Хатшепсут

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хатшепсут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6794</id>
    <revision>
      <id>1305792</id>
      <parentid>1058858</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27618" sha1="ckmz6ta2j4nibwkb9g9rrodfqevsblf" xml:space="preserve">{{Хаким
|вазифа               =[[фирғәүен]]е
|ил                   = [[Боронғо Мысыр]]
|исем                 = Хатшепсут
|портрет              = Osiride head of Hatshepsut 2.jpg
|хакимлыҡ башланғысы  = б.э.т. 1503, йә 1479, йә 1490/1489 йыл
|хаҡимлыҡ тамамланыуы = б.э.т. 1482, йә 1458, йә 1468 йыл
|алдағы хаким         = [[Тутмос II]]
|вариҫ                = [[Тутмос III]]
|балалар              = [[Нефрура]]
|династия             = ун һигеҙенсе династия
|ир                   = Тутмос II
|тыуған ваҡыты        = 
|ата                  = [[Тутмос I]]
|әсә                  = [[Яхмес]]
}}

'''Хатшепсут''' ([[Мысыр теле|Боронғо Мысыр теленән]] ''Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе'' тип тәржемә ителә) — [[Боронғо Мысыр]]ҙың Яңы батшалыҡ дәүерендә хаким итеүсе ҡатын, ун һигеҙенсе династияның бишенсе [[фирғәүен]]е. Хатшепсут, төрлө сығанаҡтар буйынса, йә б.э.т. 1503—1482 йылдарҙа, йә б.э.т. 1479—1458 йылдарҙа, йә б.э.т. 1490/1489—1468 йылдарҙа Мысыр менән хаким итә. Башта ул ҡустыһы һәм ире [[Тутмос II]]-нең улы [[Тутмос III]]-нөң [[регент]]ы була, әммә һуңынан уны тәхеттән ситләштереп, үҙен фирғәүен тип иғлан итә.

Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ юғары статусҡа эйә була, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙың фирғәүен титулына эйә булыуы — ғәҙәти күренеш түгел. Мысырҙа тәхеттәге ҡатынды аңлатыусы һүҙ бөтөнләй юҡ, фирғәүен һүҙе, Мысыр Аллаһы [[Хор]]ҙың ерҙәге кәүҙәләнешен аңлатып, ир-ат хакимдарға ҡарата ғына ҡулланыла. Хатшепсуттан тыш та Мысыр тарихында тәхеткә ултырыуға ирешкән ҡатын-ҡыҙҙар булһа ла, нәҡ Хатшепсуттың хакимлығы иң оҙайлы ваҡытҡа һуҙыла, һәм тарихсылар уның хакимлығын иң уңышлыһы тип таный.

== Исеме ==
Боронғо Мысыр телендә фирғәүендең тулы исеме ошолай яҙыла:
&lt;hiero&gt;G39-N5&lt;/hiero&gt;&lt;hiero&gt;&lt;-i-mn:,:n-W9*t:F4-,:t-A51-&gt;&lt;/hiero&gt; &lt;hiero&gt;M23-L2&lt;/hiero&gt;&lt;hiero&gt;&lt;-ra-mAat-kA-&gt;&lt;/hiero&gt;
Уҡыла: '''Мааткара Хенеметамон Хатшепсут'''&lt;br /&gt;
Мәғәнәһе:
: '''Мааткара''' — Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне
: '''Хенеметамон''' — Амон ҡосағына алған
: '''Хатшепсут''' — Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе

== Тәхеткә ултырыуы ==
[[Файл: Sphinx of Hatshepsut.jpg|thumb|right|200px|Хатшепсуттың сфинксы]]
Хатшепсут — ун һигеҙенсе династияның өсөнсө фирғәүене [[Тутмос I]] һәм уның төп ҡатыны [[Яхмес]]тың ҡыҙы. Унан тыш, Тутмос I менән Яхместың тағы бер ҡыҙы һәм ике улы була, әммә улар донъянан иртә китә. Атаһының хакимлығы ваҡытында Хатшепсутҡа «''Аллаһ ҡатыны''» — [[Фива]] Аллаһы [[Амон]]дың иң юғары дини хеҙмәткәре титулы тапшырыла.

Тутмос I-нең үлеменән һуң, тәхеткә уның икенсе ҡатыны Мутнофреттан улы [[Тутмос II]] ултыра. Фирғәүен ғаиләһендәге ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Тутмос II апаһы Хатшепсутҡа өйләнә. Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсут ире тәхеттә ултырған саҡта уҡ етәкселекте үҙ ҡулына ала башлай. Бының ысынбарлыҡ менән ни тиклем тап килеүе билдәһеҙ.

Хатшепсуттың [[Нефрура]] исемле ҡыҙы тыуа (ҡайһы бер фараздар буйынса, ул шулай уҡ [[Тутмос III]]-нөң төп ҡатыны [[Меритра]]ның да әсәһе була). Әммә Тутмос II һәм Хатшепсуттың уртаҡ улдары булмай. Тутмос II-нең үлеменән һуң, фирғәүен тәхете уның гарем ҡыҙы Исиданан улы [[Тутмос III]]-гә ҡала. Тутмос III йәш булғанға күрә, Хатшепсут уның [[регент]]ы вазифаһын башҡара. Әммә күпмелер ваҡыттан тәхеткә Мааткара (''Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне'') исеме аҫтында, руханиҙар, аристократия һәм ғәскәр башлыҡтарының ҡайһы бер өлөшө ярҙамына таянып, Хатшепсут үҙе ултыра. Уға ярҙам итеүсе төп көстәр араһында [[Хапусенеб]] — [[Амон]]дың юғары руханиһы, билдәле архитектор, дәүләт эшмәкәрҙәре [[Инени]] һәм [[Сенмут]] була. Сенмутҡа шулай уҡ батшабикәнең ҡыҙы Нефрураны тәрбиәләү йөкмәтелгән була. Күп белгестәр Сенмутты Хатшепсуттың фавориты булған, тип иҫәпләй, быға дәлил итеп Хатшепсуттың ерләү тантанаһы өсөн төҙөлгән һарайы янында үҙе өсөн йәшерен [[кәшәнә]] төҙөүен килтерә. Бында ул шулай уҡ үҙенең рәсемен төшөрөп ҡалдыра. Сенмут үҙе бай булмаған ғаиләлә тыуа һәм батша һарайында ҙур йоғонтоға ирешә, хатта үҙенсәлекле &quot;''батша һарайында ирекле йөрөүгә хаҡлы''&quot; титулы яулай. Был иһә — батшабикә менән архитектор араһында яҡын мөнәсәбәттәр тураһында раҫларға тағы бер сәбәп.

Тәхеттәге урынын Хатшепсут үҙенең илаһи тыумышы тураһындағы легенда ярҙамында нығыта. Был легенда буйынса, [[Ҡояш]] аллаһы [[Амон]] Ергә, батшабикә Яхмос янына төшә һәм, Тутмос I ҡиәфәтен алып, «үҙенең ҡыҙы» Хатшепсутҡа йән бирә. Был легенданы Амон аллаһы руханиҙары ла ҡеүәтләй. [[Дейр әл-Бахри]] ҡаяһы итәгендәге Хатшепсуттың ерләү йолаһы өсөн төҙөлгән һарайы стенаһында легенда бик ентекле һүрәтләнгән. Бында Амондың һүҙҙәре уйып яҙылған:

{{цитата|
''Хатшепсут булырға тейеш минең тыуасаҡ ҡыҙымдың исеме... Ул бөтә ил менән хаким итеүсе фирғәүен буласаҡ.''
}}

Тәхеткә ултырғандан һуң, Хатшепсут фирғәүендәргә тәғәйенләнгән баш кейеме — [[хат]], баш кейемендә [[Түбәнге Мысыр]]ҙы ҡурсалаусы алиһә [[Уаджит]] символы — [[урей]], яһалма һаҡал һәм ирҙәр кейемендә һүрәтләнә башлай. Тәүге һәйкәлдәре һәм рәсемдәрендә ул ир кейемендәге ҡатын-ҡыҙ булып ҡала, һуңғы һәйкәлдәрҙә иһә ул тулыһынса ир һымаҡ кәүҙәләнә башлай.

== Төп эшмәкәрлеге ==
Хатшепсут хаким иткән осорҙа Мысыр иҡтисади йәһәттән үҫешә, Икенсе үҙгәреш дәүерендә Мысырҙы [[гискостар]] баҫып алғандан һуң өҙөлгән сауҙа бәйләнештәре тергеҙелә.

[[Файл: Luxor, decorations inside the Temple of Hatshepsut, Egypt, Oct 2004.jpg|thumb|right|250px|[[Дейр әл-Бахри]] һарайы стеналарына төшөрөлгән Пунт еренә экспедиция рәсеме]]
Тәхеттә ултырыуының яҡынса туғыҙынсы йылында Хатшепсут [[Пунт]] — «''Алла ере''» тип аталған илгә экспедиция әҙерләй. Был илде хәҙерге картала билдәләүе бик ауыр. Ҡайһы бер ғалимдар уны хәҙерге [[Эфиопия]] йә [[Сомали]] ерендә урынлашҡан, бүтәндәр — хәҙерге [[Ангола]] йә [[Уганда]] ерендә урынлашҡан булған, тип иҫәпләй. Экспедицияға 210 матрос һәм ишкәксе менән биш карап ебәрелә. Пунтта күп төрлө тауарҙар, хуш еҫле үҫемлектәр, ят ағастар, хайуандар, шул иҫәптән [[мирра]] ағасы һатып алына. Төрлө яҙмалар буйынса, был ағастар [[Дейр әл-Бахри]] ҡаяһы итәгендәге ерләү һарайы тирәһенә ултырыла. Пунт еренә йөрөп ҡайтҡан рәссамдар был сәйәхәтте, ят илдең тәбиғәтен Дейр әл-Бахри һарайының стеналарында уйылғән рәсемдәр аша тергеҙә.

Хатшепсуттың хакимлығы осоронда, белгестәр иҫәпләүенсә, Мысырҙың сит илдәр менән мөнәсәбәте сағыштырмаса тыныс була. Шулай ҙа, яңы тикшеренеүҙәр буйынса, ул тәхеттә ултырған ваҡытта үткән [[Нубия]]ға хәрби походтың икеһенең береһен үҙе етәкләй, шулай уҡ [[Синай ярымутрауы]]н, [[Финикия]] ярҙарын, [[көньяҡ]] [[Сүриә]]не һәм [[Фәләстан]]ды үҙ хакимлығы аҫтында тота. Был ваҡытта Тутмос III-нөң Мысыр ғәскәре башында тороуы билдәле.

=== Төҙөлөш эштәре ===
Хатшепсут Боронғо Мысыр фирғәүендәре араһында төҙөлөш эштәрен иң әүҙем алып барыусыларҙың береһе була, [[Үрге Мысыр|Үрге]] һәм [[Түбәнге Мысыр]]ҙа ул йөҙләгән төҙөлөш башлай. Төҙөлөш эштәрен [[Инени]]—Хатшепсуттың атаһы Тутмос I, ире Тутмос II хакимлығы ваҡытында уҡ фирғәүен һарайында хеҙмәт итеүсе бөйөк архитектор — һәм [[Сенмут]] алып бара.

Күпселек фирғәүендәр өсөн хас булған ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Хатшепсут [[Карнак|Карнак һарайында]] төҙөлөш дауам итә. Бында ул [[гискос]]тар баҫҡынлығынан һуң емерелгән Боронғо Мысыр алиһәһе — [[Амон]]дың ҡатыны [[Мут]] ғибәҙәтханаһын, бынан тыш күп һәйкәлдәрҙе тергеҙә. Ҡыҙыл һәм ҡара граниттан Амондың ладьяһы өсөн яңы ғибәҙәтхана төҙөтә, — бөгөнгө көндә ул Ҡыҙыл ғибәҙәтхана исеме аҫтында билдәле. Ғибәҙәтхана таштарында уйып төшөрөлгән рәсемдәр Хатшепсут һәм Тутмос III-нөң бергә хаким итеүен тасуирлай. Бында уҡ батшабикәнең бойороғо буйынса 30 метр бейеклегендәге ике [[обелиск]] ҡуйыла. Уларҙың икеһе лә бөтөн ҙур ҡыҙыл гранит таштан яһала, ә остары ҡояш нурҙарына ялтырап тороусы электрум — [[алтын]] һәм [[көмөш]] эретмәһе менән ҡаплана. Обелисктар өсөн таштар ҡаянан киҫелеп, [[Асуан]]дан [[Нил]] йылғаһы буйлап аҫҡа табан ағыҙыла. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелисктар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Обелисктарҙың береһендә ошондай юлдар уйылған:

[[Файл: Karnak temple 12.jpg |thumb|right|200px|Хатшепсуттың [[Карнак һарайы]]ндағы обелискы]]

{{цитата|
''...Минең атайыма бағышланған''

''Һәйкәлемә бағыусы,''

''Һөйләүсе һәм бәхәс итеүсе,''

''Үҙҙәренең киләсәк быуынына мөрәжәғәт итеүсе''

''Киләсәк ваҡыт кешеләре өсөн әйтермен, -''

''Һарайҙа ултырған саҡта булды ул,''

''Мине тыуҙырыусы тураһында уйлаған саҡта,''

''Йөрәгем мине уның өсөн''

''Изге колонналы залда''

''Электрум менән ҡапланған,''

''Күккә тиклем ашҡан''

''Ике обелиск ҡуйырға әйҙәне...''


''Бына, минең йөрәгем тегендә һәм бында үрһәләнә''

''Һәм мин тыуҙырған һәйкәлдәрҙе күреүсе кеше''

''Ниҙәр йылдар үткәс әйтер''

''Һәм мин ҡылған эштәр тураһында һөйләр,''

''Тип уйлай..''
}}

[[Файл: Hatshepsut temple32.JPG|thumb|right|200px|Хатшепсуттың [[Дейр әл-Бахри]] ҡаяларының итәгендә урынлашҡан һарайы]]
Шулай ҙа Хатшепсут осорынан иң билдәре архетиктура һәйкәле — ул Нил йылғаһының көнбайыш ярында, Батшалар үҙәненә ингән урында, [[Дейр әл-Бахри]] ҡаяларының итәгендә урынлашҡан Хатшепсуттың ерләү һарайы. Хатшепсут уға Джесер-Джесеру — «''Изгеләрҙән изге''» исемен бирә. Был һарайҙың архитекторы [[Сенмут]] — фирғәүен йортонда иң ҙур йоғонтоло кеше була.

Джесер-Джесеру береһенән икенсеһе юғарыраҡ булған өс ҙур террасанан тора, бер террасанан икенсеһенә пандустар — комплексты икегә бүлеп торған ҡыя юлдар илтә. Һарай алдында үҙ ваҡытында Пунт иленән килтерелгән ағастар ултыртылған, ике яһалма күл ҡаҙылған булған, ингән юлда сфинкстар теҙелеп, аллея барлыҡҡа килтергән.

Һарайҙың стеналарында — Хатшепсуттың хакимлығы ваҡытындағы төрлө ваҡиғаларҙы бәйән итеүсе рәсемдәр. Беренсе терраса стеналарында Карнак һарайына ҡуйылған обелисктарҙы [[Үрге Мысыр]]ҙан килтереү һүрәтләнгән. Икенсе терраса стеналары Хатшепсуттың илаһи тыумышы тураһында легенданы, — Мысыр аллаһы Амон әсәһе Яхмес янында фирғәүен Тутмос I -ҡа әйләнеп пәйҙа булыуы хаҡында һөйләй. Шулай уҡ икенсе терраса стеналары Хатшепсут тәхеттә ултырыуының туғыҙынсы йылында ойоштолған Пунт еренә экспедиция тарихын һөйләй. Бында Пунттың хозур тәбиғәте, урмандары, Пунттың батшаһы һәм батшабикәһе, уларҙың Мысыр фирғәүененә ҡиммәтле бүләктәр биреүе төшөрөлгән. Һарайҙың иң өҫкө террасаһы Мысыр аллаларына бағышланған. Уртала һарайҙың иң изге урыны — Амон ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.

== Үлеме, ерләү һәм мумиялау ==
[[Файл: SFEC-P-HATSEPSHUT04.JPG |thumb|right|200px|Хатшепсуттың [[Дейр әл-Бахри]]лағы һәйкәле]]
Хатшепсут тәхеттә ултырыуының егерме икенсе йылында үлеп китә. Уның үлеме тураһында төрлө фараздар йәшәп килә, әммә египтология өлкәһендәге иң һуңғы асыштар был фараздарҙы кире ҡаға. [[2007]] йылда Хатшепсуттыҡы тип билдәләнгән мумияны тикшереү һығымталары уйынса, ул илле йәштәр тирәһендә [[ҡан инфекцияһы]] арҡаһында үлгән булырға тейеш. Шулай уҡ ул [[артрит]], теш ауырыуы һәм бәлки [[диабет]] менән ауырыған, тип раҫлай белгестәр&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2007/06/27/us-egypt-queen-idUSL2776273020070627 Tooth clinches identification of Egyptian queen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014111408/http://www.reuters.com/article/2007/06/27/us-egypt-queen-idUSL2776273020070627 |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

Оҙаҡ ваҡыт дауамында Хатшепсуттың мумияһы табылмай. Уның өсөн төҙөлгән ике кәшәнәлә лә мумияһы булмай сыға. Беренсе кәшәнә Тутмос II-нең батшалығы осоронда уҡ әҙерләнә, әммә ул фирғәүенгә әйләнгән ҡатын өсөн яраҡһыҙ була. Тәхеткә ултырғандан һуң, ерләү өсөн икенсе — KV20 кәшәнәһе әҙерләнә башлай. Уны [[1903]] йылда уҡ инглиз египтологы [[Говард Картер]] таба. Ҡайһы бер фараздар буйынса, KV20 кәшәнәһе Хатшепсуттың атаһы Тутсмос I өсөн тәғәйенләнгән була, уны Батшалар үҙәнендә төҙөлгән беренсе батша кәшәнәһе, тип иҫәпләйҙәр. Хатшепсут атаһы менән бер урында ерләнергә теләп, кәшәнәне киңәйткән һәм үҙенең ҡәберен ошонда әҙерләгән булырға тейеш. Әммә, Тутмос III тәхеткә ултырғас, Тутмос I-нең мумияһы KV38 кәшәнәһенә күсерелә, шул уҡ ваҡытта, бәлки, Хатшепсуттың дә мумияһы икенсе урынға күсерелгәндер.

2007 йылда египтология өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе [[Захи Хавасс]] Хатшепсуттың мумияһы табылыуы тураһында иғлан итә. Уның иҫәпләүенсә, [[Батшалар үҙәне]]ндә табылған KV60 кәшәнәһендәге ике мумияның береһе — батшабикәнеке. Был кәшәнә Хатшепсуттың һөт инәһе Сатра(Ситре) өсөн төҙөлгән булыуы билдәләнә. Бында уҡ тәхет, сенет уйыны һәм Хатшепсуттың исеме яҙылған [[ушебти]] (ерләү фигуркаһы) табыла. Мумияларҙың ДНК анализын Хатшепсуттың мумиялары табылып, аныҡ билдәләнгән туғандарының ДНК анализы менән сағыштырғандан һуң, Сатра саркофагында ятҡан кәүҙә Хатшепсуттыҡы тип раҫлана.

ДНК тикшереүҙәре һөҙөмтәһен тағы бер факт дәлилләй — Сатра саркофагындағы мумияның бер теше етмәй. Нәҡ ошо теш, тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә, Дейр әл-Бахри ҡаяһы тарлауығында йәшерелгән ҡумтала табыла. Был ҡумтала Хатшепсуттың исеме менән картуш төшөрөлгән була.

== Хатшепсуттың үлеменән һуң ==
Тутмос III-нөң хакимлығы аҙағына тарихи яҙмаларҙан Хатшепсут исемен юҡ итеү башлана. Уның картуштары һәм рәсемдәре стеналарҙан юйыла. Дейр әл-Бахри һарайында Хатшепсуттың күп һәйкәлдәре ҡолатыла, ватылып, яҡында күмелә. Карнакта хатта уның обелисктары стена менән ҡаплана.

Тутмос III, үгә әсәһе хакимлыҡты уның ҡулынан тартып алыуына үс итеп уның тураһында бөтә яҙмаларҙы, уның һәйкәлдәрен юҡ итергә бойорған, тигән фекер бөгөнгө көндә нығынған. Тик ниңә һуң Тутмос III — Мысырҙың иң уңышлы ғәскәр етәксеһе — үс алыр алдынан егерме йыл буйы көткән? Египтологтар иҫәпләүенсә, уның Хатшепсут исемен тарихтан юйырға тырышлығына сәйәси сәбәптәр булған, һәм был сәбәптәр бөгөнгө көндә аныҡ билдәле түгел.

