Ҡалып:Флагификация/Мэн утрауы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Мэн утрауы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43435</id>
    <redirect title="Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы" />
    <revision>
      <id>1305771</id>
      <parentid>473797</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Редирекка күсереү</comment>
      <origin>1305771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="mf1pnw3twrrzqx7fphsn0kw74xw1htp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы]]</text>
      <sha1>mf1pnw3twrrzqx7fphsn0kw74xw1htp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Кук утрауҙары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43441</id>
    <redirect title="Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары" />
    <revision>
      <id>1305773</id>
      <parentid>1209497</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1305773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="qjbowleaxu434ja503dexpmrzwov6h4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары]]</text>
      <sha1>qjbowleaxu434ja503dexpmrzwov6h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡая көмбәҙе мәсете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60046</id>
    <revision>
      <id>1305755</id>
      <parentid>868836</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prosnu</username>
        <id>44372</id>
      </contributor>
      <comment>Һәйкәл Көнсығыш Иерусалимда урынлашҡан, ул халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса Фәләстин өлөшө булып тора һәм рәсми теле ғәрәп теле</comment>
      <origin>1305755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="90z77ywzdij27rihz7qguwobqboehin" xml:space="preserve">{{Мечеть
|Русское название        = Ҡая көмбәҙе 
|Оригинальное название   = {{lang-ar|مسجد قبة الصخرة}}
|Изображение             = Palestine-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg
|Подпись изображения     = Ҡая көмбәҙе мәсете
|Ширина изображения      = 
|Страна                  = Фәләстин Дәүләте
|Тип региона             = 
|Регион                  =
|Название местоположения = ҡала
|Местоположение          = [[Иерусалим]]
|Адрес                   = {{s|[[Иҫке ҡала (Иерусалим)|Иҫке ҡала]], [[Храм тауы]].}}
 |lat_dir =N|lat_deg = 31|lat_min = 46|lat_sec =41
 |lon_dir =E|lon_deg = 35|lon_min = 14|lon_sec = 7
 |region     = PS
 |CoordScale = 
|Статус                  = 
|Течение, школа          = сөнниҙәр
|ДУМ                     = 
|Тип мечети              = көмбәҙ
|Архитектурный стиль     = 
|Автор проекта           = 
|Архитекторы             = Раджа ибн Хайва һәм [[Язид ибн Сәләм]]
|Строитель               = 
|Основатель              = 
|Инициатор строительства = [[Абд әл-Малик (халиф)|Абд әл-Малик]]
|Стоимость               = 
|Благотворители          = 
|Первое упоминание       = 
|Строительство           = 
|Основные даты           = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
|Упразднён               = 
|Начало строительства    = 687
|Окончание строительства = 691
|Реликвии                = Мөхәмәт пәйғәмбәр [[мирадж]] эшләгән ҡая; Мөхәмәт пәғәмбәрҙең аяҡ эҙҙәре; Мөхәмәт пәйғәмбәрҙең һаҡалының өс бөртөгө&lt;ref name=&quot;Низовский&quot;&gt;{{книга|автор= Низовский А.Ю.|часть= Мечеть халифа Омара («Көмбәҙ скалы») в Иерусалиме|ссылка часть= http://slovari.yandex.ru/~книги/Величайшие%20храмы%20мира/Мечеть%20халифа%20Омара%20(«Көмбәҙ%20скалы»)%20в%20Иерусалиме/%7Cзаглавие= Величайшие храмы мира: Энциклопедический справочник | место= М.|издательство= [[Вече]]|йыл= 2006 |isbn= 5-9533-0967-8 }}&lt;/ref&gt;.
|Имам                    = 
|Состояние               = 
|Общая площадь           = 
|Размеры                 = 
|Площадь помещений       = 
|Вместимость             = 
|Количество куполов      = 1
|Высота                  = 
|Высота купола           = 34 м.
|Диаметр купола          = 20 м.
|Количество минаретов    = 
|Высота минарета         = 
|Материал                = мәрмәр
|Таравих                 = 
|Ифтар и сухур           = 
|Библиотека              =  
|Мактаб                  = 
|Сайт                    = 
|Дополнительная информация = 
|Commons = Dome of the Rock
}}
'''Ҡая көмбәҙе''', ''Ҡая өҫтөндә көмбәҙ'' ({{lang-ar|مسجد قبة الصخرة}} — Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра) — [[Иерусалим]]дә [[Храм тауы]]нда [[Нигеҙ ташы]] өҫтөндә, [[Әл-Аҡса мәсете]]нән йыраҡ түгел, урынлашҡан изге мәсет.
[[Ислам архитектураһы]]ның иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай [[мозаика]]лы [[орнамент]] менән биҙәлгән.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Әҙәбиәт ==
{{Mosque-stub}}

[[Категория:Израиль мәсеттәре]]</text>
      <sha1>90z77ywzdij27rihz7qguwobqboehin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68264</id>
    <revision>
      <id>1305756</id>
      <parentid>1305695</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1305756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39361" sha1="cb13zbuysnyxw0s1smsa8w82582htgy" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (төп исеме [[Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы]]; 1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Усманов Юнир Барый улы (1931—2.08.2012), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри  белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө (2003—2008) һәм 4-се (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>cb13zbuysnyxw0s1smsa8w82582htgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305758</id>
      <parentid>1305756</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39372" sha1="h4stmm3hiz4n94wcl7soegk8rd08upg" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>h4stmm3hiz4n94wcl7soegk8rd08upg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305759</id>
      <parentid>1305758</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39890" sha1="b94jzlbn9hhqn3ch9xrdggrm0edj57k" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Юламанов Мостафа Абдрахман улы]] (1926-16.06.1978), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозының мал ҡараусыһы, һарыҡ көтөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылынан.
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>b94jzlbn9hhqn3ch9xrdggrm0edj57k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305760</id>
      <parentid>1305759</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40427" sha1="mfc4ub8gyk8808pxrarovsq98h7b1ge" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Юламанов Мостафа Абдрахман улы]] (1926—16.06.1978), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозының мал ҡараусыһы, һарыҡ көтөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылынан.
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Тетерин Василий Степанович]] (1951-2018), механизатор. 1965—2010 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы (1997), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әлебай (Хәйбулла районы)|Әлебай]] ауылынан. 
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>mfc4ub8gyk8808pxrarovsq98h7b1ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пирамида (архитектура)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99271</id>
    <revision>
      <id>1305762</id>
      <parentid>1302501</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41144" sha1="21jie9wlgnk1sx47xn7h1ogrmzncsfv" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
'''Пирамида''' (боронғо Мысыр aahu-t, офоҡ; [[Грек теле|грек.]] πυραμις — pyramis, pyramidos пирамида, πυρα — pyra ут + μιδες — mides урта)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/пирамида/Словарь%20изобразительного%20искусства/Пирамиды/|title=Пирамиды|description=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства|accessdate=2012-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/68Alqy3yg|archivedate=2012-06-04}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/68Alqy3yg?url=http://slovari.yandex.ru/%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%25 |date=2012-06-04 }}&lt;/ref&gt;) — пирамида кеүек архитектура ҡоролмаһының киң таралған формаһы, бик һирәк утилитар функцияға эйә. [[Боронғо донъя]]ның төрлө мәҙәниәттәре тарафынан ҡорамдар йәки монументтар сифатында төҙөлгән бик күп пирамидалар билдәле.

Иң ҙур пирамидаларға Мысыр пирамидалары (иң бейектәре) һәм Латин Америкаһының ([[ацтектар]], [[Майя (цивилизация)|Майя]], Теучитлан традицияһы) Колумбҡа тиклемге цивилизация пирамидалары инә. 1997 йылда Андаларҙа табылған Норте-Чико мәҙәниәте пирамидалары, күрәһең, Боронғо Мысырҙыҡына ҡарағанда йәшерәктер&lt;ref name=&quot;Dating&quot;&gt;{{cite journal | last = Haas | first = Jonathan | coauthors = Winifred Creamer, Alvaro Ruiz | date = 23 December 2004 | title = Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru | journal = Nature | volume = 432 | issue = | pages = 1020-1023  | doi = 10.1038/nature03146 | accessdate = 2007-01-31}}&lt;/ref&gt;. Дәүмәле буйынса бәләкәйерәк һәм аҙ билдәле пирамидалар [[Нубия]]ла (Мероэ) һәм [[Рим]]да (Цестий пирамидаһы) һаҡланған.

Норвегия тикшеренеүсеһе [[Тур Хейердал]] Тенерифе утрауындағы (Гуимар пирамидалары) һәм [[Мальдив утрауҙары]]ндағы аҙ габаритлы ҡоролмаларҙы пирамида тип атай.

Күптән түгел төҙөлгән пирамидаларҙан [[Париж]]да [[Лувр|Лувр пирамида]]һы, [[Астана]]ла [[Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы|Тыныслыҡ пирамидаһы]] һәм Рәсәйҙә Аслыҡ пирамидаһы.

== Боронғо пирамидалар ==

=== Месопотамия ===
Зиккура́т (вавилон һүҙе ''sigguratu'' — «түбә», шул иҫәптән «тау түбәһе») — Боронғо [[Месопотамия]]ла шумер, ассирия, вавилон һәм эламск архитектураһы өсөн хас булған күп баҫҡыслы ғибәҙәт йорто. Тәүратты өйрәнеүсе ғалимдарҙың ҡайһылары Вавилон башняһын төҙөү тураһындағы легендала Месопотамияла зиккурат тип аталған бейек ҡорам-башнялар төҙөү араһында бәйләнеш күҙәтә&lt;ref&gt;William W. Hallo. ''Origins: The Ancient Near Eastern Background of Some Modern Western Institutions''. Brill Academic Publishers, 1996. Page 279.&lt;/ref&gt;.

=== Мысыр ===
[[Файл:Gizeh Cheops BW 1.jpg|[[Хеопс пирамидаһы]] |thumb]]
[[Мысыр]] пирамидалары — [[Боронғо Мысыр]]ҙың бөйөк [[архитектура]] һәйкәлдәре. Улар араһында [[донъяның ете мөғжизәһе|«донъяның ете мөғжизәһе»]]нең береһе булған — [[Хеопс пирамидаһы]] һәм &quot;донъяның яңы ете мөғжизәһе&quot;нә лайыҡлы кандидат — Гиза пирамидаһы бар. Пирамидалар пирамидаль формалағы ҙур таш ҡоролманы тәшкил итә. Улар Боронғо Мысыр фараондары өсөн кәшәнә булып тора. Грек теленән алынған «пирамида» һүҙе күп ҡырлы тигәнде аңлата. Ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, бойҙайҙың ҙур өйөмө пирамиданың прообразы булып тора. икенселәрҙең фекеренсә, был һүҙ пирамида формаһындағы иҫкә алыу бәлешенең атамаһынан килеп сыҡҡан. Мысырҙа барлығы 118 пирамида табылған&lt;ref&gt;[http://dsc.discovery.com/news/2008/11/11/pyramid-egypt.html Discovery News: New Pyramid Found in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806092414/http://dsc.discovery.com/news/2008/11/11/pyramid-egypt.html |date=2009-08-06 }} (11 ноября 2008 г.)&lt;/ref&gt; (на ноябрь 2008 года).

Мысыр пирамидалары араһында Джосер пирамидаһы менән Һыныҡ пирамидаһы айырылып тора: Джосера пирамидаһының баҫҡыстары күп булһа, һыныҡ пирамида, легенда буйынса, фараон Снофруҙың вафатынан һуң, төҙөлөштө тиҙерәк тамамлау өсөн, махсус рәүештә шулай төҙөлә. Сөнки ул быуаттарҙағы технологиялар менән бик ҙур булмаған пирамидаларҙы төҙөү ҙә бер нисә тиҫтә йылға һуҙылған.

[[Хеопс пирамидаһы]] өс мең йылдан ашыу донъяның иң бейек ҡоролмаһы титулын һаҡлап килә, сөнки техника камил булмағанлыҡтан, башҡа илдәрҙә төҙөлгән пирамидалар бары тик билдәле бер бейеклеккә генә еткән, беренсенән, таш әҙ булған, икенсенән, был илдәрҙә йәшәүселәр физика буйынса аҙыраҡ белгән, өсөнсөнән, төҙөлөш майҙаны сифатында ҡом булмаған, ә ғалимдар иҫәпләүенсә, ҡомһоҙ майҙанда пирамида төҙөүе бөтөнләй мөмкин түгел.

=== Судан ===
[[Судан]]да (боронғо Нубия) батшаларҙың һәм батшабикәләрҙең кәшәнәһе булып хеҙмәт иткән 220 самаһы пирамида булған&lt;ref&gt;{{cite book | title = Nubian Pharaohs and Meroitic Kings: The Kingdom of Kush | author = Necia Desiree Harkless | publisher = AuthorHouse | year = 2006 | isbn = 1425944965 | url = http://books.google.com/?id=6PrmTAKiy0QC&amp;pg=PA153&amp;dq=nubian+pyramids+kings++tomb }}&lt;/ref&gt;.

=== Нигерия ===
[[Нигерия]]ла иң бейектә йәшәй тип һаналған Ала (''Ala/Uto'') Аллаһы хөрмәтенә балсыҡ пирамидалар төҙөлгән. Улар даими реконструкция талап итә&lt;ref&gt;Basden, G. S(1966). Among the Ibos of Nigeria, 1912. Psychology Press: p. 109, ISBN 0-7146-1633-8&lt;/ref&gt;.

=== Греция ===
[[Греция]] пирамидалары — Арголидала табылған бер нисә структура. Уларҙың тәғәйенләнеше тураһында бер нисә күҙаллау йәшәй&lt;ref&gt;Louis E. Lord, Watchtowers and Fortresses in Argolis, American Journal of Archaeology, Vol. 43, No. 1 (January — March, 1939), pp. 78-84 [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9114%28193901%2F03%2943%3A1%3C78%3AWAFIA%3E2.0.CO%3B2-D&amp;size=LARGE]&lt;/ref&gt;. Есть упоминание пирамиды II быуат пирамидаһы — һалдаттарҙың ҡәберлеге тураһында иҫкә алынған сығанаҡ бар&lt;ref&gt;{{cite book|title=Archaeological Fantasies: How Pseudoarchaeology Misrepresents the Past and Misleads the Public|url=https://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0415305938|author=Mary Lefkowitz|authorlink=Mary Lefkowitz|editor=Garrett G. Fagan|page=[https://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3/page/188 188]|chapter=Archaeology and the politics of origins}}&lt;/ref&gt;.

=== Испания ===
[[Файл:Güímar BW 3.JPG|thumb|Гуимар пирамидалары]]
Гуи́мар пирами́далары ({{lang-es|Pirámides de Güímar}}) — [[Канар утрауҙары]]на ингән Тенерифе утрауының көньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан Гуимар ҡалаһындағы алты баҫҡыслы пирамида. Ғалимдар фекеренсә, был ҡоролмалар урындағы [[фермер]]ҙар тарафынан өйөлә, йәғни улар ер һөргәндә килеп сыҡҡан таштарҙы баҫыу ситенә һалып барған. Был Канар утрауҙарында, бигерәк тә [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында киң таралған тәжрибә була. Урындағы халыҡ әйтеүенсә һәм боронғо рәсемдәрҙә һүрәтләнеүенсә, бындай пирамидалар утрауҙың күп урындарында булған, әммә бер файҙаһыҙ булғанлыҡтан юҡ ителгән йәки арзан төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланылған. Гуимарҙа туғыҙ пирамида булған, шуларҙың алтыһы ғына һаҡланған.

[[1991 йыл]]да үҙенең бәхәсле теориялары менән билдәлелек алған сәйәхәтсе [[Тур Хейердал]] пирамидаларҙы өйрәнеп, уларҙың ябай таш булмағанлығын белдерә. Мәҫәлән, пирамидаларҙың мөйөштәрендәге таштарҙы эшкәртеү эҙҙәре, шулай уҡ пирамидалар аҫтындағы ерҙең тигеҙләнеүе быны раҫлай. Материал да урындағы баҫыуҙарҙа табылған түңәрәк һарыҡташ түгел, ә лава киҫәктәре. Хейердал шулай уҡ пирамидаларҙың астрономик йүнәлеше тураһындағы фекере менән дә сығыш яһай. Ул Канар утрауҙары борон Америка менән Урта диңгеҙ буйы араһындағы туҡталыу урыны булыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Ысынлап та, ошо ике ҡитға араһындағы иң тиҙ маршрут тап Канар утрауҙары аша үтә — был юлды [[Христофор Колумб]] та файҙалана. [[1970 йыл]]да Хейердал Төньяҡ Африка менән [[Кариб диңгеҙе]] араһында суднолар йөрөүе мөмкин булыуын раҫлап, Марокконан [[Барбадос]]ҡаса боронғо ысул менән — папирус кәмәләрҙә йөҙөп үтә&lt;ref&gt;Juan Francisco Navarro Mederos: ''Arqueología de las Islas Canarias&quot;, in: Espacio, Tiempo y Forma, Serie I, Prehistoria y Arqueología, Bd. 10, 1997, S. 467.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Antonio Aparicio Juan/César Esteban López, ''Las Pirámides de Güímar: mito y realidad''. Centro de la Cultura Popular Canaria, La Laguna 2005, ISBN 978-84-7926-510-6, p. 35-52.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Antonio Aparicio Juan/César Esteban López, ''Las Pirámides de Güímar: mito y realidad''. Centro de la Cultura Popular Canaria, La Laguna 2005, ISBN 978-84-7926-510-6, p. 30-31.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡытай ===
Боронғо [[Ҡытай]]ҙың ҡурғандары — Чжоу, Чжао, Цинь, [[Хань (династия)|Хань]], [[Суй династияһы|Суй]], [[Тан династияһы|Тан династияларының]] һәм [[Мин империяһы]]ның беҙҙең эраға тиклем V быуаттан алып беҙҙең эраның [[XVII быуат]]ына тиклем хакимлек итеүселәренең һәм башҡа арҙаҡлы вәкилдәренең ҡәберлектәре. Ҡытай императоры [[Цинь Шихуанди]]ҙың хәҙерге [[Сиань]] ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан ғәйәт ҙур кәшәнәһе пирамида формаһына эйә. Боронғо Ҡытай тарихын өйрәнеүсе [[Сыма Цянь]]дың был ҡоролманы ентекләп ҡылыҡһырлауы һаҡланған. Ул периметры 2,5 километр булған&lt;ref&gt;Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.427, 451&lt;/ref&gt; бейеклеге 166 метрға еткән убаны хасил итә.

[[Файл:Xi'an location.png|280px|thumb|&lt;center&gt;Сиань ҡалаһының карталағы күренеше&lt;/center&gt;]] 
[[XXI быуат]] башына яҡынса йөҙгә яҡын ошондай ҡомартҡы билдәле. Уларҙың күпселеге Шэньси провинцияһының [[Сиань]] ҡалаһынан 100 километр радиуста табылған. Сиань боронғо замандарҙа [[Чанъань]] исемен йөрөткән, [[Хань (династия)|Көнбайыш Хань]], Суй һәм Тан династиялары ваҡытында империяның [[баш ҡала]]һы булған. Популяр баҫмаларҙа һәм телевизион фильмдарҙа был ҡоролмалар йола буйынса «пирамида» тип йөрөтөлә.

Ҡытайҙа табылған бындай ҡоролмаларҙың тәүгеләре хуншаньдарҙың неолит мәҙәниәтенә [[Хуншань (культура)|хуншань]] йәғни беҙҙең эраға тиклем 4700—2900 йылдарға ҡарай. Улар Пекин ҡалаһынан төньяҡта, Эске Монголия автономлы районында (Аохан-Ци округы) һәм [[Ляонин]] провинцияһында урынлашҡан. Улар ҡәберҙәр өҫтөндәге түңәрәк йәки квадрат формалағы таш ҡоролмалар, икенсе төрлө әйткәндә, ябай таш өйөмдәре. Шул уҡ ваҡытта төҙөлөштәре йәһәтенән ҡатмарлыраҡ таш ҡоролмаларҙың булыуы ла билдәле, улары инде тағы ла һуңыраҡ барлыҡҡа килгән приамидалы кәшәнәләрҙең алдағы өлгөләре([[:en:Niuheliang#Pyramidal structure|''Pyramidal structure'']]). Бар яҡтан да яҡшы ғына һаҡланып ҡалған пирамида табылыуы хаҡында ҡытай матбуғаты [[2001 йыл]]да хәбәр итә. Ул Аохань-Ци округына ҡараған Сиджази ҡалаһынан бер километр алыҫлыҡтағы тауҙа урынлашҡан. Трапецияға оҡшаш өс баҫҡыслы ҡоролманың бейеклеге 30 метрға яҡын булһа, нигеҙендәге киңлеге 15 метрға тиң.&lt;ref&gt;''Коппенс Ф.'' Новая эра пирамид / Пер. с англ. — Смоленск: Русич, 2010. — С. 197, 198. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-1-84694-046-0 {{ref-en}}, ISBN 978-5-8138-0958-3 {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Tomb of Emperor Qin Shi Huang.jpg|280px|thumb|&lt;center&gt;[[Цинь Шихуанди]] ҡәберендәге ҡурған&lt;/center&gt;]]
Сиань ҡалаһы янындағы пирамидаларға килгәндә инде, [[Европа]]ла улар хаҡында [[сәйәхәт]]селәрҙең юлъяҙмаларынан билдәле була: 1667 йыл — иезуит Афанасий Кирхерҙың ''China monumentis Illustrata'' исемле [[китап|китабы]] донъя күрә; [[1908 йыл]] — Артур де Карл Соуэрби менән Роберт Стирлинг Кларк был тарафтарға махсус экспедиция ойоштора; [[1912 йыл]] — [[Австралия]] сауҙагәрҙәре Фрэд Мейер Шродер менән Оскар Мэман Ҡытайҙың ошо төбәгенә барып ҡайта; [[1913 йыл]] — [[Франция|француз]] табибы, этнограф, археолог, яҙыусы һәм шағир Виктор Сегален телгә алынған ҡомартҡыларҙы күрергә сәйәхәт ҡыла. Һүҙ ыңғайына Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Синьцзян-Уйғур автономлы районындағы кирбестән һалынған эре кәшәнәләр булғанлығы тураһында ла әйтеп китергә кәрәк, тик улар пирамида формаһында түгел.

Был серле объекттар тураһында [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң тағы ла хәбәрҙәр ҡуйыра. Уларҙың тәүгеһе [[1947 йыл]]да баҫылып сыға һәм [[АҠШ|АҠШ Хәрби-Һауа Көстәре]] полковнигы һәм «Транс Уорд Эйрлайн» компанияһының Алыҫ Көнсығыш бүлеге директоры ''Морис Шихан'' докладына бәйле була. Ул Сиань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә яҡынса 65 километр алыҫлыҡта ятҡан Цинблин һырты итәктәрендәге үҙәндә ғәйәт ҙур «Аҡ пирамида», шулай уҡ тағы ла бәләкәйерәк пирамидалар һәм ҡалҡыулыҡтар табыуы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем билдәле булған кәшәнәләрҙең күптәре Сиань ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәре менән сикләнгән секторҙа, тик аҙҙары ғына башҡа тарафтарҙа урынлашҡан була. Приамидаларҙы төрлө фантастик нескәлектәр менән һүрәтләп, Морис Шихан уларҙың [[Мысыр]] приамидаларынан күпкә бәләкәйерәк икәнлеген билдәләй һәм яҡынса бейеклеген 1000 фут, нигеҙҙәре оҙонлоғон 1500 фут тип әйтә, һуңыраҡ хаталаныуына һылтанып, бейеклекте 500 футҡа төшөрә. Йәнәһе был пирамида тип шул уҡ 1947 йылда баҫылған икенсе фотоһүрәттә ғәмәлдә быға тиклем билдәле «Маолин мавзолейы» булып сыға. ''Брюс Кейси'' үҙенең һуңыраҡ нәшер иткән китабында пирамидаларҙы тәүге асҡан осоусыны «Джеймс Гауссман» тип атауы бөтә был тарихты тағы ла ҡатмарландыра.

