университеты|Дерпт университетының]] медицина факультетына уҡырға инә. Гимназияла уҡыған сағында уҡ унда тәбиғи фәндәргә ҡыҙыҡһыныу уяна, һәм 1816 йылдың яҙында ул Германияға китә һәм [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] (С. Х. Вейстан һабаҡ ала) минерология фәнен өйрәнә башлай. Һуңынан ул [[Гёттинген университеты|Гёттингендә]] ғәмәли химия менән шөғөлләнә, унда шулай уҡ [[Карл Фридрих Гаусс|Гаусстың]] астрономия буйынса лекцияларын тыңлай һәм 1820 йылда «De crystallonomico calculo» диссертацияһы өсөн философия докторы дәрәжәһенә өлгәшә.

Йыл ярым Парижда йәшәй (Гаи лекцияларын тыңлай) һәм 1822 йылдың йәйендә Санкт-Петербургҡа ҡайта. Лейб-медик Либошицаның минералдар коллекцияһы уға кристалдарҙа мөйөштәрҙе үлсәү тураһында тәүге ғилми эшен яҙыу мөмкинлеген бирә, был эше өсөн ул 1823 йылда Берлин Фәндәр академияһы премияһына лайыҡ була.

1823 йылда уға [[Ҡаҙан Император университеты|Ҡаҙан Император университетының]] физика һәм химия кафедраһы тәҡдим ителә, ләкин эшен башлағанға тиклем Халыҡ мәғарифы министрлығы уны профессор М. И. Симонов менән бергә Парижға университетҡа физика һәм астрономия ҡорамалдарын һатып алыу өсөн ебәрә. 1824 йылдың февраль айында [[Ҡазан|Ҡаҙанға]] килә һәм үҙ кафедраһында эш башлай; физика кабинетана һәм химия лобораторияһына (ә ҡайһы бер ваҡытта һәм «минераль» һәм «тәбиғи» кабинеттарға ла) мөдир булыу менән бергә химия, физика, ботаника, хатта минералогия буйынса лекциядар уҡый. Бер үк ваҡытта ер магнетизмы буйынса эштәр алып бара, 1828 йылда беренсе магнит обсерваторияһын булдыра: университет ихатаһында тимер бөтөнләй булмаған махсус бина төҙөлә, унда магнитометрҙар ҡуйыла.

1828 йылда Купфер Көньяҡ һәм Урта Урал буйлап сәйәхәт итә. Башҡа тораҡ пункттары менән бер рәттән [[Златоуст]], [[Мейәс]], [[Силәбе|Силәбелә]] була. Златоуст янындағы [[Урал тауҙары]]н ҡарап сығып, Архангель районы, тау теҙмәһен айырып күрһәтә — Үренге, Тағанай һәм Оло Йүрмә һырттары. Экспедициянан ҡайтҡас,Фәндәр академияһы тарафынан уны&quot;минералогия буйынса&quot; ординар академик итеп һайлап ҡуйылыуы тураһында белә һәм шул сәбәпле Петербургҡа күсенә. 1840 — физика буйынса.

1829 йылда Фәндәр академияһы [[Эльбрус]] тауҙары районын тикшереү өсөн махсус экспедиция ойоштора. Экспедицияға дөйөм етәкселек итеү А. Я. Купферға йөкмәтелә, алдарына ҡуйылған бурыстарҙың береһе — тауҙың тирә яғында һәм тау түбәһендә магнит яланын үлсәү. Эльбруста үткәрелгән магнит күҙәтеүҙәре барышында тәүге тапҡыр тауға юғарыраҡ күтәрелгән һайын магнит яланының көсө кәмей барыуы асыҡлана. Шул уҡ йылда Петербургта Петропавловск ҡәлғәһенең төньяҡ стеналары артында магнит обсерваторияһы өсөн бина төҙөлә, уны «магнитлы бина» тип йөрөтәләр&lt;ref&gt;В 1841 году магнитная обсерватория была перенесена на 23 линию Васильевского острова, объединена с метеорологической и получила название магнитно-метеорологической обсерватории.&lt;/ref&gt;.

1833 йылда А. Я. Купфер Урал тауҙарына сәйәхәте барышында яҙып барған көндәлектәре нигеҙендә «Уралға 1828 йылда ойошторолған сәйәхәт» тип аталған китабын француз телендә нәшер итә. 1834 йылда китаптың бер экземпляры император [[Николай I|Николай Беренсегә]] бүләк ителә. Әлеге ваҡытта был китап [[Екатеринбург]] тарихи-крайҙы өйрәнеү музейының һирәк осраған документтар фондында һаҡлана.

Купфер Рәсәйҙең бөтә территорияһында берҙәм үлсәү системаһын индерергә тәҡдим итә. Төп үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр буйынса комиссия 1832—1842 йылдарҙа эштәрҙе башҡарыусы була. Купфер Рәсәйҙә үлсәмдәрҙең фәнни нигеҙләнгән системаһын һәм масса һәм оҙонлоҡ берәмектәренең — тәүге эталондарын — платина фунттың һәм сажиндың, шулай уҡ күләмдең (биҙрә һәм четверик (түтәрәм)) өлгө үлсәмдәрен булдырыуға етәкселек итә. Уның 1835 йылдағы эш һөҙөмтәләре Юғары Указ менән законлаштырыула; улар «pour de la les mesures Travaux Comission fixer les poids et etc.» (СПб., 1841) хеҙмәтендә баҫыла. Купферҙың аныҡ эшләүенә Фәндәр академияһы механигы Гиргенсон булышлыҡ итә, ул комиссия өсөн бер нисә үлсәү приборын эшләй.

1841 йылдың 11 ғинуарынан — «физика өлөшө» буйынса ординар академик (вафат булған Г. Ф. Паррот урынына).

1849 йылда Төп физика обсерваторияһының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә..

1845 йылдың 19 сентябренән (1 октябрь) Урыҫ география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы&lt;ref&gt;Временный устав Русского географического общества. — {{СПб}}, 1845. — [4], 20 с.&lt;/ref&gt;. Купфер 1846 йылда Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы итеп һайлана. 1851 йылда тулы хоҡуҡлы статский советник була.

Шулай уҡ А. Я. Купфер [[Төп педагогия институты]]нда һәм Тау корпусында физика буйынса лекциялар уҡый (1829 йылдың 30 июленән 1851 йылдың 1 июленә тиклем физика кафедраһын етәкләй һәм атҡаҙанған профессор дәрәжәһендә эштән сыға).

1859 йылда Брадфордта Халыҡ-ара үлсәм, үлсәүҙәр һәм тәңкәләр буйынса берҙәм система индереү ассоциацияһы съезында Рәсәй вәкиле була.

1857 йылда Рәсәй һәм Франция метеорология мәғлүмәттәре менән алмаша башлай. Купфер һөйләшеп килешеү өсөн сит илгә китә һәм 1865 йылда ҡышында бөтә Европа илдәре араһында[[телеграф]] аша мәғлүмәттәр менән алмашыу тураһында килешеү төҙөүгә өлгәшә. Купфер ғәмәлдә һауа торошо хеҙмәттәрен берләштерә, әммә үҙенең хеҙмәт емештәрен файҙаланып өлгөрмәй. Март һыуыҡтары мәлендә обсерватория ҡыйығына [[Париж]]дан алып ҡайтҡан анемографты ҡуйғанда һалҡын тейҙереп, ике аә ғына ауырып ятҡандан һуң [[Пневмония|үпкә шешеүенән]] {{OldStyleDate3|23.5.1865}} йыл, вафат була. Ерләнгән [[Санкт-Петербург]]та Смоленск лютеран зыяратында ерләнә.

== Хеҙмәттәре ==
[[Файл:Могила_Купфера_А.Я..jpg|справа|мини|252x252пкс|Смоленск лютеран зыяратында А. Я. Купфер ҡәбере]]
Кристаллография, минералогия, металды өйрәнеү, метрология, ерҙең магнитизмы, метеорология өлкәһендә 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

«Poggendorff’s Annalen», «Bulletins de l’Académie imp. des sciences» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙағы мәҡәләренән тыш ул тағы ла түбәндәге хеҙмәттәрҙең дә авторы:
* «Dissertatio de calculo crystallonomico» (Геттинген, 1821);
* «Preisschrift über genaue Messung der Winkel an Krystallen» (Берлин, 1826);
* «Voyage dans les environs du mont Elbrouz dans le Caucase» ({{СПб.}}, 1830);
* «Reise in die Umgegend des Berges Elborus in Kaukasus» ({{СПб.}}, 1830);
* «Handbuch der rechnenden Krystallonomie» ({{СПб.}}, 1831),
* «Voyage dans l’Oural entrepris en 1828» ({{СПб.}}, 1833; с атласом);
* «Магнетик һәм метеорологик күҙәтеүҙәрҙе алып барыу буйынса етәкселек» ({{СПб.}}, 1835; нем. перев. В. Дерингера, в «Corresp. Blatt des naturforschenden Vereins zu Riga», 1859);
* «Instructions pour faire des observations metéorologiques et magnétiques» ({{СПб.}}, 1836);
* «Tables psychrometriques et barométriques à l’usage des observatoires météorologiques de l’empire de Russie» ({{СПб.}}, 1841);
* «Выводы из метеорологических наблюдений, деланных в российском государстве» ({{СПб.}}, 1846);
* «Опытные исследования упругости металлов» ({{СПб.}}, 1860).

Быларҙан тыш Купфер 1850—1863 йылдарҙа түбәндәге хеҙмәттәрен дә баҫтырып сығара: «Annales de l’observatoire physique central de Russie 1847—1856» ({{СПб.}}, 1856—1858; 10 вып.) и «Compte rendu annuel».