Фараздарҙың береһе буйынса, хакимлығының аҙағына Тутмос III тарихты «күсереп яҙып», Хатшепсутты батша ҡатындарына тәғәйен регент титулында ғына ҡалдырырға ниәтләгән. Шулай итеп, Тутмос III үҙенең Тутмос II-нең тура вариҫы булыуын күрһәтмәк булғандыр. Был уның тәхеткә хоҡуғын дәлилләү өсөн кәрәк булыуы мөмкин.

Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсуттың ил менән оҙайлы ваҡыт дауамында уңышлы хаким итеү осрағы Мысыр фирғәүене тәхете өсөн ҡурҡыныс булған — был артабан фирғәүен тәхетен ҡатын-ҡыҙ биләүе мөмкинлеген булдырған. Фирғәүен титулын йөрөтөүгә хоҡуҡ ир-атта ғына ҡалһын өсөн, бәлки, Тутмос III Хатшепсут хакимлығы менән бәйле бөтә эҙҙәрҙе юҡ итә башлағандыр.

Хатшепсуттың исеме оҙаҡ ваҡыт фәнни донъяла билдәле булмай. Тик 19-сы быуатта Дейр әл-Бахри һарайында башланған археологик тикшеренеүҙәр генә Хатшепсут шәхесенә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Француз ғалимы [[Жан Франсуа Шампольон]] Боронғо Мысыр телен асҡандан һуң, Дейр әл-Бахри һәм Карнак һарайҙары яҙыуҙары аша бөйөк ҡатын тормошондағы ваҡиғалар тергеҙелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Клеопатра VII]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Большаков В. А. Воцарение Хатшепсут: новая версия // Восток (Oriens). 2009. 1. С. 14-21.
* ''Большаков В.А. Дочь Ра Хатшепсут. - М.:РУДН, 2009.''
* ''Матье М. Э. Искусство Древнего Египта. Новое царство XVI—XV века. // История искусства Древнего Востока. Том I. Древний Египет. Вып. III. — Л., 1947.''
* ''Мертц Б. Древний Египет: Храмы, гробницы, иероглифы. / Пер с англ. — М.: Центрполиграф, 2003.''
* ''Desroches Noblecourt Ch. La Reine Mystérieuse: Hatshepsout. — Paris, 2002.''
* ''Ratie S. La Reine Hatschepsout. Sources et Problemes. Leyden, 1979.''
* ''Tyldesley J. Hatchepsut: The Female Pharaoh. — Penguin Books, 1998.''
* ''Wells E. Hatshepsut. — Double Day, 1969.''

== Тышҡы һылтанмалар ==
{{Commons|Hatshepsut}}
* [http://ru-egypt.com/sources/rozhdenie_hatshepsut Рождение царицы Хатшепсут. Тексты из Дейр эль-Бахри.]
* [http://www.worldvisitguide.com/musee/panorama_M0027.html Панорама 360° перед храмом Хатшепсут]
* [http://libmma.contentdm.oclc.org/utils/getfile/collection/p15324coll10/id/82622/filename/print/page/download Hatshepsut : from Queen to Pharaoh] / edited by Catharine H. Roehrig with Renée Dreyfus and Cathleen A. Keller
* [http://fakt.ru/culture/2007/07/05/culture_3939.html Мумии не горят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808173445/http://fakt.ru/culture/2007/07/05/culture_3939.html |date=2011-08-08 }}
* [http://yablor.ru/blogs/sudbi-carskih-mumiy/536851 Судьбы царских мумий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031103325/https://yablor.ru/blogs/sudbi-carskih-mumiy/536851 |date=2020-10-31 }}

{{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Боронғо Мысыр батшабикәләре]]
[[Категория:Фараондар]]
[[Категория:Һуғыштарҙа ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>ckmz6ta2j4nibwkb9g9rrodfqevsblf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Балаҡатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10630</id>
    <revision>
      <id>1305804</id>
      <parentid>1303684</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15706" sha1="kk6mhg1cktr5jmaiot5iaeunpwteinh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001.

== География ==
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. 

== Тарих ==
Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5%
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4%
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫтәлекле урындар ==
'''&quot;Археологик ҡомартҡылар&quot;'''

''&quot;Яңы балаҡатай торағы&quot;''

Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

''&quot;Икенсе Яңы Балаҡатай туҡталышы&quot;''

Бәлки, ауылда тағы бер туҡталыш барҙыр, сөнки Яр буйы урамында шәхси йорт өсөн канализация өсөн траншея һалыу ваҡытында Мамонт бивены табылған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://exponat-online.ru/exhibit/23056200/|title=Бивень мамонта в селе Новобелокатай, в усадьбе Левицких, на улице Береговой. (фрагмент), регистрационный номер — 9654086|website=exponat-online.ru|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Туғандар ҡәберҙәре&quot;'''

1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Братская могила партизан и советских работников, погибших во время гражданской войны в 1917-1918 гг. (3 могилы) – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|archive-date=2024-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/ |date=2024-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Тарихи биналар&quot;'''

''Сауҙагәр &quot;П. Е. Абаимов йорто&quot;''

Ике ҡатлы тарихи бина, ЯҠЫНСА XX быуат башында төҙөлгән, ауыл үҙәгендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дом купца П.Е. Абаимова. – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|archive-date=2024-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/ |date=2024-08-05 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Һәйкәлдәр&quot;'''

«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belokikm.ru/pamyatnik-v-chest-voinov-zemlyakov/|title=Памятник в честь воинов земляков. — Историко-краеведческий музей Белокатайского района|lang=ru|author=|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле билдә 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Напоминание о начале войны – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|archive-date=2024-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/ |date=2024-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле стела фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Старый школьный парк – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|archive-date=2024-07-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/ |date=2024-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Шишмәләр һәм эсемлек сығанаҡтары&quot;'''

&quot;Туғыҙынсы Йома«Шишмәһе

Изге шишмә ауыл эргәһендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Родник Девятая Пятница – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|archive-date=2024-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/ |date=2024-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;Май Заводы«Шишмәһе

Шишмә ҡара быуа янында, ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Белокатайский маслосырзавод – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|archive-date=2024-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* [[Кузнецов Леонид Иванович]]  — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>kk6mhg1cktr5jmaiot5iaeunpwteinh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гёллинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29011</id>
    <revision>
      <id>1305805</id>
      <parentid>677884</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T04:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Goellingen.png]] → [[File:DEU Göllingen (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1305805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="2vizf6q2t3jdzd84kzcl303xph3cb2i" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Гёллинген 
 |төп исеме                                         = Gollingen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Göllingen (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Юрген Огродник  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 10,74  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 170  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 731 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6567 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 021 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гёллинген''' ({{lang-de|Gollingen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 731 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,74 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>2vizf6q2t3jdzd84kzcl303xph3cb2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Орден Нила</title>
    <ns>10</ns>
    <id>50746</id>
    <revision>
      <id>1305799</id>
      <parentid>500227</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>25029</id>
      </contributor>
      <comment>vva</comment>
      <origin>1305799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="6xkqshf6tz1r7la46nhe8sp6cm10tk2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;imagemap&gt;Image:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.svg|60px|«Нил мәрйене» ордены
default [[Нил ордены|«Нил мәрйене» ордены]]
desc none&lt;/imagemap&gt;{{Категория только в статьях|«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Мысыр|Нил1]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xkqshf6tz1r7la46nhe8sp6cm10tk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйзенштейн Сергей Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64879</id>
    <revision>
      <id>1305797</id>
      <parentid>1299426</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T00:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24999" sha1="pbss5nvk41fjbl6eilwkff3z2wzlyg1" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Сергей Эйзенштейн
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = Sergei Eisenstein 03.jpg
 |ширина               = 235px
 |описание изображения = Эйзенштейн  1910-сы йылдарҙа
 |имя при рождении     = Сергей Михайлович Эйзенштейн
 |дата рождения        = 22.1.1898 (10)
 |место рождения       = {{МестоРождения|Рига|Ригала}}, [[Рәсәй империяһы]]
 |дата смерти          = 11.2.1948
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[СССР]]
 |профессия            = {{кинорежиссёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{сценарист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 |гражданство          = {{Флагификация|Российская империя}}&lt;br&gt;{{USSR}}
 |годы активности      = [[1924]]—[[1945]]
 |направление          = Социалистик реализм
 |киностудия           = [[Мосфильм]]
 |награды              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталин премияһы|1946}}
{{!}}}
 |imdb_id              = 0001178
 |сайт                 = 
}}

'''Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн''' ({{OldStyleDate|22|ғинуар|1898|10}}, [[Рига]], [[Рәсәй империяһы]] — [[11 февраль]] [[1948 йыл]], [[Мәскәү]], [[СССР]]) — [[СССР]] театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935 йыл).

ВГИК профессоры. Сәнғәт фәне докторы (1939 йыл), кинематограф теорияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәр авторы.

=== Вафаты ===
Сергей Эйзенштейн йөрәк өйәнәгенән 1948 йылдың 10 февраленән 11-енә ҡарата төндә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. (участок № 4).

Ҡатыны — журналистка Пера Моисеевна Фогельман (әҙәби псевдоним — ''Пера Аташева'', 1900—1965).

=== Холҡо, ғәҙәттәре ===
{{Section-stub}}

== Ижады ==

=== Фильмография ===

==== Режиссёр ====
# [[1923]] — Дневник Глумова
# [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки»)
# [[1925]] — Броненосец «Потёмкин» («1905 год»)
# [[1927]] — Октябрь (название замысла: «Десять дней, которые потрясли мир»)
# 1929 — Штурм Ля Сарраса/''The Storming of La Sarraz'' (в соавторстве с Айвором Монтагу и Гансом Рихтером)
# [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия»)
# 1930 — Сентиментальный романс ''/ Le Romance sentimentale''
# [[1931]] — документальный фильм о [[Мексика|Мексике]] «Землетрясение в Оахаке»
# [[1931]] — незаконченный фильм «Да здравствует Мексика!» (в 1979 году доработан Г.Александровым)
# 1933 — Эйзенштейн в Мексике/''Eisenstein in Mexico'' (документальный)
# 1933 — Буря над Мехико
# 1934 — День смерти/''Death Day'' (короткометражный)
# [[1935]]—[[1937|37]] — Бежин луг (уничтоженная картина, восстановлена в качестве фотофильма Н. И. Клейманом и С. И. Юткевичем)
# [[1938]] — Александр Невский
# 1940 — Время на Солнце/''Time in The Sun'' (документальный; в соавторстве с Григорием Александровым)
# 1941 — Мексиканская симфония/''Mexican Symphony''
# 1941 — Свободная земля/''Land of Freedom''
# 1941 — Идол надежды/''Idol of Hope''
# 1941 — Обретение креста/''Conquering of Cross''
# 1941 — Семена Свободы/''Seeds of Freedom'' (в соавторстве с Гансом Бюргером)
# [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия)
# [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»), в прокате с 1958 года
# [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия)

==== Сценарист ====
# [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки»)
# [[1927]] — Октябрь («Десять дней, которые потрясли мир»)
# [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия»)
# [[1935]]—[[1937]] — Бежин луг
# [[1938]] — Александр Невский]]
# [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия)
# [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»)
# [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия)

== Наградалары һәм премиялары ==
* Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1941) — «Александр Невский» фильмы өсөн (1938)
* Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1946) — «Иван Грозный» фильмының 1-се серияһы (1944)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935)
* [[Ленин ордены]] (1939) — «Александр Невский» фильмы өсөн(1938)
* «Почёт Билдәһе» ордены

=== Әҙәбиәт ===
* {{книга
 |автор         = Аксёнов И. А.
 |заглавие      = Сергей Эйзенштейн. Портрет художника / Общ. ред., послеслов. и коммент. Н. И. Клеймана
 |место         = М.
 |издательство  = Киноцентр
 |год           = 1991
 |страниц       = 128
}} — [http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_b.php?text=25 рецензия]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга
 |автор         = Барт Р.
 |заглавие      = [http://community.livejournal.com/kinoseminar/103289.html Третий смысл]. Исследовательские заметки о нескольких фотограммах Эйзенштейна. Строение фильма (сборник статей)
 |ответственный = К. Разлогова
 |место         = М.
 |издательство  = Радуга
 |год           = 1984
}}
* {{книга
 |автор         = Барт Р., Брехт, С. Эйзенштейн.
 |заглавие      = Как всегда — об авангарде
 |ответственный = Вступ. ст., сост., пер. и коммент. С.Исаева
 |место         = М.
 |издательство  = ГИТИС
 |год           = 1992
 |isbn          = 5-85717-009-5
}}
* {{книга
 |автор         = Иванов Вяч. Вс.
 |заглавие      = [http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html Эйзенштейн и культуры Японии и Китая]. // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации
 |издание       = 3
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1988
 |страницы      = 279—290
}}
* {{книга
 |автор         = Доминик Фернандес
 |заглавие      =  Эйзенштейн
 |место         = Санкт-Петербург
 |издательство  = ИНАПРЕСС
 |год           = 1996
 |страниц       = 208
 |isbn          = 5-87135-011-9
}}
* {{книга
 |автор         = Иванов Вяч. Вс.
 |заглавие      = Неизвестный Эйзенштейн — художник и проблемы авангарда. Озорные рисунки Эйзенштейна и «главная проблема» его искусства
 |ссылка        = http://kogni.narod.ru/eisenstein.htm
 |ответственный = Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры
 |место         = М.
 |издательство  = Языки русской культуры
 |год           = 1998
 |том           = 1. Знаковые системы. Кино. Поэтика
 |страницы      = 141—378
 |isbn          = 5-7859-0073-4 
}}
* {{книга
 |автор         = Забродин В.
 |заглавие      = Эйзенштейн: попытка театра: Статьи и публикации
 |место         = М.
 |издательство  = Эйзенштейн-центр
 |год           = 2005
 |страниц       = 344
 |isbn          = 5-901631-15-3
}}
* {{книга
 |автор         = Забродин В.
 |заглавие      = Эйзенштейн о Мейерхольде: 1919—1948
 |место         = М.
 |издательство  = Новое издательство
 |год           = 2005
 |страниц       = 352
 |isbn          = 5-98379-022-6
}}

* {{книга
 |автор         = Фрейлих С. И.
 |заглавие      = Теория кино: От Эйзенштейна до Тарковского
 |место         = М.
 |издательство  = Академический проект; Фонд «Мир»
 |год           = 2008
 |страницы      = 512
 |isbn          = 978-5-902358-03-9,
}}
* {{книга
 |автор         = Шкловский В. Б.
 |заглавие      = Эйзенштейн
 |место         = М.
 |издательство  = «Искусство»
 |год           = 1976
 |страницы      = 296
 |isbn          = 
}}

=== Документаль фильмдар ===
* 1958 — Сергей Эйзенштейн, Василий Катанян&lt;ref&gt;[http://net-film.ru/ru/film-4995/ Сергей Эйзенштейн (фильм)] &lt;u&gt;net-film.ru&lt;/u&gt;&lt;/ref&gt;
* 1998 — Дом мастера, Марианна Киреёва
«Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов.

== Библиография ==
* ''Эйзенштейн С.'' Монтаж аттракционов: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_attpakcionov.txt К постановке «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островского в московском Пролеткульте] // Леф. [[1923]]. № 3. С.70 — 75.
* ''Эйзенштейн С.'' Два черепа Александра Македонского // Новый зритель. [[1926]]. № 35. С.10.
* ''Эйзенштейн С.'', ''Пудовкин Вс.'', ''Александров Г.'' Будущее звукового фильма: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Заявка] // Жизнь искусства. [[1928]]. № 32. То же: Советский экран. [[1928]].
* Эйзенштейн С. Нежданный стык // Жизнь искусства. [[1926]]. № 34.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Иван Грозный [: Киносценарий]. М.: Госкиноиздат, [[1944]]. — 192 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Как я стал режиссёром. Рига: Госкиноиздат, [[1946]]. — 340 с.:фотоилл.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные статьи. М.: Искусство, 1956. — 456 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Динамический квадрат: Предложения в пользу новых пропорций экрана, выдвинутые в связи с вопросом о практической реализации «широкого» фильма // Вопросы киноискусства. М.: АН СССР, [[1960]]. Выпуск 4. — 424 с.
* ''Эйзенштейн \ Eisenstein''. Рисунки / Dessins / Drawings. М.: Искусство, [[1961]]. — 226 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные произведения. В 6-и томах. М.: Искусство, [[1964]]—[[1971]].
** Т.1: Автобиографические записки разных лет, замыслы. Краткая летопись жизни и деятельности, фильмография, библиография. М., [[1964]]. — 696 с.
** [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Select_2/ Т.2: Работы 1923—1940 гг.]: цикл работ о монтаже, программа преподавания режиссуры во Всесоюзном государственном институте кинематографии, выступление на творческом совещании 1935 года; статьи и заметки разных лет; «Заявка Эйзенштейна, Пудовкина, Александрова» ([http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Будущее звуковой фильмы&quot;]), перевод доклада на английском языке, [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_1938.txt «Монтаж 1938»] и др. исследования. М., [[1964]]. — 566 с.
** Т.3: Теоретические исследования [[1945]]—[[1948]] гг. М., [[1964]]. — 672 с.
** Т.4: «Искусство мизансцены». М.: [[1966]]. — 790 с.
** Т.5: История и теория кино: «Проблема советского исторического фильма», «Диккенс, Гриффит и мы»; Критика и публицистика. М., [[1968]]. — 600 с.
** Т.6: Киносценарии. М., [[1971]]. — 560 с.
* ''Эйзенштейн С.'' [http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html Немчинов пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120150053/http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html |date=2020-01-20 }} [: воспоминания о К. Малевиче] / Публ. ''И.Вакар'' // Новые рубежи: Одинцово, Московской обл. [[1988]]. 28 января. № 12-13 (11051-11052)
* ''Эйзенштейн С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html Чет — Нечет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126220038/http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html |date=2012-11-26 }} / Публ. ''Н. Клеймана'' // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М.: Наука, [[1988]]. Вып.3. С.234—278.
* ''То же'' в сб.: Великий и загадочный И-цзин [: антология]. Челябинск: Аркаим, [[2004]]. С.401—412 (Серия «Антология тысячелетий») — ISBN 5-8029-0509-3
* ''Эйзенштейн С.'', ''Александров Г.'' Базар похоти: Сценарий на 9 частей Тараса Немчинова [: трагикомедия о прифронтовом доме терпимости в эпоху первой мировой войны, [[1925]]] // НЛО. [[1993]] № 4. C.5 — 19.
* ''Эйзенштейн С''. ''Монтаж'': [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html Монтаж аттракционов; За кадром; Четвёртое измерените в кино; Монтаж 1938; Вертикальный монтаж]; [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html#Вкладыш Вкладыш] [: учебное издание] / Предисловие ''Р. Юренева''. М.: ВГИК, [[1998]]. — 193 с. — ISBN 5-87149-038-7
* ''Эйзенштейн С''. Мемуары / Составление, предисловие, комментарии ''Н. И. Клеймана''. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm Том 1. Wie sag' ich’s meinem Kinde?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503145146/http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm |date=2009-05-03 }} — 432 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-009-2
* ''Эйзенштейн С''. Мемуары. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Mem_2/ Т.2: Автобиография; Обезьянья логика; Истинные пути изобретания; Профили]. — 544 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-010-6
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226878964 Театральные тетради С. М. Эйзенштейна] («Заметки касательно театра» и другие записи). Публ., вст. ст., коммент. и текстология М. К. Ивановой и В. В. Иванова. При участии И. Ю. Зелениной//Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 /Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 190—279.
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879029 Теории новой антропологии актёра и статья С. Эйзенштейна и С. Третьякова «Выразительное движение»]. Публ., вст. ст. и примеч. А. С. Миляха // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 280—305.
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879034 С. Эйзенштейн — оперный режиссёр. К истории постановки «Валькирии»]. Публ., вст. текст и коммент. С. И. Савенко // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 310—326.
* ''Эйзенштейн С''. Монтаж. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2000]]. — 592 с. — ISBN 0235-8212
* ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 1: Grundproblem. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 495 с. — ISBN 0235-8212
* ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 2: Тайны мастеров. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 688 с. — ISBN 5-901631-02-1
* ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 1: Чувство кино. М.: Эйзенштейн-центр, Музей кино, [[2004]]. — 687 с — ISBN 5-901631-09-9
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_3#_Toc223751368 С. М. Эйзенштейн. «Интернациональный театр»] / Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Иванова // Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 3 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: АРТ, 2004. С.200-208; 537—539.
* ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 2: О строении вещей / Сост. ''Н. Клеймана''. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино] [[2006]]. — 624 с — ISBN 5-901631-12-9
* ''Эйзенштейн С''. Психологические вопросы искусства [сб. статей] / Сост., ред., вступит. ст. ''Е. Басина''. М.: Смысл, [[2002]]. — 336 с — ISBN 5-89357-114-2
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_4#_Toc316637113 «Все великое просто» С. М. Эйзенштейн о театре. 1919—1923]. Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Забродина // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 4 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: Индрик, 2009. С. 437—505.
* {{lib.ru|http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Садуль Жорж |заглавие= Всеобщая история кино: Европа после первой мировой войны|оригинал=Historie Gėnėrale Du Cinėma |место=М. |издательство=Искусство |год=1982 |том=4 (первый полутом)  |страниц=528 |тираж=25 000 |ответственный=Под ред. С. И. Юткевича |ref=Садуль }}
* {{китап|автор=Шкловский В. Б. |заглавие=Эйзенштейн |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Искусство |год=1976 |страниц=328 |серия=Жизнь в искусстве |тираж=50 000|ref=Шкловский}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Сергей Эйзенштейн
|Викисловарь  = 
|Викицитатник = ru:Сергей Михайлович Эйзенштейн
|Викитека     = 
|Викисклад    = Category:Sergei Eisenstein
}}
* {{imdb name|id=0001178|name=Сергей Эйзенштейн}}
* [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна]
* [http://www.kinozapiski.ru/search/?s=%DD%E9%E7%E5%ED%F8%F2%E5%E9%ED&amp;a=1 Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Киноведческие записки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105203401/http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ |date=2013-11-05 }}
* [http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm «Канада чествует Эйзенштейна» — Выставка рисунков: Монреаль, апрель — май, 1999, — Нью-Йорк…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105024048/http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm |date=2007-01-05 }}
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507164248/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%20%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2011-05-07 }}
* [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»] — Интервью директора Музея кино, директора Эйзенштейн-центра, хранителя музея-квартиры Эйзенштейна Наума Клеймана, приуроченное к 110-летию Эйзенштейна