[[Файл:Han Yang Ling 04.JPG|280px|thumb|&lt;center&gt;Янлин мавзолейы —император Цзин-ди кәшәнәһе&lt;/center&gt;]]
«Һалҡын һуғыш» йылдарында [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] көнбайыш сәйәхәтселәре өсөн ғәмәлдә ябыҡ була. [[1978 йыл]]да [[Яңы Зеландия]] авторы Брюс Кейси&lt;ref&gt;В 1983 г. выпустил книгу на эту тему «Мост в бесконечность» (''The Bridge to Infinity'').&lt;/ref&gt; Ҡытай властарынан пирамидалар хаҡындағы һорауына уларҙың «пирамида түгел, ә ҡәберле ҡалҡыулыҡтар йә [[Хань (династия)|Көнбайыш Хань]] династияһы императорҙарының кәшәнәләре, һәм улар әлегә бик аҙ тикшерелгән» тигән рәсми яуап алыуға өлгәшә. Бынан тыш улар [[йыһан]]дан Американың шпион спутниктарына бик асыҡ күренгән була. 1994 йылда Германия операторы һәм яҙыусыһы Хартвиг Хаусдорф&lt;ref&gt;Автор книги «Белая пирамида» (''Die Weisse Pyramide'').&lt;/ref&gt; Европа вәкилдәренән беренсе булып Ҡытай пирамидаларын барып күреүгә өлгәшә. Быға ҡәҙәр ул бары тик тейешле фотоһүрәттәр күрһәтеп кенә Ҡытай ғалимдарының пирамидалар юҡлығын раҫлауын еңә ала&lt;ref&gt;''Коппенс Ф.'' Новая эра пирамид / Пер. с англ. — Смоленск: Русич, 2010. — С. 169—175. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-1-84694-046-0 {{ref-en}}, ISBN 978-5-8138-0958-3 {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.philipcoppens.com/china_pyr.html China’s Great Pyramids Controversy, Philip Coppens, 26. Juni 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106021007/http://www.philipcoppens.com/china_pyr.html |date=2012-11-06 }}.&lt;/ref&gt;

=== Корея ===
[[Корея ярымутрауы]] территорияһындағы боронғо пирамида өлгөһө булып полководец Чангун &quot;Чангунчхон&quot;дың 412 йыл менән билдәләнгән кәшәнәһе тора. Мавзолей дөйөм бейеклеге 11,3 метр тәшкил иткән ете баҫҡыстан тора. Пирамиданың нигеҙе дәүмәле — 29,3 метрға 29,3 метр&lt;ref&gt;Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.427, 441&lt;/ref&gt;

=== Үҙәк Америка ===
Мезоамерикан пирамидалары — ҡағиҙә булараҡ, Боронғо Мысыр пирамидаларына ҡарағанда Месопотамияның зиккураттарына оҡшағаныраҡ, түбәһендә ҡорамы булған баҫҡыслы структура. Үғәк Американың иң ҙур пирамидаһы — Бөйөк Чолулы пирамидаһы күләме буйынса донъяла иң ҙурҙарҙан иҫәпләнә. [[Мексика]] пирамидалары бик йыш кешеләрҙе ҡорбанға килтереү урыны сифатында файҙаланылған. [[Ацтектар]]ҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1487 йылда Теночтитлан Бөйөк пирамидаһын ҡабаттан изгеләндереү өсөн дүрт көн эсендә 80400 кеше ҡорбанға килтерелә&lt;ref&gt;«[http://www.latinamericanstudies.org/aztecs/sacrifice.htm The Enigma of Aztec Sacrifice]». ''Natural History'', April 1977. Vol. 86, No. 4, pages 46-51.&lt;/ref&gt;.

Тағы ла боронғораҡ пирамидаларҙың береһе булып Мехико үҙәнендә урынлашҡан, йәше беҙҙең эраға тиклем 500 йыл менән билдәләнгән Куикуилько пирамидаһы иҫәпләнә. Тәүҙә ул түңәрәк ике баҫҡыстан тора. Аҫтағыһының дивметры 135 метрға етә. Һуңынан тағы ла ике баҫҡыс өҫтәлә һәм ҡоролманың бейеклеге 20 метрға етә. Пирамиданың түбәһендә миһрап урынлаштырыла, уға көнсығыштан һәм көнбайыштан ике баҫҡыс менә. Конструкцияһы яғынан пирамида балсыҡ менән нығытылған ҙур таштарҙан ғибәрәт.

Теотиуакан ауылында ҡаланың ғибәҙәт үҙәге булдырыла һәм унда пирамидаларҙың тотош комплексы күтәрелә. Уларҙың иң ҙуры [[Ҡояш пирамидаһы]] була. Уның дәүмәле 210-ға 220 метр, дүрт һикәлтәһе бар, дөйөм бейеклеге 65 метр тирәһе. Пирамида адобдан төҙөлә һәм һарыҡташтар менән йөҙләнә. Ҡояш пирамидаһы ансамблдең тотош композицияһын билдәләй. Бик күп бәләкәй пирамидалар, шулай уҡ ике ҙур [[Ай пирамидаһы]] һәм Кетцалькоатль пирамидаһы төҙөлә. Һуңғы икәүһенең конструкцияһы Ҡояш пирамидаһыныҡы менән сағыштырғанда күпкә камиллаша, уларҙың үҙәге рәшәткәле система рәүешендәге туфтан күтәрелә, һуңынан ул бут ташы һәм балсыҡ иҙелмәүе менән тултырыла&lt;ref&gt;Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.450, 451&lt;/ref&gt;.

=== Төньяҡ Америка ===
[[Файл:Chromesun kincaid site 01.jpg|thumb|Индеетарҙың пирамидалары]]
Боронғо Төньяҡ Американың бик күп Колумбҡа тиклемге [[индеецтар]] йәмғиәте ҙур пирамидаль мтруктуралар төҙөгән. Улар араһында иң ҙуры һәм иң билдәлеһе — Монкс-Маунд, уның нигеҙе Гизалағы Бөйөк пирамиданыҡынан да ҙурыраҡ. Пирамидалар, күрәһең, халыҡтарҙың дини тормошонда мөһим роль уйнаған, уларҙың юлбашсыларҙың йорто, кәшәнәһе, бейеү майҙандары һ.б. маҡсатта файҙаланыуы документтар менән нығытылған&lt;ref name=&quot;PLATFORM&quot;&gt;{{cite journal|chapter=Higher Ground: The Archaeology of North American Platform Mounds|author1=Owen Lindauer|author2=John H. Blitz2|url=http://anthropology.ua.edu/reprints/18.pdf|accessdate=2011-11-02|journal=Journal of Archaeological Research|volume=5|number=2|year=1997}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415101152/http://anthropology.ua.edu/reprints/18.pdf |date=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HANDBOOK&quot;&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=3JH-TPFjLk4C&amp;pg=PA741&amp;lpg=PA741&amp;dq=construction+of+platform+mounds&amp;source=bl&amp;ots=Wb9w0LOPGS&amp;sig=3_60xUNoYdS7E-pcIQQJTl0YwJM&amp;hl=en&amp;ei=892nTorRKOWvsQLtzamuDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CFIQ6AEwBjgK#v=onepage&amp;q=construction%20of%20platform%20mounds&amp;f=false|title=Handbook of North American Indians : Southeast |author=Raymond Fogelson|publisher=Smithsonian Institution|date=September 20, 2004|isbn=978-0160723001|page=741}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FLORIDAANTHRO&quot;&gt;{{cite journal|journal=Florida Anthropologist|title=The Etowah Site, Mound C :Barlow County, Georgia|author1=Henry van der Schalie|author2=Paul W. Parmalee|volume=8|date=September 1960|pages=37–39|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00027829/00135/1j}}&lt;/ref&gt;.

=== Рим империяһы ===
Це́стий пирами́даһы ({{lang-it|''Piramide di Caio Cestio'' или ''Piramide Cestia''}}) — [[Рим]]дәге Сан-Паоло ҡапҡалары эргәһендә Авентиндағы дөрөҫ булмаған пирамида формаһындағы [[Боронғо Рим]] мавзолейы.

Цестий пирамидаһы Римдә берҙән-бер генә түгел. Дәүмәле буйынса ҙурыраҡ ҡоролма XVI быуатҡа тиклем [[Ватикан]]да һаҡлана. Быуат уртаһында Цестий пирамидаһында — Рем, ә Ватикан пирамидаһында уның туғаны Ромул ерләнгән тигән фараз йәшәй. Был хаҡта [[Франческо Петрарка|Петрарка]] яҙа. Бары тик папа Александр VII бойороғо буйынса 1660 йылдарҙағы ҡаҙыныу эштәре барышында пирамидаға инеү блы асыла һәм статуялар нигеҙендә уларҙы күтәреү шарттарын раҫлаусы фрескалар һәм мәрмәр яҙыуҙар табыла.
Рим эпохаһының тағы бер пирамидаһы Францияла, Фаликон&lt;ref&gt;Henri Broch (1976), [http://books.google.com/books?id=W0iSGQAACAAJ&amp;dq=intitle:myst%C3%A9rieuse+intitle:pyramide&amp;lr=&amp;as_brr=0&amp;ei=VcKjSKrAJ5H2sQOQqemdBQ ''La mystérieuse pyramide de Falicon''], Éditions France-Empire, ISBN B0000E80JW&lt;/ref&gt; эргәһендә һаҡланып ҡала.

=== Урта быуат Европаһы ===
[[Файл:Oviedo-Catedral.JPG|thumb|right|250px|Овьедо соборы]]
Пирамидалар биналарҙың архитектура элементы булараҡ [[Урта быуаттар|урта быуат]] [[Европа]] тарихында киң ҡулланыла (мәҫәлән, Овьедо соборында).

=== Көньяҡ Азия ===
[[Һиндостан]]да бик күп пирамидаль ҡорамдар төҙөлә (ҡарағыҙ гопура); уларҙың ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Махабодхи, ЮНЕСКО исемлегенә индерелгән.

[[Индонезия]]ла Боробудур комплексы пирамида формаһына эйә. Уның өс кимәле өс сфера торған урынды символлаштыра — Камадхату (теләк сфераһы), Рупадхату (форма сфераһы) һәм Арупадхату (формаһыҙ сфера)&lt;ref&gt;Tartakov, Gary Michael. Lecture notes for Asian Art and Architecture: Art &amp; Design 382/582. Iowa State University. Draws heavily from Sherman Lee’s ''History of Far Eastern Art, 5th d.''[http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150131214521/http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html |date=2015-01-31 }} accessed 21 May 2006&lt;/ref&gt;.

=== [[Перу]] ===
Карал пирамидалары ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/1269 Sacred City of Caral-Supe — UNESCO World Heritage Centre]&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге пирамидалар ==
Хәҙерге заманда ла пирамидалар төҙөү дауам ителә. Мәҫәлән, [[Лувр]] пирамидаһы, [[Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы]], [[Калифорния университеты]] стадионы, Мемфистағы спорт-күңел асыу комплексы, [[Лас-Вегас]]тағы «Луксор» ҡунаҡхана-казиноһы, шул иҫәптән Рәсәйҙә «Форум» Мәскәүҙәге «Экспоүҙәк» Үҙәк күргәҙмәләр комплексы һәм Ҡаҙандағы мәҙәни-күңел асыу комплексы һ.б. кеүек ҙур, шулай уҡ Трансамерика, Рюгён ҡунаҡханаһы һ.б. кеүек һуҙылған формалағы пирамидалар төҙөлгән.

Пирамидалар[һәйкәл булараҡ та күтәрелә — мәҫәлән, Карлсруэ пирамидаһы, Ҡаҙан ҡамауҙа ҡалғанда башын һалыусыларға һәйкәл.
[[Файл:Comparison of pyramids.svg|350px|thumb|Төрлө боронғо һәм хәҙерге донъяның эре пирамидаларын сағыштырыу]]

[[Лувр|Луврға ингәндәге конструкциялар]]ҙа пирамида формаһын файҙаланыу отошло. Ҡоролма ҡорос каркастан эшләнгән һәм быяла менән тултырылған. Пирамида 21 мм ҡалынлығындағы 603 [[ромб]] һәм 70 [[өсмөйөш]] быяланан тора&lt;ref&gt;[http://www.glassonweb.com/articles/article/94 Данные о пирамиде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020112004520/http://www.glassonweb.com/articles/article/94/ |date=2002-01-12 }}&lt;/ref&gt;. [[Хеопс пирамидаһы|Мысырҙың донъя мөғжизәһе]] формалары менән илһамланған америка архитекторы [[Бэй Юймин]] XX быуаттың 80-се йылдары башында [[Франция]] президенты [[Франсуа Миттеран]] тарафынан Луврҙы модернизациялауға бәйле ҡатмарлы мәсьәләне пирамида формаһы ярҙамында хәл итә. Пирамиданың дүрт яғы ер аҫты коридорҙары йүнәлешен символлаштыра, ә берегеү формаһы матдилыҡтан — рухиәткә, ерҙән йыһанғаса булған юлға ишара. Шул уҡ ваҡытта конструкцияларҙың еңеллеге Луврҙың архитектура ансамблен ҡатмарлаштырмай һәм үҙенә артыҡ иғтибар талап итмәй&lt;ref&gt;''Сартан М. Н., Сартан Я. Н.'' [http://www.travel-journals.ru/Paris/architecture/pyramide/pyramide.htm Прогулки по Парижу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140113172248/http://www.travel-journals.ru/Paris/architecture/pyramide/pyramide.htm |date=2014-01-13 }} — Вокруг света, 2010 г. ISBN 978-5-98652-309-5&lt;/ref&gt;.

Замандың тағы бер ғәҙәти булмаған пирамидаль конструкцияһы булып [[Невада]] штатындағы Парадайз ҡунаҡханаһы һәм казиноһы тора. 1993 йылда асылған ҡунаҡхана үҙенең формаһы арҡаһында Лас-Вегас-Стрипта иң күренекле ҡоролмаларҙың береһе булып ҡала. Бина 30 ҡатлы, ҙур [[казино]]лы (11000 квадрат метр) отелде тәшкил итә. Пирамиданың бейеклеге 111 метр, нигеҙенең майҙаны 4,45 гектар. Ул &quot;гибрид мөғжизәле архитектура&quot;ның (Hybrid Fantasy Architecture)&lt;ref&gt;Shelly Errington. The Death of Authentic Primitive Art and Other Tales of Progress. University of California Press, 1998, стр. 191&lt;/ref&gt; сағыу вәкиле булып тора. Был стилдең үҙенсәлеге — классик популяр һәм еңел танылған формаларҙы ҡулланыуҙа. Шул уҡ ваҡытта төҙөлгән ҡоролмалар бик ҙур һәм улар ҙур финанс сығымдары талап итә. Бөтөн донъяға билдәле булған пирамиданың формаһын файҙаланыу, атама (Луксор — Мысырҙа үҙенең иҫтәлекле урындары менән билдәле туристик мәккә) — былар барыһы ла пирамида эсендә урынлашҡан ҡунаҡхана, казино һәм коммерция предприятиеһын рекламалау маҡсатында талап ителгән башҡа урындарға иғтибар йәлеп итеүгә йүнәлтелгән.

Америка Луксоры менән был планда [[Ҡазан]]дағы «Пирамида» мәҙәни-күңел асыу комплексы ла оҡшаш. 31,5 метр бейеклектәге һәм дөйөм майҙаны 14400 квадрат метр булған ете кимәлле был бина 2500 кешене һәм 500 хеҙмәткәрҙе һыйҙыра. Унда 1375 квадрат метр майҙанлы ике кимәлле төп концерт залы бар. «Пирамида» эргәһендә «Мираж» ҡунаҡханаһы урынлашҡан һәм улар ҡалала беренсе шәхси инвестицияның эре проекты булараҡ, «ТАИФ» холдингы тарафынан төҙөлгән. Пирамиданың боронғо формаһы хай-тек стилендә тормошҡа ашырылған, уның функциональ тәғәйенләнеше күп төрлө — комплекста ҡала, республика, Рәсәй һәм донъя кимәлендәге рәсми-дәүләт, мәҙәни-йәмғиәт һәм спорт ярыштары уҙа.

&lt;gallery&gt;
Файл:Walter Pyramid.jpg| [[Калифорния|Калифорния]]лағы волейбол-баскетбол стадионы
Файл:Luxor Hotel.jpg|[[Лас-Вегас]]тағы «{{нп3|Луксор (Лас Вегас)|Луксор||Luxor Las Vegas}}» ҡунаҡханаһы
Файл:Architektura kazan.JPG|[[Ҡаҙан]]дағы «Пирамида» мәҙәни-күңел асыу комплексы  
File:IMAX 3D Eilat.jpg|[[Эйлат]]тағы ([[Израиль]]) IMAX кинотеатры 
&lt;/gallery&gt;

== Пирамидалар башҡорт әҙәбиәтендә ==
Шағирә [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның «Мәр» тигән поэмаһында боронғо архитектура ҡоролмалары — [[Мысыр]] пирамидалары һәм совет йәмғиәте үҫешендәге кинәйәле  мәғәнәләге пирамидалар, Мавроди барлыҡҡа килтергән финанс пирамидалары образдары һүрәтләнгән. Мәр&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/archeology/text/3140242 Пирамида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727092711/https://bigenc.ru/archeology/text/3140242 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt; — боронғо мысырса «пирамида» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;Гүзәл Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек. «Мәр» (поэма) -Өфө, «Китап», 2019, 297—311 бб. — ISBN 978-5-295-07217-8&lt;/ref&gt;/

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Коппенс Филип''. Новая эра пирамид — Смоленск: Русич, 2010. — 384 с. ISBN 978-5-8138-0958-3, 978-1-84694-046-0
* {{книга|автор=Ганс Райхард|заглавие=Пирамиды|место={{М.}}|издательство=Слово|год=1978|страниц=48}}

== Һылтанмалар ==
* [Https://www.youtube.com/watch?v=ibvP3v_LFJU «Пирамиды в Китае: реальность или мистификация?»]— документальный ролик, сделаный каналом Современный Историк в 2015 г.
{{commonscat-inline|Pyramids}}


[[Категория:Археология объекттары]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]
[[Категория:Пирамидалар]]</text>
      <sha1>21jie9wlgnk1sx47xn7h1ogrmzncsfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102867</id>
    <revision>
      <id>1305765</id>
      <parentid>1286241</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T01:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Flag_of_Kraków.svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Kraków(2-3).svg|Flag_of_Kraków(2-3).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: different asp</comment>
      <origin>1305765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33642" sha1="gra6mvb1e6c0avvlaecbbo21pzol5us" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Краков
 |оригинальное название   = {{lang-pl|Kraków}}
 |изображение             = Collage of views of Cracow.PNG
 |страна                  = Польша
 |герб                    = POL Kraków COA.svg 
 |флаг                    = Flag of Kraków(2-3).svg{{!}}border
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 04|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 57|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Польша%2C%20Краков&amp;sll=19.964168%2C50.058634&amp;sspn=1.406223%2C0.678977&amp;l=map
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Воеводство
 |регион                  = Малополь
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр  
 |глава                   = Яцек Майхровский 
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 965 год
 |прежние имена           = Krakau
 |статус с                = 1257
 |площадь                 = 326,8
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 219
 |климат                  = 
 |официальный язык        = поляк
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 759 131
  |год переписи           = 2012
  |плотность              = 2325,6
  |агломерация            = 1,2 млн
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= [[католиктар]] (90 %-тан күберәк)
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = +48 12
 |почтовые индексы        = 30-024 до 31-962
 |автомобильный код       = KR
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.krakow.pl/
 |язык сайта              = pl
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = de
 |язык сайта 4            = fr
 |язык сайта 5            = ru
|add1n = Награды
|add1 = 
}}
'''Кра́ков''' ({{lang-pl|{{Audio|Pl-Kraków.ogg|Kraków}}}}), тулы рәсми атамаһы — ''Краков короллек баш ҡалаһы'' ({{lang-pl|Stołeczne Królewskie Miasto Kraków}}, {{lang-la|Cracovia}}, {{lang-de|Krakau}}) — [[Висла]]ның һул яр буйында урынлашҡан [[Польша]] ҡалаһы.

Халҡы — 760 мең кеше ([[2004]]), ҡала-тирәһе менән — 1,2 млн. Халыҡ һаны буйынса Польшала [[Варшава]]нан һуң икенсе урында. Малополь воеводствоһының административ үҙәге.

XIV—XVII быуаттарҙа — Польшаның баш ҡалаһы, XVIII быуатҡа ҡәҙәр — поляк королдәрен тәхеткә ултырытыу урыны. Тарихи иҫтәлекле урындарға бай, ҡаланың үҙәге [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелгән. Польшаның иң ҙур фәнни, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе.

2000 йылда «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» була.

== Тарих ==
[[Файл:Saint Mary Basilica in Kraków seen from rooftop bar of Hotel Stary, Kraków, Poland, 2019, 04.jpg|thumb|300px|right|Краковтың тарихи үҙәге]]
[[Файл:Kraków - Collegium Novum 01.JPG|thumb|300px|right|[[Ягеллон университеты]]]]
[[Файл:Krakow Podgorze church 20060611 1431.jpg|thumb|300px|right|Изге Йозеф сиркәүе]]
[[Файл:005Planty.JPG|thumb|250px|right|[[Ягайло]] һәм Ядвигаға һәйкәл]]
Риүәйәттәргә ярашлы Краковҡа [[Славяндар|славян ҡәбиләһе]] берҙәм булған осорҙа нигеҙ һалына. 1000 йылда король [[Болеслав I Ҡаһарман]] Краковта епископ кафедраһын нигеҙләй. XIV быуаттан Краков әкренләп күтәрелә башлай. 1311 йылда ҡалаға килеп ултырған [[немецтар]] король ''Владислав Тәпәшәк (Локоток)''ҡа ҡаршы фетнә күтәрә, фетнәселәрҙе тынысландырғандан һуң Польша короле (Гнезно урынына) Краковта үҙенең резиденцияһын ойоштора һәм 1319 йылда бында тәхеткә ултыра. Король ''Казимир III Бөйөк'' ҡаланы яңы ҡоролмалар менән биҙәй һәм һөнәрселек һәм сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. 1386 йылдың 14 февралендә Краковта [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва кенәзе]] [[Ягайло]] суҡындырыла һәм уның менән Польша королеваһы Ядвиганың никахлаша. [[Ягеллондар]] осоронда Краковтың әһәмиәте тағы ла арта; ҡала байый, халыҡ һаны 100 меңгә барып етә. 1610 йылан королдәрҙең резиденцияһы [[Варшава]]ға күсерелә, әммә поляк королдәре Краковта тәхеткә ултырыу традицияһын дауам итә. Дошмандарҙың йыш һөжүvдәре Краковтың именлегенә һәм иҡтисадына ҙур зыян килтерә; 1787 йылда ҡалала 9,5 мең кеше йәшәгән.

1795 йылғы [[Речь Посполитаяны бүлеү|Речь Посполитаяны 3-сөгә бүлеүҙән]] һуң Краков [[Австрия империяһы]]на ҡушыла; ә [[Наполеон]] һуғыштары осоронда, 1809—1815 йылдарҙа — ''Варшава герцоглығы'' ҡарамағында була.

1815 йылғы Вена трактатына ярашлы Краков ''ирекле ҡала'' тип таныла. Краков ирекле ҡалаһы бойондороҡһоҙ нейтраль республикаһының территорияһы 1220 км², халҡы — 140 мең кеше тәшкил итә. Краков иреккә ынтылыусы поляктар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була, йыш ҡына ихтилалдарҙың үҙәге булып тора. 1846 йылдың 6 ноябрендә [[Пруссия]], [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] Һәм Австрия империялары хөкүмәттәренең килеүшеүҙәренә ярашлы Краков йәнә Австрия составына индерелә. XIX быуат аҙағында ҡалала 74 593 кеше ([[1890]]) йәшәй. 1918 йылда ҡала [[Австро-Венгрия]] составынан сығарылып, Польша Республикаһы составына керетелә. Илдәге сәйәси һәм иҡтисади көрсөк арҡаһында 1923 йылда Краковта ихтилал тоҡана.

1939—1945 йылдарҙа [[Өсөнсө рейх|Германия]] тарафынан окуппациялана һәм Польша генерал-губернаһының баш ҡалаһы була. 1945 йылдың 19 ғинуарында Краков совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә&lt;ref&gt;[http://svr.gov.ru/smi/2007/ruskur20070219.htm СОБИРАТЕЛЬНЫЙ ВИХРЬ Русский курьер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905172700/http://www.svr.gov.ru/smi/2007/ruskur20070219.htm |date=2008-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

Социалистик Польшала Краковтың сәнәғәт әһәмиәте көсәйә, бер нисә заводтар төҙөлә, ХХ быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡының һаны 4 тапҡырға арта.

=== XIXбыуат: ирекле ҡала, Австрия ҡулы аҫтында ===

Польшаны өсөнсө тапҡыр бүлгәндән һуң (1795) Краков Австрия ҡулында ҡала; 1809 −1815 йылдарҙа ул Варшава герцоглығында була (Наполеон булдырған дәүләт).

1815 йылғы Вена трактаты буйынса Краков ирекле ҡалаға әйләнә ( бойондороҡһоҙ,  нейтраль  республика  Ирекле Краков дәүләте; биләмәһе бңмайҙаны- 1220 км²,  140мең кеше). Был ҡала өсөн бик файҙалы була: Краков электән ҡалған ауыр мираҫтан ҡотола башлай. Закондар сығарыу  власы халыҡ йыйылышы ҡулында, башҡарма власть—сенат ҡулында була. Бойондороҡһоҙ  Краковҡа   Польшаның сит илдәр ҡулы аҫтында ҡалған өлөштренән поляктар килә башлай. 1830—1831 йылдарҙа  Краков ихтилалға ҡушыла һәм унда ваҡытлыса рус  ғәскәрҙәре инә. 1833 йылғы  реформаларға ҡарамаҫтан, Краковҡа тағы ике тапҡыр сит ил ғәскәре инә. 1846 йылда Польшаның бөтә өлкәләрендә лә баш күтәреү планлаштырылһа ла, Краков Галициялағы операция өсөн тәғәйенләнә. Был уй барып сыҡмай, ләкин [[Пруссия]], [[Рәсәй]] һәм [[Австрия]] Краковтың бойондороҡһоҙлоғо күп мәшәҡәт тыуҙырғанға күрә, протесты [[Англия]] менән [[Франция]]ның ҡаршы сығыуына ҡарамаҫтан, 1846  йылдың 6 ноябрь Вена килешеүе буйынса, ҡала Австрия биләмәһенә индерелә.

1850 йылда янғын сығып, ҡала бик ныҡ зыян күрә, 160 бина юҡҡа сыға (10 % яҡын).

XIX быуат аҙағында Краковта 74 593 кеше (1890), уның өстән бер өлөшө тиерлек йәһүдтәр була. Ҡалала икмәк, ағас, тоҙ менән сауҙа уңышлы бара, айырыуса йомортҡа һәм май менән сауҙа; ҡалала машиналар, буҫтау эшләп сығарыла, тире эшкәртелә. Ҡала ҡәлғә булараҡ хәрби әһәмиәткә лә эйә була.