== Наградалары ==
1-се дәрәжә Изге Анна (1864), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1860), 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1856) ордендары менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://kray.ucoz.ru/index/kupfer_adolf_jakovlevich/0-191 Родной край. Краеведение Южного Урала]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Russia_EWCS_№76_Geophysical_Observatory.jpg|справа|мини|400x400пкс|Рәсәйҙең почта конверты ]]

* 1999 йылда почта конверты сығарыла.
* 2009 йыл почта маркалары сығарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-РБС|Купфер, Адольф Яковлевич|том=9|страницы=557—558}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Купфер, Адольф Яковлевич|том=XVII|страницы=56—57}}
* {{книга|автор=|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003976176?page=204&amp;rotate=0&amp;theme=white|заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Казанского университета : За сто лет (1804—1904) : В 2 ч.|ответственный=Под ред. заслуж. орд. проф. Н. П. Загоскина|год=1904|том=1|место=Казань|издательство=типо-лит. Имп. ун-та|страницы=391—393|ref=Биографический словарь профессоров и преподавателей}}
* {{книга |автор=[[Пасецкий, Василий Михайлович|Пасецкий В. М.]] |заглавие=Адольф Яковлевич Купфер, 1799—1865 |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001185092 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1984 |страниц=208 |серия=[[Научно-биографическая серия]] |isbn= |тираж= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=72031 Данные на сайте Биография.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Купфер,_Адольф_Яковлевич&amp;oldid=66947 Купфер Адольф Яковлевич]
* [http://vniim.ru/kupfer.html ВНИИМ :: Купфер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308144933/https://www.vniim.ru/kupfer.html |date=2022-03-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20191014101010/https://www.cgms.ru/36/text/index.php?id=2&amp;t=74 ГГО. История создания]

{{start box}}
{{succession box|before=|after=[[Кемц, Людвиг Мартынович]]|title=Директор [[Главная геофизическая обсерватория|ГФО]]|years=1849—1865}}
{{end box}}
{{внешние ссылки}}

[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы физиктары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1865 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1799 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5wjtv7ox7i4j49und9j2a74th2ugf9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Юлий Черсанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181993</id>
    <revision>
      <id>1305710</id>
      <parentid>1302703</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T20:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39727" sha1="0pnwt200mt25qllkzwrw148bfe65ue1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ю́лий Черса́нович''' '''Ким''' (псевдонимы — Ю. Михайлов; [[1936 йыл|1936 йылдың 23 декабрендә]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] тыуған) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Израиль дәүләте|израиль]] шағиры, драматургы.
Бард, СССР диссиденттар хәрәкәтендә ҡатнашҡан, әҙәбиәт һәм музыка премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Тәржемәсе ғаиләһендә тыуған. [[Корей теле|Корей теленән]] тәржемәсе Ким Чер Сан (1904—1938) һәм [[урыҫ теле]] һәм [[әҙәбиәт]]е уҡытыусыһы Всесвятская Нина Валентиновна (1907—1974) ғаиләһендә тыуған.
Уның ҡарт олатаһы Василий Павлович Всесвятский Угодский-Заводский сиркәүенең настоятеле була һәм шәхсән [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуковты]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Жукова М. Г.|заглавие=Маршал Жуков: сокровенная жизнь души|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Издательство Сретенского монастыря|год=1999|страницы=12|страниц=62|isbn=5-7533-0095-2}}&lt;/ref&gt;суҡындырған. [[1938 йыл]]да Юлийҙың атаһы атыла, әсәһе лагерҙарға (1943 йылға тиклем), 1945 йылға тиклем һөргөнгә оҙатыла. 1938—1945 йылдарҙа Юлий Кимде әсәһе яғынан туғандары ҡарай. 1945—1951 йылдарҙа әсәһе һәм апаһы менән Малоярославец ҡалаһында, һуңынан Төркмәнстанда ([[Ташуғыҙ|Ташауз]]) йәшәйҙәр, 1954 йылда Мәскәүгә киләләр.

[[Мәскәү дәүләт педагогия университеты|Мәскәү дәүләт педагогия институтының]] тарих-филология факультетын тамамлай (1959), 1963 йылға тиклем йүнәлтмә буйынса [[Камчатка]] (Карагин районы Ильпырский ҡасабаһы) эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В гостях Юлий Ким|url=http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1125895/|date=2013-09-28|publisher=Радио «Маяк»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019080716/http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1125895/ |date=2015-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Шул йылдарҙа уҡ уҡыусылары менән Ким [[Мюзикл|мюзиклдың]] бөтә элементтарын үҙ эсенә алған интермедия һәм вокаль сәхнәләрҙән торған композициялы автор йырҙарын яҙа һәм сәхнәләштерә башлай.

1962 йылда Мәскәүгә әйләнеп ҡайта һәм 1964 йылға тиклем 135-се мәктәптә эшләй, һуңынан ярты йылға тағы Ильпырский мәктәбенә китә. 1965 йылдан алып 1968 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты янындағы 18-се интернат-мәктәптә әҙәбиәт, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү дәрестәрен уҡыта, әммә КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты талабы буйынса ул мәктәптән китергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан ирекле ижадсы тормошон алып бара. Хоҡуҡ яҡлау хәрәкәтендә ҡатнашыуы Кимдың эштән китеүенә сәбәп була.

Дәүләт органдарының Кимға дәғүәләре СССР-ҙа сталинизмды реставрациялауға ҡаршы ғаризаларға ҡул ҡуйыуы, цензураға буйһонмаған «Ағымдағы ваҡиғалар хроникаһы» хоҡуҡ һаҡлау бюллетенен мөхәррирләүе, шулай уҡ Александр Галич һәм [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] йырҙары менән бер рәттән таралған көн ҡаҙағына тап килгән темаларға сатирик йырҙары менән бәйле була. Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты хеҙмәткәрҙәре Кимға концерт эшмәкәрлегенән тыйылырға тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта КГБ уның театр һәм концерт эшмәкәрлегенә ҡамасауламаясағын белдерә. Ким псевдоним алырға тейеш була (1985 йылға тиклем ул титрҙарҙа «Ю. Михайлов» тип билдәләнгән). Шулай итеп, театр һәм кино өсөн музыка һәм йыр яҙыу уның төп һөнәри шөғөлө булып китә. Ким 1976 йылда концерт эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә.

Педагогия институты (1956 йылдан) студенты булған сағынан уҡ Ким үҙенең шиғырҙарына йырҙар яҙа һәм [[гитара]]ла уйнап уларҙы башҡара башлай. Мәскәүҙә 1960 йылда уның беренсе концерттары ҡуйыла һәм йәш автор иң популяр Рәсәй бардтары даирәһенә инә.

1963 йылда ул беренсе профессиональ заказын үтәй — «Ньютон урамы, 1-се йорт» («Ленфильм», реж. Т. Ю. Вульфович) фильмы өсөн йыр яҙа, артабан Мосфильмдан, Горький исемендәге, Довженко исемендәге киностудияларҙан заказдар килә. Уның «Бумбараш», «Обыкновенное чудо», «Про Красную шапочку» (композиторҙар В. Дашкевич, Г. Гладков, А. Рыбниковменән бергә) фильмдарындағы эше киң билдәле; уның фильмотекаһында — илленән ашыу атама.

1968 йылда тәүге театр эше — Калинин Йәш тамашасы театры өсөн ете йыр («Одной любовью меньше» спектакле, режиссер Р. Г. Виктюк) -беренсе театр эше. 1969 йылда ике эш: Шекспирҙың «Был һеҙгә нисек оҡшай» («Как вам это понравится») комедияһы өсөн ун ете йыр номеры (Мәскәүҙә Малая Броннала театры, режиссёры П. Н. Фоменко) һәм «Недоросль» спектакле өсөн егерме ике йыр номеры (Ю. П. Киселёв исемендәге Саратов йәш тамашасы театры, режиссёры Л. Д. Эйдлин).

1974 йылда Ю. Ким Мәскәү драматургтарының профком ағзаһы булып китә, ә 1975 йылда Совет армияһы театрына үҙенең тәүге пьесаһын — &quot;Иван-солдат&quot;ты тәҡдим итә. Ул утыҙҙан ашыу драма әҫәрҙәре яҙған, уларҙың күбеһе Рәсәйҙең төрлө театрҙарында сәхнәләштерелгән.

1966 йылда репрессияланған командарм И. Э. Якирҙың ейәнсәре Ирина Петровна Якирға 1948—1999) өйләнә. Иринаның атаһы, билдәле хоҡуҡ яҡлаусы һәм диссидент Пётр Ионович Якир ун дүрт йәшендә ҡулға алына һәм утыҙ ике йәшендә генә иреккә сыға.

1967-1969 йылдарҙа Ким властарға адресланған кеше хоҡуҡтарын күҙәтеү талабы менән бик күп коллектив хаттарға ҡул ҡуя. Ҡайныһы П. Якир һәм И. Я. Габай менән бергә, ул СССР-ҙа башҡаса фекерләүселәрҙе эҙәрләү тураһындағы «Фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә» (1968 йылдың ғинуары) мөрәжәғәтенең авторҙашы була. Дәүләт именлеге комитетының оператив сводкаларында «гитарист» тигән кодлы исем аҫтында үтә. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/transcript/24278070.html|title=''Алфавит инакомыслия''. Барды. Передача вторая|accessdate=2014-09-01}}&lt;/ref&gt;. Кимдың тематикаһы буйынса «диссидент» сюжеттарына бәйле бер нисә йыры ла ошо осорға ҡарай: судтар, тентеүҙәр, күҙәтеү һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.muzcentrum.ru/orpheusradio/programs/nothereevenings/16481-yulij-kim-na-gotovuyu-muzyku-ya-navostrilsya-pisat-s-udovolstviem|title=Юлий Ким: «На готовую музыку я навострился писать с удовольствием…»|coauthors=Камбурова, Е., Клёнская, И.|date=2015-03-29|publisher=Радио классической музыки «Орфей»|description=Радиопрограмма: Нездешние вечера|accessdate=2015-04-05}}&lt;/ref&gt;.

1968 йылдың мартында Ким Александр Галич, Владимир Бережков һәм башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубы ойошторған Автор йыры фестивалендә ҡатнаша тигән хаталы раҫлауҙар осрай&lt;ref&gt;''Александрова Ю.'' [http://www.nsc.ru/HBC/article.phtml?nid=456&amp;id=15 Место встречи — «Интеграл»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122044244/http://www.nsc.ru/HBC/article.phtml?nid=456&amp;id=15 |date=2019-01-22 }} // Наука в Сибири, № 13 (2648), 27 марта 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/culture/photo/bard_i_dissident.shtml Бард и диссидент] // Газета.ru, 23.12.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Толстой, Иван Никитич|Толстой И. Н.]]'' [https://www.sibreal.org/a/29095066.html Запрещенные песни] // Сибирь. Реалии, 13 марта 2018.&lt;/ref&gt;. Әммә был ваҡытҡа Мәскәү Политехник музейында концерты (концерт та булмай) планлаштырылғаныҡтан, бард фестивалдә ҡатнаша алмай, шулай ҙа Фестивалгә сәләмләү телеграммаһы ебәрә&lt;ref&gt;''Раппопорт А.'' [https://taktaktak.ru/blog/posts/2013/03/nezabyivaemyiy-1968-y/ Незабываемый 1968-й] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121233055/https://taktaktak.ru/blog/posts/2013/03/nezabyivaemyiy-1968-y/ |date=2019-01-21 }} // Так-так-так, новости и заметки, 13 марта 2013.&lt;/ref&gt;,.