{{director-stub}}
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Мемуарсылар]]
[[Категория:Социалистик реализм]]</text>
      <sha1>pbss5nvk41fjbl6eilwkff3z2wzlyg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67315</id>
    <revision>
      <id>1305786</id>
      <parentid>1254097</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26381" sha1="mu1hdov8arydvpw7p4akastpdbt0y0k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 264-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 265-се). Йыл аҙағына тиклем 101 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* [[БМО]]: Тыныслыҡ көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Рустар|Рус халҡының]] бөтә донъя берҙәмлек көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәй]] көнө.
* {{Мальта}} [[Мальта]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. Бөйөк кенәз Дмитрий Донской етәкселегендәге рус полктарының Куликов яланында монгол-татар ғәскәрҙәрен тар-мар итеүе (1380)
* {{Армения}} [[Әрмәнстан]]: [[Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө|Бойондороҡһоҙлоҡ көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Студенттар көнө.
* {{Флагификация|Гана}}: Ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Коллекционерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[862 йыл]]: Бөйөк Новгород кешеләренең ағалы-ҡустылы варягтар Рюрик, Синеус һәм Труворҙы кенәзлеккә саҡырыуы (был [[Рәсәй империяһы|рус]] дәүләтенә нигеҙ һалыу көнө булып иҫәпләнә).
* [[1792 йыл]]: [[Франция]]ла Милли Конвент монархияны бөтөрөү тураһында декрет ҡабул итә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Чернигов]] фашистарҙан азат ителә.
* [[1964 йыл]]: [[Мальта]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1991 йыл]]: [[Әрмәнстан]] һайлаусыларының 99 проценты референдумда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә.
* [[1993 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] Б. Н. Ельцин Юғары Советты таратыу тураһындағы указға ҡул ҡуя.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Лепёхин Иван Иванович]] (1740—18.04.1802), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәтсе]]һе, этнограф. Фәндәр һәм художестволар академияһы академигы (1771). Академик экспедициялар етәксеһе. Башҡорт йәйләүҙәренең ҡоролошон, ит, һөт аҙыҡтарын әҙерләү, уларҙы һаҡлау ысулдарын, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеме үҙенсәлектәрен, башҡорттарҙың йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, байрамдарын һәм малсылыҡ үҫешен өйрәнеп һүрәтләүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Емченко Владимир Степанович]] (1935—8.08.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-металлург, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1983 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры, бер үк ваҡытта хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалы уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу палатаһы депутаты (1995—1999). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Долматова Ирина Юрьевна]] (1955), {{{фән|ғалим}}}-популяция генетигы.1977 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Биохимия һәм генетика институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан ғилми секретарь, 1996 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]  уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002 йылдан молекуляр генетика лабораторияһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]] Гижига ҡасабаһынан.
* [[Филиппов Антон Викторович]] (1985), [[спорт]]сы. Парашюттан һикереү буйынса 2005 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең спорт мастеры (2005). Шәхси зачётта донъя (2014) һәм Рәсәй (2010, 2012) чемпионы, Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионаттарының (2009, 2015) бронза призёры, команда зачётында донъя (2009, 2014) һәм Рәсәй (2005, 2007, 2010, 2014) чемпионы, донъя чемпионаттарының (2011, 2015), Донъя кубогының һәм Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионатының (2005) бронза призёры. Билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса парашют менән һикереүҙә шәхси һәм команда зачёттарында Азия чемпионы (2006), «Адриатика кубогы» халыҡ ара ярыштары еңеүсеһе (Черногория, 2007; 2 тапҡыр, 2008); үҫмер спортсылар араһында донъя (2009) һәм Европа (2008) чемпионы, донъя чемпионатының бронза призёры (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йомабай Иҫәнбаев]] (1891—1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] [[ҡурай]]сыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1991, үлгәндән һуң).
* [[Коростелин Сергей Илларионович]] (1906— ?), комсомол органдары хеҙмәткәре. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]] (1916—21.07.1972), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Пинский Матвей Савельевич]] (1916—8.09.1987), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк батальоны командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1945).
* [[Бохарбаев Ғәли Әхәт улы]] (1946), табип. [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] үҙәк район дауаханаһының табип-терапевы, терапея бүлеге мөдире. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] Аҡъяр ауылынан.
* [[Климов Юрий Семёнович]] (1961—9.01.2000), Төньяҡ Кавказдағы контртеррористик операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 1979 йылдан [[СССР]], 1992 йылдан [[Рәсәй]] Ҡораллы Көстәре һәм 1993 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығы офицеры. Подполковник. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1897—30.01.1990), [[колхоз]]сы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Танк]] корпусының айырым сапёрҙар батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.  
* [[Исмәғилева Йәмилә Тайып ҡыҙы]] (1922—29.05.2007), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944—1977 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Өмөтбай (Баймаҡ районы)|Өмөтбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дудорин Юрий Дмитриевич]] (1932—6.02.1997), мотоуҙышсы һәм тренер. 1958—1973 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). 
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (1937), [[балет]] артисы, театр хеҙмәткәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа — директоры; 1976—1988 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1985—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] директоры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). 
* [[Ғәниев Радмир Шәрифйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе, [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[банк |банк системаһы]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Благовар районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1980 йылдан [[Бәләбәй педагогия училищеһы]]ның ВЛКСМ комитеты секретары; 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары; 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]]ның әйҙәүсе эксперты, бүлек начальнигы, идара начальнигы урынбаҫары, банк идараһы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] Шырлыҡ ауылынан.
* [[Ҡусҡарова Зифа Фатих ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1981 йылдан Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] райондары һәм [[Белорет]] ҡалаһы, 1996—2014 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Йәнгел]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Кедрин Максим Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. 1999—2003 йылдарҙа [[тау саңғыһы спорты]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2002). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Әнүәр Бикчәнтәев]] (1913—18.05.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм республика комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1967) премиялар лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1972), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1963) ордендары кавалеры.
* [[Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы]] (1913—21.04.1990), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанов Байраҡ Зәки улы]] (1933—24.10.2012), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—2003 йылдарҙа — кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
* [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм [[Учалы районы]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2010). 
* [[Мирзаянова Вәсилә Хәлиулла ҡыҙы]] (1938), эшсе. 1958—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ҡаҙанлығының машинист-кочегары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зорин Сергей Петрович]] (1889—20.10.1965), ғалим-инженер‑төҙөүсе. 1948—1960 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1958 йылға тиклем геодезия һәм юғары математика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1943), профессор (1944). Сталин премияһы лауреаты (1942). [[Ленин ордены]] кавалеры (1944). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Сәйфи Ҡудаш]] (1894—29.06.1993), шағир, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1943—1948 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). Башҡорт АССР‑ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1985). Ленин (1955), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1954, 1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1974)  һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Петропавловский Сергей Анатольевич]] (1909—16.08.1958), тау инженеры-геофизик. [[Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы]]н асыуҙа һәм өйрәнеп-тикшереүҙә ҡатнашыусы. Сталин премияһы лауреаты (1949). Ленин (1953), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Вологда өлкәһе]]нән. 
* [[Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы]] (1954), [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Мәсетле районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] Ахун ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Юлдашев Владимир Ләбиб улы]] (1954), ғалим-психиатр, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — психиатрия һәм наркология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—2012 йылдарҙа — тәрбиә эштәре буйынса проректор. 1997 йылдан  «Башҡортостан Республикаһы психиатрҙар‑наркологтар ассоциацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы президенты. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Бабынино ҡасабаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1866]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1909]]: [[Кваме Нкрума]], ирекле [[Гана]]ның беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916]]: Зиновий Гердт, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры.
* [[1918]]: Хуан Хосе Арреола, [[Мексика]] әҙәбиәте классигы.
* [[1936]]: [[Юрий Лужков]], 1992—2010 йылдарҙа [[Мәскәү]] ҡалаһы мэры.
* [[1947]]: [[Кинг, Стивен|Стивен Кинг]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[Б. э. т. 19]]: Публий Вергилий Марон, [[Боронғо Рим]] шағиры.
* [[1327]]: Эдуард II, 1307—1327 йылдарҙа Англия короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1558]]: Карл V, [[Изге Рим Империяһы]] императоры.
* [[1832]]: [[Вальтер Скотт]], [[Шотландия]] яҙыусыһы.
* [[1860]]: Артур Шопенгауэр, [[Германия]] философы, иррационализм мәктәбенең тәүге вәкилдәренең береһе.
* [[1973]]: Лидия Русланова, [[СССР]]-ҙың эстрада йырсыһы (контральто).
* [[1982]]: [[Иван Баграмян]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]
* [[2005]]: [[Мостай Кәрим]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]]. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И21]]
[[Категория:21 сентябрь]]</text>
      <sha1>mu1hdov8arydvpw7p4akastpdbt0y0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305788</id>
      <parentid>1305786</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26826" sha1="tgob0hcitw6hmyla6sv8z7777u4ng9o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 264-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 265-се). Йыл аҙағына тиклем 101 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* [[БМО]]: Тыныслыҡ көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Рустар|Рус халҡының]] бөтә донъя берҙәмлек көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәй]] көнө.
* {{Мальта}} [[Мальта]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. Бөйөк кенәз Дмитрий Донской етәкселегендәге рус полктарының Куликов яланында монгол-татар ғәскәрҙәрен тар-мар итеүе (1380)
* {{Армения}} [[Әрмәнстан]]: [[Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө|Бойондороҡһоҙлоҡ көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Студенттар көнө.
* {{Флагификация|Гана}}: Ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Коллекционерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[862 йыл]]: Бөйөк Новгород кешеләренең ағалы-ҡустылы варягтар Рюрик, Синеус һәм Труворҙы кенәзлеккә саҡырыуы (был [[Рәсәй империяһы|рус]] дәүләтенә нигеҙ һалыу көнө булып иҫәпләнә).
* [[1792 йыл]]: [[Франция]]ла Милли Конвент монархияны бөтөрөү тураһында декрет ҡабул итә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Чернигов]] фашистарҙан азат ителә.
* [[1964 йыл]]: [[Мальта]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1991 йыл]]: [[Әрмәнстан]] һайлаусыларының 99 проценты референдумда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә.
* [[1993 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] Б. Н. Ельцин Юғары Советты таратыу тураһындағы указға ҡул ҡуя.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Лепёхин Иван Иванович]] (1740—18.04.1802), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәтсе]]һе, этнограф. Фәндәр һәм художестволар академияһы академигы (1771). Академик экспедициялар етәксеһе. Башҡорт йәйләүҙәренең ҡоролошон, ит, һөт аҙыҡтарын әҙерләү, уларҙы һаҡлау ысулдарын, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеме үҙенсәлектәрен, башҡорттарҙың йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, байрамдарын һәм малсылыҡ үҫешен өйрәнеп һүрәтләүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Емченко Владимир Степанович]] (1935—8.08.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-металлург, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1983 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры, бер үк ваҡытта хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалы уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу палатаһы депутаты (1995—1999). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Долматова Ирина Юрьевна]] (1955), {{{фән|ғалим}}}-популяция генетигы.1977 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Биохимия һәм генетика институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан ғилми секретарь, 1996 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]  уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002 йылдан молекуляр генетика лабораторияһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]] Гижига ҡасабаһынан.
* [[Филиппов Антон Викторович]] (1985), [[спорт]]сы. Парашюттан һикереү буйынса 2005 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең спорт мастеры (2005). Шәхси зачётта донъя (2014) һәм Рәсәй (2010, 2012) чемпионы, Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионаттарының (2009, 2015) бронза призёры, команда зачётында донъя (2009, 2014) һәм Рәсәй (2005, 2007, 2010, 2014) чемпионы, донъя чемпионаттарының (2011, 2015), Донъя кубогының һәм Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионатының (2005) бронза призёры. Билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса парашют менән һикереүҙә шәхси һәм команда зачёттарында Азия чемпионы (2006), «Адриатика кубогы» халыҡ ара ярыштары еңеүсеһе (Черногория, 2007; 2 тапҡыр, 2008); үҫмер спортсылар араһында донъя (2009) һәм Европа (2008) чемпионы, донъя чемпионатының бронза призёры (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йомабай Иҫәнбаев]] (1891—1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] [[ҡурай]]сыһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1991, үлгәндән һуң).
* [[Коростелин Сергей Илларионович]] (1906— ?), комсомол органдары хеҙмәткәре. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]] (1916—21.07.1972), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, [[ өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы эсендә ҡалған Мулла ауылынан.
* [[Пинский Матвей Савельевич]] (1916—8.09.1987), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк батальоны командиры, [[майор|гвардия майоры]]. Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]] Чернышевский районы Зилово станцияһы ҡасабаһынан. 
* [[Бохарбаев Ғәли Әхәт улы]] (1946), табип. [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] үҙәк район дауаханаһының табип-терапевы, терапея бүлеге мөдире. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Климов Юрий Семёнович]] (1961—9.01.2000), Төньяҡ Кавказдағы контртеррористик операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 1979 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], 1992 йылдан [[Рәсәй]] Ҡораллы Көстәре һәм 1993 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығы офицеры. Подполковник. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1897—30.01.1990), [[колхоз]]сы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Танк]] корпусының айырым сапёрҙар батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.  
* [[Исмәғилева Йәмилә Тайып ҡыҙы]] (1922—29.05.2007), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944—1977 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Өмөтбай (Баймаҡ районы)|Өмөтбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дудорин Юрий Дмитриевич]] (1932—6.02.1997), мотоуҙышсы һәм тренер. 1958—1973 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). 
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (1937), [[балет]] артисы, театр хеҙмәткәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа — директоры; 1976—1988 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1985—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] директоры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). 
* [[Ғәниев Радмир Шәрифйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе, [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[банк |банк системаһы]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Благовар районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1980 йылдан [[Бәләбәй педагогия училищеһы]]ның ВЛКСМ комитеты секретары; 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары; 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]]ның әйҙәүсе эксперты, бүлек начальнигы, идара начальнигы урынбаҫары, банк идараһы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] Шырлыҡ ауылынан.
* [[Ҡусҡарова Зифа Фатих ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1981 йылдан Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] райондары һәм [[Белорет]] ҡалаһы, 1996—2014 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Йәнгел]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Кедрин Максим Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. 1999—2003 йылдарҙа [[тау саңғыһы спорты]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2002). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Әнүәр Бикчәнтәев]] (1913—18.05.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм республика комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1967) премиялар лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1972), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1963) ордендары кавалеры.
* [[Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы]] (1913—21.04.1990), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанов Байраҡ Зәки улы]] (1933—24.10.2012), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—2003 йылдарҙа — кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
* [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм [[Учалы районы]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2010). 
* [[Мирзаянова Вәсилә Хәлиулла ҡыҙы]] (1938), эшсе. 1958—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ҡаҙанлығының машинист-кочегары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зорин Сергей Петрович]] (1889—20.10.1965), ғалим-инженер‑төҙөүсе. 1948—1960 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1958 йылға тиклем геодезия һәм юғары математика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1943), профессор (1944). Сталин премияһы лауреаты (1942). [[Ленин ордены]] кавалеры (1944). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Сәйфи Ҡудаш]] (1894—29.06.1993), шағир, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1943—1948 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). Башҡорт АССР‑ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1985). Ленин (1955), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1954, 1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1974)  һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Петропавловский Сергей Анатольевич]] (1909—16.08.1958), тау инженеры-геофизик. [[Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы]]н асыуҙа һәм өйрәнеп-тикшереүҙә ҡатнашыусы. Сталин премияһы лауреаты (1949). Ленин (1953), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Вологда өлкәһе]]нән. 
* [[Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы]] (1954), [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Мәсетле районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] Ахун ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Юлдашев Владимир Ләбиб улы]] (1954), ғалим-психиатр, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — психиатрия һәм наркология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—2012 йылдарҙа — тәрбиә эштәре буйынса проректор. 1997 йылдан  «Башҡортостан Республикаһы психиатрҙар‑наркологтар ассоциацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы президенты. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Бабынино ҡасабаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1866]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1909]]: [[Кваме Нкрума]], ирекле [[Гана]]ның беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916]]: Зиновий Гердт, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры.
* [[1918]]: Хуан Хосе Арреола, [[Мексика]] әҙәбиәте классигы.
* [[1936]]: [[Юрий Лужков]], 1992—2010 йылдарҙа [[Мәскәү]] ҡалаһы мэры.
* [[1947]]: [[Кинг, Стивен|Стивен Кинг]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[Б. э. т. 19]]: Публий Вергилий Марон, [[Боронғо Рим]] шағиры.
* [[1327]]: Эдуард II, 1307—1327 йылдарҙа Англия короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1558]]: Карл V, [[Изге Рим Империяһы]] императоры.
* [[1832]]: [[Вальтер Скотт]], [[Шотландия]] яҙыусыһы.
* [[1860]]: Артур Шопенгауэр, [[Германия]] философы, иррационализм мәктәбенең тәүге вәкилдәренең береһе.
* [[1973]]: Лидия Русланова, [[СССР]]-ҙың эстрада йырсыһы (контральто).
* [[1982]]: [[Иван Баграмян]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]
* [[2005]]: [[Мостай Кәрим]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]]. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И21]]
[[Категория:21 сентябрь]]</text>
      <sha1>tgob0hcitw6hmyla6sv8z7777u4ng9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305790</id>
      <parentid>1305788</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27032" sha1="6rybbu64huv65hw55szddtb8fi28xks" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 264-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 265-се). Йыл аҙағына тиклем 101 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* [[БМО]]: Тыныслыҡ көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Рустар|Рус халҡының]] бөтә донъя берҙәмлек көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәй]] көнө.
* {{Мальта}} [[Мальта]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. Бөйөк кенәз Дмитрий Донской етәкселегендәге рус полктарының Куликов яланында монгол-татар ғәскәрҙәрен тар-мар итеүе (1380)
* {{Армения}} [[Әрмәнстан]]: [[Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө|Бойондороҡһоҙлоҡ көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Студенттар көнө.
* {{Флагификация|Гана}}: Ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Коллекционерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[862 йыл]]: Бөйөк Новгород кешеләренең ағалы-ҡустылы варягтар Рюрик, Синеус һәм Труворҙы кенәзлеккә саҡырыуы (был [[Рәсәй империяһы|рус]] дәүләтенә нигеҙ һалыу көнө булып иҫәпләнә).
* [[1792 йыл]]: [[Франция]]ла Милли Конвент монархияны бөтөрөү тураһында декрет ҡабул итә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Чернигов]] фашистарҙан азат ителә.
* [[1964 йыл]]: [[Мальта]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1991 йыл]]: [[Әрмәнстан]] һайлаусыларының 99 проценты референдумда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә.
* [[1993 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] Б. Н. Ельцин Юғары Советты таратыу тураһындағы указға ҡул ҡуя.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Лепёхин Иван Иванович]] (1740—18.04.1802), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәтсе]]һе, этнограф. Фәндәр һәм художестволар академияһы академигы (1771). Академик экспедициялар етәксеһе. Башҡорт йәйләүҙәренең ҡоролошон, ит, һөт аҙыҡтарын әҙерләү, уларҙы һаҡлау ысулдарын, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеме үҙенсәлектәрен, башҡорттарҙың йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, байрамдарын һәм малсылыҡ үҫешен өйрәнеп һүрәтләүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Емченко Владимир Степанович]] (1935—8.08.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-металлург, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1983 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры, бер үк ваҡытта хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалы уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу палатаһы депутаты (1995—1999). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Долматова Ирина Юрьевна]] (1955), {{{фән|ғалим}}}-популяция генетигы.1977 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Биохимия һәм генетика институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан ғилми секретарь, 1996 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]  уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002 йылдан молекуляр генетика лабораторияһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]] Гижига ҡасабаһынан.
* [[Филиппов Антон Викторович]] (1985), [[спорт]]сы. Парашюттан һикереү буйынса 2005 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең спорт мастеры (2005). Шәхси зачётта донъя (2014) һәм Рәсәй (2010, 2012) чемпионы, Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионаттарының (2009, 2015) бронза призёры, команда зачётында донъя (2009, 2014) һәм Рәсәй (2005, 2007, 2010, 2014) чемпионы, донъя чемпионаттарының (2011, 2015), Донъя кубогының һәм Европа чемпионатының (2008) көмөш, донъя чемпионатының (2005) бронза призёры. Билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса парашют менән һикереүҙә шәхси һәм команда зачёттарында Азия чемпионы (2006), «Адриатика кубогы» халыҡ ара ярыштары еңеүсеһе (Черногория, 2007; 2 тапҡыр, 2008); үҫмер спортсылар араһында донъя (2009) һәм Европа (2008) чемпионы, донъя чемпионатының бронза призёры (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йомабай Иҫәнбаев]] (1891—1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] [[ҡурай]]сыһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1991, үлгәндән һуң).
* [[Коростелин Сергей Илларионович]] (1906— ?), комсомол органдары хеҙмәткәре. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]] (1916—21.07.1972), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, [[ өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы эсендә ҡалған Мулла ауылынан.
* [[Пинский Матвей Савельевич]] (1916—8.09.1987), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк батальоны командиры, [[майор|гвардия майоры]]. Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]] Чернышевский районы Зилово станцияһы ҡасабаһынан. 
* [[Бохарбаев Ғәли Әхәт улы]] (1946), табип. [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] үҙәк район дауаханаһының табип-терапевы, терапея бүлеге мөдире. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Климов Юрий Семёнович]] (1961—9.01.2000), Төньяҡ Кавказдағы контртеррористик операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 1979 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], 1992 йылдан [[Рәсәй]] Ҡораллы Көстәре һәм 1993 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығы офицеры. Подполковник. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1897—30.01.1990), [[колхоз]]сы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Танк]] корпусының айырым сапёрҙар батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.  
* [[Исмәғилева Йәмилә Тайып ҡыҙы]] (1922—29.05.2007), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944—1977 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Өмөтбай (Баймаҡ районы)|Өмөтбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дудорин Юрий Дмитриевич]] (1932—6.02.1997), мотоуҙышсы һәм тренер. 1958—1973 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). 
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (1937), [[балет]] артисы, театр хеҙмәткәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа — директоры; 1976—1988 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1985—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] директоры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). 
* [[Ғәниев Радмир Шәрифйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе, [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[банк |банк системаһы]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Благовар районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 1980 йылдан [[Бәләбәй педагогия училищеһы]]ның ВЛКСМ комитеты секретары; 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары; 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]]ның әйҙәүсе эксперты, бүлек начальнигы, идара начальнигы урынбаҫары, банк идараһы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] Шырлыҡ ауылынан.
* [[Ҡусҡарова Зифа Фатих ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1981 йылдан Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] райондары һәм [[Белорет]] ҡалаһы, 1996—2014 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Йәнгел]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Кедрин Максим Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. 1999—2003 йылдарҙа [[тау саңғыһы спорты]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2002). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Әнүәр Бикчәнтәев]] (1913—18.05.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм республика комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1967) премиялар лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1972), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1963) ордендары кавалеры.
* [[Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы]] (1913—21.04.1990), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанов Байраҡ Зәки улы]] (1933—24.10.2012), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—2003 йылдарҙа — кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
* [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм [[Учалы районы]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2010). 
* [[Мирзаянова Вәсилә Хәлиулла ҡыҙы]] (1938), эшсе. 1958—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ҡаҙанлығының машинист-кочегары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зорин Сергей Петрович]] (1889—20.10.1965), ғалим-инженер‑төҙөүсе. 1948—1960 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1958 йылға тиклем геодезия һәм юғары математика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1943), профессор (1944). Сталин премияһы лауреаты (1942). [[Ленин ордены]] кавалеры (1944). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Сәйфи Ҡудаш]] (1894—29.06.1993), шағир, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1943—1948 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). Башҡорт АССР‑ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1985). Ленин (1955), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1954, 1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1974)  һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Петропавловский Сергей Анатольевич]] (1909—16.08.1958), тау инженеры-геофизик. [[Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы]]н асыуҙа һәм өйрәнеп-тикшереүҙә ҡатнашыусы. Сталин премияһы лауреаты (1949). Ленин (1953), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Вологда өлкәһе]]нән. 
* [[Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы]] (1954), [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Мәсетле районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] Ахун ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Юлдашев Владимир Ләбиб улы]] (1954), ғалим-психиатр, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — психиатрия һәм наркология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—2012 йылдарҙа — тәрбиә эштәре буйынса проректор. 1997 йылдан  «Башҡортостан Республикаһы психиатрҙар‑наркологтар ассоциацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы президенты. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Бабынино ҡасабаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1866]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1909]]: [[Кваме Нкрума]], ирекле [[Гана]]ның беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916]]: Зиновий Гердт, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры.
* [[1918]]: Хуан Хосе Арреола, [[Мексика]] әҙәбиәте классигы.
* [[1936]]: [[Юрий Лужков]], 1992—2010 йылдарҙа [[Мәскәү]] ҡалаһы мэры.
* [[1947]]: [[Кинг, Стивен|Стивен Кинг]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[Б. э. т. 19]]: Публий Вергилий Марон, [[Боронғо Рим]] шағиры.
* [[1327]]: Эдуард II, 1307—1327 йылдарҙа Англия короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1558]]: Карл V, [[Изге Рим Империяһы]] императоры.
* [[1832]]: [[Вальтер Скотт]], [[Шотландия]] яҙыусыһы.
* [[1860]]: Артур Шопенгауэр, [[Германия]] философы, иррационализм мәктәбенең тәүге вәкилдәренең береһе.
* [[1973]]: Лидия Русланова, [[СССР]]-ҙың эстрада йырсыһы (контральто).
* [[1982]]: [[Иван Баграмян]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]
* [[2005]]: [[Мостай Кәрим]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]]. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И21]]
[[Категория:21 сентябрь]]</text>
      <sha1>6rybbu64huv65hw55szddtb8fi28xks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67316</id>
    <revision>
      <id>1305793</id>
      <parentid>1254180</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22714" sha1="o5ftyaglripvd1bve65egizq2wyc157" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 265-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Фил]]дәрҙе һаҡлау көнө.
** Автомобилһеҙ көн.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Оҙон ғүмерлеләр көнө.
* {{Болгария}} [[Болгария]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]]тар көнө.
* {{Мали}} [[Мали]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: «Эшкә — велосипедта» Бөтә Рәсәй акцияһы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Уругвай}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1792 йыл]]: [[Франция|Француз Республика]]һы иғлан ителә.
* [[1935 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияла]] хәрби званиелар индерелә. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1989 йыл]]: [[Ҡаҙаҡ теле]] [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт теле тип иғлан ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Беленький Константин Рувимович]] (1920—22.06.1981), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, хәрби хеҙмәткәр. 1942—1958 йылдарҙа Совет Армияһы хәрби табибы, 1958—1979 йылдарҙа [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]ның лаборатория етәксеһе. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944, 1954). Сығышы менән [[Одесса]] ҡалаһынан.
* [[Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы]] (1940—10.10.2016), ғалим-[[Химия|химик]]. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1978—1986 йылдарҙа химия факультеты деканы, 1987 йылдан дөйөм химия технологияһы һәм аналитик химия кафедраһы мөдире, 2004—2012 йылдар аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1990) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1996). Ҡудашевтар нәҫеленән, театр актёрҙары [[Хөсәйен Ҡудашев]] менән [[Фәриҙә Камалетдинова]]ның ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Пензин Юрий Гаврилович]] (1940), тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1989—2005 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһы Йылылыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һәм [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе, Нефть сәнәғәте отличнигы, Почётлы нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан.
* [[Дворник Александр Александрович]] (1950—4.09.2020), рәссам, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). 
* [[Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы]] (1970), [[театр]] актёры. 1994 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Паллас Пётр Симон]] (1741—8.09.1811), [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның [[Энциклопедия|энциклопедист]] [[фән|ғалимы]], [[тәбиғәт]]те өйрәнеүсеһе, [[географ]] һәм [[сәйәхәт]]се. 1767—1810 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе. [[Ботаника]], [[геология]], шулай уҡ [[Урал]]да йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа халыҡтар [[тарих]]ы һәм этнографияһына арналған ғилми хеҙмәттәр авторы. 
* [[Молодцов Геннадий Порфирьевич]] (1926—8.09.1983), уҡытыусы, шағир, тәржемәсе. 1948 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Ҡормантау]] тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа [[Софья (Ғафури районы)|Софья]] тулы булмаған урта мәктәбе директоры. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хизбуллин Фәйез Фәрүәз улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының [[аналитик химия]] бүлеге мөдире, 2009—2011 йылдарҙа институт директоры; 2012 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның транспорт системалары сервисы кафедраһы, 2016 йылдан – [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның идара итеү һәм техник системаларҙағы сервис кафедраһы мөдире. Химия фәндәре  докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Матвей Нагаев]] (1892—28.02.1984), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1948—1950 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның [[Рус теле|рус телле]] яҙыусылар секцияһы етәксеһе. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Васильев Григорий Семёнович]] (1897—28.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы]] (1922—25.02.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1932—11.12.1996), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы тракторсыһы, бригадиры, бүлексә идарасыһы, механигы, 1976—1991 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Рысҡужа]] ауылынан.
* [[Соловьёв Анатолий Михайлович]] (1932), киномеханик. 1950—1951 һәм 1956—1992 йылдарҙа Әбйәлил районы кино селтәрҙәре киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), [[СССР]] кинематографияһы отличнигы (1976). Сығышы менән ошо райондың Ҡыҙыл Башҡортостан ауылынан.
* [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры. Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2005—2007). [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. 
* Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947), ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты.
* [[Таңсулпан Ғарипова]] (1947), [[проза]]ик һәм [[драма]]тург. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006). 
* [[Гөлшат Зыязитдинова]] (1947—22.07.2023), [[театр]] һәм кино актёры. 1973 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003), «Йылдың иң яҡшы актёры» премияһы лауреаты (2005).
* [[Ҡаҙарғолов Мирхәт Закир улы]] (1962), [[ауыл хужалығы]], мәғариф өлкәһе һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]тағы 90-сы һөнәри лицей директоры, 2000—2003 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] хакимиәте башлығы; 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры урынбаҫары; 2006 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы [[Ураҡай (Күгәрсен районы)|Ураҡай]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Грязнов Владимир Иванович]] (1918—19.08.2002), режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Ғәлиев Ғөбәйҙулла Сәхибкамал улы]] (1923—01.2017), [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының [[пулемёт]] расчеты командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. 1955—1984 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әбхәлимов Владилен Васильевич]] (1958), хәрби хеҙмәткәр, 1-се ранг капитаны, [[Һыу аҫты кәмәһе|атом һыу аҫты кәмәләре]] командиры. Отставкаға сыҡҡандан һуң [[Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты]] проректоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан.
* [[Ноғоманов Радис Ғилуан улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]]. 1987 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның бүлек мөдире, 1989 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1999 йылдан «Толпар» журналының, 2001 йылдан «Өмет» гәзитенең баш мөхәррире. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ватолин Иван Вениаминович]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1958–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозы водителе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Рөстәм Асанбаев]] (1954—26.05.2016), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы. [[ДДТ (төркөм)|DDT төркөмөнөң]] беренсе составы гитарасыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Нәжиб Асанбаев]]тың улы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Голдобин Сергей Анатольевич]] (1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  почётлы (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1992) архитекторы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1791 йыл]]: [[Майкл Фарадей]], [[Англия]] [[Физика|физигы]].
* [[1900 йыл]]: [[Ожегов, Сергей Иван улы|Сергей Ожегов]], [[СССР]]-ҙың  [[Тел ғилеме|тел ғалимы]].