=== XX—XXI быуаттар ===
1918 йылда Польша бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс, Краков яңы дәүләттең иң әһәмиәтле ҡалаларының береһенә әйләнә. 1923 йылда ҡалала сәйәси һәм иҡтисади көрсөккә бәйле ихтилал башлана.

1939—1945 йылдарҙа нацистик [[Германия]] тарафынан баҫып алына . Генерал-губернаторлыҡ  баш ҡалаһы була (Польша биләмәһендәге колониаль власть,  бында &quot;Krakauer Zeitung&quot; гәзите сыға). Нацистар 128 Краков ғалимын администрация менән  осрашыуға саҡыра һәм  уларҙы концлагергә ебәрә. Ҡалала Краков геттоһы булдырыла, унда ҡалала, башлыса  Казимеж районында йәшәгән йәһүдтәр бикләнә. Йәһүдтәрҙе ҡалалағы  Плашов концлагерендә һәм  Краковтан 70 км алыҫлыҡтағы [[Освенцим]] концлагерендә юҡ итәләр.

1945 йылдың 18 ғинуарында ҡалаға [[1-се Украина фронты]] инә. Краков һуғыш ваҡытында бөтөнләй зыян күрмәй тиергә була ([[Висла]] аша бер нисә күпер генә шартлатыла)&lt;ref&gt;[http://www.fortyck.pl/art_54.htm Forty CK Twierdzy Kraków] // FORTYCK.PL{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. [[Польша Халыҡ Республикаһы]] осоронда [[Совет армияһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Сергей Гурченко |url=http://svr.gov.ru/smi/2007/ruskur20070219.htm |title=Собирательный Вихрь |publisher=// Русский курьер |accessdate=2008-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905172700/http://www.svr.gov.ru/smi/2007/ruskur20070219.htm |archivedate=2008-09-05 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905172700/http://www.svr.gov.ru/smi/2007/ruskur20070219.htm |date=2008-09-05 }}&lt;/ref&gt; һәм поляктарҙың [[Армия крайова]] ғәскәренең тырышлығы менән немецтар ҡасҡан саҡта Краковты шартлатырға тигән бойороҡто үтәп өлгөрмәй тигән мәғлүмәт бар. Был тарихты «[[Майор Вихрь (фильм)|Майор „Вихрь“]]» (СССР, [[1967]]) һәм «Сохранить город» ({{lang-pl|Ocalić miasto}}, Польша-СССР, 1976) фильмдарында күрһәтәләр, ләкин социалистик лагерь тарҡалғас, Польшала был ваҡиғала шикләнеүселәр табыла&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.onet.pl/krakow/mit-ocalonego-krakowa-legl-w-gruzach/y8x0j Mit ocalonego Krakowa legł w gruzach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825071230/http://wiadomosci.onet.pl/krakow/mit-ocalonego-krakowa-legl-w-gruzach/y8x0j |date=2016-08-25 }}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың 11 авгусында Краковта поляктарҙың йәһүдтәргә ҡаршы сығышы була&lt;ref name=&quot;Дорман&quot;&gt;''Моисей Дорман.'' И было утро, и был вечер.&lt;/ref&gt;. Был ваҡиға һәм антисемиттар ойошторған кампания (айырыуса 1968 йылғы сәйәси көрсөк ваҡытындағы), Холокост ваҡытында иҫән ҡалған бик күп йәһүдтәрҙе Польшаны ташлап китергә мәжбүр итә.

Социалистик Польшала Краковта сәнәғәт үҫешә , бер нисә завод төҙөлә, XX быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡы дүрт тапҡырға арта. Һуғыштан һуң «интеллигентлыҡты әҙәйтеү өсөн» Краков ситендә Нова-Хута металлургия комбинаты төҙөлө, шул уҡ исемдәге ҡала барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Краков составына инә).

1989 йылда социалистик ҡоролош бөтөрөлөү менән коммунизмға бәйле атамаларҙы үҙгәртеү башлана. 1991 һәм 1993 йылдарҙа ҡалала Вышеград төркөмө саммиттары үтә.

Польша Сенатының 2006 йылдың 3 авгусында ҡабул иткән ҡарары буйынса 2007 йыл Краков йылы тип иғлан ителә.

2014 йылдың 25 майында үткән референдумда ҡала халҡы [[метрополитен]] төҙөү (55,11 % ыңғай), видеокүҙәтеү системаһы булдырыу (69,73 % ыңғай), яңы велосипед юлдары (85,2 % ыңғай) һәм Краковта 2022 йылда Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәреүгә заявка биреү буйынса (69,72 %) тауыш бирә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bip.krakow.pl/?dok_id=60751|title = REFERENDUM LOKALNE NIEDZIELA 25 MAJA 2014 R.|publisher =// Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa |lang = pl |accessdate=2017-12-13}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың июлендә Краковта Рим папаһы Франциск ҡатнашлығында Бөтә донъя католик йәштәре көнө үтә.

2017 июлендә ҡалала ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы комитетының 41-се сессияһы үтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/sessions/41COM| title=41st session of the Committee|publisher=// [[UNESCO]] |lang=en |accessdate=2017-12-14}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==

1991 йылдың 27 мартында Краков 18 үҙаллы идара ителеүсе районға бүленә, улар Рим һандары менән билдәләнә. 2002 йылда ҡала властары һандарҙан һуң бығаса рәсми ҡулланылмаған исемдәрен рәсми өҫтәү тураһында ҡарар ҡабул итә Һуңғы тапҡыр ҡала райондары 2014 йылдың 12 мартында үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bip.krakow.pl/?dok_id=167&amp;sub_dok_id=167&amp;sub=uchwala&amp;query=id%3D20113%26typ%3Du|title=UCHWAŁA NR XCIX/1500/14|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa|accessdate=2017-12-13|lang=pl}}&lt;/ref&gt;.
{|
|-
|Colspan=2| Краков райондары:
|rowspan=3|[[Файл:Kraków dzielnice.svg|right|thumb|570px|Административно-территориальное Кракова]]
|-
|
I район (Старе-Място) ({{lang-pl|Dzielnica I Stare Miasto}})&lt;/br&gt;   
II район (Гжегужки) ({{lang-pl|Dzielnica II Grzegórzki}})&lt;/br&gt;   
III район (Прондник-Червоны) ({{lang-pl|Dzielnica III Prądnik Czerwony}})&lt;/br&gt;   
IV район (Прондник-Бялы) ({{lang-pl|Dzielnica IV Prądnik Biały}})&lt;/br&gt;   
V район (Кроводжа) ({{lang-pl|Dzielnica V Krowodrza}})&lt;/br&gt;   
VI район (Броновице) ({{lang-pl|Dzielnica VI Bronowice}})&lt;/br&gt;   
VII район (Звежинец) ({{lang-pl|Dzielnica VII Zwierzyniec}})&lt;/br&gt;   
VIII район (Дембники) ({{lang-pl|Dzielnica VIII Dębniki}})&lt;/br&gt;   
IX район (Лагевники — Борек-Фаленцкий) ({{lang-pl|Dzielnica IX Łagiewniki-Borek Fałęcki}})&lt;/br&gt;   
X район (Свошовице) ({{lang-pl|Dzielnica X Swoszowice}})&lt;/br&gt;   
XI район (Подгуже-Духацке) ({{lang-pl|Dzielnica XI Podgórze Duchackie}})&lt;/br&gt;   
XII район (Бежанув — Прокоцим) ({{lang-pl|Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim}})&lt;/br&gt;   
XIII район (Подгуже) ({{lang-pl|Dzielnica XIII Podgórze}})&lt;/br&gt;   
XIV район (Чижины) ({{lang-pl|Dzielnica XIV Czyżyny}})&lt;/br&gt;   
XV район (Мистшеёвице) ({{lang-pl|Dzielnica XV Mistrzejowice}})&lt;/br&gt;   
XVI район (Беньчице) ({{lang-pl|Dzielnica XVI Bieńczyce}})&lt;/br&gt;   
XVII район (Взгужа-Кшеславицке) ({{lang-pl|Dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie}})&lt;/br&gt;   
XVIII район (Нова-Хута) ({{lang-pl|Dzielnica XVIII Nowa Huta}})&lt;/br&gt;   
|-
|}
Бынан тыш ҡаланың тарихи 1951—1975 йылдарҙағы 6 административ районға бүленеше лә һаҡлана: Старе Място (Старый Город, {{lang-pl|Stare Miasto}}), Звежинец ({{lang-pl|Zwierzyniec}}), Гжегужки ({{lang-pl|Grzegórzki}}), Подгуже ({{lang-pl|Podgórze}}), Нова-Хута ({{lang-pl|Nowa Huta}}), тағы ла 1975 йылдан һуң 4 район өҫтәлә: Срудмесьце ({{lang-pl|Śródmieście}}), Подгуже, Кроводжа ({{lang-pl|Krowodrza}}), Нова-Хута.

Краков райондары элек был урында булған биҫтә, тораҡтар атамаларынан алынған. Улар бер нисә быуат эсендә әкренләп ҡала сиктәренә инә барған.

2017 йылда Краковта 2712 урам булған (38 аллея һәм 8 бульвар) һәм 47 майҙан (уларҙың 6-һында «баҙар» һүҙе бар, {{lang-pl|rynek}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eteryt.stat.gov.pl/eTeryt/rejestr_teryt/udostepnianie_danych/baza_teryt/uzytkownicy_indywidualni/wyszukiwanie/wyszukiwanie.aspx
|title=Rejestr TERYT|lang=pl}}&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{Климат города
|Город_род=Кракова (норма 1981−2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/12566.htm «Погода и климат»]
| Янв_ср=-2.0          | Янв_ср_осад=39
| Фев_ср=-0.6          | Фев_ср_осад=33
| Мар_ср=3.3           | Мар_ср_осад=39
| Апр_ср=8.8           | Апр_ср_осад=47
| Май_ср=14.4          | Май_ср_осад=82
| Июн_ср=17.0          | Июн_ср_осад=90
| Июл_ср=19.2          | Июл_ср_осад=85
| Авг_ср=18.4          | Авг_ср_осад=74
| Сен_ср=13.8          | Сен_ср_осад=61
| Окт_ср=9.1           | Окт_ср_осад=41
| Ноя_ср=3.4           | Ноя_ср_осад=41
| Дек_ср=-0.7          | Дек_ср_осад=38
| Год_ср=8.7           | Год_ср_осад=670
| Янв_ср_мин=-4.9     | Янв_ср_макс=1.0
| Фев_ср_мин=-4.0     | Фев_ср_макс=2.5
| Мар_ср_мин=-0.6     | Мар_ср_макс=7.5
| Апр_ср_мин=3.9      | Апр_ср_макс=14.0
| Май_ср_мин=8.8      | Май_ср_макс=19.4
| Июн_ср_мин=11.9     | Июн_ср_макс=21.9
| Июл_ср_мин=13.7     | Июл_ср_макс=24.2
| Авг_ср_мин=13.2     | Авг_ср_макс=23.7
| Сен_ср_мин=9.3      | Сен_ср_макс=18.4
| Окт_ср_мин=4.8      | Окт_ср_макс=13.6
| Ноя_ср_мин=0.3      | Ноя_ср_макс=6.5
| Дек_ср_мин=-3.6     | Дек_ср_макс=1.8
| Год_ср_мин=4.4      | Год_ср_макс=12.9
| Янв_а_макс=15.0      | Янв_а_мин=-29.6
| Фев_а_макс=19.4      | Фев_а_мин=-27.0
| Мар_а_макс=23.0      | Мар_а_мин=-17.0
| Апр_а_макс=30.0      | Апр_а_мин=-7.0
| Май_а_макс=32.6      | Май_а_мин=-4.0
| Июн_а_макс=33.7      | Июн_а_мин=-3.8
| Июл_а_макс=35.5      | Июл_а_мин=3.0
| Авг_а_макс=35.4      | Авг_а_мин=4.0
| Сен_а_макс=30.2      | Сен_а_мин=-2.0
| Окт_а_макс=27.1      | Окт_а_мин=-7.4
| Ноя_а_макс=20.5      | Ноя_а_мин=-17.0
| Дек_а_макс=19.3      | Дек_а_мин=-24.8
| Год_а_макс=35.5      | Год_а_мин=-29.6
|}}

== Туризм ==
[[Файл:Krakow-Wawel-Courtyard.jpg|thumb|300px|[[Вавель]] замогы ихатаһы]]
[[Файл:The Lady with an Ermine.jpg|thumb|300px|Чарторыйскийҙар музейында [[Леонардо да Винчи]]ның «Аҫ менән ханым» картинаһы]]
2010 йылда ҡалаға 8,1 миллион, шул иҫәптән сит илдән 2 миллион турист килгән&lt;ref&gt;[http://www.travel.ru/news/2011/02/04/187197.html Краков принял рекордное число туристов / Польша : Туристический бизнес / Travel.Ru]&lt;/ref&gt;

;Туристик иҫтәлекле урындары
* Иҫке ҡала
* [[Вавель]] замогы
* Казимеж
* Чарторыйскийҙар музейында [[Леонардо да Винчи]]ның «Аҫ менән ханым» картинаһы
* Краков зоопаркы

Краков эске ҡаланан һәм 7 биҫтәнән тора. Краковта XV быуат ҡәлғәһенең ҡалдыҡтары һаҡланған; 39 костёлдар, күп часовнялар, 25 монастырь, 7 синагога бар. Улар араһында Изге Станислав һәм Вацлав соборы (XIV б.); поляк королдәре, епископтары һәм ҡаһармандары төрбәһе ([[Вавель соборы|Вавель]]); Изге Мария костёлы (XIII б.); Изге Анна костёлы; поляк королдәре замогы (XIII б.); архиепископ һарайы киң билдәле.

[[Ягеллон университеты]] бинаһында шулай уҡ фәндәр академияһы ла урынлашҡан. Университет китапханаһында яҡынса 300000 том һәм 5000 ҡулъяҙмалар һаҡлана.

1978 йылда Краковтың тарихи үҙәге [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелә.

=== Музейҙар ===
* Археологик музейы («Muzeum Archeologiczne»)
* Архидиоцезаль музейы
* Вавелдә король замогы («Zamek Królewski na Wawelu»)
* Епископ Эразм Цёлек һарайы («Pałac biskupa Erazma Ciołka»)
* Станислав Выспянский йорто («Muzeum Stanisława Wyspiańskiego.»)
* Ян Матейка йорто («Dom Jana Matejki»)
* «Галиция» йәһүд музейы («Żydowskie Muzeum Galicja»)
* Тарихи музей («Muzeum Historyczne»)
* «Manggha» япон мәҙәниәте һәм техникаһы үҙәге («Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha“»)
* Витраж музейы
* Фотография тарихы музейы («Muzeum Historii Fotografii»)
* Оскар Шиндлер музейы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thenews.kz/2010/08/18/491089.html|title=Фабрика Шиндлера - самый посещаемый музей Кракова|date=18 августа 2010|publisher=Казахстанский агрегатор новостей|lang=ru|accessdate=2011-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107024532/http://thenews.kz/2010/08/18/491089.html |date=2012-11-07 }}&lt;/ref&gt;.
* Польша авиацияһы музейы] («Muzeum Lotnictwa Polskiego»)
* Хәҙерге сәнғәт музейы
* Страховкалау музейы
* Чарторыйскийҙар музейы («Muzeum Czartoryskich i Arsenał Muzeum Czartoryskich»)
* Ягеллон университеты музейы («Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius»)
* Краковтағы Милли музей («Muzeum Narodowe w Krakowie»)
* Буҫтау теҙмәләре («Sukiennice»)
* Этнография музейы («Muzeum Etnograficzne»)

== Транспорт ==
* Краков-Балице аэропорты
* [[Висла]] буйындағы йылға порты

== Башҡа ҡалалар менән хеҙмәттәшлек ==
Краков түбәндәге ҡалалар менән төрлө дәрәжәләге хеҙмәттәшлек урынлаштырылған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bip.krakow.pl/?sub_dok_id=887|title=Współpraca międzynarodowa z miastami zagranicznymi|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej - BIP MK|accesdate=2012-08-10|lang=pl|archiveurl=http://www.webcitation.org/69yw0FeEO|archivedate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;:

=== Туғандаш ҡалалар ===
* {{Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Бельгия}} Лёвен ({{lang-nl|Leuven}}, {{lang-fr|Louvain}}, {{lang-de|Löwen}}), [[Бельгия]]
* {{Италия}} [[Милан]] ({{lang-it|Milano}}), [[Италия]]
* {{Германия}} [[Нюрнберг]] ({{lang-de|Nürnberg}}), [[Германия]]

=== Почётлы туғандаш ҡалалар ===
* {{Бразилия}} [[Куритиба]] ({{lang-pt|Curitiba}}), [[Бразилия]]
* {{Чили}} Ла-Серена ({{lang-es|La Serena}}), [[Чили]]
* {{Эквадор}} [[Кито]] ({{lang-es|San Francisco de Quito}}), [[Эквадор]]

=== Партнер-ҡалалар ===
* {{Франция}} [[Бордо]] ({{lang-fr|Bordeaux}}), [[Франция]]
* {{Словакия}} [[Братислава]] ({{lang-sk|Bratislava}}), [[Словакия]]
* {{Венгрия}} [[Будапешт]] ({{lang-hu|Budapest}}), [[Венгрия]]
* {{Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Швеция}} Гётеборг ({{lang-sv|Göteborg}}), [[Швеция]]
* {{Хорватия}} [[Загреб]] ({{lang-hr|Zagreb}}), [[Хорватия]]
* {{Швейцария}} Золотурн ({{lang-de|Solothurn}}, {{lang-fr|Soleure}}, {{lang-it|Soletta}}), [[Швейцария]]
* {{Австрия}} [[Инсбрук]] ({{lang-de|Innsbruck}}), [[Австрия]]
* {{Перу}} Куско ({{lang-es|Cuzco}}), [[Перу]]
* {{Германия}} [[Лейпциг]] ({{lang-de|Leipzig}}), [[Германия]]
* {{Украина}} [[Львов]] ({{lang-uk|Львів}}), [[Украина]]
* {{Франция}} Орлеан ({{lang-fr|Orléans}}), [[Франция]]
* {{Венгрия}} [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]] ({{lang-hu|Pécs}}), [[Венгрия]]
* {{Италия}} [[Рим]] ({{lang-it|Roma}}), [[Италия]]
* {{США}} Рочестер ({{lang-en|Rochester}}), [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк шт.]], [[АҠШ]]
* {{США}} [[Сан-Франциско]] ({{lang-en|San Francisco}}), [[АҠШ]]
* {{Россия}} [[Санкт-Петербург]] ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}), [[Рәсәй]]
* {{Испания}} [[Севилья]] ({{lang-es|Sevilla}}), [[Испания]]
* {{Грузия}} [[Тбилиси]] ({{lang-ka|თბილისი}}), [[Грузия]]
* {{Марокко}} [[Фәс (ҡала)|Фәс]] ({{lang-ar|فاس}}, {{lang-fr|Fès}}), [[Марокко]]
* {{Италия}} [[Флоренция]] ({{lang-it|Firenze}}), [[Италия]]
* {{Германия}} [[Майндағы Франкфурт]] ({{lang-de|Frankfurt am Main}}), [[Германия]]
* {{Великобритания}} [[Эдинбург]] ({{lang-en|Edinburgh}}), [[Шотландия]], [[Бөйөк Британия]]

=== Рәсми килешеүһеҙ хеҙмәттәшлек ===
* {{Болгария}} Велико-Тырново ({{lang-bg|Велико Търново}}), [[Болгария]]
* {{Австрия}} [[Вена]] ({{lang-de|Wien}}), [[Австрия]]
* {{Ирландия}} [[Дублин]] ({{lang-ga|Baile Átha Cliath }}), [[Ирландия]]
* {{Россия}} [[Мәскәү]] ({{lang-ru|Москва}}), [[Рәсәй]]
* {{Ҡытай}} [[Нанкин]] ({{Китайский||南京|Nánjīng|Наньцзин}}), [[ҠХР]]
* {{Франция}} [[Страсбург]] ({{lang-fr|Strasbourg}}), [[Франция]]
* {{Эстония}} [[Тарту]] ({{lang-et|Tartu}}), [[Эстония]]
* {{Норвегия}} Тронхейм ({{lang-no|Trondheim}}), [[Норвегия]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ЭСБЕ}}
* «Kodex dyplomatyczny miasta Krakowa 1257—1506» (1879-82);
* Szujski, «Kraków aż do początków XV w.»;
* Kalinka, «Galicya i Krakow pod panowaniem austryjackiem»;
* Крыжановский, «Славянский Краков» («Древности», [[1875]], т. VI, в. I).
* Много документов, выясняющих историю Кракова, в издании «Monumenta medii aevi» (выходили в Кракове при Академии Наук).

== Һылтанмалар ==
{{commons|Kraków}}
* [http://www.krakow.ru/ Краков.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325040308/http://www.krakow.ru/ |date=2016-03-25 }} Краков для российского туриста{{ref-ru}}
* [http://www.krakov.su/ Путеводитель по Кракову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131138/http://www.krakov.su/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.jewishfestival.pl Фестиваль еврейской культуры в Кракове]
* [http://www.krakow.pl Официальный сайт города]
* [http://www.krakow-info.com Информация о городе]{{ref-en}}

[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Польша ҡалалары]]
[[Категория:Ганза]]
[[Категория:Краков]]</text>
      <sha1>gra6mvb1e6c0avvlaecbbo21pzol5us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтангәрәев Әмир Миһран улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109022</id>
    <revision>
      <id>1305770</id>
      <parentid>1285047</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33676" sha1="d9umucogi4a9oxn2brlpwoy249n7t2z" xml:space="preserve">[[Файл:Фото Амир Султангареев1.jpg|мини]]
{{фш|Солтангәрәев}}
'''Солтангәрәев Әмир Миһран улы''' ([[20 февраль]] [[1958 йыл]]) — хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы (документаль проза), публицист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2010), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы (1997), Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2007).

== Биографияһы ==
Әмир Миһран улы Солтангәрәев 1958 йылдың 20 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Таймаҫ]] ауылында тыуған. 1975 йылда Таймаҫ урта мәктәбен тамамлағас, Күмертау вертолет заводында биҙәүсе рәссәм булып эшләй.

[[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетына уҡырға инә. Артабан студенттарҙың йәмәғәт берекмәләрендә етәкселек итә.

* 1990 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда аспирантура тамамлағас, юстиция министрының консультанты була&lt;ref&gt;[http://www.lawsrf.ru/region/documents/863973/ ОБ УТВЕРЖДЕНИИ СОСТАВА РЕСПУБЛИКАНСКОГО КООРДИНАЦИОННО-МЕТОДИЧЕСКОГО СОВЕТА ПО ПРАВОВОЙ ПРОПАГАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112825/http://www.lawsrf.ru/region/documents/863973/ |date=2017-02-07 }}{{ref-ru}}{{V|29|3|2019}}&lt;/ref&gt;.
* 1994 йылда Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм мәғлүмәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaa/dok_legldz.htm&lt;/ref&gt;.
* 2003 йылдан «Башнефть», «Өфө» халыҡ-ара аэропорты, «Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәрендә етәксе вазифалар биләй&lt;ref&gt;http://kc27.mintrudrb.ru/posts/20107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113134/http://kc27.mintrudrb.ru/posts/20107 |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;
* 2018 йылдан Башҡортостан Третей Суды Президиумы рәйесе&lt;ref&gt;http://www.tretsud-rb.ru/arbitry/&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Вручение премии им.Булата Султангареева.jpg|мини|слева|[[Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс]] премияһын тапшырыу]]
* Егерменсе быуаттың 90-сы йылдарында Башкортостандың төп закондарын әҙерләүҙә ҡатнаша.

* Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы (БССР Юғары Советы) ҡабул иткән бер нисә кодекстың, шулай уҡ, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре» тураһындағы закон проектының авторы[[Солтангәрәев Әмир Миһран улы#cite%20note-5|-5]]

;&lt;nowiki&gt;Башлап ебәреүсе, ойоштороусы:&lt;/nowiki&gt;:

* 1993 йыл. БДУ-ың юридик факультетының Сибай филиалын (артабан [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|БДУ-ның Сибай институты]])&lt;ref&gt;http://sibsu.ru/low_view/nauchnaya-deyatelnost/1471-3-konferenciya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211075637/http://sibsu.ru/low_view/nauchnaya-deyatelnost/1471-3-konferenciya.html |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;

* 1993 йыл. Башҡорт дәүләт университетының ) юридик факультетында һәм аҙағыраҡ Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ Институтында башҡорт телен белеүселәрҙән абитуриенттар төркөмөн булдырыуҙы ойоштора (2011 йылда абитуриенттар (студенттар) ҡабул итеү туҡтатыла. Ошо 18 йыл эсендә башҡорт телен белгән 540 юғары белемле хоҡук белгесе әҙерләнә).
* 1995 йыл. Республика гәзит, журнал, телевидение журналистары йәшәгән Матбуғат һәм мәғлүмәт министрлығына ҡарамағында булған ике ятаҡты Өфө ҡала хакимиәте коммуналь-торлаҡ фондына күсереү буйынса тәҡъдим менән сығып, хоҡуҡи акттар әҙерләп, уны тормошҡа ашырыу буйынса ныҡышмалыҡ күрһәтеп, бер юлы 300-ҙән ашыу ғаиләне үҙ фатиры менән тьмин итеүәгә өлгәшә. Был хәл Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ведомствоға ҡараған дөйөм ятаҡты фатирға әйләндереү осрағы була.
* 1996 йыл. Киң мәғлүмәт сараларында уңышлы эшләүселәрҙе бүләкләү өсөн почетлы исем булмағанлыҡтан, “БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем һәм архив материалдарын өйрәнеп, “Мөхбир” тип аталған тәүге башҡорт гәзитенең Ырымбурҙа 1917 йылдың 14 июнендә донъя күреүен иҫәпкә алып, Башҡортостанда тап ошо көндә матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең профессиональ байрамын билдәләү тураһында хоҡуҡи акттар проекттарын әҙерләй. https://docs.cntd.ru/document/935107444
* 1998 йыл. Республика, ҡала, район гәзиттәре, журналдарының баш мөхәрирҙәре хаҡлы ялға сыҡҡанда уларға дәүләт хеҙмәте нигеҙләмәһенә ярашлы ай һайын өҫтәмә түләнеүҙе тьәмин иткән Башҡортостан Президенты Указы проектын әҙерләп, уны тормошҡа ашырыу буйынса әүҙемлек күрһәтә. https://zakon-region3.ru/1/43414/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230109064307/https://zakon-region3.ru/1/43414/ |date=2023-01-09 }}
 
* 2009 йылда Сибай аэропортын тергеҙеүҙә, «Арҡайым» милли авиакомпанияһын асыуҙа әйҙәп йөрөүсе (аэропорт 2011 йылда ябыла)&lt;ref&gt;http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=1249{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/report.asp?id=223970&amp;p=15]&lt;/ref&gt;

== Китаптары ==
*
*
* «Матбуғат, мәғлүмәт һәм хоҡуҡ», уҡыу әсбабы , Өфө, «Китап», 1997 й., 247 бит&lt;ref&gt;[http://biblus.ru/default.aspx/i/Default.aspx?book=898q06a5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408012058/http://biblus.ru/default.aspx/i/Default.aspx?book=898q06a5|date=2022-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://any-book.ru/book/show/id/1623450 «Матбуғат, мәғлүмәт һәм хоҡуҡ», уҡыу әсбабы]&lt;/ref&gt;
* «Яҙмыш», фәнни-популяр баҫма , Өфө, . «Идел-пресс» нәшриәте, 2013 й., 427 бит&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10785/%D0%AF%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D1%88%20(%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf tp://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10785/%D0%AF%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D1%88%20(%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTE/0JrQvdC40LPQsCDQr9KZ0LzRi9GIINC00LvRjyDQt9Cw0LzQtdC90Ysg0J3QrdCR «Яҙмыш», фәнни-популяр баҫма]&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан юлдары», тарихи-мәғлүмәти баҫма , Ҡазан, «Идел-пресс» нәшриәте, 2014 й., 200 бит&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTM/0JrQvdC40LPQsCDQlNC-0YDQvtCz0Lgg0JHQsNGI0LrQvtGA0YLQvtGB0YLQsNC90LAg0L_RgNC-0YjQu9C-0LUg0Lgg0L3QsNGB0YLQvtGP0YnQtdC1 тарихи-мәғлүмәти баҫма]&lt;/ref&gt;
* «Таймаҫ — элеккеһе һәм бөгөнгөһе», тарихи-мәғлүмәти баҫма, Өфә, «Идел-пресс» нәшриәте, 2015 й., 265 бит&lt;ref&gt;http://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10783/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%20%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTI/0JrQvdC40LPQsNCi0LDQudC80LDRgSAo0L_RgNC-0YjQu9C-0LUg0Lgg0L3QsNGB0YLQvtGP0YnQtdC1KSDQtNC70Y8g0J3QrdCR Таймаҫ — элеккеһе һәм бөгөнгөһе]&lt;/ref&gt;
* «Ил ҡурсалар ир ине…» Башҡорт еренең һәләтле йәштәре серияһынан фәнни-популяр баҫма, Өфө, «Идел-пресс» нәшриәте, 2016 й., 185 бит&lt;ref&gt;[https://elib.bashedu.ru/dl/read/Sultangareev_Vospominanija%20o%20Bulate_nauch-pop-izd_2016.pdf/info Башҡорт еренең һәләтле йәштәре серияһынан фәнни-популяр баҫма]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTYwMTI/0JAu0JwuINCh0YPQu9GC0LDQvdCz0LDRgNC10LXQsiDQmNC7INKh0YPRgNGB0LDQu9Cw0YAg0LjRgCDQuNC90LXSow]&lt;/ref&gt;
* «Русско-башкирский юридический словарь», Өфө, «Китап» нәшриәте,1994 й., 200 бит.&lt;ref&gt;[http://www.ling-expert.ru/ Русско-башкирский юридический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928072738/http://www.ling-expert.ru/ |date=2021-09-28 }}&lt;/ref&gt;
* «Башҡорт-урыҫ юридик һүҙлеге», Өфө, «Китап» нәшриәте, 1996 й.,202 бит.,&lt;ref&gt;[http://www.ling-expert.ru/bibliography.html Башҡорт-урыҫ юридик һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927032355/http://www.ling-expert.ru/bibliography.html |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостанда дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы», уҡыу әсбабы. Өфө, «Китап» нәшриәте, 1996 й., 224 бит.(авторҙаш).
* Республика милли китапханалағы китаптарының электрон варианты&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3598 Республика милли китапханалағы китаптарының электрон варианты]&lt;/ref&gt;
* История башкирских родов (Бурзян), Өфө, 2018, том 31 (1), стр.435, 910—914&lt;ref&gt;[https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601053053/https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf |date=2019-06-01 }} История башкирских родов (Бурзян)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601053053/https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
* История башкирских родов (Бурзян), Өфө, 2019, том 31 (2), стр.435, 773—777, 779—804&lt;ref&gt;[https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf |date=2019-06-01 }} История башкирских родов (Бурзян)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Истории, биографии, события и факты», Өфө, 2020 й., 216 бит&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjE0MDc/0JrQuNGC0LDQvw «Истории, биографии, события и факты»]&lt;/ref&gt;
* «Ал да нур сәс халҡыңа!», Өфө, 2020 йыл, 260 бит&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjIyMjU/0JrQndCY0JPQkCDQkNCbINCU0JAg0J3Qo9CgINCh05jQoSDQpdCQ0JvSoNCr0qLQkCEg0Y3Qu9C10LrRgtGA0L7QvSDQstCw0YDQuNCw0L3RgiAoMSk Ал да нур сәс халҡыңа!]&lt;/ref&gt;
* &quot;Дороги и судьбы&quot;, Өфө, 2021 йыл, 254 бит&lt;nowiki/&gt;https://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-30217/Амир%20Султангареев%20Книга%20ДОРОГИ%20и%20Судьбы.pdf

== Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре ==
# «Советская Башкирия» — Амир Султангареев, «Только тот самый народ» 7 сентября 1990 г.;
# «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Хоҡуҡтар тиң булһын», 23 март 1991 йыл ;
# «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, &quot;Телде дәүләт яҡлаһын &quot;, 25 апрель 1991 й.;
# «Йәшлек», — Әмир Солтангәрәев, «Дәүләт теле: талаптар нигеҙлеме?» 13 август 1991 й.;
# «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Бер халыҡты ла империя көс менән тотоп тора алмай», 15 февраль 1992 й.;
# «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Ундай Конституцияны бер республика ла хупламаҫ ине»,18 ноябрь 1993 й.;
# «Известия Башкортостана» — Амир Султангареев, «Чего опасается депутат Бигнов», 28 февраль 1991 й.;
# «Известия Башкортостана» — Амир Султангареев, «Кто закладывает мину?», 23 март 1991 й.
# «Башҡортостан» — Әмир Солтангәрәев, «Бөлөр илдең бөкөрөһө булмайыҡ», 9 февраль 1993 й.;
# «Истоки» — Амир Султангареев, «Жива проблема языков», август 1991 г.;
# «Истоки»- Амир Султангареев, «Что же нам делать?» (размышления о судьбе народа) — июль 1992 й.).
# «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Свежий баҡа», ғинуар 2006 йыл.
# «Һәнәк» журналы, «Ә.Солтангәрәев, Һибәт бабай хикмәттәре», февраль 2006 йыл.
# «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Әхтәм авызый аптырамай», май 2006 йыл.
# «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Беҙҙең ауыл мәҙәктәре», июль 2006 йыл.
# «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Башкириямы, Башҡортостанмы?», 19 февраль 2011 йыл.
# «Юшатыр» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Таймаҫым тураһында фарыз», 14 февраль 2013 йыл,
# «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, &quot;Мин әйттем бөттө&quot;нө аҡыл менән әйтегеҙ&quot;, йәки Рәсәй Феедерацияһы Президенты В.Путиндың «башҡорт телен өйрәнегеҙ», — тигәнде ниңә ишетмәйҙәр, 6 ноябрь 2015 йыл.
# «Юшатыр» гәзите, Ә.Солтангәрәев, Ялан Бөрйән «Даһи хәлфә»һе
# «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Алтын тауышлы зәңгәр экран батшаһы»&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/ob/ht/12650-altyn-tauyshly-zgr-ekran-batshay.html &quot;Алтын тауышлы зәңгәр экран батшаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302180133/http://www.ye02.ru/ob/ht/12650-altyn-tauyshly-zgr-ekran-batshay.html |date=2018-03-02 }}&lt;/ref&gt;
# «Республика Башкортостан» № 84, 20.07.18. «Прихоть или законное право?» Вопросы национальных языков&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/stat_m/2/11960 «Прихоть или законное право?» Вопросы национальных языков{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720114030/https://resbash.ru/stat_m/2/11960 |date=2018-07-20 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720114030/https://resbash.ru/stat_m/2/11960 |date=2018-07-20 }}&lt;/ref&gt;
# «Йәшлек» гәзите, 15 март 2019 й. Әмир Солтангәрәев, әңгәмә, Башҡорт теле… Хоҡуҡ… Милләт яҙмышы…&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/obschestvo/15519-bashort-tele-hou-millt-jamyshy.html Башҡорт теле… Хоҡуҡ… Милләт яҙмышы…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225111417/http://www.ye02.ru/obschestvo/15519-bashort-tele-hou-millt-jamyshy.html |date=2019-02-25 }}&lt;/ref&gt;
# «Республика Башкортостан» № 53, 10.05.2019. «Отчаянный секретарь»&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/stat_m/2/20982 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531071827/https://resbash.ru/stat_m/2/20982 |date=2019-05-31 }} «Отчаянный секретарь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531071827/https://resbash.ru/stat_m/2/20982 |date=2019-05-31 }}&lt;/ref&gt;
# «Куюргаза» гәзите, 11 май 2019 й., «Правда через 60 лет»&lt;ref&gt;[https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ «Правда через 60 лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531064527/https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ |date=2019-05-31 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм дәрәжәләре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010)&lt;ref&gt;[http://ipravo.info/bashkortostan2/act32/888.htm Указ Президента РБ о присвоении почетного звания А. М. Султангарееву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930133648/http://ipravo.info/bashkortostan2/act32/888.htm |date=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://base.garant.ru/17725290/]&lt;/ref&gt;
* Юстиция советнигы (1992)
* Башҡортостан Республикаһының икенсе класлы Төп дәүләт советнигы (1998).
* Халыҡ инструменттарында башҡарыусы студенттарҙың Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (ҡурай, Саранск, 1983 г.)&lt;ref&gt;[https://vk.com/audio?performer=1&amp;q=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%2C%20%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9]&lt;/ref&gt;

== Шөғөлдәре ==
*  графика һәм һынлы сәнғәт
*  флейтала уйнау
*  ҡурайсы
*  гармунсы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
# Сайт «Замечательные люди Башкортостана». Биографии, очерки и воспоминания. Султангареев Амир Мигранович&lt;ref&gt;[http://imena.bashenc.ru/index.php/biography/85-person/a/142-arslanov-robert-mutigulovich{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407063514/http://imena.bashenc.ru/index.php/biography/85-person/a/142-arslanov-robert-mutigulovich |date=2019-04-07 }}{{ref-ru}} {{V|7|05|2019}}]&lt;/ref&gt;
# Башҡортостан телевидениеһы, «Инсан» — Ә. Солтангәрәев, телефильм, 45 мин. 2008 йыл&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ATwQllGIDwI Ә.Солтангәрәев, телефильм]&lt;/ref&gt;
# {{Ашҡаҙар радио}} «Ижади портрет» — Ә.Солтангәрәев, 2015 йыл&lt;ref&gt;[https://biffhard.click/track/13588589301844788423-%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_35_%D0%BC%D0%B8%D0%BD/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221221063040/https://biffhard.click/track/13588589301844788423-%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_35_%D0%BC%D0%B8%D0%BD/|date=2022-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ashkadarfm.ru/programms/%C2%ABizhadi-portret%C2%BB?page=3 «Ижади портрет» — Ә.Солтангәрәев]&lt;/ref&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220171020/http://ashkadarfm.ru/programms/%C2%ABizhadi-portret%C2%BB?page=3 |date=2016-12-20 }}
# {{Ашҡаҙар радио}}, «Яңы китап» программаһы, 14 мин., 2015 й.&lt;ref&gt;[https://biffhard.click/track/01852147170855926674-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB_%D1%8F%D2%A3%D1%8B_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB/ «Яңы китап» программаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221222120637/https://biffhard.click/track/01852147170855926674-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB_%D1%8F%D2%A3%D1%8B_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB/ |date=2022-12-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{Ашҡаҙар радио}} «Беҙҙең донъя», 45 мин. 2018 й.&lt;ref&gt;[https://biffhard.click/track/106145897330191906790-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D2%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0/ «Беҙҙең донъя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221221064826/https://biffhard.click/track/106145897330191906790-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D2%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0/ |date=2022-12-21 }}&lt;/ref&gt;
# {{БГ}} «Хеҙмәт емеше татлы», 25 март 2010 йыл,
# «Вечерняя Уфа» гәзите, «Заветная звезда по имени талант», 25 март 2010 йыл,
# [[Юшатыр (гәзит)|«Юшатыр» гәзите]], «Киң мәғәнә һалынған», 3 июнь 2014 йыл,
# [[Юшатыр (гәзит)|«Юшатыр» гәзите]], «Таймаҫ тарихлы булды», 17 март 2014 йыл,
# ШАЛТЫРАН ШАЛТЫРАР &quot; Юшатыр
# Яҡташыбыҙ Рәсәй Яҙыусылары сафында
# [[«Йәшлек» гәзите]], 16 март 2018 й., «Ил хәстәрен иңдәрендә йөкмәп…» — күренекле хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Әмир Солтангәрәевкә 60 йәш&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/news/rb/13583-il-hstren-idren-ykmp.html «Ил хәсәрен иңдәрндә йөкмәп…»]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# «Куюргаза» гәзите, 2 март 2018 й., «Его кредо — жить во благо народа» — свой юбилей — 60-летие — отметил наш выдающийся земляк Амир Султангареев, юрист, писатель и журналист.&lt;ref&gt;[http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313233056/http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ |date=2018-03-13 }} «Его кредо — жить во благо народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313233056/http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ |date=2018-03-13 }}&lt;/ref&gt;
# «Куюргаза» гәзите, 11 май 2019 й., «Правда через 60 лет»&lt;ref&gt;[https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ «Правда через 60 лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531064527/https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ |date=2019-05-31 }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* Башҡортостан телевидениеһы, «Инсан- Әмир Солтангәрәев», телефильм, 45 мин. 2008 йыл.,https://vk.com/videos175299499?z=video175299499_171675473%2Fpl_175299499_-2 
* [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]] 17.03.2015. Тәлғәт Шаһманов. Таймаҫтар тарихлы булды.
* [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]] 03.06.2014. Тәлғәт Шаһманов. Киң мәғәнә һалынған.
* -«Йәшлек» гәзите, «Ил ҡурсалар ир инең…» http://www.ye02.ru/konkurs/premia/11305-il-ursalar-ir-ine.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225105940/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/11305-il-ursalar-ir-ine.html |date=2017-12-25 }}
* [http://sokrnarmira.ru/publ/6-1-0-58 - Сокровища народов мира, А. М. Султангареев, Размышления…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429212812/http://sokrnarmira.ru/publ/6-1-0-58 |date=2018-04-29 }}
* [http://onlaynfilmy.com/onlain/175299499_171684297/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B+%D0%A0%D3%99%D0%B9%D0%B5%D1%81%D0%B5+%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%AB%D0%B0%D1%80%D1%8B+%D3%98%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2%3A+%D0%A0%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9%D2%99%D3%99+%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B+%D1%8D%D1%88%D0%BC%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD+%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0+%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99%D0%BA - ТВ программа Башҡортостан третей суды рәйесе урынбаҫары Ә.Солтангәрәев]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html - Таймаҫ мәҙәктәре, Әмир Солтангәрәевhttp://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161322/http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html |date=2017-01-10 }}
* [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ - Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161929/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ |date=2017-01-10 }}
* [http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html -«Йәшлек», «Мин әйттем, бөттөнө» аҡыл менән әйтегеҙ,Әмир Солтангәрәев.http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110162532/http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html |date=2017-01-10 }}
* — Таймаҫ шишмәһе тәртипкә килтерелде &quot; «Йәшлек» гәзите http://www.ye02.ru/online/11954-tayma-shishme-trtipk-kilterelde.html{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Ялан Бөрйән «Даһи хәлфә» һе http://yshatir.ru/yemgiet/4814-yalan-bryn-dai-hlfe.htmlhttp://yshatir.ru/yemgiet/4814-yalan-bryn-dai-hlfe.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161929/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ |date=2017-01-10 }}[http://www.bashinform.ru/bash/773232/ Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 октябрь]
* [http://ufavesti.ru/10760-gazeta-yeshlek-uchredila-premiyu-imeni-bulata-sultangareeva.html Газета «Йэшлек» учредила премию имени Булата Султангареева — Информационно-аналитическая газета «Уфимские вести»] (урыҫ.)
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/21009-izgelekte-yuyylma-ere.html Изгелектең юйылмаҫ эҙҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202063409/http://bashgazet.ru/obshestvo/21009-izgelekte-yuyylma-ere.html |date=2017-02-02 }}
* [http://demo.bashenc.ru/index.php/personalii/84-personalii/856-sultangareev-amir-migranovich Энциклопедия «Печать и журналистика Башкортостана» Амир Султангареев ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814234355/http://demo.bashenc.ru/index.php/personalii/84-personalii/856-sultangareev-amir-migranovich |date=2018-08-14 }}
* Список членов Союза писателей Башкортостана [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD?veaction=edit&amp;section=15#%D0%A1 https://ru.wikipedia.]
*В Уфе издана новая книга прозаика - документалиста Амира Султангареева. ИА Башинформ&lt;nowiki/&gt;http://www.bashinform.ru/news/1422822-v-ufe-izdana-novaya-kniga-prozaika-dokumentalista-amira-sultangareeva/
{{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/Султангареев Амир Мигранович}} 
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Көйөргәҙе районында тыуғандар]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>d9umucogi4a9oxn2brlpwoy249n7t2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Картвель телдәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110352</id>
    <revision>
      <id>1305778</id>
      <parentid>1282126</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>39277</id>
      </contributor>
      <origin>1305778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8812" sha1="1y35xjozl5ro36ujm4si0qbrqlwggya" xml:space="preserve">{{Яз-группа
|цвет           =кавказские
|название       =Картвель
|прародина      =
|таксон         =ғаилә
|статус         =
|ареал          =[[Көньяҡ Кавказ]]
|число носителей =
|исчезла        =
|категория      =Евразия телдәре
|классификация  =
Ностратик телдәр макро-ғаиләһе (гипотеза)
|делится на     =4 телгә
|время распада  =
|процент совпадений =
|ISO5=ccs
}}
'''Картвель телдәре''' (йәки ''көньяҡ-кавказ''; {{lang-ka|ქართველური ენები}}) — көньяҡ Кавказда, башлыса Грузияла таралған телдәр ғаиләһе.

Башҡа телдәр менән генетик бәйленеше билдәләнмәгән. Элегерәк гипотетик кавказ телдәре йәки иберий-кавказ телдәре макро-ғаиләһенә индергәндәр. Был гипотеза фәнни йәмғиәт тарафынан кире ҡағылһа ла, Грузияла киң таралған. Картавель телдәренең ностратик макро-ғаиләгә ҡарауы тураһында ла гипотеза бар&lt;ref&gt;Британская энциклопедия, 15-е издание, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/100251/Caucasian-languages Статья Caucasian languages].&lt;/ref&gt;. Был гипотеза бәхәсле һәм күп кенә белгестәр тарафынан тәнҡитләнгән һәм кире ҡағылған. Гипотезаның йомғаҡтарын компаративистар ҡабул итмәй, һәм тулыһынса яңылыш һәм ышанысһыҙ тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web|author=George Starostin|title=Nostratic|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199772810/obo-9780199772810-0156.xml|date=2013-10-29|work=[http://www.oxfordbibliographies.com/ Oxford Bibliographies]|publisher=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|doi=10.1093/OBO/9780199772810-0156|archiveurl=http://www.webcitation.org/6bVUkl4XD|archivedate=2015-09-13|quote=Nevertheless, this evidence is also regarded by many specialists as insufficient to satisfy the criteria generally required for demonstrating genetic relationship, and the theory remains highly controversial among mainstream historical linguists, who tend to view it as, at worst, completely invalid or, at best, inconclusive.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Нерознак, Владимир Петрович|Нерознак В. П.]]|часть=Праязык: реконструкт или реальность?|заглавие=Сравнительно-историческое изучение языков разных семей : Теория лингвистической реконструкции|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics1/neroznak-88.htm|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиева, Нинель Зейналовна|Н. З. Гаджиева]]|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=36—38|isbn=5-02-010869-3}}&lt;/ref&gt;.

== Классификация ==
[[Файл:Kartvelian_languages.svg|мини|400x400пкс|Картавель ғаиләһендәге телдәр таралышы]]
* '''Көньяҡ картавель тармағы'''&lt;br /&gt;
** грузин теле — телде белеүселәр 3,6 млн.&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11865 Joshuaproject.]&lt;/ref&gt; (шул иҫәптән Картли, Кахети һәм Имерети диалекттары).
** '''Заин''' (колхида) төркөмө
*** мегрель теле — телде белеүселәр 400 мең&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13205&amp;rog3=GG Joshuaproject.]&lt;/ref&gt;: көнбайыш Грузияла (Мегрелия) һәм көнсығыш [[Абхазия]]ла&lt;nowiki/&gt; (Даль, Ткварчели райондары).
*** лаз теле (сан) — телде белеүселәр 150 мең&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13727&amp;rog3=TU Joshuaproject.]&lt;/ref&gt;: [[Төркиә]]ла&lt;nowiki/&gt;ла төньяҡ-көнсығышында (Лазистан).
* '''Төньяҡ картавель''' (сван) тармағы
** сван теле — телде белеүселәр 14 меңдән 30 меңгә тиклем, дөйөм алғанда, төньяҡ-көнбайышта Грузияла (Сванетия)&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=19064&amp;rog3=GG Joshuaproject.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DoBeS&quot;&gt;[http://www.mpi.nl/DOBES/projects/svan DoBeS (&lt;u&gt;Do&lt;/u&gt;kumentation &lt;u&gt;Be&lt;/u&gt;drohter &lt;u&gt;S&lt;/u&gt;prachen, Documentation of Endangered Languages)]&lt;/ref&gt;.
Боронғо Грузияның әҙәби теле лә картавель телдәренә инә.

Грузияла киврули, Израилдә ивр. ‏גרוזינית יהודית‏‎ (грузинит йехудит) йәки [[Йәһүд теле|ивр]]. ‏גאורגית יהודית‏‎ (георгит йехудит) тип аталған грузия йәһүдтәре телен дә картавель телдәренә ҡарай тип иҫәпләйҙәр. Лингвистарҙың күпселеге был телде [[Йәһүд теле|иврит]] һәм арамей телдәренән бик күп һүҙҙәр үҙләштергән грузин теле диалекты тип иҫәпләй. Йәһүд яҙмаһын ҡулланалар.

Хәҙерге картавель телдәренән тик [[грузин теле]]нең генә яҙмаһы бар. XIX быуаттан лаз теленә ([[Германия]] һәм Төркиәлә [[Латин алфавиты|латиница]] нигеҙендә) һәм мегрель теленә (Грузияла [[Грузин яҙыуы|грузин яҙмаһы]] нигеҙендә) яҙма булдырылды, тик әлегә киң таралау тапманы.

== Грамматик үҙенсәлектәре ==
Картавель телдәрендә 11-ҙән 15-кә тиклем модаль-заман формалары бар. Исемдәрҙең һәм башҡа һүҙ төркөмдәренең грамматик заты юҡ. Аблаут &lt;ref&gt;{{книга
 |автор        = Гамкрелидзе Т., Мачавариани Г.
 |заглавие     = Система сонантов и аблаут в картвельских языках. Типология общекартвельской структуры. На груз. яз
 |место        = Тб.
 |год          = 1965
}}&lt;/ref&gt; (Тамыр һүҙҙәрҙәге һуҙынҡыларҙың морфологик сиратлашыуы. Мәҫәлән, ғәрәп телендә китаб — көтөб (күплек төшөнсәһе) бар. Егермешәрле иҫәп системаһы бар. [[Латин теле|Латин]], [[Юнан теле|грек]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарси теле|фарси]], [[Төрөк теле|төрки телдәренән]] ингән һүҙҙәр бар. &lt;ref&gt;[[Большая советская энциклопедия]], см. [http://bse.sci-lib.com/article059530.html Картвельские языки]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Климов, Георгий Андреевич|Климов Г. А.]] Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.
* [[Климов, Георгий Андреевич|Климов Г. А.]] Склонение в картвельских языках в сравнительно-историческом аспекте, М., 1962.
* [[Климов, Георгий Андреевич|Климов Г. А.]] Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.
* Цагарели А. А., Сравнительный обзор морфологии иберийской группы кавказских языков, 2 изд., Тб., 1957.
* Bopp Fr., Die kaukasischen Glieder des indoeuropä ischen Sprachstamms, B., 1847.
* Deeters G., Das kharthwelische Verbum, Lpz., 1930.