Кимдың күп йырҙарына музыканы үҙе яҙған, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе Геннадий Гладков, Владимир Дашкевич, Алексей Рыбников кеүек композиторҙар менән авторҙашлыҡта ижад ителгән&lt;ref&gt;''Панарина О. В.'' [http://www.bsk.nios.ru/content/pervyy-vsesoyuznyy-festival-avtorskoy-pesni Первый Всесоюзный фестиваль авторской песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122094630/http://www.bsk.nios.ru/content/pervyy-vsesoyuznyy-festival-avtorskoy-pesni |date=2019-01-22 }} // Библиотека сибирского краеведения.&lt;/ref&gt;.

1970-1971 йылдарҙа «Ағымдағы ваҡиғалар йылъяҙмаһы»н («Хроника текущих событий») әҙерләү эшендә ҡатнаша (уның ҡайһы бер сығарылыштарын тулыһынса тиерлек уның тарафынан мөхәррирләнә), һуңынан әүҙем хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенән ситләшә.

1974 йылда Юлий Ким үҙенең пьесаларын яҙа башлай.

1985 йылда, үҙгәртеп ҡороу башланғас, үҙенең «Нух һәм уның улдары» «Ной и его сыновья» пьесаһы буйынса спектаклдә төп ролде башҡара, псевдонимынан баш тарта һәм үҙенең исеме аҫтында ижад итә башлай, кинофильмдарҙың титрҙарында ла исеме баҫыла. 1987 йылда («Мелодия» грампластинка яҙҙырыу фирмаһында бер йыл алдан яҙылған) уның йырҙары тәүге пластинкаһы - ул саҡта билдәлелек алып өлгөрмәгән Михаил Константинович Щербаков аккомпанементы менән «Балыҡ-кит» («Рыба-кит») сыға.

«Московские кухни» (1991) йыр пьесаһы-композицияһы Ким ижадындағы диссидентлыҡ темаһының үҙенсәлекле бер этабы булды.

Юлий Кимдың дискографияһында йөҙҙән ашыу диск, йыр яҙмалары менән аудио- һәм видеокассеталар иҫәпләнә. Уның йырҙары бөтә автор йырҙары антологияларына, шулай уҡ хәҙерге рус шиғриәтенең байтаҡ шиғри антологияларына ингән, улар иҫәбендә «Строфы века» (төҙөүсеһе Евгений Евтушенко, 1994) бар.

Кинематографсылар союзы (1987), Яҙыусылар союзы (1991), Рус ПЕН-клуб (1997) ағзаһы. Биш йөҙгә яҡын йыр (күптәре кинофильмдарҙа һәм спектаклдәрҙә яңғырай), өс тиҫтәгә яҡын пьеса һәм тиҫтәләгән китап авторы.

«Алтын Остап» премияһы лауреаты (1998). Булат Окуджава исемендәге Рәсәй дәүләт премия лауреаты (2000). 2015 йылда рус шиғриәтен дәртләндереү ойошмаһының жюри ҡарары менән Кимға «Шағир» милли премияһы бирелде.

2002 йылда Ким «Нотр-Дам де Пари» мюзиклын рус теленә тәржемә итә, шулай уҡ ошо данлыҡлы спектаклдең русса версияһы һәм бик күп йырҙар авторы ла. Һуңыраҡ Мәскәүҙә Оперетта театры сәхнәһендә либреттолары авторы Ким булған «Монте-Кристо», «Граф Орлов», «Анна Каренина» мюзиклдары ҡуйылды.

[[Файл:Kim, Natalia -NF 20181128 fRF03.jpg|thumb|Ҡыҙы Наталия 2018 йылда]]
1998 йылдан алып алмашлап Иерусалимда һәм Мәскәүҙә йәшәй. «Ирусалимский журнал» редколлегияһы ағзаһы, «Иерусалимский альбом»[https://www.antho.net/album/jerusalem_album.html] проекты ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыларҙың береһе.

2008 йылдың 7 мартында Ким башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубын тергеҙеүгә һәм 1968 йылғы фестивалдең ҡырҡ йыллығына арналға «Снова „Под интегралом“ — 40 лет спустя» автор йыры фестивалендә ҡатнаша.

2008 йылда Юлий Ким «Культура» телеканалында «Линия жизни» («Ғүмер һыҙаты») программаһы геройы була.

2010 йылда П. И. Чайковский музыкаһына Гарри Бардиндың «Гадкий утёнок» (тулы метражлы йәнһүрәте музыкаһына шиғырҙар  (Ханс Кристиан Андерсен) яҙа.

2020 йылғы үҙизоляция ваҡытында Юлий Черсанович «Тамза» автор йыры клубы трансляцияһы сиктәрендә сәғәт ярымлыҡ концерт бирҙе. Шул уҡ осорҙа Израилдә үҙенең йорт концерттары серияһы уҙҙы, унда бард йырланы ғына түгел, шәхси тормошонан ваҡиғалар хаҡында ла һөйләне.

2021 йылдың декабрендә шағир «Эхо Москвы» радиоһында эфирға сыҡҡан «Дифирамб» тапшырыуының ҡунағы булды, ай аҙағында иһә уның 85 йыллығы уңайынан «Төрлө үләндән гөлләмә» тип аталған бардтың юбилей кисәһе уҙҙы.

=== Ғаиләһе ===
* Ҡыҙ туғаны — Алина Ким
* Туғанының улы — Марат Ким, кинорежиссёр
* Ҡатыны — Якир Ирина Петровна (1948—1999).
** Ҡыҙы — Наталия (1973 йылда тыуған), мөхәррир, журналист.
*** Өс ейәне.
* Ҡатыны — Лидия Михайловна Луговая (1947 йылда тыуған).

== Йәмәғәт позицияһы ==
1996 һәм 2003 йылдарҙа Рәсәй властарын Чечнялағы һуғышты туҡтатырға һәм һөйләшеүҙәр алып барыу процесына күсергә саҡырған мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була.

2001 йылда НТВ телеканалын яҡлап хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://newsru.com/ardocs/28Mar2001/pismo5.html Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ] / newsru.com&lt;/ref&gt;. «Яблоко» партияһына ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20190119174519/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/85n/n85n-s00.shtml|title=Голосовые связи. Стройными рядами выходят на выборы отечественные производители попсы|author=|website=[[Новая газета]]|date=2003-11-13|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың сентябрендә «Бишенсе колонна маршы» сатирик йырын ижад итә, уның авторы Украиналағы һуғышты ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://gazeta.ua/ru/articles/culture/_rossiya-posle-kryma-svihnulas-srazu-vsya-rossijskij-bard-napisal-pesnyu-ob-ukrainorossijskuyu-vojnu/582924?mobile=true «Россия после Крыма свихнулась сразу вся» — российский бард написал песню об украино-российскую войну]&lt;/ref&gt;.
{{начало цитаты}}
&lt;poem&gt;И всплыло в одночасье забытое давно
Немыслимое счастье быть с властью заодно.
Бери, начальник, шире, врежь Киеву под дых —
Чтоб видели чужие, как наши бьют своих!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bards.ru/archives/part.php?id=47597|title=Нас мало...|author=|website=bards.ru|date=2019-09-14|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Һуңыраҡ шул уҡ тематика буйынса икенсе йырын яҙа:
{{начало цитаты}}
&lt;poem&gt;Я с Украиной не воюю,
я отношений с ней не рвал,
как я ей пел, так и пою я,
так i співаю, як співав…&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/echomsk/2323445-echo/|title=Юлий Ким: &quot;Я с Украиной не воюю…&quot;|author=|website=[[Эхо Москвы]]|date=2018-11-28|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Ижады ==

=== Китаптары ===
* 1989 — Я клоун (Дания)
* Волшебный сон. — М.: [[Советский писатель]], 1990.
* Летучий ковёр. — М.: Киноцентр, 1990.
* Творческий вечер. — М.: [[Книжная палата]], 1990.
* 1998 — На собственный мотив
* 1999 — Собрание пёстрых глав. В 2 тт.
*1999 — Мозаика жизни. — М.: [[Эксмо]].
* 2000 — Путешествие к маяку. (Израиль)
*2003 — Моя матушка Россия
*2004 — Однажды Михайлов. — М.: [[Время (издательство)|Время]].
* Своим путём. (Израиль)
* Не покидай меня, весна. — Екатеринбург: У-Фактория, 2004.
*2006 — Букет из разнотравья. — М.: Зебра.
*2006 — После дождичка в четверг
*2007 — О нашей маме Нине Всесвятской, учительнице 
*2013 — Светло, синё, разнообразно. Стихи и песни.
*2016 — И я там был