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2013 йыл]]: [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]], химия фәндәре докторы (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И22]]
[[Категория:22 сентябрь]]</text>
      <sha1>o5ftyaglripvd1bve65egizq2wyc157</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68264</id>
    <revision>
      <id>1305782</id>
      <parentid>1305760</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40643" sha1="h13ncj90148tmv98s2yllwho6070y4e" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Юламанов Мостафа Абдрахман улы]] (1926—16.06.1978), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозының мал ҡараусыһы, һарыҡ көтөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылынан.
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Андреева Ксения Ивановна]] (1936), [[Шаран районы]]ның элекке сусҡа ҡараусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Тетерин Василий Степанович]] (1951-2018), механизатор. 1965—2010 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы (1997), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әлебай (Хәйбулла районы)|Әлебай]] ауылынан. 
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>h13ncj90148tmv98s2yllwho6070y4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305784</id>
      <parentid>1305782</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T16:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40988" sha1="sb714j6z56x6g4dhrei6xm6wu84l1uv" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Юламанов Мостафа Абдрахман улы]] (1926—16.06.1978), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозының мал ҡараусыһы, һарыҡ көтөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылынан.
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Андреева Ксения Ивановна]] (1936), [[Шаран районы]]ның элекке сусҡа ҡараусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Нурғәлиев Тимерғәле Әмирғәле улы]] (1946), эшсе. 1975—2003 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]] 21-се эксперименталь цехының электр менән иретеп йәбештереүсе. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Тетерин Василий Степанович]] (1951-2018), механизатор. 1965—2010 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы (1997), III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әлебай (Хәйбулла районы)|Әлебай]] ауылынан. 
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>sb714j6z56x6g4dhrei6xm6wu84l1uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1305785</id>
      <parentid>1305784</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1305785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41345" sha1="bqcv8i6209mfeq7x1eesrtm3lnxcred" xml:space="preserve">'''20 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 263-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дөгө]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Көньяҡ Осетия}} [[Көньяҡ Осетия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Таиланд}} [[Таиланд]]: Йәштәр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Белоруссия}} [[Беларусь]]: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{KGZ}}: Эшҡыуарҙар көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}:  Рекрутерҙар көнө.
** Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Нефтселәр көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Оло йәштәгеләрҙе хөрмәтләү көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[622 йыл]]: [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәд]]тең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә күсенеүе (һижрәт).
* [[1519 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] үҙенең экспедицияһын башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1802 йыл]]: Батша Александр I фарманы менән [[Рәсәй]]ҙәге коллегиялар министрлыҡтар менән алмаштырыла, уларҙың тәүгеләре һигеҙ була: хәрби, диңгеҙ, сит ил эштәре, эске эштәр һәм полиция, юстиция, финанс, комерция һәм халыҡ мәғарифы министрлыҡтары.
* [[1862 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе консерватория асыла.
* [[1878 йыл]]: Санкт-Петербургта Юғары Бестужев курстары — [[Рәсәй]]ҙәге тәүге ҡатын-ҡыҙҙар университеты асыла.
* [[1932 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] составина ингән (2022) [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] эшләй башлай.
* [[1959 йыл]]: Хәҙерге [[Сибай]] медицина колледжы эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.bashnl.ru/kalendar/2014cale.php ПЕРЕЧЕНЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 2014 ГОД — Сайт Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205233535/http://bashnl.ru/kalendar/2014cale.php |date=2015-02-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәфиәтулла Арыҫланов]] (1915—5.01.1945), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). [[Башҡорттар]]ҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемде алыусы.
* [[Ибраһим Абдуллин]] (1920—9.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (1935—3.01.2007), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] режиссёры, бер үк ваҡытта 1971 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, профессор. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылынан.  
* [[Неволин Аркадий Иванович]] (1940), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. 1963—1996 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]эшсеһе — вальце-токарь, 1971 йылдан слесарь, 1974 йылдан — цех начальнигы ярҙамсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981), [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Япаров Инбер Мөхәммәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]], 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1983—1991 йылдарҙа СССР География йәмғиәте Башҡортостан филиалының ғилми секретары. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994). 
* [[Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы]] (1960), ғалим-[[Экология|эколог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (2012) һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001),  профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Мокеева Екатерина Геннадьевна]] (1975), ғалим-спорт медицинаһы табибы. 1998—2005 йылдарҙа Республика табип физкультура диспансеры хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2010 йылдан П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты  (С. Петербург) хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Аксаков Сергей Тимофеевич]] (1791—30.04.1859), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[Ғәли Хоҙаяров]] (1891—9.03.1966), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], дәүләт органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» [[гәзит]]е мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, [[Татар АССР-ы]] Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Ауыл хужалығы]] кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Юламанов Мостафа Абдрахман улы]] (1926—16.06.1978), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозының мал ҡараусыһы, һарыҡ көтөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылынан.
* [[Усманов Юнир Барый улы]] (1931—2.08.2012), эшсе, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы хәҙерге [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәте]] аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
* [[Андреева Ксения Ивановна]] (1936), [[Шаран районы]]ның элекке сусҡа ҡараусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Шәрипов Фәнис Вәғиз улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2013 йылдарҙа Өфө эшҡыуарлыҡ һәм хоҡуҡ техникумы директоры. Педагогия фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан. 
* [[Абакумов Алексей Алексеевич]] (1946—14.11.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-радиоэлектроник-ғалим. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). 
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы]] (1946—26.06.2026), инженер. 1994 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1999—2003 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары  кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2007).
* [[Нурғәлиев Тимерғәле Әмирғәле улы]] (1946), эшсе. 1975—2003 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]] 21-се эксперименталь цехының электр менән иретеп йәбештереүсе. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Тетерин Василий Степанович]] (1951—2018), механизатор. 1965—2010 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы (1997), III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әлебай (Хәйбулла районы)|Әлебай]] ауылынан. 
* [[Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы]] (1951), уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[«Йүрүҙән» гәзите]]нең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
* [[Панина-Ғәниева Айһылыу Ревимир ҡыҙы]] (1961), юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]].   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Маршалы]]. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1942, 1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1921, 1944), 1-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (1944) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1934, 1938) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст]] ҡалаһынан. 
* [[Нәзиров Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1902—16.05.1975), совет һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1931 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1932 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның ойоштороу бүлеге инструкторы, мөдире; 1934—1936 йылдарҙа Өфө ҡала Советы рәйесе урынбаҫары һәм ойоштороу бүлеге мөдире; 1939—1943 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муганлинский Нурэддин Аббасович]] (1907—18.03.1968), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан «Башнефтеразведка» тресының баш инженеры; 1947—1967 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең быраулау бүлеге начальнигы, берекмә начальнигының быраулау буйынса урынбаҫары, быраулау бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1967). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Грузия]]ның Душети ҡалаһынан.
* [[Сульдин Ефим Семёнович]] (1907—5.03.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1929 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы тракторсыһы, механигы һәм өлкән механигы, механик оҫтахана мөдире; 1942 йылдан Баймаҡ МТС-ының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1943—1945 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы, 1946 йылдан — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] МТС-ы директоры; 1958—1963 йылда «Хәйбулла» совхозы директоры. Ленин ордены кавалеры (1957). [[Хәйбулла районы]]ның атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән ошо райондың хәҙерге [[Яковлевка (Хәйбулла районы)|Яковлевка]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Закир Шәһиғәлләм улы]] (1917—27.09.1992), [[колхоз]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
* [[Хөсәйенова Мәғәтифә Даһи ҡыҙы]] (1927—20.04.1999), һауынсы. 1959—1985 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Муллағолов Миҙхәт Хажиәхмәт улы]] (1932 —5.03.2007), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, 1981—1982 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор; 1994—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1999 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Һарайлы]] ауылынан.
* [[Исламов Хәсәнйән Фәйзрахман улы]] (1937—3.05.2016), табип. 1964—2000 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] район дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1971 йылдан баш табип урынбаҫары, 1977 йылдан — хирургия бүлеге мөдире, 1983 йылдан — баш табиптың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан — 2-се хирургия бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы]] (1937), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996).
* [[Вәлиев Камил Мөхәмәтшакир улы]] (1942), актёр, режиссёр. 1961 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] мәҙәниәт йортоноң драма коллективы етәксеһе; 1963 йылдан [[Минзәлә]] татар драма театры актёры, 1964—1997 йылдарҙа һәм 2004 йылдан [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] татар драма театры актёры, 1997—2004 йылдарҙа — баш режиссёры. 1965 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), [[Татар АССР-ы]]ның халыҡ (1979) артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылынан.
* [[Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы]] (1947—1.07.2000), график, [[Архитектура|архитектор]]. 1978 йылдан [[Өфө]]ләге «ГипроНИИавиапром» предприятиеһы, 1980 йылдан — «Уфанефтехим» йәмғиәте дизайнеры. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (1947), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], педагог. 1993 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа художество бүлеге мөдире, 2011 йылдан [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). 
* [[Романов Анатолий Иванович]] (1947), ғалим-[[Агрономия|агроном]]-агрохимик, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Илеш районы]] «Сельхозхимия» берекмәһе агрономы, район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999)  һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты; 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Илеш районының почётлы гражданы (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты]] ауылынан.
* [[Слягузова Светлана Әнүәр ҡыҙы]] (1952), педагог. 1995 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Нурғәлин Ғәфүр Шәрифйән улы]] (1957), механизатор. 1972—2003 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы, тракторсы-машинисы, слесарь-машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылынан.
* [[Хәсәнов Ғаяз Әхмәҙулла улы]] (1967), ғалим-[[Философия|философ]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1992 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры, 2009 йылдан — [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан.
* [[Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы]] (1972), ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2007).
* [[Асаев Рөстәм Мәжит улы]] (1977), [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2022) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған]] (2021) артисы.  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы [[Болошло]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Звейнек Антонина Ивановна]] (1903—1985), [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть промыслыһы идаралығы]] медик-санитар бүлегенең элекке баш табибы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 
* [[Рахаев Иван Данилович]] (1928—12.05.1998), механизатор. 1958—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аникеев Иван Константинович]] (1938—17.05.2011), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1956—2008 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан.
* [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]]  ауылынан. 
* [[Артюшкова Ольга Викторовна]] (1948), [[Геология|геолог]]-ғалим. 1973 йылдан хәҙерге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән лаборанты, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире. Геология минералогия фәндәре докторы (2010). 
* [[Моратшин Амран Миһран улы]] (1948—2018), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Мәләүез районының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Мотай]] ауылынан.
* [[Нагаев Ринат Йәүҙәт улы]] (1968), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 2007 йылдан — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның, 2019 йылдан [[Өфө]]нөң 21-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның йәмәғәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 4—7-се саҡырылыш (2008—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай (ҡала)|Гай]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Семашко Николай Александрович]] (1874—18.05.1949), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булған ваҡытында [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм [[РСФСР]] Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Задонский районы Ливенская ауылынан.
* [[Гаврилов Сергей Алексеевич]] (1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафонов Анатолий Георгиевич]] (1919—24.06.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Исмәғилева Эльза Рауил ҡыҙы]] (1949, ғалим-ветеринар. 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1989 йылдарҙа — ветеринар табип‑рентгенолог. Ветеринария фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡарағалпаҡстан]]дың Чимбай ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Наил Надир улы]] (1949), терапевт, Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1989). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1842]]: [[Джеймс Дьюар]], Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* [[1837]]: [[Пётр Лесгафт]], [[Рәсәй империяһы]] анатомы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1934]]: [[Софи Лорен]], [[Италия]] актрисаһы, [[йыр]]сы. 
* [[1948]]: [[Джордж Мартин]], [[АҠШ]]-тың фантаст-яҙыусыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1863]]: [[Якоб Гримм]], [[Германия]] филологы.
* [[1944]]: [[Бәҙрүш Моҡамай]], [[башҡорт]] шағиры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[Сен-Жон Перс]], [[Франция]] шағиры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|И20]]
[[Категория:20 сентябрь]]</text>
      <sha1>bqcv8i6209mfeq7x1eesrtm3lnxcred</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84379</id>
    <revision>
      <id>1305800</id>
      <parentid>500231</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>25029</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.png]] → [[File:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.svg]] vva</comment>
      <origin>1305800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="6vwzwtr5c7dq1w23jskm4clxqc55s1j" xml:space="preserve">[[Файл:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.svg|80px]]
[[Категория:Мысыр ордендары кавалерҙары]]</text>
      <sha1>6vwzwtr5c7dq1w23jskm4clxqc55s1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Медаль В память 850-летия Москвы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102447</id>
    <revision>
      <id>1305801</id>
      <parentid>1285531</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>25029</id>
      </contributor>
      <origin>1305801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="690" sha1="2w6i8z3l2umdz3s1p0i2xpwnw1jaoc6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;imagemap&gt;Image:RUS Medal In Commemoration of the 850th Anniversary of Moscow ribbon.svg|border|40px|«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
default [[«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы]]
desc none&lt;/imagemap&gt;{{Категория только в статьях|«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр|{{PAGENAME}}|nocat={{{nocat|}}}}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Рәсәй|850]]
[[Категория:Ҡалыптар:Мәскәү|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2w6i8z3l2umdz3s1p0i2xpwnw1jaoc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмс указы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107378</id>
    <revision>
      <id>1305798</id>
      <parentid>607244</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T00:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13986" sha1="hh2h447u7q02j7r0jgdsdy4msiwiyzd" xml:space="preserve">{{Викитека-текст|ru|Эмский указ|Эмс указы тексты}}
'''Эмс указы''' — Александр II тарафынан [[Германия|Германияның]] Бад-Эмс ([[Немец теле|нем.]]&amp;#x20;''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Bad Ems&lt;/span&gt;'') ҡалаһында ҡул ҡуйылған Махсус кәңәшмә һығымталарының традицион атамаһы. Ул [[Украин теле|Рәсәй империяһында украин телен]] (ул ваҡыттағы терминология буйынса — «малорусс һөйләше») ҡулланыуҙы һәм уҡытыуҙы сикләүгә йүнәлтелә. Кәңәшмә Александр II тарафынан 1875 йылда Киев уҡыу округының попечитель ярҙамсыһы М. В. Юзефовичтан, Украина мәғрифәтселәрен «республика формаһында, геман етәселек иткән ирекле Украина» теләүҙә ғәйепләгән хат алған III бүлексә етәксеһе генерал-адъютант А. Л. Потапов тәҡдиме буйынса ойошторола.