{{Евразия телдәре төркөмдәре}}

[[Категория:Евразия телдәре]]
[[Категория:Кавказ халыҡтарының телдәре]]</text>
      <sha1>1y35xjozl5ro36ujm4si0qbrqlwggya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкеров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110579</id>
    <revision>
      <id>1305745</id>
      <parentid>1276739</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1330" sha1="rbjpvxah8h75esmxeuo44ev7rlqbc8w" xml:space="preserve">'''Бәкеров''' — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе {{lang-ar|}} өйрәнеүсе, тикшереүсе тигәнде аңлата.&lt;ref&gt;{{БФ|страницы = }}&lt;/ref&gt;

* ''' [[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы]] ''' (1950—2013) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
* ''' [[Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы]]''' (1947) — [[Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры]] артисы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]].
* [[Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы]] — хирург-ғалим, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).
------------
== Әҙәбиәт ==
* [http://kitaptar.bashkort.org/book/bashqort_familiyalary._ofo._2008 Төпәйев С. Х. Башҡорт фамилиялары. Өфө. 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401233820/http://kitaptar.bashkort.org/book/bashqort_familiyalary._ofo._2008 |date=2017-04-01 }}

{{Фамилиялаштар исемлеге}}</text>
      <sha1>rbjpvxah8h75esmxeuo44ev7rlqbc8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305746</id>
      <parentid>1305745</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1315" sha1="sb7s82wz1lv0op36clekvp9shyfv8q7" xml:space="preserve">'''Бәкеров''' — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе {{lang-ar|}} өйрәнеүсе, тикшереүсе тигәнде аңлата.&lt;ref&gt;{{БФ|страницы = }}&lt;/ref&gt;

* [[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы]] (1950—2013) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
* 
* [[Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы]] — хирург-ғалим, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).
---------
* [[Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы]] (1947) — [[Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры]] артисы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]

== Әҙәбиәт ==
* [http://kitaptar.bashkort.org/book/bashqort_familiyalary._ofo._2008 Төпәйев С. Х. Башҡорт фамилиялары. Өфө. 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401233820/http://kitaptar.bashkort.org/book/bashqort_familiyalary._ofo._2008 |date=2017-04-01 }}

{{Фамилиялаштар исемлеге}}</text>
      <sha1>sb7s82wz1lv0op36clekvp9shyfv8q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абакумов Алексей Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128313</id>
    <revision>
      <id>1305757</id>
      <parentid>1150550</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1305757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7808" sha1="520buodgbzgmqyobd5p7kf14a6bi762" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Абакумов}}
'''Абакумов Алексей Алексеевич''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, инженер-радиоэлектроник. 1972 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри  белем биреү хеҙмәткәре (2013). 

Донъя һәм [[Рәсәй]] практикаһында тәүге тапҡыр газ-нефть үткәргестәрҙе һәм башҡа эре габаритлы ҡорамалдарҙы магнитлы интроскоп ҡулланыуға нигеҙләнгән диагностикалау ысулдарын тәҡдим итә. 1982 йылда матрицалы феррозондлы үҙгәрткес менән магнитлы интроскоптың тәүге тәжрибә өлгөһөн эшләгән. Магнитлы интроскопты шурфтарҙа, газ-нефть үткәргестәрҙең изоляция ҡатламын боҙмайынса өҙлөкһөҙлөк етешһеҙлектәрен диагностикалауҙа һәм торба эсе тикшереү ҡорамалдарының эҙләү системаларында файҙаланыу мөмкинлеген нигеҙләй.

== Биографияһы ==
Алексей Алексееевич Абакумов 1946 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.acelsc.ru/node/254 Абакумов Алексей Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227195910/http://www.acelsc.ru/node/254 |date=2011-02-27 }}&lt;/ref&gt;.
* Ишембайҙың 1-се мәктәбен тамамлай (1963)&lt;ref&gt;Ишимбайская гимназия № 1// Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С.248.&lt;/ref&gt;;
* Томск радиоэлектроника һәм электрон техника институтын тамамлай (1969);
* Мәскәү автомеханик институт аспирантураһы (1975).

1967 йылда [[Газпром Нефтехим Салауат|Салауат нефть химияһы комбинатында]] эшләй башлай&lt;ref&gt;Башкирская энциклопедия: в 7 томах. Т.7. Уфа, 2011. 485.С.&lt;/ref&gt;. 1968 йылда «Башнефть» производство берекмәһенең «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығына, тәрәндәге насослы штангаларҙы магнитлы диагностикалау буйынса инженер вазифаһына эшкә алына. 1969 йылдан алып Ишембай нефть техникумында уҡыта, 1971—1987 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның электротехника кафедраһында уҡытыусы булып эшләй, 1986 йылдан ошо кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1972 йылдан Өфө нефть институтының Салауат филиалында электротехника кафедраһы мөдире.

1987 йылдан алып «МИФИ» ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан башлап «Интроско» (Обнинск ҡалаһы) Үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең генераль директоры.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[СССР]]-ҙа беренсе булып эре габаритлы газ-нефть ҡорамалдарын, шул иҫәптән газ-нефть үткәргесәрҙе лә (1970 йыл), магнитлы интроскоптар ярҙамында диагностикалау ысулдарын тәҡдим итә. Өҙлөкһөҙлөк дефектынан таралған магнит ҡырын визуалләштереү өсөн матрицалы үҙгәрткес, дефекттар һүрәтен эшкәртеү, уларҙың геометрик үлсәмдәрен: оҙонлоғон, киңлеген һәм тәрәнлеген үлсәү өсөн телевизион-иҫәпләү ысулдары һәм саралары уйлап тапҡан.

170 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 китап һәм магнит диагностикаһы өлкәһендә 94 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты.

'''Ҡайһы бер хеҙмәттәре&lt;br /&gt;'''
* Газ-нефть үткәргестәрҙе магнит диагностикалау М., 2001 (авторҙаш).
* Ер аҫты үткәргес торбалар магнитоскопияһы барлыҡҡа килеүе: иҫтәлектәр. М., 2005.

== Әҙәбиәт ==
* АБАКУМОВ Алексей Алексеевич// Ишембай энциклопедияһы. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2015, С. 51.
* Абакумов Алексей Алексеевич//Ғилми фекер. Ишембайҙа тыуған&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Йыйынтыҡ /төҙөүсе Вәхитов Г.- Ишембай: МБУК ЦБС ИКБ, 2014.-44с. С. 4-5.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, улы, ҡыҙы, ейәне бар. Улы — Алексей&lt;ref&gt;[http://users.kaluga.ru/abakumov/abk.html Алексей Алексеевич Абакумов (младший)]&lt;/ref&gt;, Обнинск атом энергетикаһы институтының компьютер системалары, технологиялары һәм селтәрҙәре кафедраһы уҡытыусыһы.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.acelsc.ru/node/254 Абакумов Алексей Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227195910/http://www.acelsc.ru/node/254 |date=2011-02-27 }} Рәсәй Фдерацияһы электротехник фәндәр академияһы сайтында

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>520buodgbzgmqyobd5p7kf14a6bi762</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128490</id>
    <revision>
      <id>1305779</id>
      <parentid>1299989</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58780" sha1="i67p7gb35ms6l64of5bm0nchxvgzx3o" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|thumb|Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман]]

[[Ғәрәп ярымутрауы]]ның бөгөн [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] биләгән өлөшө тарихи рәүештә дөйөмләштереп Хижаз йәки Нәжд тип атап йөрөтөлә. VII быуат башында [[Мәккә]]лә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләте башлана, Мәккә мөшриктәре быны ҡабул итмәй. 13 йыл буйы мосолмандарҙың [[Мәҙинә]]гә (Йәсрибкә) күсенеүе — Һижрәте бара; был ҡалала ғәрәптәр һәм йәһүдтәр йәшәгән була, улар үҙ-ара тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөй. Яйлап ғәрәптәр тотош ярымутрауҙа йәшәй башлай.

== Исламға тиклемге Ғәрәбстан ==
Иртә палеолит осоронда тап Ғәрәп ярымутрауы планета буйынса кешелек тарала башлаған тәүге төбәк була&lt;ref&gt;[http://www.countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm Цивилизации Древней Южной Ғәрәбстани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511015708/http://countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |date=2012-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/01/27/arabia/ Арабский полуостров признали первым плацдармом человеческой миграции]&lt;/ref&gt;.

Сәғүд Ғәрәбстанында Нәфүд сүллегендә палеокүлдәрҙең ҡороған төптәре эргәһендә 46 түбәнге палеолитик археологик объект, улар араһында таш ҡоралдар һәм хайуан һөйәктәре, табылған&lt;ref&gt;[https://www.livescience.com/59998-46-prehistoric-sites-saudi-arabia.html 46 Prehistoric Sites with Paleolakes Discovered in «Green Arabia»], August 1, 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.historicus.ru/2088/ В Сәғүдовской Ғәрәбстани обнаружены палеолитические стоянки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811134703/http://www.historicus.ru/2088/ |date=2018-08-11 }}, 3 августа 2017&lt;/ref&gt;.

Люминесцент хронология мәғлүмәттәре буйынса, бынан 130 мең йыл элек [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда һауа йылыраҡ булған, ямғырҙар йышыраҡ яуған, шуға күрә бында үҫемлектәр үҫкән, кешегә йәшәрлек мөмкинлектәр асылған. Был осорҙа [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең кимәле түбән булған һәм уның көньяҡ өлөшөндәге киңлеге 4 км тәшкил иткән. Кешеләр Баб-әл-Мәндәб боғаҙы ([[:en:Jebel Faya]]) аша ҡыҫҡа ваҡыт арауығанда үткән һәм хәҙерге Ғәрәбстанда, [[Яҡын Көнсығыш]]та, тәүтөйәк таба алған.&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/news/431505 Найдено новое подтверждение раннего выхода сапиенсов из Африки «южным путем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205803/http://elementy.ru/news/431505 |date=2016-03-04 }} — Элементы — новости науки&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.archaeology.org/1105/trenches/homo_sapien_migration_africa_arabia.html From the Trenches — New Evidence for Mankind’s Earliest Migrations] — Archaeology Magazine Archive&lt;/ref&gt;. Климат үҙгәреүе сәәбәәпле, [[Африка]]нан китеүсе тәүге мигранттар «Ҡайғы ҡапҡаһы» аша бөгөнгө [[Йәмән]] һәм Оман ерҙәренә үткән, артабан Ғәрәп ярымутрауында яйлыраҡ климат шарттарын эҙләгәндәр. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джәбәл-Файя ([[БҒӘ]]) араһы — 2000 км, бында хәҙер кеше йәшәй алмай торған сүллек, мәгәр нәүбәттәге боҙлоҡ осоро тамамланыуға, 130 мең йыл элек, Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы һай булған, уның аша йәшеллек ҡаплаған Ғәрәп ярымутрауына йөҙөп тә, һал яһап та, сығырға мөмкин булған.

Таас әл-Ғәдһә (Taas al-Ghadha) тигән ерҙә 90 мең йыл элек йәшәгән кешенең бармаҡ һөйәге табылған урын Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышындағы Тема (Тәймә) тигән оазисынан йыраҡ түгел&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3749180/Does-finger-prove-ancestors-left-Africa-earlier-believed-90-000-year-old-human-bone-discovered-Saudi-Arabia.html Does this finger prove our ancestors left Africa earlier than believed? 90,000-year-old human bone discovered in Saudi Arabia]&lt;/ref&gt;.

Боҙлоҡ осоро тамамланғас [[Европа]]ла климат эҫе һәм ҡоро була барған, Ғәрәбстан ярымутрауы кешегә йәшәргә яраҡһыҙ сүллеккә әйләнгән.

[[Асир (административный округ)|Әсир]] провинцияһының Таслис (Tathlīth) муһафазаһында урынлашҡан Әл-Макар (al-Maqar или al‑Magar) ер өҫтөндә хайуан һынташтары (улар араһында эт, дөйәғош, ыласын), таш ҡоралдар, уҡ башаҡтары, ҡырғыс, һөңгө остары табылған. Яндырылған дүрт һөйәкте (нимәнеке икәне аңлашылмай) радиоуглерод ысулы менән тикшереп, б.э.т. 7300—6640 йылдарға ҡарағанын билдәләгәндәр.

Әл-Макар тигән ерҙә урта палеолиттан прототарих осорона тиклем кеше йәшәгәнлеге раҫланған. 86 см оҙонлоҡтаҡы билдәһеҙ хайуан һынташы фрагментын Дэвид Энтони аттыҡы түгел, ҡырағай ишәктеке (''[[Equus africanus]]'') тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cy.revues.org/3280 |title=The Horse in Arabia and the Arabian Horse: Origins, Myths and Realities |access-date=2017-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827211633/http://cy.revues.org/3280 |archive-date=2017-08-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Харрат-Хайбар (Harrat Khaybar) лава яланындағы Умм-Джирсан (Umm Jirsan Cave) мәмерйәһендә 7000 йыл элек йәшәгән кешеләрҙең баш һөйәктәре табылған&lt;ref&gt;[https://saudigazette.com.sa/article/608243/SAUDI-ARABIA/Heritage-Commission-announces-new-7000-year-old-discovery-in-Umm-Jirsan-Cave Heritage Commission announces new 7,000-year-old discovery in Umm Jirsan Cave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629150931/https://saudigazette.com.sa/article/608243/SAUDI-ARABIA/Heritage-Commission-announces-new-7000-year-old-discovery-in-Umm-Jirsan-Cave |date=2021-06-29 }}, June 28, 2021&lt;/ref&gt;.

Әл-Ула төбәгендәге Харрат-Увайрида вулкан ҡалҡыулығында (IDIHA-0001825) неолит-энеолит дәүерендә 600 йылдан кәм булмаған ерләүҙәр үткәрелгән монументаль кәшәнәлә 11 кешенең — алты өлкән, үҫмер һәм дүрт бала һөйәктәре табыла. Шулай уҡ унда б.э.т. 4200-4000 йыл элек йәшәгән һәм артриттан яфаланған бер йорт эте һөйәктәренең 26 фрагменты табыла. Төбәктә табылған ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр неолит осоро халҡының тау кәзәләрен һәм башҡа хайуандарҙы һунарҙа эттәрҙе ҡулланғанын күрһәтә&lt;ref name=&quot;Thomas2021&quot;&gt;''Hugh Thomas'' et al. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00934690.2021.1892323?journalCode=yjfa20 Monumentality, Social Memory, and Territoriality in Neolithic-Chalcolithic Northwestern Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902171358/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00934690.2021.1892323?journalCode=yjfa20 |date=2021-09-02 }}, 18 Mar 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://newsroom.taylorandfrancisgroup.com/archaeologists-uncover-earliest-evidence-of-domesticated-dogs-in-arabian-peninsula/ Archaeologists uncover earliest evidence of domesticated dogs in Arabian Peninsula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413064858/https://newsroom.taylorandfrancisgroup.com/archaeologists-uncover-earliest-evidence-of-domesticated-dogs-in-arabian-peninsula/ |date=2021-04-13 }}, 9th April 2021&lt;/ref&gt;.

== Ғәрәп хәлифәлегенең барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Tribes english.png|thumb|upright|Ислам таралған ваҡытта [[Племена и кланы Аравийского полуострова|Ғәрәбстан ҡәбиләләре]] (киңәйтеп була торған карта)]]
632 йылда баш ҡалаһы Мәҙинә булған Ғәрәп хәлифәлеге барлыҡҡа килә, ул ғәмәлдә Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса биләп ала. Үҙҙәре теләп ҡушылыуҙар һәм яулап алыуҙар һөҙөмтәһендә, IX быуатҡа ғәрәп дәүләте Яҡын Көнсығышты, Фарсыстанды, Урта Азияны, Кавказ аръяғын, Төньяҡ Африканы, шулай уҡ Көньяҡ Европаны биләй.

VI—VIII быуаттарҙа хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһының күпселек өлөшө [[Омейядский халифат|Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] составына инә. 661 йылда хәлифәлектең баш ҡалаһын Мәҙинәнән Дамаскҡа күсереү Ғәрәбстандың был ҙур дәүләттең ситке өлкәһенә әйләнеүенә килтерә.

VIII—IX быуаттарҙа хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһының күпселек өлөшө [[Аббасидский халифат|Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] составында була.

Һуңынан Ғәрәбстанда бик күп ваҡ үҙаллы дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта исламдың дини үҙәге әһәмиәтен һаҡлап ҡалған [[Хиджаз|Хижәз]] XII быуатҡа тиклем [[Фатимидский халифат|Фатимиҙар хәлифәлеге]] фатимидтар хәлифәтенә, XII—XIII быуаттарҙа [[Айюбиды|Әйүбиҙәрг]]ә, ә 1425 йылдан [[Мамлюкский султанат|мәмлүктәр]] Солтанлығына буйһона.

== Ғосман империяһына инеүе ==
XV быуатта Ғәрәбстанда төрөк хакимлығы нығына башлай. 1574 йылға [[Селим II|Сәлим II]] етәкселегендәге [[Ғосман империяһы]] Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса яулап ала. Һөҙөмтәлә уларҙың хакимлығы аҫтында Ғосман империяһында Ислам дине нығынып китә. Солтан Мәхмүд I-нең (1730—1754) сәйәси йомшаҡлығынан файҙаланып, ғәрәптәр үҙ дәүләтен ҡороу йәһәтенән тәүге аҙымдар яһай башлай. Ул мәлдә Әл Сәғүдтәр нәҫеле Үҙәк Ғәрәбстанда иң көслөһө була.

== Беренсе Сәғүд дәүләте ==
[[Файл:First Saudi State Big.png|thumb|upright|[[Дирийский эмират|Беренсе Сәғүд дәүләте]] 1744—1818 йй.]]
Сәғүд дәүләте 1744 йылда Ғәрәп ярымутрауы үҙәгендә барлыҡҡа килә. Урындағы хаким Мөхәммәт ибн Сәғүд һәм үәһһәбилекте барлыҡҡа килтергән Мөхәммәт ибн Абдулүәһһәб Ғосман империяһына ҡаршы берҙәм ҡеүәтле дәүләт булдырыу идеяһы менән берләшәләр. XVIII быуатта барлыҡҡа килгән был берлек бөгөнгә тиклем идара итеп килгән Сәғүдиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Бер ни тиклем ваҡыттан көньяҡ сиктәрендә көсәйә барған һәм борсоуға һалған йәш ғәрәп дәүләтенә Ғосман империяһы ҡаршы сыға. 1817 йылда ғосман солтаны Ғәрәп ярымутрауына [[Мухаммед Али Египетский|Мөхәммәт Али-паша]] етәкселегендә ғәскәр ебәрә, улар Имам Абдалланың бик көслө булмаған ғәскәрен еңә. Шулай итеп, Беренсе Сәғүд дәүләте 73 йыл йәшәп ҡала.

== Икенсе Сәғүд дәүләте ==
Осман Империяһы еңеүгә ҡарамаҫтан, бары 7 йыл үтеүгә (1824 йылда) Икенсе Сәғүд дәүләте төҙөлә, баш ҡалаһы итеп [[Әр-Рияд]] билдәләнә. Был дәүләт 67 йыл йәшәп ҡала һәм Сәғүдиҙәрҙең көнәркәштәре — әр-Рәшид тоҡомо тарафынан бәреп төшөрөлә. Сәғүдиҙәр Кувейтҡа ҡасырға мәжбүр була.

{{кратное изображение
 | зона           = right
 | направление    = vertical
 | заголовок      = 
 | зона_заголовка = 
 | фон_заголовка  = 
 | Подпись изображения = 
 | зона_подписи   = center
 | фон_подписи    = 
 | ширина         = 
 | изобр1         = Second Saudi State Big.png
 | подпись1       = &lt;small&gt;[[Эмират Неджд|Икенсе Сәғүд дәүләте]] 1824–1891 йй., экспансияның иң ҙур дәрәжәһендә&lt;/small&gt;
 | изобр2         = Alrasheed hail english.png
 | подпись2       = &lt;small&gt;[[Аль Рашид|Рәшиҙи]] ([[Джебель-Шаммар]]) короллеге 1830-1921 йй., экспансияның иң ҙур дәрәжәһендә&lt;/small&gt;
}}

Ғосман Империяһының еңеүенә ҡарамаҫтан, ни бары 7 йылдан һуң (1824 йылда) баш ҡалаһы Эр-рияд булған Икенсе Сәғүд дәүләте ойошторола. Яңы дәүләт берәмеге Башлығы Итеп Сәғүдтәрҙең ҡабырға тармағы вәкиле [[Турки ибн Абдуллах|Төрки Ибн Абдуллаһ ибн Мөхәммәт Ибн Сәғүд]] тәғәйенләнә.

1834 йылда Төрки вафат була, мысыр әсирлегенән ҡасҡан улы [[Фейсал ибн Турки|Фәйсәл]] вариҫы булып була. Сәғүдтәр хакимлығы аҫтында, ҡәбиләләрҙең ихтилалдарын баҫтырып һәм күрше дәүләт берәмектәрен уға яһаҡ түләргә мәжбүр итеп, әмирлек яйлап көсәйә.

Әмирлектең көсәйеүенә борсолған мысырҙар 1838 йылда Үҙәк һәм Көнсығыш Ғәрәбстанға яңы экспедиция ойоштора. Баҫып алынған Ғәрәбстан менән бер үҙе идара иткәндән һуң, мысыр ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Хөршит-паша әмирлек башында Мысырҙарға лояль булған Сәғүдтәр йорто ағзаһы әмир Хәлитте ҡуя. 1840 йылда Мысырҙар Ғәрәбстандан китә.

1840 йылда мысырҙар, моғайын, Ғосман империяһына ҡатмарлыҡтар килтереү ниәте менән, әмир Фәйсәл ибн Төркиҙе әсирлектән азат итә, һәм ул, ҡаты көрәшеп, 1843 йылда әмирлектең баш ҡалаһында нығына. Үҙен ғосман солтаны вассалы тип танып, әмир Үҙәк һәм Көнсығыш Ғәрәбстанды сираттағы буйһондороуына тотона. Джебель-Шаммар Фейсалдың сюзеренитетын теләп таный, үҙидараһын һаҡлап ҡала һәм үҙенең экспансияһын Төньяҡ Ғәрәбстанға йүнәлтә

Ғүмеренең аҙағына Фәйсәл әмирлек менән идара итеүҙе өс улына:[[Абдуллах ибн Фейсал|Ғабдуллаһ]], [[Сауд ибн Фейсал|Сәғүд]] һәм [[Мухаммад ибн Фейсал|Мөхәммәт]] бүлеп бирә.

Улдары үҙҙәренең биләмәләрендә йәшәгән ҡәбиләләргә таяна. 1865 йылда әмир Фәйсәл вафат булғас, властҡа Ғабдуллаһ ибн Фәйсәл килә, Ғабдуллаһ менән Сәғүд араһында, Көнсығыш Ғәрәбстандың бөтә дәүләт берәмектәре тиерлек, Ғосман империяһы һәм Бөйөк Британия йәлеп ителгән низағ башлана. Ғабдулла ярҙам һорап Бағдад ''[[Вали (должность)|вәли]]''йе Миҙхәт пашаға мөрәжәғәт итә, Был 1871 йылда [[Эль-Хаса]]ға ҡаршы ғосман оккупацияһын башлауға рәсми һылтау ғына була.

1880-се йылдарҙа Ғәрәбстанда идара итеү көрәшенә 1890-сы йылдарҙа Үҙәк Ғәрәбстанда бәхәсһеҙ хакимдар булып нығынасаҡ Джебель-Шаммар хакимдары ҡыҫыла.

== Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеген булдырыу ==
[[Файл:Arabia%2C Egypt%2C Nubia and Abyssinia 1883 map.jpg|thumb|upright|1883 йылғы атластың картаһы года]]
[[Файл:030Arab.jpg|thumb|left|upright|1916-1918 йылдарҙағы ғәрәп ихтилалы ваҡытында ғәрәп армияһы һалдаттары ғәрәп ихтилалы флагын күтәрә. Ғәрәп сүллегендә һүрәтләнгәндәр.]]
[[Файл:Arabia 1914.png|thumb|upright| Ғәрәбстан ярымутрауы 1914 йылда]]
Икенсе Сәғүд дәүләте тарҡалғас, Сәғүдиҙәрҙең тыуған ере Нәжд ҡалаһында Әл Рәшид тоҡомдары идара иткән [[Джебель-Шаммар|Джәбәл-Шәммәр]] әмирлеге йоғонтоһо үҫә. Сәғүд Ғәрәбстаны империяһына нигеҙ һаласаҡ Сәғүдиҙәр тоҡомонан Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүд 1893 йылдан Күвәйттә һөргөндә була. 1902 йылда 22 йәшлек Әбд әл-Әзиз күп һанлы ғәскәр менән, губернатор Рәшиди һәм уның ғаиләһен бәреп төшөрөп, [[Әр-Рияд]]ты яулап ала. 1904 йылда Рәшидиҙәр ярҙам һорап Ғосман империяһына мөрәжәғәт итә. Тегеләр үҙ ғәскәрен индерә, әммә был юлы уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар Һәм ҡасалар.

1903—1907 йылдарҙа Әбд әл-Әзиз, Рәшиҙиҙәр идара иткән Джебель-Шәммәр әмирлеге (Джебель-Шәммәр Хаиль) менән һуғыша. Әмирлеккә ғосман империяһының 8 пехота батальоны ярҙам итә, әммә һөҙөмтәлә уның Әл-Ҡасим ерҙәре Неджд һәм Хаса әмирлеге составына инә.

1912 йылда Әбд әл-Әзиз тотош Нәждде баҫып ала.