=== Драматургияһы ===
* 1968 — Одной любовью меньше (Калининский ТЮЗ, вокальные номера)
* 1968 — Как вам это понравится (Драм. театр на М. Бронной, вокальные номера)
* 1969 — Недоросль (Саратовский ТЮЗ, вокальные номера)
* 1971 — Бумбараш (Рижский ТЮЗ, инсценировка)
* 1972 — Дума о Британке (Театр им. Маяковского, инсценировка)
* 1972 — Чинчрака (Ц.Дет.театр, вокальные номера)
* 1973 — Тиль (Ленком, вокальные номера)
* 1974 — Май не упусти (Ц.Дет.театр, вокальные номера)
* 1975 — Альпийская баллада (ЦДТ, тексты песен)
* 1975 — Странствия Били Пилигрима (ЦТСА, инсценировка)
* 1976 — Комическая фантазия (ЦТСА, тексты песен)
* 1976 — Пеппи Длинный Чулок (Театр Сатиры, инсценировка)
* 1977 — Фламандская легенда (Поющие гитары, либретто)
* 1978 — Мизантроп (Театр Комедии, тексты песен)
* 1979 — Когда мы отдыхали (Театр Миниатюр, тексты песен)
* 1979 — Иван-царевич (Театр Маяковского, пьеса)
* 1981 — Остановите музыку (Кемеровский театр кукол, песни)
* 1983 — Барменша из дискотеки (БДТ, тексты песен)
* 1983 — Принцесса и эхо (Театр Образцова, тексты песен)
* 1983 — Старший сын (Театр Станисл.и Немир-Данченко, либретто)
* 1983 — Суд над судьями (Театр Моссовета, тексты песен)
* 1985 — Ной и его сыновья (Др.т-р им Станиславского, пьеса)
* 1986 — Не покидай меня, весна (Театр «3-е направление», вокальные номера)
* 1987 — Волшебный сон (Театр Маяковского, пьеса)
* 1987 — Клоп (Театр «3-е направление», фолк-опера, либретто)
* 1988 — Московские кухни (Театр «3-е направление, пьеса)
* 1989 — Любовь до гроба (Театр „3-е направление“, вокальные номера)
* 1991 — Сказка Арденского леса» (Театр Комедии, пьеса)
* 1991 — Кто Царевну поцелует (ТЮЗ, пьеса)
* 1991 — Сватовство по-московски (Театр Бенефис, либретто)
* 1991 — Где орех Кракатук (Театр «Бенефис», пьеса)
* 1991 — Голый Король (Театр «Бенефис», либретто)
* 1991 — Обыкновенное чудо (Антреприза, либретто)
* 1991 — Однажды в Одессе (Антреприза, либретто)
* 1991 — Зойкина квартира (Красноярск, Муз театр либретто)
* 1991 — 12 стульев (Минск, Драмтеатр, либретто)
* 1991 — Хоакин Мурьета (Театр Рыбникова, либретто)
* 1991 — Фанфан Тюльпан (Театр «У Никитских ворот», пьеса)
* 1991 — Юбилейная речь (Театр «3-е направление», опера)
* 1991 — [[Самая лёгкая лодка в мире]] (РАМТ, инсценировка)
* 1991 — Самолёт Вани Чонкина (Норильск, Театр им. Маяковского, инсценировка)
* 1991 — Безразмерное Ким-танго (Театр «Эрмитаж», музыкальная композиция)
* 1991 — Капнист: туда и обратно (Театр «Эрмитаж», пьеса)
* 1991 — Амуры в снегу (Театр им. Маяковского, либретто)
* 1991 — Приключения Красной Шапочки (Театр им Маяковского, пьеса)
* 1991 — Русалочка или радуга над морем (Уч. театр ГИТИС, либретто)
* 2009 — Сказки Арденнского леса (Мастерская Петра Фоменко, автор песен)

=== Фильмографияһы ===
Кимдың йырҙары 50 фильмда яңғыраны:
* {{год в кино|1963}} — [[Улица Ньютона, дом 1]] (автор текста песен, актёр)
* {{год в кино|1969}} — [[У озера]]
* {{год в кино|1971}} — [[Бумбараш]]
* {{год в кино|1972}} — [[Точка, точка, запятая…]]
* {{год в кино|1974}} — [[Засекреченный город]]
* 1974 — [[Рассказы о Кешке и его друзьях]]
* 1974 — [[Северный вариант]]
* 1975 — [[Маяковский смеётся]]
* {{год в кино|1975}} — [[Что с тобой происходит?]]
* {{год в кино|1976}} — [[12 стульев (фильм, 1976)|12 стульев]]
* {{год в кино|1977}} — [[Про Красную Шапочку]]
* 1977 — [[Усатый нянь]]
* {{год в кино|1978}} — [[Красавец-мужчина (фильм)|Красавец-мужчина]]
* 1978 — [[Короли и капуста (фильм)|Короли и капуста]]
* 1978 — [[Пять вечеров (фильм)|Пять вечеров]]
* 1978 — [[Ярославна, королева Франции]]
* 1978 — [[Обыкновенное чудо (фильм, 1978)|Обыкновенное чудо]]
* {{год в кино|1979}} — [[Голубой карбункул (фильм)|Голубой карбункул]]
* 1979 — [[Капитан Соври-голова (фильм)|Капитан Соври-голова]]
* 1979 — [[Очень синяя борода]]
* 1979 — [[Сватовство гусара]]
* {{год в кино|1980}} — [[Дульсинея Тобосская (фильм)|Дульсинея Тобосская]]
* {{год в кино|1981}} — [[Вакансия (фильм)|Вакансия]]
* {{год в кино|1982}} — [[Дом, который построил Свифт]]
* 1982 — [[Сказка странствий]]
* 1982 — [[Там, на неведомых дорожках…]]
* {{год в кино|1984}} — [[Пеппи Длинныйчулок (фильм, 1984)|Пеппи Длинныйчулок]]-
* 1984 — [[Формула любви]] авгусы путчы
* 1984 — [[Рассмешите клоуна]]
* [[1985 год в кино|1985]] — [[После дождичка в четверг]] (автор сценария и текста песен, актёр)
* {{год в кино|1987}} — [[Человек с бульвара Капуцинов]]
* {{год в кино|1988}} — [[Раз, два — горе не беда!]] (автор сценария и текста песен, актёр)
* 1988 — [[Собачье сердце (фильм, 1988)|Собачье сердце]]
* 1988 — [[Убить дракона]]
* {{год в кино|1991}} — [[Тень, или Может быть, всё обойдётся]]
* [[2002 год в кино|2002]] — [[Лекарь поневоле (телеспектакль)|Лекарь поневоле]] (автор музыки и текста песен)
* {{год в кино|2010}} — [[Гадкий утёнок (мультфильм, 2010)|Гадкий утёнок]]

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1978 — «Песня года» фестивале лауреаты (Ҡыҙыл кәләпүш йыры)
* 1998 — «Золотой Остап» премияһы лауреаты
* 1999 — Булат Окуджава исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |title=Литературные премии. Премия имени Булата Окуджавы |accessdate=2009-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124113916/http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |archivedate=2009-11-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124113916/http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |date=2009-11-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15186 Указ Президента Российской Федерации от 17 февраля 2000 года № 366 «О присуждении премии имени Булата Окуджавы 1999 года»]&lt;/ref&gt;
* 2001 — «Защитнику свободной России» миҙалы — «За исполнение гражданского долга при защите демократии и конституционного строя (1991 йылдың  авгусы путчы»)&lt;ref name=&quot;Кодекс&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/17332|title=О награждении медалью «Защитнику свободной России»|date=2001-08-22|publisher=[[kremlin.ru]]|accessdate=2016-05-12}}&lt;/ref&gt;
* 2003 — Царское Село художество премияһы лауреаты
* 2007 — Владимир Высоцкийҙың исемен мәңгеләштереү буйынса Себер фонды булдырған «Признание-2006» әҙәби-музыкаль премияһы лауреаты, «Бард года» номинацияһы буйынса
* 2007 — «Музыкальное сердце театра» милли премия лауреаты («Иң яҡшы йырҙар текстарының авторы»)
* 2009 — «Бард-Оскар» эйәһе (Ҡазан халыҡ-ара фестивале)
* 2015 — лауреат премии «Поэт» премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.colta.ru/news/6971|title=Юлий Ким стал лауреатом национальной премии «Поэт»|date=2015-04-13|publisher=[[Colta.ru]]|accessdate=2015-04-13}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — Юрий Штерн премияһына эйә [http://il4u.org.il/blog/about-israel/israel-today/v-izrailskoj-stolice-sostoyalos-vruchenie-premii-imeni-yuriya-shterna]
* 2016 — Кеше хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә Мәскәүҙәге Хельсинки премияһы лауреат — «За защиту прав человека средствами культуры и искусства»&lt;ref name=&quot;МХГ&quot;&gt;{{cite web|url=http://hro.org/node/24414|title=Лауреаты Премии Московской хельсинкской группы в области защиты прав человека в 2016 году|date=2016-05-12|publisher=Права человека в России|accessdate=2016-05-12}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Галичу 90 лет (Ким)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
}}
* {{BardsRu|1650|Юлий Ким}}
* {{lib.ru|http://lib.ru/KSP/kim.txt}}
* {{community.livejournal|yuli_kim_afisha|Юлия Кима}}
* [http://www.pms.ru/kim/ Юлий Ким на сайте СУНЦ МГУ (ФМШ-18)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831020916/http://www.pms.ru/kim/ |date=2006-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20080622061628/http://www.ironicpoetry.ru/autors/10-k/kim/index.html Юлий Ким на сайте иронической поэзии]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kim_yuly.html Юлий Ким на сайте «Хронос»]
* [http://soran1957.ru/?id=ivan_100616111345_1249 Ким Юлий Черсанович // Фестиваль авторской песни «Под интегралом» 40 лет спустя], Фотоархив СО РАН, 2008
* [http://kudryats.journalisti.ru/?p=16820 Корифей бардовской песни (Интервью с Юлием Кимом), &quot;Неделя&quot;(Германия, 2006 год)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224163938/http://kudryats.journalisti.ru/?p=16820 |date=2014-02-24 }}
* ''[[Ионкис, Грета Эвривиадовна|Грета Ионкис]]'' [http://old.za-za.net/old-index.php?index.php&amp;menu=authors&amp;&amp;country=ger&amp;&amp;author=ionkis&amp;&amp;werk=015 Пасынок века Юлий Ким, или Пьеро, притворившийся Арлекином] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222190601/http://old.za-za.net/old-index.php?index.php&amp;menu=authors&amp;&amp;country=ger&amp;&amp;author=ionkis&amp;&amp;werk=015 |date=2022-02-22 }}, za-za.net № 12/2, 2011
* {{cite web|url=http://booknik.ru/today/faces/on-s-samogo-detstva-ne-terpel-jidoedstva/|title=«Он с самого детства не терпел жидоедства»|date=2012-12-23|work=Интервью Ю. Кима М. Гуровой|publisher=[[Букник]]|accessdate=2020-1-22}}
* {{cite web|url=http://www.pravmir.ru/yulij-kim-kazhdyj-raz-ya-shel-zashhishhat-nashix-detej/|title=Юлий Ким: Каждый раз я шёл защищать наших детей|date=2014-02-26|work=Интервью Ю. Кима М. Свешниковой|publisher=[[Православие и мир|Правмир]]|accessdate=2014-12-23}}
* {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2014/12/141202_yuliy_kim_interview|title=Юлий Ким: «Пятая колонна», или сумасшествие после Крыма|date=2014-12-02|work=Интервью Ю. Кима [[Сева Новгородцев|С. Новгородцеву]]|publisher=[[BBC]]|accessdate=2020-1-22}}
* {{cite web| author=|datepublished=07.02.2015|url=http://www.svoboda.org/media/video/26833888.html|title=Культ личности. Юлий Ким. Ведущий — Леонид Велехов| publisher=[[Радио «Свобода»]]| accessdate=}}
* {{cite web|author=Лидия Симакова|date=21.03.2019|url=http://tv2.today/Istorii/Yuliy-kim-mysl-o-voyne-s-ukrainoy-ne-mogla-priyti-v-golovu-dazhe-v-durnom-sne|title=Юлий Ким: «Мысль о войне с Украиной не могла прийти в голову даже в дурном сне»|publisher=[[tv2.today]]|accessdate=}}