Эмс указы [[1863 йыл|1863 йылғы]] Валуев циркулярының төп ҡарарҙарын тулыландыра. 

== Тарих башы ==
1875 йылдың 27 авгусында III бүлексә начальнигы генерал-адъютант А. Л. Потапов Эске эштәр, Халыҡ мәғарифы һәм Синодҡа түбәндәге хатты ебәрә: «Император ғали йәнәптәре украинофил эшмәкәрлеге сағылышы һөҙөмтәһендә һәм бигерәк тә тәржемәләр, дәреслектәр, дини әсбаптар малорус телендә баҫылғынға күрә, Эске Эштәр министры рәйеслегендә Халыҡ Мәғәрифы министры, Изге Синодтың обер-прокуроры, III бүлексәнең төп етәксеһе, ғали йәнәптәре Канцелярияһы һәм Киев Археология Комиссияһының рәйесе, йәшерен кәңәшсе Юзефович менән был мәсьәләне төрлө яҡлап тикшереү өсөн Кәңәшмә ойошторорға ҡушты»&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94-1|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Кәңәшмә өсөн ике эксперт яҙмалаһы әҙерләнә — Матбуғат эштәре буйынса Баш идаралҡтан һәм Потаповтың атап ңтелгән хатының инициаторы булған Юзефовичтың үҙенән. Йәшерен кәңәшсе Юзефович Драгоманов һәм Чубинскийҙың украинофил активлығын билдәләй. Миллерҙың фекеренсә, Кәңәшмәгә запискала күрһәтелгән «Тараса Бульба» әҫәренең украин теленә тәржемә ителеүе, ундағы «рус ере, рус теле ситләтелгән һәм Украина, украина ере, украиналы тип алмаштырылыуы, ахыр сиктә, хатта, үҙенең буласаҡ украин Батшаһы{{Sfn|Миллер А.И.|2000}}&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-1&quot;&gt;&lt;/span&gt; хаҡындағы күрәҙәлеге» айырым тәьҫир ҡалдыра. Был тәржемә ошо һәм башҡа китаптарҙы крәҫтиәндәргә бушлай таратҡан Райковский олоҫоноң писаре Лободовский тигән кешенән тартып алына. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Ллободовскийҙы был вазифаға урындағы мировой судьялар съезы башлығы П. А. Косач, Драгомановтың{{Sfn|Миллер А.И.|2000}}&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-2&quot;&gt;&lt;/span&gt; кейәүе тәҡдим итә.

== Йөкмәткеһе ==
Эмс указы:
* Рәсәй империяһына сит илдәрҙән, махсус рөхсәт алмайса, украин телендә яҙылған китаптарҙы индереүҙе;
* ңҙенсәлекле әҫәрҙәр баҫтырыуҙы һәм сит телдән тәржемәләр эшләүҙе; («тарихи тарихи документтар һәм һәйкәлдәр», «матур телдә яҙылған әҫәрҙәр» айырым ташламалар менән (мәҫәлән, украин орфографияһындағы кулишовка һүҙе тыйылып, бары тик «дөйөм Рәсәй орфографияһындағы» — ярыжка ғына рәхсәт ителә) һәм алдан цензура үткәреү шарты менән рәхсәт ителә);
* украин театр әҫәрҙәрен ҡуйыу (тыйыу 1881 йылда алына), украинский текстары менән ноталар баҫтырыуҙы;
* украин телендә ниндәй ҙә булһа китап баҫтырыуҙы;
* украин йырҙары концертын ойоштороуҙы;
* башланғыс мәктәптәрҙә («башланғыс училищелар») украин телендә уҡытыуҙы тыя.
Урындағы хакимиәттәргә башланғыс мәктәптәрҙә украин телендә уҡытмаһындар өсөн мәктәп китапханаларынан украин телендәге китаптарҙы тартып алыуҙы тикшереүҙе көсәйтергә бойорола. Эмс указы нигеҙендә Киевта Рәсәй география йәмғиәтенең Көньяҡ-Көнбайыш бүлеге ябыла, «Киев Телеграфы» гәзите сығыуҙан туҡтай, Киев университетынан бер нисә украин профессоры (М. П. Драгоманов, Ф. Вовк, М. Зибер, С. Подолинский һ. б.) эштән ебәрелә.

Бынан тыш указ менән попечителдәрҙән Харьков, Киев һәм Одесса уҡыу округтарынан «украинофил тенденцияларға» мөнсәбәтен буйынса ышаныслылыҡ билдәһе менән уҡытыусыларҙың исемлеге талап ителә. Шул уҡ ваҡытта ышаныслы булмағандарҙы йәки шик тыуҙырыусыларҙы великорусс губерналарына эшкә күсереү талап ителә. Ошо округтарҙың уҡыу йорттарында великоросс уҡытыусыларына өҫтөнлөк күрһәтмәһе бирелә.

[[1878 йыл]]да Париж әҙәбиәт конгрессында М. П. Драгоманов украин теле һәм мәҙәниәтен яҡлап, Эмс указын тәнҡитләп сығыш яһай. [[1995 йыл]]да «Украина тарихы буйынса белешмә» нәшер итеүсе украина тикшеренеүселәре И Пидкова һәм Р. Шуста фекеренсә, Эмс указы Украинаға ҡарата «колониаль» сәйәсәттең бер сағылышы булып, украина мәҙәниәтенең һәм милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҫешенә аяҡ сала, әммә уны тулыһынса туҡтата алмай&lt;ref&gt;І. З. Подкова, Р. М. Шуст. Новник з стор України. Беҙҙә 3-х т.&lt;/ref&gt;.

1881 йылдағы өҫтәмәләр нәфис әҙәбиәтте нәшер итеү мөмкинлеген бирә — шул уҡ ваҡытта, уҡыу һәм фәнни әҙәбиәткә тыйыу ҙаҡлана. Эмс указы ғәмәлдә булған осорҙа Тараса Шевченко, Иван Нечуя -Левицкий, Панас Мирный, [[Леся Украинка|Леся Украинканың]] һәм башҡа украин яҙыусыларының әҫәрҙәре нәшер ителә.

1905 йылдың 18 февралендә Фәндәр Академияһының дөйөм йыйылышы академиктар А. Шахматов, Ф. Корш, А. Фаминцин, Фортунатов, А. Лаппо-Данилевский һәм С. Ольденбург составындағы комиссияның «Малорусс баҫма һүҙен ҡыҫырыҡлауҙы бөтөрөү тураһында» запискаһын хуплай. Был украин телендә китаптар баҫтырыуҙы тыйыуҙы юҡҡа сығара{{ЫС юҡ|10|09|2012}}.

Эмс указы, рәсми рәүештә ғәмәлдән сығарылмағанлыҡтан, 1905 йылдың 17 октябрендә ҡабул ителгән Манифест донъя күргәндән һуң, ғәмәли көсөн юғалта.

== Фәнни баһа ==
«Лингвоцид» термины авторы Ярослав-Богдан Рудницкий Эмс указын Валуев циркуляры һәм Рәсәй империяһының башҡа телдәргә мөнәсәбәте буйынса башҡа сикләү саралары менән бер рәттән «батша Рәсәйенең лингвоцидаль акттары»&lt;ref&gt;[http://chtyvo.org.ua/authors/Rudnytskyi_Yaroslav/The_Ems_Ukase_of_1876_and_the_problem_of_linguicide__en/ Jaroslaw B. Rudnyckyj.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150516004714/http://chtyvo.org.ua/authors/Rudnytskyi_Yaroslav/The_Ems_Ukase_of_1876_and_the_problem_of_linguicide__en/ |date=2015-05-16 }}&lt;/ref&gt; тип иҫәпләй.

Тарихсы Георгий Вернадский фекеренсә, «рус хөкүмәтенең Рәсәй сиктәрендә украин телен һәм мәҙәниәтен ҡыҫырыҡлаусы аҡылһыҙ ҡарарҙары йоғонтоһонда украина хәрәкәте үҙәге 1876 йылдан һуң, ул саҡта [[Австро-Венгрия]] составында булған Көнбайыш Украинаға күсте… Әгәр 1876 йылғы Эмс указы булмаһа, украиндар өсөн австрия „ирридентаһын“ ойоштороу ихтыяжы килеп тыумаҫ ине һәм украина мәҙәни хәрәкәте Львовта түгел, ә Киевта тупланыр ине»&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/1202058/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E_%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BC_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE_Ab_Imperio_2006_4_347-369_ Георгий Вернадский: «Минемсә, үҙен украин һәм урыҫ ир-аты, бер үк ваҡытта»] // Ab Imperio. — 2006. — № 4. — С. 347—369.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Drahomanov, Mykhailo.|часть=|заглавие=La littérature oukrainienne, proscrite par le gouvernement russe: rapport présenté au Congrès littéraire de Paris (Ukrainian Literature Banned by the Russian Government: Report Presented at the Literary Congress in Paris)|оригинал=|ссылка=http://library.lnu.edu.ua/bibl/images/Vudanna_WEB_pdf/8Poza_serijamu/4_Drahomanov.pdf|ответственный=|издание=|место=Geneva|издательство=|год=1878|том=|pages=|allpages=|серия=|isbn=|тираж=}}{{Ref-fr}}(фр.){{Ref-uk}}(укр.)
* {{Китап|автор=[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]|заглавие=«Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)|ссылка=http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|издание=1-е|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2000|том=|страницы=|страниц=260|серия=|isbn=5-89329-246-4|тираж=2000|ref=Миллер}}
[[Категория:Украин теле]]</text>
      <sha1>hh2h447u7q02j7r0jgdsdy4msiwiyzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украин әҙәбиәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112799</id>
    <revision>
      <id>1305781</id>
      <parentid>1287568</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23472" sha1="h7gvmnq2t8zeyfg1r0pvhaj4nzkskhe" xml:space="preserve">'''Украин әҙәбиәте''' —  [[Украин теле|украин телендә]] яҙылған әҙәбиәт. Ҡайһы бер осраҡтарҙа украин әҙәбиәтенә шулай уҡ украин авторҙарының  башҡа телдәрҙә ижад ителгән әҫәрҙәре лә индерелә.

== Боронғо китап традицияһының үҫеше ==
Урта быуат әҙәбиәтенең үҙенсәлекле күренеше булып Иван Вишенский, Мелетий Смотрицкий, Феофан Прокопович һ . б. полемик әҫәрҙәре тора. [[Барокко]] осороноң элекке украин әҙәбиәтенең юғары нөктәһе 
— шағир һәм философ Григорий Сковороданың  (1722-1794) ижады. &quot;Урыҫ Сократы&quot;&lt;ref&gt;''И. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лосев А. ''&lt;/ref&gt; кешеләрҙе яҡындан белер өсөн  [[Украина]] һәм Үҙәк  [[Европа]] илдәре буйлап сәйәхәт ҡылған.  Григорий Сковороданың  фәлсәфәһе өсөн үтәнән - үтә проблема — бәхет проблемаһы була. Бәхетте ул кешенең илаһи асылы тип күргән, күңелең тартҡан эште булдырып, Хозай биргән талантты асыу.  Философтың үҙенең ҡәберташына &quot;Донъя мине тоторға уйланы, әммә тота алманы&quot; тигән һүҙҙәрҙе яҙырға аманат ҡалдырған Григорий Сковороданың көндәлек ығы - зығы һәм мәшәҡәттәрҙән рухани донъяның өҫтөнлөгөнә тағы ла бер тапҡыр тоғролоғон һүрәтләй. 

== Яңы украин әҙәбиәтенең формалашыуы ==
XVIII быуат аҙағында Иван Котляревскийҙың бурлеск-травести  &quot;Энеида&quot; поэмаһы өр - яңы  украин теленең һәм заманса украин әҙәбиәтенең  барлыҡҡа килеүен күрһәтеп тора. Был әҫәр үҙ эсенә украин юморының ынйыларын йыйған, сағыу халыҡ көнкүрешен сағылдырған. Котляревскийҙың  әҫәрҙәренең юморлы һәм сатиралы асылын  башҡа яҙыусылар ла элеп алды, иң тәүге нәүбәттә, Харьков кружогы (Петр Гулак - Артемовский, Евгений Гребенка). Харьков кружогына  украин телен тик юмор жанрҙарында ҡулланыу традицияһына сик ҡуйған,  украин художестволы прозаһына нигеҙ һалыусы Григорий Квитка - Основьяненко ла  инә.

== XIX быуат ==

[[XIX быуат]] — милли үҙ - аңдың етлеккән осоро. Тарас Шевченконың 1840 йылда донъя күргән  [[Кобзарь (шиғырҙар китабы)|«Кобзарь»]] шиғырҙар китабы, Юрий Луцкой фекеренсә, ысынбарлыҡта украиндарҙың әҙәби һәм интеллектуаль бойондороҡһоҙлығын иғлан итеүгә бәрәбәр&lt;ref name=&quot;Луцький&quot;&gt;Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;&lt;/ref&gt;. Тарас Шевченконың ижады тиҫтә йылдарға алдан украин әҙәбиәтенең артабанғы үҫешен билдәләне  — шиғриәттең генә түгел, ә прозаның да, драматургияның да. Уның шиғриәте украин әҙәби теленең үҫешендә мөһим этап булып тора.   Шевченко үҙенән элгәре Котляревский, Квитка-Основьяненко, романтик - шағирҙарҙың башлаған эшен дауам итте, әҙәби телдең  формалашыу процесын  тере халыҡ теле менән, украин художестволы һүҙенең тасуирлау мөмкинлектәрен байытты.  Тарас Шевченко исеме донъяға украин мәҙәниәте символы булып танылды.

XIX быуаттың икенсе яртыһының әҙәби процесы талантлы яҙыусылар плеядаһы  — Иван Нечуй-Левицкий, Марко Вовчок, Панас Мирной, Михаил Коцюбинский, [[Франко Иван Яковлевич|Иван Франко]], Ольга Кобылянская, Борис Гринченко  һ. б. йоғонтоһо аҫтында формалашты. Ул осорҙағы әҙәбиәт өсөн нәфис йүнәлштәрҙең һәм яҙышыуҙың индивидуаль стилдәренең  төрлөлөгө, төрлө жанрҙарҙы файҙаланыу  хас — эпик романдарҙан һәм повестәрҙән [[Хикәйә|новелларға]], фельетондарға, [[Хикәйә|хикәйәләргә]] һ. б. Ул ваҡыттағы яҙыусыларҙың күпселеге  әүҙем сәйәси һәм ағартыу эшмәкәрлек алып бара.