Иң ҙур ҡәбиләләрҙең тоғролоғона өлгәшергә тырышып, ибн-Сәғүд, дини уҡытыусылары кәңәше буйынса, уларҙы ултыраҡлыҡҡа күсерергә тотона. Ошо маҡсатта 1912 йылда хәрби-дини туғанлыҡ «ихваны» (ғәр. «ағалы-энеле»). Ихван хәрәкәтенә ҡушылыуҙан һәм Ибн Саудты үҙенең әмире һәм имамы тип таныуҙан баш тартҡан бөтә бәҙүин ҡәбиләләре һәм оазистары Недждтың дошмандары тип һанала башлай.
  
Ошо маҡсатта 1912 йылда ''ихвандар'' (ғәр. «ағалы-энеле туғандар») хәрби-дини туғандашлығына нигеҙ һалына. Ихван хәрәкәтенә ҡушылыуҙан һәм Ибн Сәғүдте үҙенең әмире һәм имамы тип таныуҙан баш тартҡан бөтә бәҙүин ҡәбиләләре һәм оазистары Нәдждең дошмандары тип һанала башлай.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында, 1916 йылдың июнендә, Мәккә шәрифе [[Хусейн ибн Али аль-Хашими|Хөсәйен ибн Әли әл-Хашими]] ғәрәп халҡын төрөктәргә ҡаршы ихтилал башларға саҡыра. 1916 йылдың 2 ноябрендә ғәрәп әмирҙәре йыйылышы Хөсәйенде ғәрәп милләте короле тип иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Мәккәлә төп вазифаларҙы король улдары биләгән ғәрәп хөкүмәте ойошторола.

Король Хөсәйен ибн Әли Ғәрәбстан ярымутрауын үҙенең хакимлығы аҫтында берләштерергә ҡарар итә. Әммә [[Нәдж]] әмире Ғәбд Әл-Әзиз Ибн Сәғүд уның дошманына әйләнә. 1917 йылдың көҙөнән Хөсәйен ибн Әли менән Сәғүҙиҙәр араһында Нәдждән килгән юлдағы Хижәз ҡапҡаһы тип һаналған Тураба һәм Әл-Хөрмә оазистары өсөн ҡораллы бәрелештәр башлана.

1919 йылдың майында Хөсәйендең улы Ғабдулла Ибн Хөсәйен Турабаны баҫып ала, әммә бер нисә көндән нәжддәр уның отрядына һөжүм итә һәм ҡыйрата. Сәғүҙиҙәр Хижәзгә һөжүм итергә әҙерләнә, әммә июнь айында Бөйөк Британия үҙенең союздашы Хөсәйенде яҡлай, Әбдел-Әзиз ибн Сәғүдтән Тураба менән Әл-Хөрмәне ҡалдырыуҙы талап итә. Британия ғәскәрҙәре Джидда джиддаға килә, Һәм Сәғүдтәр сигенергә мәжбүр була.

1920 йылда, Ғосман империяһы ярсыҡтарында нығынырға өмөт иткән инглиздәрҙең көслө яҡлауына таянып, Әбд әл-Әзиз Рәшиҙиҙәрҙе тар-мар итә.

1920 йылда ихвандар Күвәйт территорияһына баҫып инә, әммә 1920 йылдың 10 октябрендә Әл-Джахра янында тар-мар ителә һәм Күвәйт территорияһын ташлап китергә мәжбүр була.

1922—1924 йылдарҙа ихвандар Трансиорданияға һөжүмдәр яһай.

1925 йылда Әбдел-Әзиз ибн Сәғүд көстәре [[Мәккә]] һәм [[Хижәз]]де тотош яулап ала. Яулап алыу һөҙөмтәһендә берләшкән Нәжд һәм Хижәз короллеге барлыҡҡа килә.

1927 йылда Мутаир һәм Ажман ҡәбиләләре Ибн Сәғүд власына ҡаршы баш күтәрә һәм ихвандар ихтилалына башланғыс һала. Был ихтилал 1930 йылдың башына баҫтырыла.

Нәжд һәм Хижәз короллеген [[Советтар Союзы]] 1926 йылда, бөйөк Британия — 1927, АҠШ — 1931 йылда таный. Сәғүдиҙәр Әсир әмирлеген, Әл-Хасаны һәм Кәтифте 1932 йылдың 23 сентябрендә яулап алғас, Нәжд һәм Хижәз короллеге Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай. Әбд әл-Әзиз дәүләттең короле булып китә.

== Король Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман һәм уның вариҫтары ==
[[Файл:Ibn Saud.jpg|thumb|upright|[[Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд|Әбдел-Әзиз ибн Абдуррахман]], Сәғүд Ғәрәбстанына нигеҙ һалыусы]]
[[Файл:Officers Juhayman al-Otaibi-1.jpg|thumb|upright|Мәккәлә 1979 йылдың 20 ноябре терактында Ҙур мәсетте баҫып алыуҙа ҡатнашҡан иҫән ҡалған һуғышмандар сәғүд властары һағы аҫтында, 1980 й. тирәһе]]

1938 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстанында үтә бай нефть ятҡылыҡтары табыла. Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, уларҙы файҙаланыу 1946 йылда ғына башлана, ә 1949 йылда уҡ илдә яҡшы яйға һалынған нефть индустрияһы барлыҡҡа килә. Нефть дәүләттең байығыу һәм сәскә атыу сығанағына әүерелә. Нефть сығарыу йылдан йылға даими арта барған. 1938 йылда 0,5 млн тонна нефть сығарылған булһа, 1946 йылда — 7,8 млн тонна, 1950 йылда — 25,9 млн тонна, 1955 йылда — 47,5 млн тонна, 1970 йылда — 176,8 млн тонна, 1973 йылда — 375,5 млн тоннаға етә&lt;ref&gt;Ас-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Саудовская Аравия. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 126. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111855/http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ осорҙа нефть сығарыуҙың үҙҡиммәте көнбайыш илдәренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк була. 1960-сы йылдар уртаһында ул короллектә бер баррель өсөн 10 центтан кәмерәк тәшкил итә (АҠШ-ТА шул уҡ ваҡытта бер баррель — 1,5 долларҙан 1,75 долларға тиклем була)&lt;ref&gt;Ас-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Саудовская Аравия. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 125. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111855/http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.

Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле Икенсе донъя һуғышында Гитлерға ҡаршы коалицияға терәк булырлыҡ ыңғай [[нейтралитет]]) сәйәсәте алып бара: 1941 йылда нацист Германияһы, 1942 йылда — Италия менән мөнәсәбәттәрен өҙә.

1943 йылда [[АҠШ]] Сәғүд Ғәрәбстанында ленд-лиз тураһындағы законды тарата. 1945 йылдың февралендә короллек Германияға һуғыш иғлан итә, әммә уның ғәскәрҙәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай.&lt;ref&gt;''Васильев А.'' Саудовская Аравия и Вторая мировая война. // [[Азия и Африка сегодня]]. — 2005. — № 8. — С.54.&lt;/ref&gt;

Был осроҙа дәүләт Милләттәр Лигаһына ла инмәй. 1953 йылда вафат булғанына тиклем король 3 тапҡыр ғына илдән ситкә сыға. Шуға ҡарамаҫтан 1945 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны [[ООН|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын]] һәм [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы]]н төҙөүҙә ҡатнаша.

Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүдтең вариҫы булып улы Сәғүд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд ҡала. Уның эске сәйәсәттә уйламай эш ҡылыуҙары һөҙөмтәһендә дәүләттә түңкәрелеш була, Сәғүд [[Европа]]ға ҡаса, власть уның ҡустыһы [[Фейсал ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Фәйсәл]] ҡулына күсә. Фәйсәл илдең үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ул хакимлыҡ иткәндә нефть сығарыу ныҡ арта, был иһә күп кенә социаль реформалар үткәреү һәм заманса инфраструктура төҙөү мөмкинлеген бирә. 1973 йылда, Фәйсәл барлыҡ сауҙа майҙандарынан Сәғүд нефтен алдыртҡандан һуң, Көнбайышта нефть һәм энергетика көрсөгө барлыҡҡа килә. Уның радикализмын хатта үҙенекеләр ҙә аңламай, 2 йылдан Фәйсәлде ағаһының улы атып үлтерә. Уның үлеменән һуң килгән король Хәлит ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд идара иткәндә, Сәғүд Ғәрәбстанының тышҡы сәйәсәте тынысыраҡҡа әйләнә. Хәлиттән һуң тәхет ҡустыһы Фәхд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүдкә ҡала, ә 2005—2015 йылдарҙа король Абдалла ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд идара итә, унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем Сәлмән ибн Хәлит Әл Сәғүд (Сәлмән) король булып тора. Ул Әбд әл-Әзиздең кесе улдарының береһе.

Сәғүд Ғәрәбстаны миҫалында Джеймс Э. Акинс (Дәүләт департаментының яғыулыҡ һәм энергетика идаралығы директоры) XX быуатта модернизация алдында торған традицион ҡәбилә дәүләте өсөн нефттән күп миллиардлы килем йәмғиәттең һәм дәүләттең бығаса булмаған трансформацияһына сәбәпсе булған тип билдәләй. «Көсһөҙ милләт финанс һәм сәйәси йәһәттән бер ҡасан да бындай ҡеүәткә эйә булмай», — ти Джеймс Э.Акинс.&lt;ref&gt;&quot;A Nation We’d Better Get to Know, &quot; Forbes, (Feb. 15, 1973), p. 42.&lt;/ref&gt;

1982 йылда Хәлид вафат булғандан һуң, тәхеткә уның туғаны [[Фахд ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Фәхд]] ултыра. Уның идара итеү осоронда [[Эль-Джубайль]] һәм [[Янбу-эль-Бахр|Янбу]] ҡалаларында нефть химияһы предприятиелары комплексы төҙөлә, диңгеҙ порттарының, шоссе юлдары һәм аэропорттарҙың заманса селтәрҙәре булдырыла. 1992 йылда дүрт мөһим закон: Сәғүд Ғәрәбстаны идаралығының Төп законы (фактик рәүештә Конституция), Консультатив совет тураһында Закон, провинциялар менән идара итеү тураһында закон һәм министрҙар Советы тураһында закон ҡабул ителә. Сәғүд Ғәрәбстанының Консультатив советы йәки Аш-Шура Мәжлесе ойошторола, «фән кешеләре йәки махсус белем талап иткән башҡа һөнәрҙәр» араһынан уның ағзалары король итеп тәғәйенләнә. Провинциялар менән идара итеү тураһында Закон «провинция Советы» составына «кәм тигәндә ун кеше» (ғалимдар, бизнесмендар һ. б.) индерелә тип билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/saudovskaya-araviya-reformy-i-stabilizatsiya |title=Саудовская Аравия: реформы и стабилизация |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172304/https://cyberleninka.ru/article/n/saudovskaya-araviya-reformy-i-stabilizatsiya |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2005—2015 йылдарҙа король — Абдалла ибн Әбдел-Әзиз Әл Сәғүд идара итә, ә унан һуң һәм әлеге ваҡытта ла — Әбдел Әзиздың кесе улдарының береһе — Сәлмән ибн Әбдел-Әзиз Әл Сәғүд идара итә.

XXI быуаттың беренсе ун йыллығында Консультатив совет составы һәм вәкәләттәре киңәйтелә, йәмәғәт (эшлекле, ҡатын-ҡыҙҙар, мәҙәни, студенттар) ойошмалары әүҙемләшә, 2003 йылда Милли диалог үҙәге (хөкүмәт һәм йәмғиәт диалогы) булдырыла, урындағы власть органдарына ирекле һайлауҙар үткәрелә. Әммә илдең сәйәси тормошонда төп субъект булып хакимлыҡ иткән Әл Сәғүд ғаиләһе (унда төрлө төркөмдәр һәм кландар бар) ҡала, шуның өсөн Әл Сәғүд ғаиләһенең хакимлығына реаль хәүеф тыуҙырмаған реформалар ғына үткәрелә. 2011 йылдағы, Сәғүд Ғәрәбстанындағы сыуалыштарҙы (2011—2012) үҙ эсенә алған, «Ғәрәп яҙы» ваҡиғалары (шиғый аҙсылығы ризаһыҙлыҡ белдерҙе) режимдың ҡатылығын көсәйтте: күп һанлы сит ил хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ шиғыйҙар аҙсылығына ҡарата контроль көсәйтелде. 2011 йылда шулай уҡ үҙ илендә протест хәрәкәте менән осрашҡан Бахрейн хөкүмәте, хәлде тотороҡландырыу маҡсатында, хәрби структура йәки «Ярымутрау ҡалҡаны» көстәренән ([[ССАГПЗ]]) ярҙам һораны.

[[Мост короля Фахда|Король Фәхд күпере]] аша 1 мең хәрби Бахрейнға килә һәм протестарҙы баҫтырыуҙа ҡатнаша. [[2014 йыл]]дың аҙағынан сәғүд армияһы Йәмәндә 2015 йылдың мартында әүҙемләшкән [[хуситтар]]ға ҡаршы интервенцияла ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-nasilie-v-saudovskoy-aravii-evolyutsiya-tseley-i-metodov-v-nachale-xxi-v |title=Власть и насилие в Саудовской Аравии: эволюция целей и методов в начале XXI в. |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172302/https://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-nasilie-v-saudovskoy-aravii-evolyutsiya-tseley-i-metodov-v-nachale-xxi-v |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сәғүд Ғәрәбстаны ҡораллы көстәренең Йәмәнде блокадаһы был илдәге гуманитар һәләкәт сәбәптәренең береһе булып тора: Йәмән өсөн бик мөһим булған импорт продукцияһы һәм сит ил ярҙамы килеүе ҡырҡа кәмей. БМО-ның 2021 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, Йәмәндә ҡорбан булған 377 000 кешенең 60%-ы аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һәләк булған.

2017 йылдың ноябрендә, ришүәт алыҙа ғәйепләнеп, Сәғүд Ғәрәбстанында тиҫтәләгән сәғүд министры, эшҡыуары һәм король ғаиләһе ағзалары ҡулға алына. Дәүләткә тиҫтәләрсә миллиард доллар тапшырырға ризалашҡандан һуң ғына, уларҙы азат итәләр. 2018 йылдың октябрендә [[Истанбул]]дағы сәғүд консуллығында Сәғүд Ғәрәбстаны властары тураһында тәнҡит мәҡәләләре менән Америка киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһаған сәғүд журналисы [[Хашогги, Джамаль|Жамаль Хашогги]] үлтерелә. 2020 йылдың мартында король ғаиләһе ағзалары ҡулға алына: король Сәлмәндең ҡустыһы һәм туғанының улы Әхмәт ибн Әбделәзиз һәм Мөхәммәт бин Нәйеф бин Әбделәзиз ҡулға алына. Хәбәр итеүҙәренсә, дәүләткә хыянат итеү, дәүләт түңкәрелеше маҡсатында башҡа илдәр, шул иҫәптән АҠШ властары менән, бәйләнеш булдырыу бының сәбәбе булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2878448.html |title=В Эр-Рияде снова неспокойно |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172300/https://regnum.ru/news/2878448.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстанында ҡатын-ҡыҙҙарға бер нисә мөһим хоҡуҡ бирелә. 2011 йылда Король Абдалла беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙарға 2015 йылдағы урындағы һайлауҙарҙа тауыш биреү хоҡуғын, шулай уҡ Илдең Закондар сығарыу органы Консультатив советына һайланыу хоҡуғын бирә. 2017 йылдың 26 сентябрендә король Сәлмән Сәғүд Ғәрәбстаны ҡатын-ҡыҙҙарына автомобиль йөрөтөргә рөхсәт итеү указына ҡул ҡуя. Киләһе йылдың 24 июнендә указ көсөнә инә. 2017 йылдың октябрендә тәүге тапҡыр сәғүд ҡатын-ҡыҙҙары спорт стадиондарына ҡулға алыныу ҡурҡынысыһыҙ йөрөй ала. 2019 йылдың авгусында ҡатын-ҡыҙҙар никахҡа инергә һәм никахты тарҡатырға, документтар алырға һәм, ҡурсалаусы (опекун) ир-ат рөхсәтенән тыш, сит илгә сығырға мөмкинлек ала. Илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡи хәле яҡшырыуға ҡарамаҫтан, параллель рәүештә 2010 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттең бер нисә активисы ҡулға алына һәм язаға тарттырыла. 2018 йылда активистарҙың береһе, Люджейн әл-Хазлүл Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә урлап алып кителә һәм Сәғүд Ғәрәбстанына оҙатыла. 2018—2020 йылдарҙа ҡулға алынған ваҡытта ул язалана һәм үҙенең адвокаты менән осрашыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә. 2020 йылдың декабрендә әл-Хазлүл биш йыл һигеҙ айға төрмәгә хөкөм ителә, әммә 2021 йылдың февралендә үк, биш йыл илдән сығыуын тыйып, азат ителә.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Teima stone Louvre AO1505.jpg|&lt;small&gt;Тайма ҡалаһынан [[Арамейские языки|арамей]] яҙмаһы (б.э.т.6 быуат)&lt;/small&gt;
Pergamon-Museum - Wandmalerei 2.jpg|&lt;small&gt;Пергам музейы (Берлин). «Ғәрәбстан юлдары» күргәҙмәһе. Ирҙәр башы һәм боронғо көньяҡ-ғәрәп сығышлы яҙыу менән стена рәсеме фрагменты, моғайын, банкет тамашаһы (б. э. I-II быуаттары), аҡ штукатуркала ҡара, ҡыҙыл һәм һары буяу, 53x36 см, {{iw|Карьят-аль-фау||en|Qaryat al-Faw}} (Милли музей, Эр-Рияд)&lt;/small&gt;

Allat.jpg|&lt;small&gt;[[Аллат]], [[Таиф (город)|Таиф]] [[барельеф]]ы, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], б.э. 100 йылы тирәһе.&lt;/small&gt;
Rashidun654wVassal.png|&lt;small&gt;[[Праведный халифат|Ғәҙел хәлифәлек]] картаһы (ҡара йәшел), вассал дәүләттәре (асыҡ йәшел), 654 й. тирәһе г.&lt;/small&gt;
عين زبيدة.png|&lt;small&gt;{{iw|Дорога Зубейды||ar|عين زبيدة}} — Һарун әр-Рәшит хакимлығы осоронда Зөбәйдә бинт Жафар үтенесе буйынса төҙөлгән Һәм һижриҙең 979 йылында (григориан календары буйынса 1571 һәм 1572 йылдар) [[Сөләймән I]] идара иткәндә тергеҙелгән [[Эль-Куфа]]нан Мәккәгә хаж ҡылыусылар юлы.&lt;ref&gt;[http://www.alriyadh.com/2009/06/05/article435252.html «عين زبيدة» مشروع سبق زمانه ووفر السقيا للحجاج وساكني مكة:] جريدة الرياض {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102023549/http://www.alriyadh.com/2009/06/05/article435252.html |date=02 يناير 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
Mosque of Omar Ibn al-Khattab.jpg|&lt;small&gt;{{iw|Омар ибн әл-Хаттаб||ar|مسجد عمر بن الخطاب (الجوف)}} мәсете {{iw|Думат аль-Джандал||en|Dumat al-Jandal}} ҡалаһында, Сәғүд Ғәрәбстаны. 634–644 йй. төҙөлгән, перестроена в 1793–1794 йй. яңынан төҙөлгән&lt;/small&gt;
United Arab Flag.jpg|[[Панарабизм]] флагы.
Image-Abdullah bin Saud FSS2.JPG|&lt;small&gt;Беренсе сәғүд дәүләте Дирий әмирлегенең һуңғы хакимы Абдуллаһ Ибн Сәғүд портреты.&lt;/small&gt;
Flag of the First Saudi State.svg|&lt;small&gt;[[Дирийский эмират|Беренсе сәғүд дәүләте]] флагы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Халҡы ==
[[Файл:Saudi-Arabia-demography.png|мини|350px|Сәғүд Ғәрәбстанының демографик күрһәткесе]]

2014 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны халҡының һаны — 27 345 986 кеше, шуларҙың 30 % — иммигранттар булған. Был һан кәмететелгән булыуы ихтимал, сөнки 2006 йылда 27,02 млн кеше теркәлгән, шул иҫәптән 5,58 млн — сит илдеке&lt;ref&gt;[http://cyberleninka.ru/article/n/sotsiokulturnye-predposylki-vozniknoveniya-vysshego-pedagogicheskogo-obrazovaniya-v-korolevstve-saudovskaya-araviya] С. 188&lt;/ref&gt;. Урбанизация кимәле бик юғары — халыҡтың 81 % ҡалаларҙа йәшәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2016/04/04/saudianchanges/ Меняется ли Саудовская Аравия] // Lenta.ru, апрель 2016&lt;/ref&gt;.

=== Төп ҡалалар ===
Сәғүд Ғәрәбстанының 88 % халҡы ҡалаларҙа тупланған. Иң ҙур ҡала — [[Әр-Рияд]]та 4 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Джиддә — ҙурлығы буйынса икенсе ҡала, Ҡыҙыл диңгеҙҙең бик мөһим порты. [[Мәккә]] менән [[Мәҙинә]] Сәғүд Ғәрәбстанының һәи Ислам донъяһының иң мөһим һәм бик ҙур ике ҡалаһы. [[Хаж]]ға килеүселәр арҡаһында Мәккә халҡы ике тапҡырға артып китә. Шуға күрә унда донъялағы иң ҙур палатка ҡаласыҡтары, паркингтар һәм илдәге тәүге метрополитен урынлашҡан. Иҡтисадта ҙур урын тотҡан ҡалалар: Даммам, Джубәйл һәм Хафжи. Тап ошо ҡалаларҙа төп нефть сығарыусы ҡеүәттәр төҙөлгән.

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|[[Джидда]]&lt;br&gt;Халыҡ һаны — 3 400 000 кеше.
Файл:Mescidi nebevi.JPG|[[Мәҙинә]]&lt;br&gt;Халыҡ һаны — 1 300 000 кеше.
Файл:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|[[Мәккә]]&lt;br&gt;Халҡы 1 700 000 кеше.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Дин ===
[[Файл:Masjid khuba puram.JPG|thumb|200px|left| [[Мәҙинә]]ләге әл-Ҡуба мәсете — донъялағы иң боронғо мәсет]]
Рәсми дин — [[Ислам]], сөнни мосолмандар. Халыҡтың күпселеге сәләфи. Халыҡтың яҡынса 10—15 % башлыса илдең көнсығыш провинцияларында йәшәүсе [[шиғый]]ҙар тәшкил итә.
Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте башҡа дин кешеләренә илгә инергә рөхсәт итә, әммә үҙҙәренсә ғибәҙәт үтәү рөхсәт ителмәй. Мосолман булмағандарға изге [[Мәккә]] менән [[Мәҙинә]]гә инергә рөхсәт юҡ.

Илдә дини полиция (''муттава'') бар. Урамдарҙа даими шәриғәт гвардияһы һалдаттары патруле йөрөй, йәмәғәт урындарында Ислам ҡанундарын боҙоуға юл ҡуймай. Ҡанун боҙоусыны тотһалар, яза бирелә (штраф, хатта үлем язаһы).