{{Премия «Поэт»}}

[[Категория:Рәсәй автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:СССР автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:«Алтын Остап» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Булат Окуджава исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР хоҡуҡ яҡлаусылары]]
[[Категория:Совет диссиденттары]]
[[Категория:Шағирҙар:Үҙнәшер]]
[[Категория:Шәхестәр:Иерусалим]]
[[Категория:ПЕН-клуб ағзалары]]
[[Категория:Мюзиклдар авторҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Малоярославец]]
[[Категория:Мәскәү Хельсинки төркөмө премияһы лауреаттары]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:СССР Кинематографистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй драматургтары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0pnwt200mt25qllkzwrw148bfe65ue1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1305718</id>
      <parentid>1304012</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T04:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="486358" sha1="71i5yfqiyz3br5x8nn1rx9sbmtgej10" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>71i5yfqiyz3br5x8nn1rx9sbmtgej10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191607</id>
    <revision>
      <id>1305706</id>
      <parentid>1280945</parentid>
      <timestamp>2026-09-17T17:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15374" sha1="921idq2ny2xmvhmwz239d3bxq2ndyto" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гөлсәсәк Саламатова''', Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы Саламатова&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt; (ҡыҙ фамилияһы '''Ибраһимова''', ''1976 йылдың [[1 август|1 авгусы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Баймаҡ районы]], [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]]'') ― сәнғәт эшмәкәре, сценарист, филология фәндәре кандидаты (2002), З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] режиссура һәм актер оҫталығы кафедраһы доценты (2015 йылдан). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев премияһы]] (2020), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2024) лауреаты. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (2022) һәм Журналистар (2024) союздары ағзаһы.

== Биографияһы ==
1976 йылдың 1 авгусында [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека&lt;/ref&gt;
1998 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын тамамлаған. 1999—2002 йылдарҙа ― БДУ аспиранты. 2002 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2002 йылдан бирле [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда: 2002—2009 йылдарҙа башҡорт, рус һәм сит телдәр кафедраһында, 2010—2015 йылдарҙа башҡорт теле һәм мәҙәниәте кафедраһында, 2015 йылдан режиссура һәм актерлык оҫталығы кафедраһында эшләй. 2005 йылдан — доцент. 70-нән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән 4 монография авторы.&lt;ref&gt;[https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств&lt;/ref&gt;

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Башҡорт театры тарихы, Башҡортостандың күренекле шәхестәре менән ҡыҙыҡһына.

[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге]], [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге]], [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры|Стәрлетамаҡ]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай]] театрҙарында, «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында]], Нефтекама дәүләт филармонияһында үткәрелгән хөкүмәт, юбилей концерт программалары һәм спектаклдәрҙең сценарий авторы. 1938 йылдың трагик датаһы иҫтәлегенә Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә ҡуйылған «10 июль — һәм көн һәм быуат» («10 июля — и день и и век», режиссер [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Т.]] [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Бабичева]]) әҙәби-тарихи драмаһының проект авторы һәм сценарисы.

Г. Саламатованың башҡорт теленә тәржемәһендә, З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә рус классиктары драматургияһы [[Чехов Антон Павлович|А.]] [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] («Юбилей», «Айыу», «Тәҡдим»), А. Арбузовтың («ҡот осҡос уйындар», «Жестокие игры») пьесалары ҡуйылған. [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театрында]] ҡуйыу өсөн В. Шукшин хикәйәләре («Ваня, һин нисек бында?», «Миль пардон, мадам», «Микроскоп», «Ышанам», «Минең кейәүем бер машинаһын урланы») тәржемә иткән.

«Беренсе Республика» милли трилогияһына ингән өс нәфис фильмдың сценарий авторы (авторҙашы): «Бабич» (2017), «Беренсе Республика» (2019), «Шағир көндәлеге» (2022). «Беренсе Республика» фильмы FESTPRO халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһында (2019) еңеүсе булған, 2020 йылда Саламатова Г. Д., фильм сценарий авторы булараҡ, Башҡортостан Республикаһының С. Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.

«Шағир көндәлеге» фильмы 2023 йылда [[Өфө]]лә үткән «Үҙ юлым» («Свой путь») халыҡ-ара кинофестивалендә тулы метражлы уйын киноһы номинацияһында төп бүләккә эйә булған.&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-02-15/film-dnevnik-poeta-poluchil-pervuyu-festivalnuyu-nagradu-3144296 Фильм «Дневник поэта» получил первую награду на кинофестивале «Свой путь».] ИА «Башинформ», 15.02.2023&lt;/ref&gt;

«Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — 100 йыл [тарих һәм хәҙерге заман очерктары]» китабының автор-төҙөүсеһе (авторҙаш Айһылыу Сәғитова). Был эше өсөн йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[https://ufa.bezformata.com/listnews/kniga-k-100-letiyu-bashkirskogo/79831378/ Книга к 100-летию Башкирского театра возвращает истории забытые имена]&lt;/ref&gt;

2021 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» Г. Саламатованың «Зәбих Исҡужин. Иҙел ярында Һаҡмар егете» фәнни монографияһын нәшер итә. Автор ХХ быуаттың беренсе яртыһында билдәле әҙәби тәнҡитсе мираҫының тулы бер өлөшөн фәнни әйләнешкә һала. Әлеге китапты яҙғанда, Г. Саламатова [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабичтың]] «Башҡорт халҡына» тигән баҫылмаған шиғырын таба.&lt;ref&gt;''Г. Д. Саламатова''. [https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-07-06/zabytye-imena-v-ufe-i-kazani-prohodyat-s-emki-filma-o-zabihe-iskuzhine-2865461 Забытые имена: в Уфе и Казани проходят съемки фильма о Забихе Искужине.] ИА «Башинформ», 6.07.2022&lt;/ref&gt;

2020—2022 йылдарҙа, «Шағир көндәлеге» фильмы өҫтөндә эшләү осоронда, Г. Саламатова Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Рами Гарипов]] иҫтәлегенә арналған ике әҙәби-музыкаль кисәнең сценарийын ижад итә. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала]] Р. Ғариповтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған күргәҙмәне асып ебәреү өсөн сценарий, шулай уҡ Рәми Ғариповтың юбилей кисәһенә сценарий яҙа.

Г. Д. Саламатова — йәмәғәт эшмәкәре, эксперт, театр белгесе сифатында күп кенә асыҡ сараларҙа, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя ҡоролтайы башҡорттар]] линияһы буйынса [[Татарстан Республикаһы|Бөтә Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһендә]], Башҡортостан Республикаһы райондарында күсмә сараларҙа ҡатнаша.

Башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә ғалимдар араһында [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш.]] [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Бабич]], [[Дауыт Юлтый|Д.]] [[Дауыт Юлтый|Юлтый]], [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р.]] [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Ғариповтың]] ижады һәм биографияһы белгесе булараҡ таныла.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2018 — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почё грамотаһы
* 2018 — [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-50763282_3346 Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна номинант на Государственную премию РБ.] Живая лента, 13.09.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы ― «Беренсе республика» тулы метражлы нәфис фильмы өсөн (фильмдың сценарий авторы булараҡ; [[Йосопов Булат Тимербай улы|Булат Йосопов]] менән бергә)&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html Радий Хабиров вручил государственные награды России и Башкортостана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128032209/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html|date=2021-11-28}} Глава Республики Башкортостан, 08.10.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһы
* 2024 — Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы
* 2026 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished= 17 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-09-17/v-ufe-nagradili-rabotnikov-kultury-i-iskusstva-bashkirii-4663920|title=В Уфе наградили работников культуры и искусства Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-17}}.

&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств{{Ref-ru}}
* [https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека{{Ref-ru}}


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>921idq2ny2xmvhmwz239d3bxq2ndyto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305736</id>
      <parentid>1305706</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T07:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15504" sha1="f162yy37qvxi51pao5aqbpcxdgatluk" xml:space="preserve">[[Файл:Гөлсәсәк Саламатова.png|мини|Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]]
{{Ук}}
'''Гөлсәсәк Саламатова''', Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы Саламатова&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt; (ҡыҙ фамилияһы '''Ибраһимова''', ''1976 йылдың [[1 август|1 авгусы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Баймаҡ районы]], [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]]'') ― сәнғәт эшмәкәре, сценарист, филология фәндәре кандидаты (2002), З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] режиссура һәм актер оҫталығы кафедраһы доценты (2015 йылдан). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев премияһы]] (2020), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2024) лауреаты. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (2022) һәм Журналистар (2024) союздары ағзаһы.

== Биографияһы ==
1976 йылдың 1 авгусында [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека&lt;/ref&gt;
1998 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын тамамлаған. 1999—2002 йылдарҙа ― БДУ аспиранты. 2002 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2002 йылдан бирле [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда: 2002—2009 йылдарҙа башҡорт, рус һәм сит телдәр кафедраһында, 2010—2015 йылдарҙа башҡорт теле һәм мәҙәниәте кафедраһында, 2015 йылдан режиссура һәм актерлык оҫталығы кафедраһында эшләй. 2005 йылдан — доцент. 70-нән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән 4 монография авторы.&lt;ref&gt;[https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств&lt;/ref&gt;

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Башҡорт театры тарихы, Башҡортостандың күренекле шәхестәре менән ҡыҙыҡһына.

[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге]], [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге]], [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры|Стәрлетамаҡ]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай]] театрҙарында, «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында]], Нефтекама дәүләт филармонияһында үткәрелгән хөкүмәт, юбилей концерт программалары һәм спектаклдәрҙең сценарий авторы. 1938 йылдың трагик датаһы иҫтәлегенә Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә ҡуйылған «10 июль — һәм көн һәм быуат» («10 июля — и день и и век», режиссер [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Т.]] [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Бабичева]]) әҙәби-тарихи драмаһының проект авторы һәм сценарисы.

Г. Саламатованың башҡорт теленә тәржемәһендә, З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә рус классиктары драматургияһы [[Чехов Антон Павлович|А.]] [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] («Юбилей», «Айыу», «Тәҡдим»), А. Арбузовтың («ҡот осҡос уйындар», «Жестокие игры») пьесалары ҡуйылған. [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театрында]] ҡуйыу өсөн В. Шукшин хикәйәләре («Ваня, һин нисек бында?», «Миль пардон, мадам», «Микроскоп», «Ышанам», «Минең кейәүем бер машинаһын урланы») тәржемә иткән.