Украин тарихының ғына түгел, донъя мәҙәниәтенең универсаль шәхесе миҫалы булып шағир, прозаик, драматург, әҙәби тәнҡитсе, теоретик һәм тәржемәсе Иван Франко фигураһы тора. Уның ижади заделы үҙенең киң булыуы менән ғәжәпкә ҡалдыра (50 томдан артыҡ). Яҙыусы тәүгеләрҙән булып украин теленә  донъя әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә башлай ([[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Генрих Гейне]], [[Байрон Джордж Гордон|Байрон]]).

Быуаттар арауығында авторҙарҙың яңы быуыны килеп сығыуы менән украин әҙәбиәте Европа модернизмы йоғонтоһон кисерә башлай. Айырыуса асыҡ был ҡараш шул осорҙоң ике алдынғы әҙәби эшшмәкәренең  — шағирә [[Леся Украинка]] һәм прозаик Михаил Коцюбинский  ижадында сағылыш таба.

[[Леся Украинка]] украин әҙәбиәтен донъя әҙәбиәте образдары һәм тарих, төрлө дәүерҙәрҙәге мифология һәм донъяның төрлө  халыҡтарының сюжеттары менән байыта.  Үҙенең шәхси шиғри ижады менән бер рәттән Леся Украинка тәржемәләр менән шөғөлләнә. Ул  [[Гомер]], [[Генрих Гейне]], [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Байрон Джордж Гордон|Байрон]], [[Виктор Гюго]], мысыр һәм итальян халыҡ йырҙарын, һинд эпосын иҫ китмәле итеп тәржемәләй.

Михаил Коцюбинский — донъя күләмендә танылыу тапҡан &quot;Онотолған ата - бабалар күләгәләре&quot; (&quot;Тени забытых предков&quot;) повестың авторы. Был әҫәрҙә крәҫтиән көнкүрәшенең ысынбарлығы тормошто  поэтик күҙлегенән  ҡабул итеүе менән үрелеп бара. 

== Совет осоро ==
Революцянан һуң әҙәби процесс Украинала, ғөмүмән бөтә СССР-ҙағы кеүек, айырыуса көсөргәнешлек һәм ҡатмарлылыҡ менән айырылып тора. Бер яҡтан украин әҙәбиәте был ваҡытта дәүләттән ҙур ярҙам ала һәм быға тиклем күрелмәгән алға китеш кисерә. Бай әҙәби палитраһында төрлө сәнғәт мәктәптәре, стилдәр һәм йүнәлештәр — «лаборатория ысулы» менән «таҙа пролетарий мәҙәниәтен» булдырыуҙы пропагандалаған радикаль пролеткульт теоретиктарынан (Эллан-Блакитный, Игнат Михайличенко, Микола Хвылевой) алып футуризмға (Михаил Семенко) — бер яҡтан һәм донъя әҙәбиәте өлгөләре нигеҙендә камил сәнғәт булдырыуға йүнәлеш алған неоклассицизм вәкилдәренә тиклем — икенсе яҡтан (Николай Зеров етәкселендәге неоклассиктар төркөмө).

Әммә украин яңырыуының был осорҙағы күп кенә вәкилдәре Граждандар һуғышы йылдарында, [[Украиналағы аслыҡ (1932—1933)|1932—1933 йылдарҙағы аслыҡта]] һәм 30 — сы йылдарҙағы большевистик репрессияларынан һәләк булалар. 1938—1954 йылдарҙа уларҙың күпселеге, Совет власы яҡлы булыуына, уның өсөн көрәшеүенә, революциянан һуң ғына яҙыусы булып танылыуҙарына ҡарамаҫтан, 240 тирәһе украин яҙыусыһы репрессиялана. Уларҙың ҡайһы берҙәре атылып үлтерелә, икенселәре төрмәләрҙә һәләк булалар, ҡайһы берҙәренең яҙмыштары ҡулға алынғандан һуң билдәһеҙ булып ҡалды. Совет власының күренекле шағиры Максим Рыльский ҙә ҡулға алына, Остап Вишня мифик украин хәрби ойошмала ҡатнашҡаны өсөн 10 йыл лагерҙәрҙә үткәрә, Григорий Косынка, Николай Зеров, Николай Кулиш, Евгений Плужник, Михаил Семенко атылып үлтереләләр. Үҙенең иптәштәрен ҡотҡарырға тырышҡан Микола Хвылевый үҙенә үҙе ҡул һала. Эксперименталь «Березиль» театры тыйылыуға дусар була, ә уның етәксеһе — бөтә донъяға билдәле режиссёр Лесь Курбас — ҡулға алына һәм атылып үлтерелә&lt;ref name=&quot;Великие&quot;&gt;[http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html Лесь Курбас на сайте «Великие украинцы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106064039/http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html |date=2009-01-06 }}&lt;/ref&gt;.

Совет осоронда хакимлыҡ итеүсе социализм реализмы стиленә ҡарамаҫтан украин яҙыусылары әлеге көндә лә актуаллегын юғалтмаған әҙәбиәт булдыра алғандар. Был, иң беренсе нәүбәттә, Павел Тычина, Максим Рыльский, Владимир Сосюра, [[Довженко Александр Петрович|Александр Довженко]], Александр Гончар һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре.

1960 — сы йылдарҙа Хрущев осорондағы бер аҙ йомшаҡлыҡ күрһәтелеүе һәм ижтимағи — сәйәси тормоштоң либералләшеүе арҡаһында Украинала артабан «шестидесятники» исеме алған бик көслө хәрәҡәт барлыҡҡа килде. «Шестидесятниктар» ижадтың яңы формаларын, тоталитар системаһы сиктәрендә милли тәжрибәнең яңы офоҡтарын эҙләйҙәр. Был быуынға [[Стус Василий Семёнович|Василий Стус]], [[Костенко Лина Васильевна|Лина Костенко]], Василий Симоненко, Григорий Тютюнник, Дмитрий Павлычко, Иван Драч һәм башҡалар инәләр. Актив гражданлыҡ позицияһы В. Стусты һәм уның күп кенәҡәләмдәш коллегаларын «диссидент» интеллигенция рәттәренә , был үҙ сиратында ҡулға алыуғарға һәм һөргөндәргә алып килде. 1970 — се йылдарҙа украин интеллигенцияһының массауи ҡулға алыуҙар тулҡыны булып үтә, күп кенә алдынғы ҡарашлы яҙыусылар «советтарға ҡаршы агитация өсөн» хөкөм ителәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре (шул иҫәптән үлгәндән һуң) 1990-сы йылдарҙың башында аҡланды.

=== Украин диаспораһының әҙәбиәте ===
XX быуат дауамында ижад ителгән диаспора әҙәбиәте сыбар һәм бай. Иң сағыу вәкилдәре араһынан — Иван Багряный, Василий Барка, Богдан Бойчук, Виктор Домонтович, Улас Самчук, Евген Маланюк, Юрий Тарнавский, Эмма Андиевская һәм башҡа бик күптәр&lt;ref&gt;Українська і світова культура. Історія і сучасність. Київ, 1995&lt;/ref&gt;.

== Украин әҙәбиәте хәҙерге заманда ==

{{начало цитаты}} Какое место я отвожу украинской литературе среди литератур мира? К сожалению, небольшое, она очень мало известна даже в славянских странах, ещё меньше в германских, романских. Хотя сейчас происходит много перемен… и в перспективе лучшие украинские произведения станут известными. Нельзя надеяться, что они станут аж такими влиятельными, как произведения, скажем, [[Толстой, Лев Николаевич|Толстого]], или [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]], или [[Манн, Томас|Томаса Манна]]. Это очень значительные фигуры, таких у нас нет. Пока ещё. Но история не закончилась. И у нас всё ещё впереди. Вполне возможно, что именно наши современники сделают определенный прорыв. На английский язык начинают переводить именно их: [[Андрухович, Юрий Игоревич|Юрия Андруховыча]], [[Забужко Оксана Стефановна|Оксану Забужко]]. Вот и у Володымыра Дибровы вышла книга на английском языке. Все эти авторы говорят на художественном языке, который понятен и там.{{oq|uk|Яке місце я відводжу українській літературі серед літератур світу? На жаль, невелике, вона досить мало відома навіть у слов’янських країнах, ще менше в германських, романських. Хоча зараз відбувається багато змін… і в перспективі кращі українські твори стануть відомими. Не можна сподіватися, що вони стануть аж такими впливовими, як твори, скажімо, Толстого або Марселя Пруста чи Томаса Манна. Це дуже значні фігури, таких у нас немає. Поки що. Але історія не закінчилася. І в нас усе ще попереду. Цілком можливо, що саме наші сучасники зроблять певний прорив. Англійською мовою перекладати починають саме їх: Юрія Андруховича, Оксану Забужко. От і у Володимира Діброви вийшла книжка англійською мовою. Всі ці автори говорять художньою мовою, яка зрозуміла і там.}} {{конец цитаты|источник=Д-р филол. наук [[Павлычко, Соломия Дмитриевна|С. Д. Павлычко]], 13.06.1998 [http://www.day.kiev.ua/142694/]}}
Заманса украин әҙәбиәтен ижад итеүсе яҙыусылар —  Иван Андрусяк, Юрий Андрухович, Наталка Белоцерковец, Дмитрий Билый, Андрей Бондарь, Юрий Винничук, Вера Вовк, Алексей Волков, Богдан Волошин, Павло Вольвач, Григорий Гусейнов, Лариса Денисенко, Любко Дереш, Иван Дзюба, Владимир Диброва, Анатолий Днистровый, Мирослав Дочинец, Евгений Сверстюк, Сергей Жадан, Богдан Жолдак, [[Забужко Оксана Стефановна|Оксана Забужко]], Юрий Издрик, Александр Ирванец, Юрий Камаев, Ирена Карпа, Евгения Кононенко, Галина Крук, Андрей Курков, Володимир Лис, Иван Малкович, Таня Малярчук, Мария Матиос, Богдана Матияш, Дзвинка Матияш, Константин Москалец, Всеволод Нестайко, Игорь Павлюк, Галина Пагутяк, Юрий Покальчук, Светлана Пыркало, Владимир Рутковский, Николай Рябчук, Катерина Хинкулова, Валерий Шевчук, Василий Шкляр, Аркадий Польшаков  һәм башҡалар.

=== Украин драматургияһы хәҙерге заманда ===
 Украина драматургтар гильдияһы бөгөнгө драматургтарҙы берләштерә. &quot;Ваҡыт етте, — тип яҙылған Фонд программаһында , — үҙенең граждандарының барлыҡ художестволы мираҫын баһалауҙа берҙән - бер әхләҡи - эстетик закондарға буйһонған донъялағы барлыҡ  цивилизациялы халыҡтарға  ылығырға. Был законды ошолай формулировкалайбыҙ: ниндәйҙер әҙәби кимәле булған, үҙенсәлекле формаһы, характеры һәм сюжет төҙөлөштәре  менән айырылып торған һәм Кешелектең  төп әхләҡи - этик принциптарына ҡаршы килмәгән  сәнғәт әҫәре   —  Аллаһы Тәғәлә бүләге, милләттең рухи байлығы булып  һанала. Гильдия нәшер иткән альманах  12 авторҙы берләштерҙе: Ярослав Верещак, Ольга Зоренко, Татьяна Иващенко, Елена Клименко, Василий Кожелянко, Владимир Сердюк, Светлана Лелюх, Виктор Лысюка, Алина Семерякова, Александра Погребинская, Олекса Слепец, Лидия Чупис, Неда Неждана, Аркадий Польшаков.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Украинская литература XIX и начала XX века
* Украинская литература советского периода
* Библиотека украинской литературы в Москве
* Русскоязычная литература Украины

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-МЭСБЕ|Украинская литература}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Южнорусская литература|[[Франко, Иван Яковлевич|Франко И. Я.]]}}

== Һылтанмалар ==
* [http://litplayer.com.ua Классические произведения украинской литературы — более 200 аудиозаписей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516195748/http://litplayer.com.ua/ |date=2014-05-16 }}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/UKRAINSKAYA_LITERATURA.html Статья «Украинская литература» в энциклопедии «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204062436/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/UKRAINSKAYA_LITERATURA.html |date=2016-12-04 }}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/litenc/article/leb/leb-5091.htm Статья «Украинская литература» в Литературной энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519114919/http://slovari.yandex.ru/dict/litenc/article/leb/leb-5091.htm |date=2010-05-19 }}(недоступная ссылка&amp;nbsp;с 14-06-2016 (196&amp;nbsp;дня)) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с июнь 2016]]
* [http://chtyvo.org.ua/ Е-бібліотека «Чтиво»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141112134643/http://chtyvo.org.ua/ |date=2014-11-12 }} — онлайн-библиотека украиноязычных книг
[[Категория:Украина әҙәбиәте]]
[[Категория:Телдәр буйынса әҙәбиәт]]
[[Категория:Украинистика]]
[[Категория:Украин мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>h7gvmnq2t8zeyfg1r0pvhaj4nzkskhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турищева Людмила Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129810</id>
    <revision>
      <id>1305780</id>
      <parentid>1242305</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T13:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12041" sha1="kbes9s8d9pft4kn9nvdiix5m7up1u15" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Турищева Людмила Ивановна''' ([[7 октябрь]] [[1952 йыл]]) — [[СССР|совет]] гимнасы. Дүрт тапҡыр [[Олимпия уйындары|олимпия чемпионы]], донъяның һәм Европаның күп тапҡыр чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). Владислав Растороцкийҙа күнегә.

== Биографияһы ==
Людми́ла Ива́новна Тури́щева 1952 йылдың 7 октябрендә [[Грозный]] ҡалаһында тыуған.

Уны ҙур гимнастикаға 1962 йылда тренер Ким Ефимович Вассерман килтерә. Мәктәптәргә барып, һәләтле балаларҙы эҙләп йөрөгәндә Людмилаға иғтибар иткән тренер өс тапҡыр уларҙың өйҙәренә килә. Ким Ефимович Люданың ата-әсәһен дә, үҙен дә ҡыҙыҡайҙың спорт гимнастикаһы менән шөғөлләнергә тейешлегенә инандырырға тырыша. Ниһайәт, күндерә. Людмила Турищева К. Е. Вассерман менән йыл ярым шөғөлләнә. Шул саҡта уҡ буласаҡ чемпион ҡыҙҙың тырышлыҡ, яуаплылыҡ, күнегеүҙәрҙе башҡарғанда бөхтәлек һәм теүәллек, элементтарҙы, комбинацияларҙы өйрәнгәндә ныҡышмалыҡ кеүек һыҙаттары иғтибарҙы йәлеп итә. Гимнастика залында шөғөлләнгән тәүге йылында уҡ Людмила Турищеваның көслө ихтыярлы булыуы күренә. Ун йәшлек уҡыусы ҡыҙ тәүге тренеры Ким Ефимович Вассермандың уны мәшһүр спортсы итеп үҫтерәсәгенә, үҙенең бөтә донъяла билдәлелек яулаясағына ышана.

1964 йылда Ким Ефимович Вассерман үҙенең төркөмөндәге ҡыҙҙарҙы, шул иҫәптән Людмила Турищеваны ла, Владислав Растороцкийға тапшыра (Растороцкий тик ҡыҙҙарҙы ғына күнектерә, ә Вассерман үҙенә малайҙарҙы алып ҡала).

Беренсе алтын Олимпия наградаһын Людмила 16 йәшендә, 1968 йылда Мехиколағы Олимпия уйындарында яулай. СССР йыйылма командаһында Зинаида Воронина, Наталья Кучинская, Лариса Петрик, Ольга Карасёва һәм Любовь Бурда менән бергә Турищева команда беренселегендә еңеүгә өлгәшә. [[1970 йыл]]да [[Любляна]]ла Людмила беренсе тапҡыр донъяның абсолют чемпионы була, [[1971 йыл]]да Европаның абсолют чемпионы титулын яулай. Тиҙҙән спортсы [[Грозный]]ҙан [[Дондағы Ростов]]ҡа күсә, [[Ростов дәүләт педагогия университеты|Ростов педагогия институтына]] уҡырға инә, бик юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә.

[[Мюнхен]]да XX Олимпия уйындарына спортсы совет йыйылма командаһының лидеры булараҡ килә, команда һәм шәхси беренселектә ике алтын награда яулай. [[1973 йыл]]да — тағы ла Европаның абсолют чемпионы, бер йылдан донъяның абсолют чемпионы була.

1974 йылда Ростов педагогия институтын тамамлай.

Монреалдә үҙенең өсөнсө Олимпиадаһында совет гимнастика йыйылма командаһының капитаны Турищева команда беренселегендә алтын миҙал, ирекле күнекмәләрҙә һәм таянып һикереүҙә ике көмөш, абсолют беренселектә бронза миҙал яулай. Олимпия уйындарынан ҡайтҡас та ул ҙур спорттан китә һәм тренер булып эш башлай. Үҙенең спорт карьераһында Людмила Турищева төрлө турнирҙарҙа һәм ярыштарҙа бөтәһе 137 тапҡыр награда ала.

[[1977 йыл]]дан Людмила Ивановна Турищева — еңел атлетика буйынса мәшһүр спортсы Валерий Борзовта кейәүҙә. Туйҙан һуң Киевҡа күсә. Ҡыҙы Татьяна (1978) — модельер, ире менән Торонтола йәшәй.

1978 йылдан КПСС ағзаһы. 1986 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Дәүләт физик культура институты аспирантураһын тамамлай (гимнастика теорияһы һәм методикаһы кафедраһы). Шул уҡ йылды педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә «Ҡатын-ҡыҙ гимнастарҙың башҡарыу оҫталығы компоненттары һәм уларҙы баһалау методтары» диссертацияһын яҡлай.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[1975 йыл]]да [[Лондон]]да Донъя кубогына сығыш яһағанда Людмила Турищева күнегеүҙәрҙе төрлө бейеклектәге брустарҙа яһай. Сығышы тамаланып килгәндә снаряд конструкцияһы тотороҡһоҙ булыуын һиҙеп ҡала. Ләкин Людмила күнегеүҙе уңышлы тамамлай, ул һикереп төшөү менән артынан брус конструкцияһы ҡыйралып төшә. Людмила Турищева, үҙен тулыһынса ҡулда тотҡанлығын күрһәтеп, судьялар менән тамашасыларҙы сәләмләй ҙә бер ни ҙә булмағандай, хатта дөбөрҙәп ҡойолған брустарға әйләнеп тә ҡарамайынса сығып китә.&lt;ref&gt;[http://www.gordon.com.ua/tv/turishcheva/ Турищева в гостях у Гордона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194603/http://www.gordon.com.ua/tv/turishcheva/ |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wkBCJGPO0V0 Выступление Людмилы Турищевой на Кубке мира]&lt;/ref&gt;

== Бүләктәре ==
* [[1972 йыл|1972]] — [[ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[1976 йыл|1976]] — [[Ленин ордены]] 
* [[1978 йыл|1978]] — Олимпия ордены, Бронза билдә
* III дәрәжә кенәз ҡатын Ольга ордены (16.01.2009)&lt;ref&gt;[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/26/2009 Указ Президента Украины № 26/2009 від 16 січня 2009 року «Про відзначення державними нагородами України»]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Турищева Людмила Ивановна&lt;/span&gt; // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
* {{Китап|автор=Голубев В.Л.|заглавие=Людмила Турищева|место=М.|издательство=Физкультура и спорт|год=1977|страниц=41|серия=Герои олимпийских игр|тираж=50000}}
* {{Китап|автор=Малов В. И.|заглавие=Сто великих Олимпийских чемпионов|место=М.|издательство=Вече|год=2006|страницы=309—313|страниц=480|серия=100 великих|isbn=5-9533-1078-1|тираж=7000}}
* {{Китап|автор=Самин Д. К.|заглавие=Самые знаменитые спортсмены России|место=М.|издательство=Вече|год=2001|страниц=512|серия=Самые знаменитые|isbn=5-7838-0833-4|тираж=10000}}
* {{Китап|автор=Турищева Л. И.|заглавие=Жизнь моя - гимнастика|место=М.|издательство=Советская Россия|год=1986|страниц=160|тираж=50000}}
* {{Китап|автор=С-А. М. Аслаханов, Х. Х. Хизриев|заглавие=Физическая культура и спорт Чечни: истоки и современность|место=Москва|издательство=«Перо»|год=2015|страницы=193—194|страниц=240|isbn=978-500086-997-0}}

== Һылтанмалар ==
* [http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=6643 Краткие сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063638/http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=6643 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.peoples.ru/sport/gymnastics/ludmila_turischeva/ Биография на peoples.ru]
* [http://fb.ru/article/220086/gimnastka-lyudmila-turischeva-biografiya-lichnaya-jizn-sportivnyie-dostijeniya/ Гимнастка Людмила Турищева: биография, личная жизнь, спортивные достижения/ Шереметова Ирина]

=== Видео ===
* [https://www.youtube.com/watch?v=n9gBk0P9yEc Фрагмент документального фильма-биографии, посвященного Ольге Корбут, с видеозаписью обрушения стойки во время выступления Турищевой, а также с комментариями о ней как спортсмене].{{Ref-en}}(инг.)
* Документальный фильм «Большая гимнастика» (1975), посвящённый Людмиле Турищевой
* Документальный фильм «Мгновения и годы» (1974)

[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Бронза Олимпия ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Грозныйҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Европа чемпиондары]]
[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>kbes9s8d9pft4kn9nvdiix5m7up1u15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Климов Юрий Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142667</id>
    <revision>
      <id>1305789</id>
      <parentid>1073126</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1305789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5783" sha1="p9xsr9oc95f3v5fhdk51mct60sa4562" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Климов Юрий Семенович''' ([[21 сентябрь]] [[1961 йыл]] — [[9 ғинуар]] [[2000 йыл]]) — Төньяҡ Кавказдағы контртеррористик операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 1979 йылдан — СССР, 1992 йылдан — Рәсәй Ҡораллы Көстәре һәм 1993 йылдан — Рәсәй Эске эштәр министрлығы офицеры. Подполковник. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң)

== Биографияһы ==
Юрий Семенович Климов 1961 йылдың 21 сентябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылында тыуған. Мораҡ 1-се урта мәктәбен тамамлағандан һуң, әрме хеҙмәтенә алына. [[1984 йыл]]да Новосибирск Юғары хәрби-сәйәси дөйөм ғәскәр училищеһын тамамлай. 1984—1990 йылдарҙа Төркөстан хәрби округының махсус тәғәйенләнештәге частарында хеҙмәт итә — рота командиры урынбаҫары, аҙаҡ батальон командиры урынбаҫары була. [[1993 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренәң Гуманитар академияһын тамамлай. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә — Новосибирск өлкәһе Бердск ҡалаһында ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш бүлегендә оперуполномоченный, аҙаҡ Көнбайыш-Себер ойошҡан енәйәттәргә ҡаршы төбәк идаралығында төрлө вазифалар биләй. 1996 йылда Тиҙ эш итеүсе махсус отряд (СОБР) төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша һәм уның етәксеһе була.