Илдә шулай уҡ башҡа дин тотоуслар ҙа йәшәй — нәсрани, индуист, буддист, сикх, бахаи. Нәсраниҙарҙың һаны 1,2 млн кешегә етә&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion &amp; Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q|archivedate=2013-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530071605/http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt;; иң күбеһе — [[Католицизм|католиктар]] (1,05 млн&lt;ref name=&quot;pew&quot; /&gt;) һәм илле меңселәр (пятидесятниктар) (83 мең&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{книга |автор= |часть=Saudi Arabia|заглавие= New International Dictionary of Pentecostal and Charismatic Movements, The|ответственный=  Stanley M. Burgess, Eduard M. Van Der Maas|ссылка= https://books.google.md/books?id=1Ih2QgAACAAJ&amp;dq=isbn:0310224810&amp;source=gbs_navlinks_s|место= Grand Rapids, Michigan|издательство= Zondervan; Exp Rev edition|год= 2002|том= |страниц= 1328|страницы= 222|isbn= 0310224810|ref= }}&lt;/ref&gt;).
Мысыр, Хәбәшстан (Эфиопия), Эритрея һәм Ливандан күсеп килеүселәр араһында үҙҙәренең боронғо диндәрен тотоусылар бар.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:SaudiArabiaNumbered.png|мини|300px| Сәғүд Ғәрәбстанының административ округтары]]
Сәғүд Ғәрәбстаны элегерәк провинция булараҡ билдәле булған &lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|80}}&lt;/ref&gt; 13 административ округҡа бүленгән&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|118-119|Государства Аравийского полуострова}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|المناطق الإدارية}}: almnat aladarih), улар әмирлек йәки ''минтәҡәт'' (mintaqat, берлектә — mintaqah) тип атала.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;															
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;															
! &lt;small&gt;#&lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;№ &lt;br&gt;на&lt;br&gt; картала&lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;Административ&lt;br&gt;округ !! {{Lang-ar|}} !! &lt;small&gt;Административ&lt;br&gt;үҙәк&lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;Майҙаны,&lt;br&gt;км² &lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;Халҡы,&lt;br&gt;кеше &lt;br&gt;(2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;СаудСтат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|title=Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам|publisher=[http://www.cdsi.gov.sa/english/ Центральный департамент статистики и информатики Сәғүд Ғәрәбстанының]|lang=ar|accessdate=July 1, 2014|year=2014|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1 |date=May 9, 2016 }}&lt;/ref&gt; !!&lt;small&gt; Тығыҙлығы,&lt;br&gt;кеше/км²&lt;/small&gt;
|-															
|align=&quot;right&quot;| 1 ||align=&quot;right&quot;| 6 || Әр-Рияд (административ округ)|Эр-Рияд ||align=&quot;right&quot;| الرياض || Әр-Рияд ||align=&quot;right&quot;| 404240 ||align=&quot;right&quot;| 7910864 ||align=&quot;right&quot;| 19,57
|-															
|align=&quot;right&quot;| 2 ||align=&quot;right&quot;| 11 || Мәккә (административный округ)|Мәккә ||align=&quot;right&quot;| مكة المكرمة || [[Мәккә]] ||align=&quot;right&quot;| 153128 ||align=&quot;right&quot;| 8099473 ||align=&quot;right&quot;| 52,89
|-															
|align=&quot;right&quot;| 3 ||align=&quot;right&quot;| 4 || Мәҙинә (административный округ)|Мәҙинә||align=&quot;right&quot;| المدينة المنورة || [[Мәҙинә]] ||align=&quot;right&quot;| 151990 ||align=&quot;right&quot;| 2061383 ||align=&quot;right&quot;| 13,56
|-															
|align=&quot;right&quot;| 4 ||align=&quot;right&quot;| 5 || Әл-Ҡасим ||align=&quot;right&quot;| القصيم ||Бурайда ||align=&quot;right&quot;| 58046 ||align=&quot;right&quot;| 1402974 ||align=&quot;right&quot;| 24,17
|-															
|align=&quot;right&quot;| 5 ||align=&quot;right&quot;| 7 ||Әш-Шәрҡиә (административный округ)|Әш-Шәрҡиә||align=&quot;right&quot;| المنطقة الشرقية || Әд-Даммам ||align=&quot;right&quot;| 672522 ||align=&quot;right&quot;| 4762871 ||align=&quot;right&quot;| 7,08
|-															
|align=&quot;right&quot;| 6 ||align=&quot;right&quot;| 8 || Әсир (административный округ)|Әсир ||align=&quot;right&quot;| عسير || Әбхә ||align=&quot;right&quot;| 76693 ||align=&quot;right&quot;| 2194463 ||align=&quot;right&quot;| 28,61
|-															
|align=&quot;right&quot;| 7 ||align=&quot;right&quot;| 13 || Табуҡ ||align=&quot;right&quot;| تبوك || Табуҡ ||align=&quot;right&quot;| 146072 ||align=&quot;right&quot;| 907494 ||align=&quot;right&quot;| 6,21
|-															
|align=&quot;right&quot;| 8 ||align=&quot;right&quot;| 9 || Хәил ||align=&quot;right&quot;| حائل || Хәил ||align=&quot;right&quot;| 103887 ||align=&quot;right&quot;| 685820 ||align=&quot;right&quot;| 6,60
|-															
|align=&quot;right&quot;| 9 ||align=&quot;right&quot;| 2 || Әл-Худуд-әш-Шәмәлия ||align=&quot;right&quot;| الحدود الشمالية || Әрьәр ||align=&quot;right&quot;| 111797 ||align=&quot;right&quot;| 367433 ||align=&quot;right&quot;| 3,29
|-															
|align=&quot;right&quot;| 10 ||align=&quot;right&quot;| 10 || Джизан ||align=&quot;right&quot;| جازان || Джизан ||align=&quot;right&quot;| 11671 ||align=&quot;right&quot;| 1568727 ||align=&quot;right&quot;| 134,41
|-															
|align=&quot;right&quot;| 11 ||align=&quot;right&quot;| 12 || Нәжжран (административный округ)|Нәжран ||align=&quot;right&quot;| نجران || Нәжран||align=&quot;right&quot;| 149511 ||align=&quot;right&quot;| 581789 ||align=&quot;right&quot;| 3,89
|-															
|align=&quot;right&quot;| 12 ||align=&quot;right&quot;| 1 || Әл-Баха (административный округ)|Әл-Баха ||align=&quot;right&quot;| الباحة || Әл-Баха ||align=&quot;right&quot;| 9921 ||align=&quot;right&quot;| 471755 ||align=&quot;right&quot;| 47,55
|-															
|align=&quot;right&quot;| 13 ||align=&quot;right&quot;| 3 || Әл-Джәуф||align=&quot;right&quot;| الجوف || Сәҡәҡә ||align=&quot;right&quot;| 100212 ||align=&quot;right&quot;| 506372 ||align=&quot;right&quot;| 5,05
|-															
|align=&quot;right&quot;| ||align=&quot;right&quot;| || всего ||align=&quot;right&quot;| || ||align=&quot;right&quot;| 2149690 ||align=&quot;right&quot;| 31521418 ||align=&quot;right&quot;| 14,66
|}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Васильев, Алексей Михайлович|Васильев А. М.]]'' История Саудовской Аравии от середины 18 в. до конца 20 в. — {{М.}}, 1994.
* ''Васильев А. М.'' История Саудовской Аравии (1945 — конец XX в.). — {{М.}}, 1999.
* ''[[Косач, Григорий Григорьевич|Косач Г. Г.]]'' Саудовская Аравия: внутриполитические процессы «этапа реформ» (конец 1990—2006 г.). — {{М.}}: Институт Ближнего Востока, 2007.
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}
* {{статья | автор = Густерин П. | заглавие = Памяти Карима Хакимова — дипломата и учёного | ссылка = | издание = Дипломатическая служба | год = 2008 | том = | номер = 1 | страницы = }}
* {{статья | автор = Густерин П. | заглавие = Полпред Назир Тюрякулов | оригинал = | ссылка = | издание = Азия и Африка сегодня | тип = | место = | год = 2011 | том = | номер = 11 | страницы  = }}
* ''Сауд Хусейн Саид Захрани''. Саудовская Аравия: политика в области культуры и образования (70-90 е-годы). — {{М.}}: 2001. — 132 с.
* {{книга|автор=Нейматов А.Я.|заглавие=Внешняя политика и дипломатия Саудовской Аравии в контексте цветных революций «Арабской весны»|место=М.|издательство=Горячая линия — Телеком|год=2015|страниц=146|isbn=978-5-9912-0526-9}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.panasia.ru/main/araviya/sight/|title=Краткая история Саудовской Аравии|publisher=Panasia.ru|accessdate=2013-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fdi4TutA?url=http://www.panasia.ru/main/araviya/sight/|archivedate=2013-04-05}}
* {{cite web|url=http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm|title=Саудовская Аравия:История|publisher=Worcount.com|accessdate=2013-03-23|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615055859/http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm|archivedate=2009-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615055859/http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm |date=2009-06-15 }}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Сәғүд Ғәрәбстаны}}

[[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы|*]]</text>
      <sha1>i67p7gb35ms6l64of5bm0nchxvgzx3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поройков Юрий Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133544</id>
    <revision>
      <id>1305763</id>
      <parentid>1299248</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9406" sha1="4q8qn1v3svscse3v9owli56esp81fdf" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Поройков Юрий Дмитриевич''' ([[23 февраль]] [[1935 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй журналисы, яҙыусы һәм шағир, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары (1966—1968), күп кенә хикәйәләр, повестар, романдар һәм шиғри йыйынтыҡтар авторы&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://lgz.ru/article/-8-6498-25-02-2015/moy-drug-krasivyy-chelovek/ Мой друг — красивый человек]&lt;/ref&gt;, [[ТАСС|ИТАР-ТАСС]]-тың генераль директорының беренсе урынбаҫары.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=108521 / Юрий Поройков на сайте www.biografija.ru]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/103218/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2 / Юрий Поройков на сайте dic.academic.ru]&lt;/ref&gt;. РСФСР-ҙың (1985) һәм Башҡортостандың (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Юрий Дмитриевич Поройков 1935 йылдың 23 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған&lt;ref&gt;[http://ensembles.ru/musician/porojkova Биография Юрия Поройкова]&lt;/ref&gt;.

1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай һәм ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1958 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының редакция‑нәшриәт бүлеге мөхәррире.

1963-78 йылдарҙа — комсомол хеҙмәткәре: 1960 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты, 1962 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө ҡала комитеты секретары, 1963 йылдан — 1‑се секретары, 1966—1968 йылдарҙа — ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.

1968 йылдан алып Мәскәүҙә: ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетында — бүлек мөдире, 1972—1979 йылдарҙа — «Йәш коммунист» журналының баш мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа — «Литературная газетаның» баш мөхәррир урынбаҫары.

== Ижады ==
«Күҙ асып йомған ара ғүмер кеүек» («Мгновение как жизнь»; 1980), «Урмандарҙың йәшел һулышы» («Лесов зелёный вздох»), «Иген бөртөктәре» («Зёрна»; икеһе лә — 1985), «Барыһы ла бында — минең менән һәм миндә» («Всё здесь — со мною и во мне»; 1995), шиғри йыйынтыҡтары, «Әле йәшәйем» («Пока живу»; 1988), «Күптәрҙән берәү» («Один из многих»; 1990) проза, «14‑тән 17‑гә тиклем» («От 14 до 17»; 1973), «Олоғайыу — ауыр осор» («Трудная пора — взросление»; 1980) публицистик китаптары авторы.

Юрий Поройковтың әҫәрҙәре әхлаҡ, кешелеклелекте тәрбиәләү һәм һаҡлау, яҡшылыҡ һәм намыҫлылыҡ мәсьәләләренә арналған. «Ҡарҙағы йондоҙ» («Звезда на снегу», 1981; башҡортса 1983) поэмаһы — шәхесте камиллаштырыу, әҙәпле кеше тәрбиәләү кәрәклеге тураһындағы ялҡынлы өгөт‑нәсихәт һүҙе.

Шиғырҙарын [[Ҡәҙим Аралбай]], [[Марат Кәримов]], [[Хәсән Назар]], [[Сафуан Әлибай]], [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәт‑Хужа]] башҡорт теленә тәржемә иткән. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Раүил Бикбаев]], [[Наил Ғәйетбай]], [[Тайфур Сәғитов]] уның әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.

БАССР Юғары Советының 7‑се саҡырылыш депутаты.

[[1986 йыл]]да «Мелодия» фирмаһы Юрий Поройков шиғырҙарына Ленинград композиторҙары Евгений Ростовский һәм Александр Третьяков яҙған йырҙар менән пластинка сығара&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://darudar.org/gift/882875/ Юрий Поройков «Заповедная страна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102045027/https://darudar.org/gift/882875/ |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080901093700/http://rockdisco.narod.ru/Labels/M/Melody/Stereo/S026_25001-26000.htm / Песни на стихи Ю. Поройкова на сайте rockdisco.narod.ru]&lt;/ref&gt;.

== Дискографияһы ==
* [[1986 йыл|1986]] — «Заповедная страна» («Поройков Юрий шиғырҙарына йырҙар») — винил.

== Һайланма йырҙар ==
* «Помолчим» (Александр Третьяков музыкаһы), Эдита Пьеха йырлай
* «Заповедная страна» (Александр Третьяков музыкаһы), т Екатерина Семёнова йырлай
* «Нагадали» (Александр Третьяков музыкаһы), т Ольга Зарубина йырлай
* «Остановись!» (Александр Третьяков музыкаһы), Алексей Глызин йырлай
* «Берега» (Александр Третьяков музыкаһы), Павел Смеян йырлай
* «Моя планета» (Евгений Ростовский музыкаһы), Лариса Долина йырлай
* «Когда-нибудь» (Евгений Ростовский музыкаһы), Павел Смеян йырлай
* «Воспоминание» (Евгений Ростовский музыкаһы), [[Боярский Михаил Сергеевич|Михаил Боярский]] йырлай&lt;ref&gt;[http://raonet.rao.ru/catalogue/work.aspx / Официальный сайт РОССИЙСКОГО АВТОРСКОГО ОБЩЕСТВА (РАО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507111904/http://raonet.rao.ru/catalogue/work.aspx |date=2008-05-07 }}&lt;/ref&gt;

== Бүләктәре ==
Ленин комсомолы (1980), Бунин (2007) пр. лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1971, 1977).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/10968-porojkov-yurij-dmitrievich}}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/103218/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2 / Юрий Поройков на сайте dic.academic.ru]
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=108521 / Юрий Поройков на сайте www.biografija.ru]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20080901093700/http://rockdisco.narod.ru/Labels/M/Melody/Stereo/S026_25001-26000.htm / Песни на стихи Ю. Поройкова на сайте rockdisco.narod.ru]
* / книга «Ничего или все!» (2016,Germany) на сайте http://www.poroykov.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318221221/https://poroykov.com/ |date=2022-03-18 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:23 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1935 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>4q8qn1v3svscse3v9owli56esp81fdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петро Панч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139669</id>
    <revision>
      <id>1305761</id>
      <parentid>828088</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8624" sha1="78x91hqzfktbo24gmg7yb8lgdbtkzen" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Петро́ Панч''' ({{lang-uk|Петро Панч}}; ысын исеме һәм фамилияһы '''Пётр Иосифович Панченко''', {{lang-uk|Петро Йосипович Панченко}}; [[1891]]—[[1978]]) — украин совет яҙыусыһы.

== Биографияһы ==

[[Балта]] оҫтаһы ғаиләһендә тыуған,атаһы тәгәрмәстәр етештереү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда тамамлағандан һуң,  юғары башланғыс училищены тамамлау менән Валкиҙа писарь булып эшләй, артабан [[Харьков]]та  Аҡһөйәк  ҡыҙҙар Институты канцелярияһында эшләй. 

1915 йылда [[Полтава]]ла  тамамлай  ер үлсәүселәр училищеһында уҡый, ләкин тиҙҙән мобилизациялана,   рус армияһына алына.

1916 йылда  Одесса Сергиев артиллерия училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлағандан һуң,  [[прапорщик]] чинында [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша.

1917-1921 йылдарҙағы граждандар һуғышында ҡатнаша. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың декабренә тиклем — артиллерия полкы офицеры, Украина  халыҡ республикаһы армияһында хеҙмәт итә. 1920 йылдың ғинуарында ғәскәрҙәре төркөмө составында УССР хөкүмәте яғына күсә. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы командиры вазифаһында хеҙмәтен дауам итә  &lt;ref&gt;''Тинченко Я. Ю.'' [http://chtyvo.org.ua/authors/Tynchenko_Yaroslav/Ofitserskyi_korpus_Armii_UNR/ Офицерский корпус армии Украинской Народной Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419174910/http://chtyvo.org.ua/authors/Tynchenko_Yaroslav/Ofitserskyi_korpus_Armii_UNR/ |date=2021-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

1921 йылдың көҙөндә демобилизациялана. Землемер булып эшләй, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Уның тәүге очеркы, хикәйәһе урындағы &quot;Неимущий крестьянин&quot; район гәзитендә  1921 йылдан баҫыла башлаған. Гәзит редакторы Шевченко Иван Демьянович &quot;Пан&quot; тип кенә ҡуйылған тәүге мәҡәләнең ҡултамғаһына &quot;Ч&quot; хәрефе өҫтәй - имеш, ниндәй &quot;пан&quot; ти ул! Күренекле прозаик шулай псевдоним алған. Тиҙҙән бер-бер артлы «Там, де верби над ставом», «Гнізда старі» (1923); «Поза життям» (1924); «Солом'яний дим» (1925); «Мишачі нори» (1926) китаптары;  «Голубі ешелони» (1928) тигән повестар йыйынтығы донъя күрә. 

1923-1938 йылдарҙа — «Червоний шлях» һәм «Радянська література» украин журналдары редакцияһы хеҙмәткәре  булып китә. «Плуг», «ВАПЛІТЕ», «Бөтә Украина  пролетар яҙыусылар союзы» әҙәби ойошмаларына ағза булып инә.  Харьковта йәшәй.Мәҙәниәтте яҡлау буйынса Бөтә донъя конгресында (Париж, 1935) ҡатнаша.

1939-1940 йылдарҙа Львов яҙыусылар ойошмаһын етәкләй.

== Башҡортостанда эвакуацияла ==
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күпмелер ваҡыт Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, Мәскәүҙә  «Радянська Україна» радиостанцияһының әҙәби бүлегенең баш мөхәррире була.
  
Әйткәндәй, Петро Панч  «На Калиновом мосту» тигән әҫәрендә былай тип яҙа: 
{{Цитата
|«Размещая прибывших украинцев, башкирские писатели отнеслись к нам по-братски: каждый из башкирских писателей дал пристанище украинскому писателю или его семье, художник — художнику... Александр Копыленко поселился на улице Худайбердина, густо поросшей травой, Юрий Яновский — на улице Карла Маркса. Я с семьей — у башкирского поэта Сайфи Кудаша, на Гоголевской». В годы войны С. Кудаш был председателем правления Союза писателей Башкирии, а Яков Городской — секретарем парторганизации объединенных украинского и башкирского союзов писателей. Это обстоятельство, безусловно, плодотворно сказалось на творческих контактах писателей.}}&lt;ref&gt;Мурат Рахимкулов. Ради жизни на земле[http://www.hrono.ru/text/2005/rahim04_05.html]&lt;/ref&gt;

== Һуғыштан һуң ==
1949—1953 йй. — Украина совет яҙыусылары союзының  Харьков ойошмаһы рәйесе.

1966—1969 йй. — Украина яҙыусылары союзының идара секретары. 

[[1940 йыл]]дан КПСС ағзаһы.

[[1978 йыл]]дың 1 декабрендә вафат булған. [[Киев]]та ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://valky.at.ua/load/istorija_mista/lisenko_i_valkivska_enciklopedija_u_2_t_t_2_k_rada_2006/2-1-0-3 И. Лысенко Валкивская энциклопедия. В 2 т. т. 1, стр. 377 – Харьков;Киев; Нью-Йорк, 2000]
* [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-5812.htm Панч, Петро]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/118324/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%87 Панч Петро]
* ''Петро Панч.'' [http://iknigi.net/avtor-petro-panch/64275-bez-kozirya-zbrnik-petro-panch.html «Без козыря» (сборник произведений)]. — Харьков: Фолио, 2009.

[[Категория:Украин яҙыусылары]]
[[Категория: СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостанда эвакуацияла булғандар]]

==Әҫәрҙәре ==
Әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән:
* «Голубые эшелоны» (1928)
* «Рождение» (1932)
* роман «Осада ночи» (1935)
* «Клокотала Украина» (1954)
* «В пути» (1959)
* «На Калиновом мосту» (1965)

=== Балалар өсөн ===
* «Будем летать» (1935)
* «Хорошие ребята» (1959)
* «Сын Таращанского полка» (1937)

== Наградалары һәм  премиялары ==
* УССР-ҙың Тарас Шевченко исемендәге Милли премияһы (1965)
* ике [[ Ленин ордены]] ( 24.11.1960)
* [[Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (02.07.1976)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* [[«Почёт билдәһе» ордены]] (31.01.1939)
* меиҙалдар

== Иҫтәлеге ==
* [[Киев]]та1938–1958 йылдарҙа Петро Панч йәшәгән һәм эшләгән йорт ҡабырғаһына  мемориальн таҡта ҡуйылған.
* [https://www.google.com.ua/maps/place/%D0%B2%D1%83%D0%BB.+%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0+%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0,+%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2,+%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE+%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2/@50.515029,30.4648891,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x40d4d27cfd9bc8f7:0xccb6183750c8e31e?hl=ru-UA 1989 йылда Киевтың бер урамына Петро Панч исеме бирелгән]</text>
      <sha1>78x91hqzfktbo24gmg7yb8lgdbtkzen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санфирова Ольга Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158796</id>
    <revision>
      <id>1305767</id>
      <parentid>1151645</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10547" sha1="qj7ou2f3rlagvqjjw99i17419kuzurs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Санфирова Ольга Александровна''' ([[2 май]] [[1917 йыл]] — [[13 декабрь]] [[1944 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы [[46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы]] эскадрилья командиры, гвардия капитаны. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Ольга Александровна Санфирова  1917 йылдың  [[2 май]]ында ([[19 апрель|19 апрелендә]]) [[Һамар]] ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 

9-сы класты, Мәскәү өлкәһенең Коломна ҡалаһында аэроклубты тамамлай. [[Үзбәкстан]]дың баш  ҡалаһы [[Ташкент]]та йәшәй һәм эшләй. 

[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ла  [[1941 йыл]]дың декабренән. Батайск  хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. [[1942 йыл]]дың  майынан хәрәкәттәге армияла. 1942 йылдан [[ВКП (б)]] ағзаһы.

[[46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы]]ның эскадрилья командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты)  гвардия капитаны О.А.Санфирова дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеү өсөн 630 хәрби осош яһай.

Ҡыйыу осоусы [[1944 йыл]]дың  [[13 декабрь|13 декабрендә]] хәрби заданиенан ҡайтып килгәндә батырҙарса һәләк була. Машинаны [[Польша]]ла, Населск районында яндыралар. Ольга Санфирова һәм штурман Руфина Гашева парашют менән һикереп, нейтраль зонаға эләгә. Ольга Санфирова  пехотаға ҡаршы минала шартлай, ә Руфинаны беҙҙең һалдаттар алып сыға. Белоруссияның Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберендә ерләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56728823/|title=Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях: Санфирова Ольга Александровна, 13.12.1944, убита,|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Юғары Советы Президиумының [[1945 йыл]]дың [[23 февраль|23 февралендәге]] Указы менән  ''«немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн»'' гвардия капитаны Санфирова Ольга Александровнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]]  исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46444171/|title=Память народа :: Документ о награде :: Санфирова Ольга Александровна, Герой Советского Союза (Орден Ленина и медаль «Золотая звезда»)|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]],
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19258578/|title=Память народа :: Документ о награде :: Санфирова Ольга Александровна, Орден Красного Знамени|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;, 
* Александр Невский ордены&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21365769/|title=Память народа :: Документ о награде :: Санфирова Ольга Александровна, Орден Александра Невского|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;,
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]],  
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_predstavlenie1531928843/|title=Память народа :: Документ о награде :: Санфирова Ольга Александровна, Медаль «За оборону Кавказа»|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Уның исеме менән Һамар һәм Белоруссия ҡалаһының Гродно ҡалаһында урамдар аталған.
* Батыр ҡыҙға Революция һәм Аэродром урамдары киҫелешендә, Һамар йәштәр йорто янындағы скверҙа  һәйкәл ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/212.html Памятник лётчице Ольге Санфировой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002010809/http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/212.html |date=2012-10-02 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://monument.ucoz.ru/publ/1-1-0-1 Фотографии памятника лётчице] (по ссылке неверная информация об архитекторе).&lt;/ref&gt;. Архитекторы — Ю. И. Мусатов, скульпторы — А С. Головнин.
* Коломна ҡалаһында О.А. Санфированың бюсы, ә аэроклуб бинаһына  мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;&lt;gallery центр=&quot;&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;200px&quot; caption=&quot;Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберлеге һәм Санфирова исеме менән плита&quot;&gt;
Файл:Братская могила Гродно 01.JPG|
Файл:Братская могила Гродно 05.JPG|
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|часть=Санфирова Ольга Александровна|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|ответственный=Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов|ссылка=|место=М.|издательство=Воениздат|год=1988|том=2 /Любов — Ящук/|страниц=863|страницы=415|isbn=5-203-00536-2|тираж=100000|ref=}}
* {{Китап|автор=Селищев И.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=447|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Политиздат|часть=Подруги|место=М.|издание=Вып. 1|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_85.htm|ref=}}
* Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф. — «Нас называли ночными ведьмами». М.: Изд-во МГУ, 2005. — 336 с.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=1661}}
* [http://letunij.narod.ru/Sanfirova1.html Санфирова Ольга Александровна].
* [http://www.rulex.ru/rpg/persons/202/202280.htm Портрет Ольги Санфировой].
* [https://web.archive.org/web/20120111100715/http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm Крылатая гвардия — галерея изображений].
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=115165 Биографические данные Ольги Санфировой]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [https://web.archive.org/web/20030919204943/http://www.tatar.ru/?node_id=1175 Персоналии Татарстана. Санфирова Ольга Александровна].
* [https://web.archive.org/web/20121002010809/http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/212.html Памятник лётчице Ольге Санфировой].

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ авиаторҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет гвардияһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:13 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Һамарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Осоусылар]]</text>
      <sha1>qj7ou2f3rlagvqjjw99i17419kuzurs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степанова Елена Андреевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159333</id>
    <revision>
      <id>1305776</id>
      <parentid>1037379</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11995" sha1="23nzw2ac4b070qnivz7h2qa4cuat0x6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Елена Андреевна Степанова''' ({{OldStyleDate|17|май|1891|5}} — [[26 май]] [[1978 йыл|1978]]) — рус совет опера һәм камера йырсыһы (сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1937 йыл|1937]]).

== Биографияһы ==
Елена Андреевна Степанова  5 (17) май 1891 йылда (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1892 йылда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Teatr/_221.php|title=Театральная Энциклопедия. драма опера балет оперетта цирк эстрада драматург режиссёр|accessdate=2013-01-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DSA9jRwR|archivedate=2013-01-06}}&lt;/ref&gt;) Мәскәүҙә, хор йыры уҡытыусыһы  ғаиләһендә (атаһы уның беренсе уҡытыусыһы була).  тыуған

6 йәштән 14 йәшкә тиклем  сиркәү хорында йырлай, 1902 йылда ҡала  башланғыс училищеһында, һуңынан сауҙа класында уҡый. 1908—1910 йылдарҙа Мәскәү  халыҡ консерваторияһында йырға уҡый (Я. Лосьев класы),  һуңынан ике йыл М.Поллиҙан шәхси дәрестәр ала.