«Беренсе Республика» милли трилогияһына ингән өс нәфис фильмдың сценарий авторы (авторҙашы): «Бабич» (2017), «Беренсе Республика» (2019), «Шағир көндәлеге» (2022). «Беренсе Республика» фильмы FESTPRO халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһында (2019) еңеүсе булған, 2020 йылда Саламатова Г. Д., фильм сценарий авторы булараҡ, Башҡортостан Республикаһының С. Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.

«Шағир көндәлеге» фильмы 2023 йылда [[Өфө]]лә үткән «Үҙ юлым» («Свой путь») халыҡ-ара кинофестивалендә тулы метражлы уйын киноһы номинацияһында төп бүләккә эйә булған.&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-02-15/film-dnevnik-poeta-poluchil-pervuyu-festivalnuyu-nagradu-3144296 Фильм «Дневник поэта» получил первую награду на кинофестивале «Свой путь».] ИА «Башинформ», 15.02.2023&lt;/ref&gt;

«Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — 100 йыл [тарих һәм хәҙерге заман очерктары]» китабының автор-төҙөүсеһе (авторҙаш Айһылыу Сәғитова). Был эше өсөн йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[https://ufa.bezformata.com/listnews/kniga-k-100-letiyu-bashkirskogo/79831378/ Книга к 100-летию Башкирского театра возвращает истории забытые имена]&lt;/ref&gt;

2021 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» Г. Саламатованың «Зәбих Исҡужин. Иҙел ярында Һаҡмар егете» фәнни монографияһын нәшер итә. Автор ХХ быуаттың беренсе яртыһында билдәле әҙәби тәнҡитсе мираҫының тулы бер өлөшөн фәнни әйләнешкә һала. Әлеге китапты яҙғанда, Г. Саламатова [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабичтың]] «Башҡорт халҡына» тигән баҫылмаған шиғырын таба.&lt;ref&gt;''Г. Д. Саламатова''. [https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-07-06/zabytye-imena-v-ufe-i-kazani-prohodyat-s-emki-filma-o-zabihe-iskuzhine-2865461 Забытые имена: в Уфе и Казани проходят съемки фильма о Забихе Искужине.] ИА «Башинформ», 6.07.2022&lt;/ref&gt;

2020—2022 йылдарҙа, «Шағир көндәлеге» фильмы өҫтөндә эшләү осоронда, Г. Саламатова Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Рами Гарипов]] иҫтәлегенә арналған ике әҙәби-музыкаль кисәнең сценарийын ижад итә. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала]] Р. Ғариповтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған күргәҙмәне асып ебәреү өсөн сценарий, шулай уҡ Рәми Ғариповтың юбилей кисәһенә сценарий яҙа.

Г. Д. Саламатова — йәмәғәт эшмәкәре, эксперт, театр белгесе сифатында күп кенә асыҡ сараларҙа, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя ҡоролтайы башҡорттар]] линияһы буйынса [[Татарстан Республикаһы|Бөтә Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһендә]], Башҡортостан Республикаһы райондарында күсмә сараларҙа ҡатнаша.

Башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә ғалимдар араһында [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш.]] [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Бабич]], [[Дауыт Юлтый|Д.]] [[Дауыт Юлтый|Юлтый]], [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р.]] [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Ғариповтың]] ижады һәм биографияһы белгесе булараҡ таныла.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2018 — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почё грамотаһы
* 2018 — [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-50763282_3346 Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна номинант на Государственную премию РБ.] Живая лента, 13.09.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы ― «Беренсе республика» тулы метражлы нәфис фильмы өсөн (фильмдың сценарий авторы булараҡ; [[Йосопов Булат Тимербай улы|Булат Йосопов]] менән бергә)&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html Радий Хабиров вручил государственные награды России и Башкортостана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128032209/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html|date=2021-11-28}} Глава Республики Башкортостан, 08.10.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһы
* 2024 — Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы
* 2026 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished= 17 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-09-17/v-ufe-nagradili-rabotnikov-kultury-i-iskusstva-bashkirii-4663920|title=В Уфе наградили работников культуры и искусства Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-17}}.

&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств{{Ref-ru}}
* [https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека{{Ref-ru}}


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>f162yy37qvxi51pao5aqbpcxdgatluk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305737</id>
      <parentid>1305736</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T07:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15506" sha1="9s1sho6wj2490hehbqvwera1wo0sxoo" xml:space="preserve">[[Файл:Гөлсәсәк Саламатова.png|мини|Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]]
{{Ук}}
'''Гөлсәсәк Саламатова''', Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы Саламатова&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt; (ҡыҙ фамилияһы '''Ибраһимова''', ''1976 йылдың [[1 август|1 авгусы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Баймаҡ районы]], [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]]'') ― сәнғәт эшмәкәре, сценарист, филология фәндәре кандидаты (2002), З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] режиссура һәм актер оҫталығы кафедраһы доценты (2015 йылдан). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев премияһы]] (2020), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2024) лауреаты. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (2022) һәм Журналистар (2024) союздары ағзаһы.

== Биографияһы ==
1976 йылдың 1 авгусында [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека&lt;/ref&gt;
1998 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын тамамлаған. 1999—2002 йылдарҙа ― БДУ аспиранты. 2002 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2002 йылдан бирле [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда: 2002—2009 йылдарҙа башҡорт, рус һәм сит телдәр кафедраһында, 2010—2015 йылдарҙа башҡорт теле һәм мәҙәниәте кафедраһында, 2015 йылдан режиссура һәм актерлык оҫталығы кафедраһында эшләй. 2005 йылдан — доцент. 70-нән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән 4 монография авторы.&lt;ref&gt;[https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств&lt;/ref&gt;

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Башҡорт театры тарихы, Башҡортостандың күренекле шәхестәре менән ҡыҙыҡһына.

[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге]], [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге]], [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры|Стәрлетамаҡ]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай]] театрҙарында, «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында]], Нефтекама дәүләт филармонияһында үткәрелгән хөкүмәт, юбилей концерт программалары һәм спектаклдәрҙең сценарий авторы. 1938 йылдың трагик датаһы иҫтәлегенә Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә ҡуйылған «10 июль — һәм көн һәм быуат» («10 июля — и день и и век», режиссер [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Т.]] [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Бабичева]]) әҙәби-тарихи драмаһының проект авторы һәм сценарисы.

Г. Саламатованың башҡорт теленә тәржемәһендә, З. Исмәғилев исемендәге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә рус классиктары драматургияһы [[Чехов Антон Павлович|А.]] [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] («Юбилей», «Айыу», «Тәҡдим»), А. Арбузовтың («ҡот осҡос уйындар», «Жестокие игры») пьесалары ҡуйылған. [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театрында]] ҡуйыу өсөн В. Шукшин хикәйәләре («Ваня, һин нисек бында?», «Миль пардон, мадам», «Микроскоп», «Ышанам», «Минең кейәүем бер машинаһын урланы») тәржемә иткән.

«Беренсе Республика» милли трилогияһына ингән өс нәфис фильмдың сценарий авторы (авторҙашы): «Бабич» (2017), «Беренсе Республика» (2019), «Шағир көндәлеге» (2022). «Беренсе Республика» фильмы FESTPRO халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһында (2019) еңеүсе булған, 2020 йылда Саламатова Г. Д., фильм сценарий авторы булараҡ, Башҡортостан Республикаһының С. Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.

«Шағир көндәлеге» фильмы 2023 йылда [[Өфө]]лә үткән «Үҙ юлым» («Свой путь») халыҡ-ара кинофестивалендә тулы метражлы уйын киноһы номинацияһында төп бүләккә эйә булған.&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-02-15/film-dnevnik-poeta-poluchil-pervuyu-festivalnuyu-nagradu-3144296 Фильм «Дневник поэта» получил первую награду на кинофестивале «Свой путь».] ИА «Башинформ», 15.02.2023&lt;/ref&gt;

«Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — 100 йыл [тарих һәм хәҙерге заман очерктары]» китабының автор-төҙөүсеһе (авторҙаш Айһылыу Сәғитова). Был эше өсөн йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[https://ufa.bezformata.com/listnews/kniga-k-100-letiyu-bashkirskogo/79831378/ Книга к 100-летию Башкирского театра возвращает истории забытые имена]&lt;/ref&gt;

2021 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» Г. Саламатованың «Зәбих Исҡужин. Иҙел ярында Һаҡмар егете» фәнни монографияһын нәшер итә. Автор ХХ быуаттың беренсе яртыһында билдәле әҙәби тәнҡитсе мираҫының тулы бер өлөшөн фәнни әйләнешкә һала. Әлеге китапты яҙғанда, Г. Саламатова [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабичтың]] «Башҡорт халҡына» тигән баҫылмаған шиғырын таба.&lt;ref&gt;''Г. Д. Саламатова''. [https://kpfu.ru/portal/docs/F_294174526/3_01.pdf 1920-1950 еллар иҗтимагый һәм мәдәни контекстында Шәехзадә Бабич мирасы.] kpfu.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]]''. [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-07-06/zabytye-imena-v-ufe-i-kazani-prohodyat-s-emki-filma-o-zabihe-iskuzhine-2865461 Забытые имена: в Уфе и Казани проходят съемки фильма о Забихе Искужине.] ИА «Башинформ», 6.07.2022&lt;/ref&gt;

2020—2022 йылдарҙа, «Шағир көндәлеге» фильмы өҫтөндә эшләү осоронда, Г. Саламатова Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Рами Гарипов]] иҫтәлегенә арналған ике әҙәби-музыкаль кисәнең сценарийын ижад итә. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала]] Р. Ғариповтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған күргәҙмәне асып ебәреү өсөн сценарий, шулай уҡ Рәми Ғариповтың юбилей кисәһенә сценарий яҙа.

Г. Д. Саламатова — йәмәғәт эшмәкәре, эксперт, театр белгесе сифатында күп кенә асыҡ сараларҙа, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя ҡоролтайы башҡорттар]] линияһы буйынса [[Татарстан Республикаһы|Бөтә Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһендә]], Башҡортостан Республикаһы райондарында күсмә сараларҙа ҡатнаша.

Башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә ғалимдар араһында [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш.]] [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Бабич]], [[Дауыт Юлтый|Д.]] [[Дауыт Юлтый|Юлтый]], [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р.]] [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Ғариповтың]] ижады һәм биографияһы белгесе булараҡ таныла.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2018 — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почё грамотаһы
* 2018 — [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-50763282_3346 Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна номинант на Государственную премию РБ.] Живая лента, 13.09.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы ― «Беренсе республика» тулы метражлы нәфис фильмы өсөн (фильмдың сценарий авторы булараҡ; [[Йосопов Булат Тимербай улы|Булат Йосопов]] менән бергә)&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html Радий Хабиров вручил государственные награды России и Башкортостана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128032209/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/136316.html|date=2021-11-28}} Глава Республики Башкортостан, 08.10.2020&lt;/ref&gt;
* 2020 — йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһы
* 2024 — Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы
* 2026 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished= 17 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-09-17/v-ufe-nagradili-rabotnikov-kultury-i-iskusstva-bashkirii-4663920|title=В Уфе наградили работников культуры и искусства Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-17}}.

&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna Саламатова Гульсясяк Давлетбаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605231406/https://ufaart.ru/afisha/employees-list/salamatova-gulsyasyak-davletbaevna |date=2023-06-05 }} Уфимский государственный институт искусств{{Ref-ru}}
* [https://baimaklib.ru/s/ Саламатова (Ибрагимова) Гульсясяк Давлетбаевна.] Баймакская межпоселенческая центральная библиотека{{Ref-ru}}