1995 йылда махсус задание менән [[Чечня]]ға китә һәм законһыҙ хәрби формированиеларға ҡаршы көрәшә. Уның етәкселегендә Али-Баба тарлауығында Дудаев боевиктарының һуғыш кәрәк-ярағы складтары юҡ ителә. Климовтың хәрби оҫталығы һәм аҡыллы етәкселеге һөҙөмтәһендә операция ваҡытында беҙҙең яҡтан юғалтыуҙар булмай, Юрий Семеновичҡа Батырлыҡ ордены бирелә.

1996 йылда ул етәкселек иткән отряд Грозныйҙа боевиктар базаһын таба һәм дошмандар менән ауыр алышҡа инә. База юҡ ителә, 13 боевик үлтерелә, 1 «КамАЗ» ҡорал тартып алына. Милиция подполковнигы Климовҡа икенсе Батырлыҡ ордены бирелә.

2000 йылдың 9 ғинуарында, Аргун ҡалаһы эргәһендә көс буйынса өҫтөнлөк иткән боевиктар менән алыш мәлендә, Климов Юрий Семёнович снайпер пуляһынан һәләк була. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның [[2000 йыл]]дың 4 апрелендәге Указына ярашлы, Төньяҡ Кавказда контртеррористик операция үткәреүҙә батырлыҡ күрһәткәне өсөн үлгәндән һуң «Рәсәй Геройы» исеме бирелә. Ул Новосибирск зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ике Батырлыҡ ордены.
* Рәсәй Геройы [[2000]].

Новосибирскиҙең Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
[[Файл:Cherbuzinskoye_cemetery3034.jpg|слева|мини|300x300пкс|Көньяҡ зыяраттағы ҡәбере]]

== Әҙәбиәт ==
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=816|star=Rus}}
* {{БЭ|85785}}{{V|18|09|2021}}  
* [http://www.nvvpou.ru/klimov-yurii-semenovich Книга памяти Новосибирского высшего военного командного училища] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907175441/http://www.nvvpou.ru/klimov-yurii-semenovich |date=2016-09-07 }}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]]
[[Категория:Батырлыҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР подполковниктары]]
[[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>p9xsr9oc95f3v5fhdk51mct60sa4562</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цикуновка (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150781</id>
    <revision>
      <id>1305794</id>
      <parentid>1186482</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5186" sha1="g7cns0rus785cbfljxtur8qapg9yna0" xml:space="preserve">{{Значения|Цикуновка}}
{{Железнодорожная станция
 |Тип               = станция
|Цвет шрифта        = white
|Цвет               = green
|Название           = Цикуновка
|Линия              = 
|Железная дорога    = Северо-Кавказская железная дорога
|ДЦС                = ДЦС-1 Ростовский
|Регион             = [[Ростовский регион Северо-Кавказской железной дороги|Ростовский]]
|Изображение        = 
|Ширина изображения = 250 px
|Подпись            = 
   | lat_dir =N | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
   | lon_dir =E | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
   | region         = RU
   | CoordScale     = 5000
|Дата открытия      = 
|Дата закрытия      =
|Проектное название = 
|Прежние названия   = 
|Проекты переименования   = 
|Применение               = Пассажирская
|Архитекторы              = 
|Инженеры-конструкторы    = 
|Полное число платформ    = 
|Полное число путей       = 
 |Тип платформы           = 
 |Форма платформы         =  
 |Длина платформы         =  
 |Ширина платформы        =  
|Строительная организация = 
|Выход к                  = 
|Расположение             = [[Ростовская область]]
|Пересадка на станции     = 
|Пересадка на             = 
|Расстояние               = 
|Расстояние2              = 
|Расстояние3              = 
|Расстояние3 до           = 
|Расстояние2 до           = 
|Тарифная зона = 
|Сотовая связь = 
|Код станции = 
|Код Экспресс-3 = 
|Категория на Викискладе =  
}}

'''Цикуновка''' — Ростов төбәге [[Новочеркасск]] ҡалаһы эсендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/21677392/ru/%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%A6%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Остановочный пункт Цикуновка (Студенческая)]&lt;/ref&gt;

Электропоездар туҡталышы.&lt;ref&gt;[https://railwayz.info/photolines/station/15923 о.п. Студенческая (Цикуновка)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217142235/https://railwayz.info/photolines/station/15923 |date=2019-02-17 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[1960 йыл]]дан алып [[2016 йыл]]ға тиклем станция Студенттар станцияһы  тип аталған (унан Новочеркасск политехник институтына электричкаларҙа килгән студенттарҙың институтҡа йәйәү барыу өсөн ҡыҫҡа юлы  булған).   1960 йылға  тиклем Цикуновка исемен йөрөткән. 2016 йылда станцияға  тәүге исеме ҡайтарыла. 
Новочеркасск ҡалаһының бай казагы Цикунов фамилияһы менән аталған: ҡалала Цикунов биржаһы һәм Цикунов туҡталышы булған. Цикунов биржаһы ағас биржа булған, унда ағас материалдары склады урынлашҡан, һәм шунда уҡ тимер юлы туҡталышы булған, унда биржа өсөн ағас материалдарын бушатҡандар. [[Октябрь революцияһы]]нан һәм [[Граждандар һуғышы]]нан һуң туҡталышта инде ағас материалдарын түгел, ә яҡындағы билдәле Новочесркасск төрмәһенә арестанттарҙы бушатҡандар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.gdevagon.ru/scripts/info/station_detail.php?stid=51351 Железнодорожная станция Цикуновка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217142728/https://www.gdevagon.ru/scripts/info/station_detail.php?stid=51351 |date=2019-02-17 }}
* [http://www.ruffnews.ru/novocherkassk/V-Novocherkasske-ostanovku-NEVZ-pereimenovali-v-1165-kilometr_23679 В Новочеркасске переименовали остановки железной дороги]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Тимер юл станциялары]]</text>
      <sha1>g7cns0rus785cbfljxtur8qapg9yna0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япон календары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153758</id>
    <revision>
      <id>1305802</id>
      <parentid>1279876</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T02:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20028" sha1="axiflet363r4juebc3hdv3utqzkzzt6" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Календари|Лунно-солнечный}}
1873 йылдың 1 ғинуарында [[Япония]]ла [[григориан календары]] ҡабул ителә. 1873 йылға тиклем япон традицион ай-ҡояш календары киң ҡулланылған, ул [[ҡытай календары]]нда нигеҙләнгән. Хәҙерге ваҡытта традицион календарь башлыса церемониаль, астрологик һәм мәҙәни маҡсаттарҙа файҙаланыла. Ә традицион япон йыл хисаплауы (императорҙар буйынса йылдар хисабы) әле лә көндәлек тормошта киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;aja&quot; /&gt;.

== Йылды хисаплау ==

Григориан календарын ҡабул иткәндән һуң Японияла фактик рәүештә өс төрлө йыл хисабы системалары тиң ҡулланыла:
* {{нихонго|Японияны нигеҙләгәндән алып|皇紀|ко: ки}} — боронғо календарь система, уның башланыу нөктәһе беҙҙең эраға тиклем 660 йыл булып тора, риүәйәт буйынса был ваҡытта император Дзимму Япон дәүләтенә нигеҙ һалған;
* {{нихонго|император хакимлыҡ итә башлағандан алып|元号|гэнго: }} — йылдар император хакимлыҡ итеү йылынан алып хисаплана, мәҫәлән 2012 йыл — Хэйсэйҙың 24 йылы;
* {{нихонго|Христос тыуғандан алып (Беҙҙең эра)|西暦|сэйрэки}}.

Өс системаларҙан һуңғы икеһе бөгөндә ҡулланыла. Японияны нигеҙләгәндән алып хисапланған система 1873 йылдан [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамлағанға тиклем файҙаланылған.

== Айҙар ==

=== Хәҙерге ===
Япон айҙарының хәҙерге атамалары һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «буренсе ай» (Ерҙең юлдашы мәғәнәһендә), «икенсе ай» һам башҡалар, бында тап килеүсе һан {{нихонго|''ай''|月|гацу}} суффиксы менән ҡушыла:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
|Ғинуар || {{lang-ja2|一月}} || ''итигацу''
|-
|Февраль || {{lang-ja2|二月}} || ''нигацу''
|-
|Март || {{lang-ja2|三月}} || ''сангацу''
|-
|Апрель || {{lang-ja2|四月}} || ''сигацу''
|-
|Май || {{lang-ja2|五月}} || ''гогацу''
|-
|Июнь || {{lang-ja2|六月}} || ''рокугацу''
|-
|Июль || {{lang-ja2|七月}} || ''ситигацу''
|-
|Август || {{lang-ja2|八月}} || ''хатигацу''
|-
|Сентябрь || {{lang-ja2|九月}} || ''кугацу''
|-
|Октябрь || {{lang-ja2|十月}} || ''дзю: гацу''
|-
|Ноябрь || {{lang-ja2|十一月}} || ''дзю: итигацу''
|-
|Декабрь || {{lang-ja2|十二月}} || ''дзю: нигацу''
|}

Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына [[ғәрәп һандары]]н ҡулланыу (3月, 2月 һәм башҡалар) киң таралған һәм ғәмәлдә норма булып тора.

=== Традицион ===
Япон традицион календары өсөн һәр ай тик уға хас булған бер нисә атамаға эйә, улар йыл ваҡыты һынамыштарын, ауыл хужалығы шөғөлдәренең ҡылыҡһырламаһын, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙесағылдыра&lt;ref name=&quot;aja&quot; /&gt;.

Иҫке япон календары [[Ҡытай календары|ҡытай]] [[ай календары]]нда нигеҙләнгән. Ай календары буйынса йыл [[григориан календары]]нан 3-7 аҙнаға һуңыраҡ башлана, шулай итеп традицион календарҙың тәүге айы ғинуарға тура килмәй.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
| 1-се ай || {{lang-ja2|睦月}} || ''муцуки'' || дуҫлыҡ айы
|-
| 2-се ай || {{lang-ja2|如月}} йәғни {{lang-ja2|衣更着}} || ''кисараги'' йәғни ''кинусараги'' || кейем айы, йәғни ''тюсюн'' — яҙҙың уртаһы
|-
| 3-се ай || {{lang-ja2|弥生}} || ''яёи'' || үҫеп сығыу айы
|-
| 4-се ай || {{lang-ja2|卯月}} || ''удзуки'' || унохана йәғни уцуги айы, унохана — ҡыуаҡ (дейцияның бер төрө)
|-
| 5-се ай || {{lang-ja2|皐月}} йәғни {{lang-ja2|早月}} йәғни {{lang-ja2|五月}} || ''сацуки'' || дөгө ссеүлектәре көнө, йәғни ''тюка'' — йәйҙең уртаһы
|-
| 6-се ай || {{lang-ja2|水無月}} || ''минацуки'' йәғни ''минадзуки'' || һыуһыҙ ай
|-
| 7-се ай || {{lang-ja2|文月}} || ''фумидзуки'' йәғни ''фудзуки'' || шиғриәт яҙыу айы
|-
| 8-се ай || {{lang-ja2|葉月}} || ''хадзуки'' || (ҡойолоусы) япраҡ айы, йәғни ''цукимидзуки'' — Ай (Ерҙең юлдашы) менән һоҡланыу айы, йәғни ''тюсю'' — көҙҙөң уртаһы
|-
| 9-се ай || {{lang-ja2|長月}} || ''нагацуки'' || оҙон төндә айы, йәғни ''кикудзуки'' — хризантемалар айы
|-
| 10-се ай || {{lang-ja2|神無月}} || ''каминадзуки'' йәғни ''каннадзуки'' || илаһһыҙ айҙар, йәғни ''каминари'' — күк күкрәмәгән ай, йәғни ''каминасу'' — сакэ әҙерләү айы
|-
| 11-се ай || {{lang-ja2|霜月}} || ''симоцуки'' || боҫ айы, йәғни ''тюто'' — ҡыштың уртаһы
|-
| 12-се ай || {{lang-ja2|師走}} || ''сивасу'' || эш тамамланыу айы
|}

=== Миҙгелдәр ===
{{main|Ҡытай календары#Ҡытай ауыл хужалығы календары}}
Бынан башҡа [[Ҡытай календары#Ҡытай ауыл хужалығы календары|ҡытайҙарҙан алынған календарь]] буйынса йыл 24 айға бүленә. Хәҙерге ваҡытта был миҙгелдәр кимононы һәм сәс биҙәүестәрен һайлағанда (бигерәктә гейшалар тарафынан) иҫәпкә алына.

== Аҙналар ==
Япондар көнбайыш календарына тура килгән ғәҙәти ете көнлөк аҙнаны ҡулланалар. Японияла ете көнлөк аҙна астрология һәм ҡайһы бер башҡа маҡсаттар өсөн [[григориан календары]]н ҡабул ителеүгә тиклем файҙаланылған. Фукудзава Юкити был системаны рәсми рәүештә ҡабул итеүҙә төп ролде уйнаған. Көндәрҙең алмашыныуы айҙан һәм ҡояштан ([[инь һәм ян]]), һәм шулай уҡ күренгән биш планеталарҙың атамаһынан килгән, улар үҙ сиратында биш ҡытай элементтары (У-син: ағас, ут, ер, металл, һыу) хөрмәтенә аталғандар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Японса
! Уҡылышы
! Элемент
! Башҡортса
|-
| {{lang-ja2|日曜日}}
| ''нитиё: би''
| Ҡояш
| Йәкшәмбе
|-
| {{lang-ja2|月曜日}}
| ''гэцуё: би''
| Ай
| Дүшәмбе
|-
| {{lang-ja2|火曜日}}
| ''каё: би''
| Ут ([[Марс (планета)|Марс]])
| Шишәмбе
|-
| {{lang-ja2|水曜日}}
| ''суйё: би''
| Һыу ([[Меркурий (планета)|Меркурий]])
| Шаршамбы
|-
| {{lang-ja2|木曜日}}
| ''мокуё: би''
| Ағас ([[Юпитер (планета)|Юпитер]])
| Кесаҙна
|-
| {{lang-ja2|金曜日}}
| ''кинъё: би''
| Металл ([[Сулпан]])
| Йома
|-
| {{lang-ja2|土曜日}}
| ''доё: би''
| Ер ([[Сатурн (планета)|Сатурн]])
| Шәмбе
|}

Ай шулай уҡ өс 10-көнлөк осорҙарға (декадаларға) б-ленә. Һәр береһе ''дзюн'' ({{lang-ja|旬}}) тип атала. Беренсеһе ''дзё: дзюн'' ({{lang-ja|上旬}}), икенсеһе ''тю: дзюн'' ({{lang-ja|中旬}}), өсөнсөһө ''гэдзюн'' ({{lang-ja|下旬}}). Был атамалар яҡынса булған ваҡытты күрһәтеү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән: «температура апрелдең ''дзё: дзюн'' өсөн ғәҙәти».

== Көндәр ==
Айҙың һәр бер көнө систематик исемгә эйә:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
| 1 || {{lang-ja2|一日}} || цуйтати (ҡайһы саҡта ''итидзицу'')
| 11 || {{lang-ja2|十一日}} || дзю: итинити
| 21 || {{lang-ja2|二十一日}} || нидзю: итинити
|-
| 2 || {{lang-ja2|二日}} || фуцука
| 12 || {{lang-ja2|十二日}} || дзю: нинити
| 22 || {{lang-ja2|二十二日}} || нидзю: нинити
|-
| 3 || {{lang-ja2|三日}} || микка
| 13 || {{lang-ja2|十三日}} || дзю: саннити
| 23 || {{lang-ja2|二十三日}} || нидзю: саннити
|-
| 4 || {{lang-ja2|四日}} || ёкка
| 14 || {{lang-ja2|十四日}} || дзю: ёкка
| 24 || {{lang-ja2|二十四日}} ||нидзю: ёкка
|-
| 5 || {{lang-ja2|五日}} || ицука
| 15 || {{lang-ja2|十五日}} || дзю: гонити
| 25 || {{lang-ja2|二十五日}} || нидзю: гонити
|-
| 6 || {{lang-ja2|六日}} || муйка
| 16 || {{lang-ja2|十六日}} || дзю: рокунити
| 26 || {{lang-ja2|二十六日}} || нидзю: рокунити
|-
| 7 || {{lang-ja2|七日}} || нанока
| 17 || {{lang-ja2|十七日}} || дзю: ситинити
| 27 || {{lang-ja2|二十七日}} || нидзю: ситинити
|-
| 8 || {{lang-ja2|八日}} || ё: ка
| 18 || {{lang-ja2|十八日}} || дзю: хатинити
| 28 || {{lang-ja2|二十八日}} || нидзю: хатинити
|-
| 9 || {{lang-ja2|九日}} || коконока
| 19 || {{lang-ja2|十九日}} || дзю: кунити
| 29 || {{lang-ja2|二十九日}} || нидзю: кунити
|-
| 10 || {{lang-ja2|十日}} || то: ка
| 20 || {{lang-ja2|二十日}} || хацука
| 30 || {{lang-ja2|三十日}} || сандзю: нити
|-
|colspan=6 style=&quot;background-color:#FFFFFF&quot;| || 31 || {{lang-ja2|三十一日}} || сандзю: итинити
|-
|}

Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына ғәрәп һандарын ҡулланыу (13日, 14日 һәм башҡалар) киң таралған һәм норма тиерлек булып тора.

''Цуйтати'' был ''цукитати'' һүҙенең кесерәйтелгән формаһы, ул айҙың беренсе көнөн аңлата. Традицион календарҙә айҙың аҙаҡҡы көнө {{нихонго|''мисока''|晦日}} тип атала. Хәҙерге ваҡытта 28—31 һандары плюс ''нити'' күпкә йышыраҡ осрай. Әммә ''мисока'' йыш ҡулланыла, мәҫәлән, контракттарҙа, килешеүҙәрҙә һәм башҡаларҙа, ул һанына ҡарамай түләүҙе айҙың аҙаҡҡы көнөндә индерергә кәрәклеген белдерә. Йылдың аҙҙаҡы көнө — {{нихонго|о:мисока|大晦日||оло аҙаҡҡы көн}} тип атала һәм был термин һаман да киң ҡулланыла.