1908—1912 йылдарҙа [[Ҙур театр]] хорында йырлай,  1912—1924 һәм  1927—1944 йылдарҙа — был театрҙың йырсыһы. [[1912 йыл|1912]] йылда беренсе тапҡыр М.И.Глинканың  «Жизнь за царя» операһында яңғыҙ ''Антонида'' партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай.  1919—1921 йылдарҙа Ҙур театрҙың  опера  студияһы эшендә ҡатнаша (1926 йылдан — ул К.С. Станиславский исемендәге Мәскәү опера театры, хәҙер К.С.. Станиславский һәм Вл.И. Немирович-Данченко исемендәге  музыка театры). Йырсы ижадына  К.С.[[Станиславский Константин Сергеевич|. Станиславский]] ҙур йоғонто яһай, уның опера студияһында  ''Джильда'' («Риголетто» [[Джузеппе Верди|, Дж. Верди]], [[1919 йыл|1919]]) һәм ''Татьяна'' («Евгений Онегин» [[Чайковский Пётр Ильич|Чайковский]], [[1921 йыл|1921]]) партияһын башҡара.

1924—1926 йылдарҙа Ленинград опера һәм балет театрында сығыш яһай (хәҙерге Мариинский театры), 1926—1927 — К.С.Станиславский исемендәге Мәскәү опера театрында

30-ға яҡын партия йырлай.

Эре вокаль-симфоник әҫәрҙәрҙә  — С.В. Рахманиновтың  «Колокол» поэмаһында  (Мәскәүҙә 1-се башҡарыу, авторы етәкселегендә, 1914), Л.Бетховендың  9 симфонияһы финалында  (етәксеһе О. Клемперер, 1925, Ленинград филармонияһының ҙур залында) яңғыҙ партиялар  һәм И. Гётеның  «[[Эгмонт (трагедия)|Эгмонт]]» трагедияһына Л.Бетховен музыкаһынан Клерхен йырын башҡара

Дирижерҙар  В. Суҡ һәм Н. С. Голованов, йырсы [[Шаляпин Фёдор Иванович|Ф.]] [[Шаляпин Фёдор Иванович|И. Шаляпин]], Л. В. Собинов һәм , Ә. В. Нежданова менән хеҙмәттәшлек  итә.

1944 йылда сәхнәне ҡалдыра. 1950 йылға  тиклем камера йырсыһы булараҡ концерттарҙа сығыш яһай, рус һәм сит ил авторҙарының йырҙарын һәм романстарын башҡара.

Камера репертуары Көнбайыш Европа, шулай уҡ рус һәм сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала, әммә йырсының ижади үҙенсәлегенә П.И.Чайковскийҙың, С.В.Рахманиновтың, Э.Григтың романстары яҡын була. Ул Н.Я. Мясковскийҙың, Р. М. Глиэрҙың, С.Н.Василенконың  (композитор йырсыға  «Майорийские песни» циклын арнай; ул уның  «В мае», «Я у вас немног отняла», «Гяур», «Танец» романстарын беренсе башҡарыусы, 1931, [[Киев]], автор етәкселегендә), Д.И. Аракишвили, [[Чемберджи Николай Карпович|Н. К. Чемберджи]], О. С. Чишко, [[Хачатурян Арам Ильич|А. И. Хачатурян]], З.А. Левиндың, А. Н. Александровтың, Н. П. Будашкиндың вокаль әҫәрҙәрен беренсе башҡарыусы. 1935 йылда Ҙур театр артистары бригадаһы составында Севастополдә Ҡара диңгеҙ флоты диңгеҙселәре алдында  сығыш яһай.

1914 йылдан 1950 йылға тиклем Рәсәйҙең, һуңынан СССР-ҙың  күп ҡалаларында гастролдәрҙә була

Бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә грампластика яҙҙыра («Метрополь», 1912; «Музтрест», 1929—1932; «Грампласттрест», 1934—1937).

Опера сәхнәһен автомобиль һәләкәтенән һуң ҡалдырып, художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнашыусыларға ярҙам итә, Мәскәү ҡалаһында  йыр мәктәбен ойоштороуҙа ҡатнаша. Йәмәғәт эштәре алып бара (1934 йылдан Мәскәү ҡала советы  депутаты итеп һайлана).

Степанова Елена Андреевна 1978 йылдың 26 майында Мәскәүҙә вафат була.  Ваганьков зыяратында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Elena_Stepanova_as_Tsarevna-Lebed_(1913).jpg|мини|Елена Степанова Батша ҡыҙы-Аҡҡош партияһында. «Салтан батша тураһында әкиәт». 1913]]

* [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] ([[1933 йыл|1933]])
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1934)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bolshoi-theatre.su/legends/elena-stepanova/308/|title=Жизнь и творчество Елены Андреевны, часть 2|accessdate=2013-01-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DaSBGXtI|archivedate=2013-01-11}}&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1937)
* Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1937, 1951, 1976)
* Миҙалдар.

== Партиялары ==

* «Салтан батша тураһында әкиәт» Н.Ә. Римский-Корсаков — ''Батша ҡыҙы-Аҡҡош'' (1913, беренсе башҡарыусы)
* «Ҡояш улы»  С.Н. Василенко — ''Мисс Аврора'' (1929, беренсе башҡарыусы)
* «Снегурочка», Н. А. Римский-Корсаков — ''Ҡарһылыу''
* «Садко», Н. А. Римский-Корсаков — ''Волхова''
* «Алтын әтәс» Н. А. Римский-Корсаков — Шәмәхә ''батшабикәһе'' 
* «Батша кәләше» Н. А. Римский-Корсаков — ''Марфа''
* «Йәшерен Китеже ҡалаһы һәм Феврония тураһында хикәйәт» Н. А. Римский-Корсаков — ''Сирин''
* «Үлемһеҙ Кащей» Н. А. Римский-Корсаков — ''Батша''
* «Май төнө» Н. А. Римский-Корсаков — ''Пан ҡыҙы''
* «Иван Сусанин» , М. И. Глинка — ''Антонида''
* «Руслан һәм Людмила» М. И. Глинка — ''Людмила''
* «Сералдән урлау» [[Вольфганг Амадей Моцарт|А.В. Моцарт]] — ''Констанца'' (1925)
* «Севиль  цирюльнигы» , Дж. Россини — ''Розина''
* «Риголетто», Дж. [[Джузеппе Верди|Верди]] — ''Джильда''
* «[[Травиата]]» [[Джузеппе Верди|, Дж. Верди]] — ''Виолетта'' (1933)
* «Гугенот» Дж.,  Мейербер — ''Валуа Маргарита''
* [[Кармен (опера)|«Кармен»,]] [[Жорж Бизе|Ж.]] [[Жорж Бизе|Бизе]] — ''Микаэл''
* «Лакме», Л Делиба — ''Лакм''
* «Лоэнгрин», [[Рихард Вагнер|Р.]] [[Рихард Вагнер|Вагнер]] — ''Эльза''
* «Евгений Онегин», [[Чайковский Пётр Ильич|П]] [[Чайковский Пётр Ильич|И. Чайковский]] — ''Татьяна''
* «Дошман көсө», А.Н. Серов — ''Степанида''
* «Фигаро туйы», [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.]] [[Вольфганг Амадей Моцарт|А. Моцарт]] — ''Марцелина''
* «Гугенот», Дж. Мейербер — ''Урбан''
* «Валькирия», Р. Вагнер — ''Гельмвига''

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* Елена Андреевна Степанова / А.Анисимов. — 1-е. — Москва: Искусство, 1953. — 15 с. — (ГАБТ СССР). — 10000 экз.
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=121356 Биография Степановой]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://narnecropol.narod.ru/stepanovae.htm Могила Елены Степановой]

[[Категория:Сопрано]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:СССР опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1978 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>23nzw2ac4b070qnivz7h2qa4cuat0x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Протопопов Владимир Васильевич (депутат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170105</id>
    <revision>
      <id>1305764</id>
      <parentid>1241748</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5866" sha1="3g3ffxg96159fxgr16wok9yhz6jencr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Протопопов Владимир Васильевич''' ([[22 ғинуар]] [[1948 йыл]], Резекне ҡалаһы, [[Латвия|Латвия ССР-ы]]) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1993—1998 йылдарҙа [[Нефтекама автомобиль заводы]]ның генераль директоры.
[[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш (1998—1999) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. 1990 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

== Биографияһы ==
Владимир Васильевич Протопопов [[1948 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында Латвия ССР-ының Резекне ҡалаһында тыуған.

Тольятти политехник институтын, Мәскәү станок ҡорамалдары институтында аспирантура тамамлаған, инженер-механик, техник фәндәр кандидаты.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Армавир машина эшләү заводында токарь булып башлаған.

Алты йылдан һуң Тольятти ҡалаһында Волга автомобиль заводында (ВАЗ) эшкә күсә, унда 1970—1979 йылдарҙа төрлө инженер вазифаларын биләй. Артабан Кама авомобиль заводына (КамАЗ) күсеп, 1979—1987 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында эшләй. 1987 йылдан — Түбәнге Кама автосамосвалдар заводы директоры (1993 йылда хосусилаштырылғандан һуң — «Түбәнге Кама автомобиль заводы» акционерҙар йәмғиәте). 1993—1998 йылдарҙа — «Нефтекама автомобиль заводы» (НефАЗ) акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Бер үк ваҡытта 1992 йылдан  Башпромбанк директорҙар советы ағзаһы.

БАССР-ҙың 9-сы һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1997 йылда 1997 йылдың авгусында вафат булған РФ Дәүләт Думаһы депутаты Әлзәм Төхвәтулла улы Сәйфуллин урынына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 1998 йылдың 8 февралендә 3-сө Бөрө бер мандатлы һайлау округынан Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://duma2.garant.ru/deputats/n26.htm Протопопов Владимир Васильевич]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдың 19 мартынан — Дәүләт Думаһында милек, хосусилаштырыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге буйынса комитет ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]].
* «Хеҙмәт отличиеһы» миҙалы

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://runetbook.ru/catalog/protopopov-vladimir-vasilevich Владимир Васильевич Протопопов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930192454/http://runetbook.ru/catalog/protopopov-vladimir-vasilevich |date=2021-09-30 }}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Бер мандатлы округтарҙан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>3g3ffxg96159fxgr16wok9yhz6jencr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәҙершин Альберт Сәхәби улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175290</id>
    <revision>
      <id>1305754</id>
      <parentid>1184859</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6290" sha1="gvlbvm73dd5bris38veyk4joz2ob8zb" xml:space="preserve">{{Ук}} 

'''Нәҙершин Альберт Сәхәби улы''' ([[7 май]] [[1951 йыл]]) – тау инженер-электригы, техник фәндәр докторы, профессор, 
[[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре, фән һәм техника өлкәһендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ны Дәүләт премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{БЭ2013|89822}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы == 
Татар АССР-ының Яңы Письмянка ауылында [[1951 йыл]]дың [[7 май]]ында тыуған.
Өфө нефть институтын ([[Өфө дәүләт нефть техник университеты]])н тамамлай. Тау инженер-электригы.

[[1973]] - [[1981]] — Урал-Себер магистраль нефть үткәргесе идаралығының инженеры, өлкән инженеры, начальник лаборатория начальнигы (ЦПЛАТ) 

[[1981]] - [[1985]] — Өфө ҡалаһы Киров районы сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.

[[1985]] - [[1992]] — Өфө ҡалаһы Киров районы торлаҡ йүнәтеү-эксплуатация етештереү тресы идарасыһы.

[[1992]] - [[1997]] — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең торлаҡ хужалығы һәм инженер тәьмин итеү идаралығы начальнигы. 

[[1997]] — &quot;Газ-Сервис&quot; ААЙ-е филиалы &quot;Өфөгаз&quot;ы директоры.

[[2002]] — техник фәндәр докторы дәрәжәһен яҡлау диссертацияһы &quot;Обеспечение работоспособности и безопасности трубопроводных систем газоснабжения&quot; темаһына бағышланған&lt;ref&gt; [https://www.dissercat.com/content/obespechenie-rabotosposobnosti-i-bezopasnosti-truboprovodnykh-sistem-gazosnabzheniya Диссертация ]&lt;/ref&gt;.

[[2006]] йылдан ИПТЭР бүлеге мөдире.

[[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] информатика һәм робототехника факультетының финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек бүлеге кафедраһы профессоры &lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515131929/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

Фәнни эшмәкәрлеге газ үткәргестәрҙе эксплуатациялау мәсьәләләренә бағышланған.
 
Альберт Нәҙершин ҡорос торба үткәргестәренең сиктәге хәлендә емерелеү процестарының төп законлылығын тасуирлаған аналитик бәйләнгәнлекте аса. Коррозия шарттарында хәүефһеҙлекте тәьмин итеү методтарын һәм сараларын тәҡдим итә. Асышы Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның башҡа төбәктәрендәге торба үткәргес предприятиеларында ҡулланыла.

50-нән ашыу ғилми  хеҙмәт һәм ете уйлап сығарыу авторы&lt;ref&gt;[http://www.anrb.ru/blog/Item/544/18 АН РБ Надршин Альберт Сахабович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1996 — Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре
* 2002 — Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре (РФ энегетика министрлығы)
* &quot;Өфө ҡалаһы үҫешенә индергән оло ҡаҙаныштары өсөн&quot; иҫтәлекле билдәһе 
* СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамотаһы
* &quot;Рәсәй МЧС-ына 10 йыл&quot; юбилей миҙалы&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/nadrshin-albert-sahabovich Надршин Альберт Сахабович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|89822}}
* [https://www.dissercat.com/content/obespechenie-rabotosposobnosti-i-bezopasnosti-truboprovodnykh-sistem-gazosnabzheniya Диссертация ]
* [http://viperson.ru/people/nadrshin-albert-sahabovich Надршин Альберт Сахабович]
* [http://www.anrb.ru/blog/Item/544/18 АН РБ Надршин Альберт Сахабович]
* [http://runetbook.ru/catalog/nadrshin-albert-sahabovich Надршин Альберт Сахабович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515131927/http://runetbook.ru/catalog/nadrshin-albert-sahabovich |date=2021-05-15 }}
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515131929/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-05-15 }}

[[Категория:1951 йылда тыуғандар]] 
[[Категория:7 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>gvlbvm73dd5bris38veyk4joz2ob8zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салищев Эраст Гаврилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178153</id>
    <revision>
      <id>1305766</id>
      <parentid>1272040</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T02:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7290" sha1="sfvm1os7p623bse5rgbjm7kw2aedgey" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эраст Гаврилович Салищев''' (23 июль /4 авг./ [[1851 йыл]], Козлов ҡалаһы, Тамбов губернаһы — 12 /25/ июнь [[1901 йыл]], [[Томск]]) — хирург;  госпиталь хирургия клиникаһы һәм быуын сығыу, һынған урын ғилеме менән десмургия кафедраһының ординар профессоры &lt;ref&gt;[http://old.ssmu.ru/ofice/general/history/salishev.shtml Салищев Эраст Гаврилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904022547/http://old.ssmu.ru/ofice/general/history/salishev.shtml |date=2019-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Эраст Гаврилович Салищев 1851 йылда  Тамбов губернаһының Козлов ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған.

Медицина фәне менән  [[Ҡаҙан Император университеты|Ҡазан университеты]]нда  (1871 йылда П.Лесгафты эштән бушатыуға  ҡаршы протест йөҙөнән уҡыуҙы ташлай ) һәм [[Император медицина-хирургия академияһы|Медицина-хирургия академияһы]]нда шөғөлләнә,  бында курсты  [[1875 йыл]]да тамамлай (тик яҡшы билдәләренә). Тәүҙә земство табибы була; [[1880 йыл]]дан алып 1885 йылға тиклем [[Император медицина-хирургия академияһы|Хәрби-медицина академияһы]]ның ([[Санкт-Петербург]]) хирургия клиникаһында  шәхси ординатор була.  [[1885 йыл]]да   медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, ә [[1887 йыл]]да шул уҡ Академияла  прозектор итеп тәғәйенләнә.

[[1890 йыл]]дан алып  [[1892 йыл]]ға тиклем Томск университетында хирургия профессоры була, ә [[1892 йыл]]да  госпиталь хирургия клиникаһы кафедраһына күсерелә.
 
1901 йылда «Үпкә эмболияһынан үләм — ярып ҡарамаҫҡа» тигән һүҙҙәр менән вафат була. Э.Г.Салищевты ерләргә  меңәрләгән халыҡ йыйыла&lt;ref&gt;[http://tabletka.tomsk.ru/index.php?page=279 С. Ф. Фоминых, С. А. Некрылов. «Эраст Гаврилович Салищев — профессор Императорского Томского университета, выдающийся отечественный хирург.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092236/http://tabletka.tomsk.ru/index.php?page=279 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; .  Иоанно-Предтеченский монастыры зыяратында ерләнә, ҡәберенә гнейстан һәм ҡара граниттан ҡая ҡиәфәтендә һәйкәл ҡуйыла, ул 1973 йылда мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7000085000#|title=Могила Э. Г. Салищева, хирурга|accessdate=2014-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204459/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7000085000#|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204459/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7000085000 |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt; Хәҙер һәйкәлдең торған урыны билдәле түгел.
[[Файл:Памятник_на_могиле_Э._Г._Салищева.jpg|мини]]

== Хеҙмәттәре ==
Нәшер ителгән яҡынса 20 эше:

* «Топографический очерк мужской промежности» (дисс., СПб., [[1885 йыл|1885]]),
* «Хирургическая [[анатомия]] и перевязка наружной сонной артерии in loco electionis» («Врач», [[1886 йыл|1886]]),
* «О боковой литотомии в анатомо-хирургическом отношении» («Хирургический вестник», [[1889 йыл|1889]]),
* «Новый истинный отдельный боковой добавочный зоб» (ib., [[1891 йыл|1891]], а также в «Arch. f ü r. klin. Chirurgie», т. XLVIII), «Beitrag zur lehre von den Blasenbr üchen» («Arch. fü r klin. Chir.», т. LIV),
* «Полное изучение предстательной железы и т. д.» («Хир. лет.», [[1895 йыл|1895]]),
* «Пришивание подвижной почки» (ib., [[1895 йыл|1895]]),
* «Вылущение всей нижней конечности с её безымянною костью» («Врач», [[1899 йыл|1899]], а также в cArch. f ü r klin. Chir.&quot;, т. LIX).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ+}}
* [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000189276 Профессора медицинского факультета Томского университета — Томского медицинского института — Сибирского государственного медицинского университета (1878—2003): Биографический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128094655/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000189276 |date=2019-11-28 }} / С. Ф. Фоминых, С. А. Некрылов, М. В. Грибовский, Г. И. Мендрина, А. И. Венгеровский, В. В. Новицкий. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2004.
* Венок на могилу профессора Э. Г. Салищева // Иллюстрированное приложение к № 249 газеты «Сибирская жизнь». 16 ноября 1903 года. Томск.
* Салищев, Эраст Гаврилович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 304. — 440 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.
{{тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1901 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1851 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 августа тыуғандар]]
[[Категория:Император медицина-хирургия академияһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>sfvm1os7p623bse5rgbjm7kw2aedgey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стрикленд Мейбл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191558</id>
    <revision>
      <id>1305777</id>
      <parentid>1237939</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4782" sha1="okyivijrbs9f6ncmu8ywtc810f436su" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мейбл Эделин Стрикленд''' (мальт. Mabel Edeline Strickland; [[8 ғинуар]] [[1899 йыл|1899]] — [[29 ноябрь]] [[1988 йыл|1988]]) инглиз-мальта журналисы, гәзит хужаһы һәм сәйәси эшмәкәр.

== Ғаиләһе һәм шәхси тормошо ==
Стрикленд Мальтаның 4-се премьер-министры сэр Джеральд Стриклендтың һәм Леди Эделин Саквиллдың ҡыҙы була. Уның әсәһе Кент графлығына ҡараған Кнолдән 7-се граф Де Ла Варр Реджинальд Саквилдың өлкән ҡыҙы була.&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2011-10-21|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pepper1996&quot;&gt;{{Cite web|first=Джон|subtitle=1996}}&lt;/ref&gt; Мейбл кейәүгә сыҡмай, байлығының күп өлөшөн берҙән-бер вариҫы Роберт Хорниолд-Стриклендҡа ҡалдыра.&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Robert|title=Личное воспоминание о моей тете|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121126/life-features/A-personal-recollection-of-my-aunt.446946|accessdate=8 May 2017|work=Times of Malta|date=26 November 2012|quote=&quot;Она особенно гордилась своим наследием в Стрикленде и в 1975 году решила уточнить свое право наследования, выбрав меня своим наследником. Это был первый раз, когда она написала завещание с 1940 года после смерти своего отца.&quot;|archivedate=2017-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916140121/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20121126/life-features/A-personal-recollection-of-my-aunt.446946}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916140121/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20121126/life-features/A-personal-recollection-of-my-aunt.446946 |date=16 September 2017 }}&lt;/ref&gt;

== Йәшәгән урыны ==
Мейбл Стрикленд ғүмеренең күп өлөшөн Лиджала [[Паризио виллаһы]]нда үткәрә. Быға тиклем ул атаһы лорд Стриклендтың Аттард ҡалаһындағы Вилла Болонья ғаилә йортонда йәшәй.

== Карьераһы ==
Стрикленд атаһы һәм үгәй әсәһе Леди Стрикленд (Маргарет, Эдвард Халтондың ҡыҙы) менән бергә Мальтала гәзит сығарыуҙы ойоштора. 1935 йылда ул «Таймс оф Мальта» һәм «Иль Берк» гәзиттәренең мөхәррире була, ә һуңынан 1940 йылда атаһы депутат булғандан һуң гәзит директоры вазифаһын биләй. Икенсе донъя һуғышы осоронда Мальта ҡамауға алына, әммә Стрикленд тырышлығы арҡаһында гәзиттең һәр һаны сығарыла. 1950-се йылдарҙа ул прогрессив Конституцион партияға етәкселек итә. 1950-се йылдарҙа Мальтала төп сәйәси лидерҙарҙың береһе була. 1956—1957 йылдарҙа интеграция һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша, 1964 йылда бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сығыш яһай. 1962 йылда Мальта парламенты депутаты итеп һайлана. Ул һәр ваҡыт ирекле һәм бойондороҡһоҙ матбуғат өсөн көрәшә һәм Мальтаның Бөйөк Британия һәм Берҙәмлек менән бәйләнештәрен һуплай. Пенсияға сыҡҡас, ул ғаиләһе исеменән Стрикленд фондына нигеҙ һала.

== Вафаты ==
Мейбл Стрикленд 1988 йылдың 29 ноябрендә вафат була һәм Изге Павел соборында Стриклендтарҙың ғаилә кәшәнәһендә ерләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Британия империяһы ордены офицерҙары]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:29 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:8 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>okyivijrbs9f6ncmu8ywtc810f436su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201527</id>
    <revision>
      <id>1305747</id>
      <parentid>1305744</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1305747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="qxoj6euy5s6js7952znylqg1112dcvz" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ Клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>qxoj6euy5s6js7952znylqg1112dcvz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305748</id>
      <parentid>1305747</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6342" sha1="k5oj59rjzjy4jaecqeyjsj6mkgfdjea" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ Клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>k5oj59rjzjy4jaecqeyjsj6mkgfdjea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305749</id>
      <parentid>1305748</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6342" sha1="dn4r11dwih3nimw0wr5lhb0gg29fdb3" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>dn4r11dwih3nimw0wr5lhb0gg29fdb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305750</id>
      <parentid>1305749</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="q44i9jhb2bvx7nyreg03les0mvdntza" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ Клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>q44i9jhb2bvx7nyreg03les0mvdntza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305751</id>
      <parentid>1305750</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="kbe97u4ue1pgulmjhtjsl60nassdp2q" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>kbe97u4ue1pgulmjhtjsl60nassdp2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305752</id>
      <parentid>1305751</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1305752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="gjm9c1mzwy9kvf3mrd0h8p3gryywjp2" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бёкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>gjm9c1mzwy9kvf3mrd0h8p3gryywjp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305768</id>
      <parentid>1305752</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1305768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="2f6r73xfbw2xhtvnwauatiq4bzn8m2p" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бәкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>2f6r73xfbw2xhtvnwauatiq4bzn8m2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305769</id>
      <parentid>1305768</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1305769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6403" sha1="htlfp8tsxluv3d617fvig089gr5r25j" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бәкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
* * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию]
{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>htlfp8tsxluv3d617fvig089gr5r25j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201530</id>
    <revision>
      <id>1305753</id>
      <timestamp>2026-09-18T15:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Zitting Cisticola in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</comment>
      <origin>1305753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5mk9xx10jx6tofh1v31eo8utlls0fe9" xml:space="preserve">Zitting Cisticola in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>5mk9xx10jx6tofh1v31eo8utlls0fe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Норфолк Утрауы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201531</id>
    <redirect title="Ҡалып:Флагификация/Норфолк утрауы" />
    <revision>
      <id>1305772</id>
      <timestamp>2026-09-19T06:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Өлкән хәрефтәғе редирект</comment>
      <origin>1305772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="dit19nc9mdu0lhephegzca6vgrcqvzs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Норфолк утрауы]]</text>
      <sha1>dit19nc9mdu0lhephegzca6vgrcqvzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Днестр алды Молдова Республикаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201532</id>
    <redirect title="Днестр буйы Молдова Республикаһы" />
    <revision>
      <id>1305774</id>
      <timestamp>2026-09-19T07:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>[[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1305774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="o64vzack2hhcywf94zf2ickr23dfdq6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]</text>
      <sha1>o64vzack2hhcywf94zf2ickr23dfdq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Питкэрн утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201533</id>
    <redirect title="Питкэрн Утрауҙары" />
    <revision>
      <id>1305775</id>
      <timestamp>2026-09-19T07:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>[[Питкэрн Утрауҙары]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1305775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="m6z877kp0tac3o5m989zv6dy93qzpjm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Питкэрн Утрауҙары]]</text>
      <sha1>m6z877kp0tac3o5m989zv6dy93qzpjm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>