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>9s1sho6wj2490hehbqvwera1wo0sxoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ANG</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201477</id>
    <revision>
      <id>1305644</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Ангола}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="2qs002k3jj5caksipmkfbcif2jx5elb" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Ангола}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2qs002k3jj5caksipmkfbcif2jx5elb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ARU</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201478</id>
    <revision>
      <id>1305645</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Аруба}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="nh1tppuzcgjysybhgsnjm4vvgznq0yy" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Аруба}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nh1tppuzcgjysybhgsnjm4vvgznq0yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ASA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201479</id>
    <revision>
      <id>1305646</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Америка Самоаһы}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="98gmlsjzfr7lz004dnnxt9vmkx74q2r" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Америка Самоаһы}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98gmlsjzfr7lz004dnnxt9vmkx74q2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BAH</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201480</id>
    <revision>
      <id>1305647</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Багам Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="go2sqi4lfrb8bljkz0filtymzqhg6cr" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Багам Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>go2sqi4lfrb8bljkz0filtymzqhg6cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BAR</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201481</id>
    <revision>
      <id>1305648</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Барбадос}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="fp4q8usi1ccmda941ihmt8r7vgrfi12" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Барбадос}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fp4q8usi1ccmda941ihmt8r7vgrfi12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BHU</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201482</id>
    <revision>
      <id>1305649</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Бутан}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="c2cbzrxu9rbh9fh2wpg3aqnjmzlkh3u" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Бутан}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c2cbzrxu9rbh9fh2wpg3aqnjmzlkh3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BIZ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201483</id>
    <revision>
      <id>1305650</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Белиз}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="jdf533garv6pix7osdqv8cwi2s8xwlo" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Белиз}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdf533garv6pix7osdqv8cwi2s8xwlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:BUR</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201484</id>
    <revision>
      <id>1305651</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Буркина-Фасо}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="ebzd2snxb6a41nqqm1f50icrc5gjszt" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Буркина-Фасо}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ebzd2snxb6a41nqqm1f50icrc5gjszt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:CAY</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201485</id>
    <revision>
      <id>1305652</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Кайман Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="haoncrlxqjgwqldxodf8t8h3ss441gc" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Кайман Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>haoncrlxqjgwqldxodf8t8h3ss441gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:CGO</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201486</id>
    <revision>
      <id>1305653</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Конго}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="g0w966wwtlyn1wi3ruj0hp0oyujwge3" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Конго}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0w966wwtlyn1wi3ruj0hp0oyujwge3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:CHA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201487</id>
    <revision>
      <id>1305654</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Чад}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="43viy5d742jifmtpe76pczo1ygln25d" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Чад}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>43viy5d742jifmtpe76pczo1ygln25d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:CRC</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201488</id>
    <revision>
      <id>1305655</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Коста-Рика}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="20nc8ph4ee8wryboqy5zzgnpm3ulh2f" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Коста-Рика}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>20nc8ph4ee8wryboqy5zzgnpm3ulh2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:FIJ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201489</id>
    <revision>
      <id>1305656</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Фиджи}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="18au0hznmjv2fjmjph310diol0usopj" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Фиджи}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>18au0hznmjv2fjmjph310diol0usopj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:GAM</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201490</id>
    <revision>
      <id>1305657</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Гамбия}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="619bohi4psq31e15aqiufcfsqr1q17u" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Гамбия}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>619bohi4psq31e15aqiufcfsqr1q17u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:GBS</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201491</id>
    <revision>
      <id>1305658</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Гвинея-Бисау}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="8nfl5uprjxxrfcz2j1jfg8zr10ux3th" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Гвинея-Бисау}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8nfl5uprjxxrfcz2j1jfg8zr10ux3th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:GEQ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201492</id>
    <revision>
      <id>1305659</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Экваториальная Гвинея}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="rx7ozc5rgvnk8oicb4pof7g8istdn0p" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Экваториальная Гвинея}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rx7ozc5rgvnk8oicb4pof7g8istdn0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:GRN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201493</id>
    <revision>
      <id>1305660</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Гренада}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="4qnhtrxi64urlolczygqppgaipt40w1" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Гренада}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4qnhtrxi64urlolczygqppgaipt40w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:HAI</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201494</id>
    <revision>
      <id>1305661</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Гаити}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="04gr1jpwm8brn0y95myuuiornqpqheg" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Гаити}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>04gr1jpwm8brn0y95myuuiornqpqheg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:INA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201495</id>
    <revision>
      <id>1305662</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Индонезия}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="2ij15xd6de1q7he1k9gktqxukhnrnkm" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Индонезия}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ij15xd6de1q7he1k9gktqxukhnrnkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:KOS</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201496</id>
    <revision>
      <id>1305663</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Косово}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="3zat9fvgy079fggq3chlki1zpucamoj" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Косово}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3zat9fvgy079fggq3chlki1zpucamoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:KSA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201497</id>
    <revision>
      <id>1305664</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="c7a2ia8qx9f0cgfatgjwss8xo9bdkg6" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c7a2ia8qx9f0cgfatgjwss8xo9bdkg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:KUW</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201498</id>
    <revision>
      <id>1305665</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Кувейт}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="erhac72wg3ywtjmx4otryz235sen1e9" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Кувейт}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>erhac72wg3ywtjmx4otryz235sen1e9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ISV</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201499</id>
    <revision>
      <id>1305666</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="6ez1igtcrqmbo27ciu1z060kpoxffr5" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|АҠШ-тың Виргин утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ez1igtcrqmbo27ciu1z060kpoxffr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:IVB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201500</id>
    <revision>
      <id>1305667</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="8ckjttayl7bab662bjm3jlkb4xs24oh" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Британ Виргин утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ckjttayl7bab662bjm3jlkb4xs24oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:LIB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201501</id>
    <revision>
      <id>1305668</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Ливан}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="8cog20sgnuhab27jstwoaqvmsupzrer" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Ливан}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8cog20sgnuhab27jstwoaqvmsupzrer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:LBA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201502</id>
    <revision>
      <id>1305669</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Ливия}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="pkgs6t4g3o282c67lr79cup0nfe3xik" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Ливия}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pkgs6t4g3o282c67lr79cup0nfe3xik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:LES</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201503</id>
    <revision>
      <id>1305670</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Лесото}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="j7u52v9me4v368jlbpaio3375l3zn4e" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Лесото}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j7u52v9me4v368jlbpaio3375l3zn4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MAD</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201504</id>
    <revision>
      <id>1305671</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Мадагаскар}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="p67dr7bdee7uijjzykosrkdib4f9i05" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Мадагаскар}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p67dr7bdee7uijjzykosrkdib4f9i05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MAW</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201505</id>
    <revision>
      <id>1305672</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Малави}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="5vz9heyb0p1fkftpqw7vnpxpqg9mlv4" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Малави}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5vz9heyb0p1fkftpqw7vnpxpqg9mlv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MON</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201506</id>
    <revision>
      <id>1305673</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Монако}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="3xabqifaphpwqmnhmr2uxjqkggeo9n7" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Монако}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3xabqifaphpwqmnhmr2uxjqkggeo9n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MTN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201507</id>
    <revision>
      <id>1305674</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Мавритания}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="1q4vdjnlvi6nqt8119d1snpi7fsjwjr" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Мавритания}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1q4vdjnlvi6nqt8119d1snpi7fsjwjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:NCA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201508</id>
    <revision>
      <id>1305675</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Никарагуа}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="09a70o90x6lpyzugzmlshwdsz50j1j6" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Никарагуа}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>09a70o90x6lpyzugzmlshwdsz50j1j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:NEP</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201509</id>
    <revision>
      <id>1305676</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Непал}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="gdylyz16n6kcmjj343ck3kfd35zjwaa" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Непал}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gdylyz16n6kcmjj343ck3kfd35zjwaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:NIG</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201510</id>
    <revision>
      <id>1305677</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Нигер}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="h7nvv4z53bjuzx5tt1de9evpqgxqhfj" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Нигер}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h7nvv4z53bjuzx5tt1de9evpqgxqhfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:OMA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201511</id>
    <revision>
      <id>1305678</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Оман}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="hc7o9lm9rdivmaud19cl1npcf29zpch" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Оман}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hc7o9lm9rdivmaud19cl1npcf29zpch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:SKN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201512</id>
    <revision>
      <id>1305679</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="18fmc2af10a8v55o3xpflr3lmi9qixv" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Сент-Китс һәм Невис}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>18fmc2af10a8v55o3xpflr3lmi9qixv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:SOL</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201513</id>
    <revision>
      <id>1305680</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Соломон Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="3yp2wrd0vdukzszsg6e32oryblsi7x4" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Соломон Утрауҙары}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3yp2wrd0vdukzszsg6e32oryblsi7x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:SSD</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201514</id>
    <revision>
      <id>1305681</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Көньяҡ Судан}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="m4qepqh81g24tw1vntgicbsan0wulq2" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Көньяҡ Судан}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m4qepqh81g24tw1vntgicbsan0wulq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:SUD</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201515</id>
    <revision>
      <id>1305682</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Судан}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="m0n9wjezcrsau14wg7khvzhofo540n8" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Судан}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0n9wjezcrsau14wg7khvzhofo540n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:TGA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201516</id>
    <revision>
      <id>1305683</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Тонга}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="msk80jmk73v48ftsakzwbj3fhh8yb0o" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Тонга}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>msk80jmk73v48ftsakzwbj3fhh8yb0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:TOG</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201517</id>
    <revision>
      <id>1305684</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Того}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="80jph25m7mfr57i9im77ounfkix7qrj" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Того}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>80jph25m7mfr57i9im77ounfkix7qrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:TRI</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201518</id>
    <revision>
      <id>1305685</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="hwn84ejsahcx91hb83s7147qosfjuqv" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Тринидад һәм Тобаго}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hwn84ejsahcx91hb83s7147qosfjuqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:VAN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201519</id>
    <revision>
      <id>1305686</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Вануату}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="4j4gbe1zfnm0czwp20j8squl8whqkde" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Вануату}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4j4gbe1zfnm0czwp20j8squl8whqkde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ZAM</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201520</id>
    <revision>
      <id>1305687</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Замбия}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="hatx5hj9psmyf3nxiq092z4bjjcadk6" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Замбия}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hatx5hj9psmyf3nxiq092z4bjjcadk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:VIN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201521</id>
    <revision>
      <id>1305688</id>
      <timestamp>2026-09-17T12:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="7vh3v42xxqbspyq88vfnl93u0xn5a2k" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Сент-Винсент һәм Гренадин}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7vh3v42xxqbspyq88vfnl93u0xn5a2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Ҡытай Тайбэйы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201522</id>
    <revision>
      <id>1305690</id>
      <timestamp>2026-09-17T13:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Ҡытай Тайбэйы | flag alias = Flag of Chinese Taipei for Olympic Games.svg }}</comment>
      <origin>1305690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="o5cax3dg0rvn5puku20u9kpe3ifhxym" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Ҡытай Тайбэйы
| flag alias = Flag of Chinese Taipei for Olympic Games.svg
}}</text>
      <sha1>o5cax3dg0rvn5puku20u9kpe3ifhxym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:TPE</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201523</id>
    <revision>
      <id>1305691</id>
      <timestamp>2026-09-17T13:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{nobr|{{Флагификация|Ҡытай Тайбэйы}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1305691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="sc2tjb0dhu7a5thl8anntcxyn8mtnfy" xml:space="preserve">{{nobr|{{Флагификация|Ҡытай Тайбэйы}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sc2tjb0dhu7a5thl8anntcxyn8mtnfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Раштыуа Утрауы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201524</id>
    <redirect title="Ҡалып:Флагификация/Раштыуа утрауы" />
    <revision>
      <id>1305705</id>
      <timestamp>2026-09-17T17:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Өлкән хәрефтәғе редирект</comment>
      <origin>1305705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="kgb4qustkt271dvkihgy631gitvanwc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Раштыуа утрауы]]</text>
      <sha1>kgb4qustkt271dvkihgy631gitvanwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201525</id>
    <revision>
      <id>1305709</id>
      <timestamp>2026-09-17T18:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Norderney, Promenade, Wegbeleuchtung -- 2025 -- 9015.jpg</comment>
      <origin>1305709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="b61r4kovsx82s2ztembwz7ujpgqz4ch" xml:space="preserve">Norderney, Promenade, Wegbeleuchtung -- 2025 -- 9015.jpg</text>
      <sha1>b61r4kovsx82s2ztembwz7ujpgqz4ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB2000</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201526</id>
    <redirect title="Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB" />
    <revision>
      <id>1305716</id>
      <timestamp>2026-09-18T02:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max</username>
        <id>40258</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB2000]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB]] тип Max алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]» в «[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]»</comment>
      <origin>1305716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="hjdglpniark4rq2u9750bkudbmkq5q9" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:SHB]]</text>
      <sha1>hjdglpniark4rq2u9750bkudbmkq5q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201527</id>
    <revision>
      <id>1305721</id>
      <timestamp>2026-09-18T05:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Меди...</comment>
      <origin>1305721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="iln7ofdez8elue2mbf480zvew4dp0tx" xml:space="preserve">'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург;
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы;
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар;
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы;
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>iln7ofdez8elue2mbf480zvew4dp0tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305722</id>
      <parentid>1305721</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3172" sha1="ryx3xi7he7d08x7t15sjzz45qsjjs5l" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург;
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы;
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар;
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы;
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>ryx3xi7he7d08x7t15sjzz45qsjjs5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305723</id>
      <parentid>1305722</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3316" sha1="29bahj2pnkd3yn9jqdcff98n3r9ksb0" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург;
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы;
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар;
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы;
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>29bahj2pnkd3yn9jqdcff98n3r9ksb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305724</id>
      <parentid>1305723</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="nz2efo7nf9f9a7rbkwqiil5xz7hu9n4" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2001 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>nz2efo7nf9f9a7rbkwqiil5xz7hu9n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305725</id>
      <parentid>1305724</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="g0sh7h30bsfvi7wm2kupipk72cnuo6v" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>g0sh7h30bsfvi7wm2kupipk72cnuo6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305726</id>
      <parentid>1305725</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1305726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="r0as7bozkoqv7l4b3ldwd17eigoa1rc" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>r0as7bozkoqv7l4b3ldwd17eigoa1rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305727</id>
      <parentid>1305726</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="1okuf2zqq1y9pe62ll0pbml4dbbgodj" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>1okuf2zqq1y9pe62ll0pbml4dbbgodj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305728</id>
      <parentid>1305727</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5768" sha1="26q8lqi38f6n8uakkkev5bxg1j6qkqr" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фамилиялаштар|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бакиров Анвар Акрамович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Уфа)}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = [[абдоминальная хирургия]], [[трансплантология]], [[эзофагопластика]]
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}}
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Почётное звание Республики Башкортостан|тип=врач}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>26q8lqi38f6n8uakkkev5bxg1j6qkqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305729</id>
      <parentid>1305728</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5767" sha1="cl8c5vz8ufefzkh0zejt6qypyh8oqyw" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фамилиялаштар|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бакиров Анвар Акрамович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = [[абдоминальная хирургия]], [[трансплантология]], [[эзофагопластика]]
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}}
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Почётное звание Республики Башкортостан|тип=врач}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>cl8c5vz8ufefzkh0zejt6qypyh8oqyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305730</id>
      <parentid>1305729</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5743" sha1="1tg1yyoj4y5g42asrgkwg3qilb39jqf" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бакиров Анвар Акрамович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = [[абдоминальная хирургия]], [[трансплантология]], [[эзофагопластика]]
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}}
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>1tg1yyoj4y5g42asrgkwg3qilb39jqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305731</id>
      <parentid>1305730</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5699" sha1="p4jzcu6dgq0btpeib0trmju0g2eco8m" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бакиров Анвар Акрамович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = [[абдоминальная хирургия]], [[трансплантология]], [[эзофагопластика]]
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>p4jzcu6dgq0btpeib0trmju0g2eco8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305732</id>
      <parentid>1305731</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="iovpyh5br8tddm7ct8talbjegboh81o" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бакиров Анвар Акрамович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>iovpyh5br8tddm7ct8talbjegboh81o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305733</id>
      <parentid>1305732</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T05:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5580" sha1="hd62r3oowelvfacegk63b7ov9vzsyfi" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|18.09.2026}}
{{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>hd62r3oowelvfacegk63b7ov9vzsyfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305740</id>
      <parentid>1305733</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T09:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="e71syjmhwodflixiowd1wfeyqryshco" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = 
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}</text>
      <sha1>e71syjmhwodflixiowd1wfeyqryshco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305741</id>
      <parentid>1305740</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T09:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5803" sha1="49oxexxdxy005htfjva998120uuyc03" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ Клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>49oxexxdxy005htfjva998120uuyc03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305743</id>
      <parentid>1305741</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T10:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фәнни эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5803" sha1="pw2cics02d6n5jhwuuff3uo97v364fj" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ Клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н, БДМУ тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>pw2cics02d6n5jhwuuff3uo97v364fj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305744</id>
      <parentid>1305743</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T10:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5804" sha1="kyyjuwlbgj1u4cuuvpxa74mfv4doy9b" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ Клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>kyyjuwlbgj1u4cuuvpxa74mfv4doy9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Гөлсәсәк Саламатова.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>201528</id>
    <revision>
      <id>1305735</id>
      <timestamp>2026-09-18T07:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
 |сығанаҡ       = https://baimaklib.ru/s/ 
 |яһалыу ваҡыты   = билгеһеҙ
 |автор         = билгеһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
| маҡсат         = һүрәтлә- өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</comment>
      <origin>1305735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="lph6z6ujjvxy5jyw0mign97rlvgtlsn" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
 |сығанаҡ       = https://baimaklib.ru/s/ 
 |яһалыу ваҡыты   = билгеһеҙ
 |автор         = билгеһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
| маҡсат         = һүрәтлә- өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</text>
      <sha1>lph6z6ujjvxy5jyw0mign97rlvgtlsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305742</id>
      <parentid>1305735</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T10:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡыҫҡа аңлатма */</comment>
      <origin>1305742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="8avcsr4bce4hiwptd4g0631de3ahrjq" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
 |сығанаҡ       = https://baimaklib.ru/s/ 
 |яһалыу ваҡыты   = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
| маҡсат         = һүрәтлә- өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</text>
      <sha1>8avcsr4bce4hiwptd4g0631de3ahrjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Әнүәр Бәкеров.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>201529</id>
    <revision>
      <id>1305738</id>
      <timestamp>2026-09-18T09:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = 
 |сығанаҡ       = https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/
 |яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
| маҡсат         = һүрәтләү өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</comment>
      <origin>1305738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="76m4i9h7nacssmx1yszvggp5uj53bz5" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = 
 |сығанаҡ       = https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/
 |яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
| маҡсат         = һүрәтләү өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</text>
      <sha1>76m4i9h7nacssmx1yszvggp5uj53bz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305739</id>
      <parentid>1305738</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T09:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡыҫҡа аңлатма */</comment>
      <origin>1305739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="3dhp05apypkyk4t2zad5n5aptkmt34w" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама        = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |сығанаҡ       = https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/
 |яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
| маҡсат         = һүрәтләү өсөн
| алышыусанлылыҡ = бар
| башҡа          = юҡ
}}</text>
      <sha1>3dhp05apypkyk4t2zad5n5aptkmt34w</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>