=== Рокуё ===
{{nihongo|Рокуё|六曜|рокуё:}} — [[ҡытай календары]] буйынса иҫәпләнелгән алты көндән торған теҙмәләр, улар буйынса япондар көндөң даланлығын фаразларға маташҡандар. «Рокуё» япон календарҙарында йыш осрай, был системаны никах туйы һәм ерләү көндәрен иҫәпләп сығарыу өсөн ҡулланалар, шулайҙа күп кенә япондар уны менән даими рәүештә файҙаланмайҙар. «Рокуё» терминының башҡа исеме — {{nihongo|рокки|六輝}}.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Кандзи
! Поливанов системаһы
! Мәғәнәһе
|-
| 先勝
| сэнсё:
| Төшкә ҡәҙәр уңышлы көн, ә төштән һуң — уңышһыҙ. Иртәнге башланғыстар өсөн яҡшы.
|-
| 友引
| томобики
| Дуҫтар һәм туғандар өсөн уңышһыҙ көн. ыл көндә кешене ерләмәйҙәр: {{нихонго|томо|友}} — «дуҫ», {{нихонго|хики|引}} — тартыу, йәғни дуҫтар йәки туғандар үлгән кеше артынан тартылыуы мөмкин. Томобики көнөндә крематорийҙар ғәҙәттә эшләмәйҙәр.
|-
| 先負
| сэмбу
| Төшкә тиклем уңышһыҙ, төштән һуң уңышлы.
|-
| 仏滅
| буцумэцу
| [[Будда]] вафат булан көндө символлаштыра. Иң бәхетһеҙ көн тип иҫәпләнә. Был көндө никах туйҙары уҙғарылмай, ә ҡайһы бер дзиндзяр был көндө офистарын ябалар.
|-
| 大安
| тайан
| Иң уңышлы көн. Туйҙар һәм башланғыстар өсөн яҡшы.
|-
| 赤口
| сякко:
| Йылҡы көнө (11—13 сәғәт) — даланлы, башҡалары — юҡ. Көн йәне — ''[[Акасита]]''.
|-
|}

Рокуёны япон ҡояш-ай календары буйынса иҫәпләп сығарыуы еңел. Беренсе ғинуар ул һәр ваҡытта «сэнсё», икенсеһе — томобики, һәм башҡалар. Беренсе февралдә хисап яңынан «томобикинан» ашлана. Беренсе март — «сэмбу», һәм артабан алты ай өсөн. Һуңынан хисап яңынан башлана: 1 июль — «сэнсё», 1 декабрь — «сякко», ә Ерҙең юлдашы — ай артынан күҙәтеү өсөн иң ҡулайлы көн тип 15 август иҫәпләнә һәм ул һәр ваҡыт «буцумэцу». «Рокуё» системаһы [[Эдо дәүере]]ндә популярлыҡ яулаған.

== Милли байрамдар ==
{{main|Япон байрамдары}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Дата
! Башҡортса атама
! Японса атама
! Уҡылышы
|-
| [[1 ғинуар]]
| Яңы йылдың тәүге көнө
| {{lang-ja2|元日}}
| ''гандзицу''
|-
| Ғинуарҙың икенсе дүшәмбеһе
| Бәлиғ булыу
| {{lang-ja2|成人の日}}
| ''сэйдзин но хи''
|-
| [[11 февраль]]
| Дәүләтте нигеҙләү көнө
| {{lang-ja2|建国記念の日}}
| ''кэнкоку кинэн но хи''
|-
| [[20 март|20]] йәки [[21 март]]
| Яҙғы көн тигеҙленеү көнө
| {{lang-ja2|春分の日}}
| ''сюмбун но хи''
|-
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | [[29 апрель]]
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Сёва көнө
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{lang-ja2|昭和の日}}
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | ''&lt;nowiki&gt;сё:ва&lt;/nowiki&gt; но хи''
|-
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | [[3 май]]
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Конституция көнө
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{lang-ja2|憲法記念日}}
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | ''кэмпо: кинэмби''
|-
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | [[4 май]]
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Йәшеллек көнө
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{lang-ja2|みどりの日}}
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | ''мидори но хи''
|-
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | [[5 май]]
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Балалар көнө
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{lang-ja2|こどもの日}}
| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | ''кодомо но хи''
|-
| Июлдең өсөнсө дүшәмбеһе
| Диңгеҙ көнө
| {{lang-ja2|海の日}}
| ''уми но хи''
|-
| Сентябрҙең өсөнсө дүшәмбеһе
| Ололарҙы хөрмәтләү көнө
| {{lang-ja2|敬老の日}}
| ''кэйро: но хи''
|-
| [[23 сентябрь|23]] йәки [[24 сентябрь]]
| Көҙгө көн тигеҙленеү көнө
| {{lang-ja2|秋分の日}}
| ''&lt;nowiki&gt;сю:бун&lt;/nowiki&gt; но хи''
|-
| Октябрҙең икенсе дүшәмбеһе
| Спорт көнө
| {{lang-ja2|体育の日}}
| ''тайику но хи''
|-
| [[3 ноябрь]]
| Мәҙәниәт көнө
| {{lang-ja2|文化の日}}
| ''бунка но хи''
|-
| [[23 ноябрь]]
| Хеҙмәткә рәхмәт белдереү көнө
| {{lang-ja2|勤労感謝の日}}
| ''кинро: канся но хи''
|-
| [[23 декабрь]]
| Императорҙың тыуған көнө
| {{lang-ja2|天皇誕生日}}
| ''тэнно: &lt;nowiki&gt;тандзё:би&lt;/nowiki&gt;''
|}

{{легенда|#FFD700| — япондарҙың алтын аҙнаһына ингән байрамдар.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|refs=
&lt;ref name=&quot;aja&quot;&gt;{{Япония-ая|k19|Календарь|03-01-2010}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://apps.creounity.com/time_machine/index.php?go=japan.php Онлайн-конвертер японских дат в веб-приложении «Creounity Машина Времени». Принципы атрибутирования дат на монетах Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908072953/http://apps.creounity.com/time_machine/index.php?go=japan.php |date=2011-09-08 }}
* [http://dateconverter.net/japanese/?hl=ru DateConverter — Перевод дат между японским и григорианским календарями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507161157/http://dateconverter.net/japanese/?hl=ru |date=2016-05-07 }}
* {{cite web
 |url         = http://www.ndl.go.jp/koyomi/e/
 |title       = The Japanese Calendar
 |accessdate  = 2009-11-17
 |lang        = en
 |description = Сайт Национальной парламентской библиотеки Японии
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110412030112/http://www.ndl.go.jp/koyomi/e/
 |archivedate = 2011-04-12
 |deadlink    = yes
}}
* {{cite web
 |url         = http://www.japan-guide.com/e/e2272.html
 |title       = Calendar
 |accessdate  = 2009-11-18
 |lang        = en
 |description = на сайте ''japan-guide.com''
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20170628113435/http://www.japan-guide.com/e/e2272.html
 |archivedate = 2017-06-28
 |deadlink    = yes
}}

[[Категория:Япония мәҙәниәте]]
[[Категория:Календарҙар]]</text>
      <sha1>axiflet363r4juebc3hdv3utqzkzzt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чудакова Мариэтта Омаровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162082</id>
    <revision>
      <id>1305795</id>
      <parentid>1287934</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17818" sha1="1o45dcfej3iklvv4c5v9ycdqacne9o8" xml:space="preserve">{{Ғалим|Изображение=MOChudakova.jpg|Сайт=}}

'''Чудакова Мариэтта Омаровна''' (ҡыҙ фамилияһы — Хан-Магомедова; тыуған. [[2 ғинуар]] [[1937 йыл]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]] &amp;nbsp; 21 ноябрь 2021 ) — СССР һәм Рәсәй [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тарихсы, текстолог. Филология фәндәре докторы, яҙыусы һәм мемуарсы, йәмәғәт эшмәкәре, педагог&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14184545/ Литературовед, публицист, общественный деятель]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Чудакова М. О. — ғаиләлә дүртенсе бала булып тыуа. Атаһы — инженер Ғүмәр Ҡорбанович Магомедов, [[Дағстан]]да тыуып үҫкән, Тимирязев ауыл хужалығы академияһының тамамлаған. Әсәһе — Клавдия Васильевна  Махова, Суздаль өйәҙенең Вишенки ауылында тыуған, мәктәпкәсә белем биреү педагогы, «Просто счастье» тигән китап яҙған, унда үҙ балаларын тәрбиәләү тарихын тасуирлай. Чудакованың ағаһы — Джан-Булат (1925-1983), Сәлим; һеңлеләре — Бэла һәм Инна. Сәлим Хан-Магомедов билдәле архитектор һәм һуңынан архитектура тарихсыһы; Инна Мишина —  2007-2012 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Булгаков музейының «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Нехорошая квартира&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;72&quot;&gt;«Нехорошая квартира»&lt;/a&gt;» директоры.

Чудакова М. О. № 367 мәскәү мәктәбен тамамлаған, һуңынан, 1959 йылда —  [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[1958 йыл]]да баҫыла башлай. 1959-1961 йылдарҙа Мәскәү мәктәптәренең береһендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. [[1964 йыл]]да,аспирантура тамамлап, филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Творчество [[:ru:Капиев, Эффенди Мансурович|Эффенди Капиева]]» темаһына диссертация яҡлай.

1965-1984 йылдарҙа ул [[СССР]]-ҙың Ленин исемендәге Дәүләт китапханаһының ҡулъяҙмалар бүлегендә эшләй. Мәскәү комсомолы премияһы лауреаты (1969). 1970 йылдан башлап — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[1980 йыл]]да филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсе «Печатная книга и рукопись: взаимодействие в процессе создания и функционирования (На материале художественной прозы и науки о литературе 1920—1930-х годов)» темаһына диссертация яҡлай.

[[1985 йыл]]дан алып М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының яңы заман рус әҙәбиәте кафедраһында уҡыта. [[1988 йыл]]дан алып бер нисә америка һәм европа университеттарында визит-профессор булып эшләй. 1991 йылдан алып — Европа Академияһы ағзаһы.

=== Шәхси тормошо ===
Әҙәбиәтсе А. П. Чудаковта кейәүҙә була. Ҡыҙы бар, байдаркала йөҙөү менән мауыға&lt;ref&gt;[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=135292 М. О. Чудакова в биографической энциклопедии Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831204524/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=135292 |date=2009-08-31 }}.&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи эшмәкәрлеге ==
[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачев]] реформалары йылдарында уҡ совет ҡоролошон әүҙем тәнҡитләй башлай. [[1993 йыл]]дың авгусында бер төркөм әҙәбиәтселәр менән бергә Юғары Советын алдан һайлау талабы яҙылған мөрәжәғәтҡә ҡул ҡуя.&lt;ref&gt;Москва. Осень-93: Хроника противостояния. — М.: Республика, 1994. — С. 6.&lt;/ref&gt;. 15 сентябрҙә [[Ельцин Борис Николаевич|Б]] [[Ельцин Борис Николаевич|Н. Ельцин]] хат авторҙарын дачаға саҡыра . Чудакова осрашыуҙан һуң : «Нужен прорыв!.. Сила не противоречит демократии — ей противоречит только насилие…»&lt;ref&gt;Шохина В. [http://www.ng.ru/specfile/2000-01-06/15_intel.html Президент и интеллигенция] // [[Независимая газета]]. — 6 января 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шохина В. [http://www.ng.ru/specfile/2000-10-27/13_boloto.html На всех парах через болото] // [[Независимая газета]]. — 27 октября 2000.&lt;/ref&gt;-тип яҙа.

[[1993 йыл]]дың октябрендә Юғары Советты ҡыуғандан һуң Чудакова «[[:ru:Письмо 42-х|Письмо 42-х]]» документына ҡул ҡуя.

1994-2000 йылдарҙа Президент советы (РФ Президенты ҡарамағындағы консультатив орган) составында эшләй, шулай уҡ  РФ Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. [[2006 йыл]]да «ҡыҙыу нөктәләр» ветерандарын һәм интеллигенция вәкилдәрен берләштергән «ВИНТ» тигән йәмәғәт ойошмаһын ойоштора. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса бер нисә мәҙәни-ағартыу йәмәғәт һәм маҡсатында сәфәр ҡыла һәм лекциялар уҡый, ҡайһы бер ҡалаларҙың китапханаларына яңы китаптар килтерә&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/lib/14184545/ М. О. Чудакова в Лентапедии].&lt;/ref&gt;.

[[2007 йыл]]да СПС партияһынан Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнашҡан депутаттарҙың тәүге өсәүһенең береһе була&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2007/09/21/sps/ Съезд СПС утвердил федеральную «тройку»].&lt;/ref&gt;.  1 % тауыш йыйған СПС 5 процентлыҡ барьерҙы еңә алмай ҡала.
[[2010 йыл]]дың апрелендә рус  оппозицияһының «Путин китергә тейеш» тигән мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.

[[Рәсәй]]ҙең [[Украина]]ны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://focus.ua/society/350721/|title=Мастер и Мариэтта. Как знаменитый учёный помогает российским детям любить Украину|date=2016-05-19}}&lt;/ref&gt; яҡлап яҙған барлыҡ асыҡ хаттарына ла ҡул ҡуя. Атап әйткәндә, 2014 йылдың мартында Киносоюздың Украинаны яҡлап «Беҙ һеҙҙең менән!» хатына ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kinosoyuz.com/news/?pub=2285|title=Мы с вами!|date=2014-03-08}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Marietta_Chudakova_2016_05_15.jpg|мини|Мариэтта Чудакова Михаил Булгаковтың  125-йыллыҡ юбилейында авторҙың «Аҡ гвардия» әҫәренән өҙөк уҡый]]
[[XX быуат]] әҙәбиәте, филология фәне тарихы һәм әҙәби тәнҡит өлкәһендә 200-ҙән ашыу фәнни эш һәм мәҡәләнең авторы. Чудакованың тикшеренеүҙәр менән ҡыҙыҡһыныу сфераһы — СССР осорондағы рус совет әҙәбиәте тарихы (бигерәк тә  [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М.]] [[Булгаков Михаил Афанасьевич|А. Булгаков]], [[Замятин Евгений Иванович|Е.]] [[Замятин Евгений Иванович|И. Замятин]], М. Зощенко, М. Козыревтарҙың ижады), поэтикаһы, рус филология фәндәре тарихы, архивты өйрәнеү (архив эше һәм уның тарихы), текстология&lt;ref&gt;[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?level1=authors&amp;userid=1339 Краткая биография]&lt;/ref&gt;.

Бөтә Рәсәй Булгаков фонды рәйесе булып тора, шулай уҡ Тынянов йыйынтыҡтарының яуаплы мөхәррире.

1980-се йылдар аҙағынан алып тарихи-әҙәби эштәре менән бер рәттән, Рәсәй ысынбарлығының киҫкен сәйәси һәм социаль мәсьәләләре тураһында күп яҙа.

== Төп эштәре ==

=== Фәнни эштәре ===

* Эффенди Капиев. — М.: Молодая гвардия, 1970. — 240 с.
* Мастерство Юрия Олеши. — М.: Наука, 1972. — 100 с.
* Беседы об архивах. — М.: Молодая гвардия, 1975. — 222 с.
* Поэтика Михаила Зощенко. — М.: Наука, 1979. — 200 с.
* Беседы об архивах. ''2-е изд., испр.'' — М.: Молодая гвардия, 1980. — 224 с.
* Рукопись и книга. Рассказ об архивоведении, текстологии, хранилищах рукописей писателей. — М.: Просвещение, 1986. — 176&amp;nbsp;с.
* &quot;И книги, книги...&quot; : О М.А. Булгакове / М. Чудакова // &quot;Они питали мою музу...&quot;: книги в жизни и творчестве писателей.- М.: Книга, 1986.- с. 219—247
* Жизнеописание Михаила Булгакова. — М.: Книга, 1988. — 495 с.
* [http://m-bulgakov.ru/publikacii/zhizneopisanie-mihaila-bulgakova Жизнеописание Михаила Булгакова]. ''2-е изд., доп.'' — М.: Книга, 1988. — 671 с.
* Избранные работы. Т. 1. Литература советского прошлого. — М.: Языки славянской культуры, 2001. — 468 с.
* Новые работы. 2003—2006. — М.: Время, 2007. — 560 с.
* Литература в школе: читаем или проходим?. — М.: Время, 2013. — 288 с.
* Нехорошая лестница. - М.: Государственный музей М.А. Булгакова, 2009. — 24 с.
* Булгаков и Пастернак. - М.: Государственный музей М.А. Булгакова, 2010. — 24 с.

=== Әҙәби әҫәрҙәре ===

* Мирные досуги инспектора Крафта. Рассказы. — М.: ОГИ, 2005. — 112 с.
* Дела и ужасы Жени Осинкиной. Путешествие в трёх томах, а также последующие необычные, ужасные и счастливые истории, случившиеся с ней самой и её друзьями. — М.: Время, 2005—2007. — 317 с. (кн. 1); 383 с. (кн. 2); 305 с. (кн. 3).
* Не для взрослых. Время читать! Полка первая. — М.: Время, 2009. — 208 с. — ISBN 978-5-9691-0462-4.
* Не для взрослых. Время читать! Полка вторая. — М.: Время, 2009. — 208 с. — ISBN 978-5-9691-0463-1.
* Не для взрослых. Время читать! Полка третья. — М.: Время, 2011. — 256 с. — ISBN 978-5-9691-0700-7.
* [http://www.etextlib.ru/Book/Details/55057 Егор: Биографический роман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115610/http://www.etextlib.ru/Book/Details/55057 |date=2021-11-05 }}. Книжка для смышлённых людей от десяти до шестнадцати лет. — М.: Время, 2012. — 592 с. — ISBN 978-5-9691-0761-8.

== Наградалары ==

* Рәсәй федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[7 ғинуар]]ҙа [[2002 йыл]]) — ''Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия эшендә әүҙем ҡатнашыу өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/17710 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 января 2002 года № 4-рп «О поощрении»]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* История литературы. Поэтика. Кино. Сборник в честь Мариэтты Омаровны Чудаковой / Ред.-сост. Е. Лямина, О. Лекманов, А. Осповат. М.: Новое издательство, 2012. — 584 с. — (Новые материалы и исследования по истории русской культуры. Вып. 9). — Без указ. тиража. — ISBN 978-5-98379-166-4

== Һылтанмалар ==

* [http://grani.ru/opinion/chudakova/ Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723124710/http://grani.ru/opinion/chudakova/ |date=2014-07-23 }} на сайте Grani.ru
* [http://grani-tv.ru/entries/64/ Мариэтта Чудакова на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508080407/http://grani-tv.ru/entries/64/ |date=2021-05-08 }}
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/c/chudakova/}}
* [http://old.russ.ru/authors/chudakova.html Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115610/http://old.russ.ru/authors/chudakova.html |date=2021-11-05 }} в «Русском журнале»
* [http://www.echo.msk.ru/programs/noexit/526015-echo/ Выхода нет: Способствовали ли диссиденты развалу Союза?] //«Эхо Москвы»
* [http://www.paperny.com/video_russ.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125002020/http://www.paperny.com/video_russ.php |date=2011-01-25 }} Интервью Владимиру Паперному]
* [http://www.e-reading.org.ua/bookbyauthor.php?author=17134 Мариэтта Омаровна Чудакова]
* Мариэтта Чудакова в программе &quot;Культ личности&quot;. Ведущий — Леонид Велехов (неопр.).  Радио «Свобода» (27.06.2015). Дата обращения 28 июня 2015.
* ''Лекманов О. А.'' [http://strana-oz.ru/2008/3/iz-lyubvi-k-chelovechestvu-marietta-chudakova-novye-raboty Из любви к человечеству (Мариэтта Чудакова. Новые работы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115954/https://strana-oz.ru/2008/3/iz-lyubvi-k-chelovechestvu-marietta-chudakova-novye-raboty |date=2021-11-05 }}
* ''Фрумкина Р. М.'' [http://polit.ru/article/2007/11/23/chudakova/ Археология советской цивилизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107142427/https://polit.ru/article/2007/11/23/chudakova/ |date=2021-11-07 }}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>1o45dcfej3iklvv4c5v9ycdqacne9o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасбулатов Руслан Имранович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162177</id>
    <revision>
      <id>1305791</id>
      <parentid>1205371</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17079" sha1="pk9iyzubsil5y3d4u8g3y69bmh1ue3w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хасбулатов Руслан Имранович''' ({{lang-ce|Хасболтера Ӏимранан кӏант Руслан}}; [[22 ноябрь]] [[1942 йыл]] — [[3 ғинуар]] [[2023 йыл]]) — Рәсәй [[Сәйәсмән|сәйәси эшмәкәре]], публицист һәм ғалим, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының һуңғы рәйесе, тәүҙә Рәсәйҙең беренсе президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцинды]]ң арҡаҙашы, һуңынан уның төп оппоненты була, 1993 йылдың октябренә тиклем Рәсәй Коснтитуция көрсөгөнөң әүҙем ҡатнашыусыһы, 1994 йылда Чечняла «Профессор Хасбулатовтың Тыныслыҡ миссияһын» ойоштороусы. 1994 йылдан — Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының донъя иҡтисады кафедраһы мөдире.

== Биографияһы ==
Руслан Имранович Хасбулатов [[1942 йыл]]дың [[22 ноябрь|22 ноябрендә]]&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;&gt;[http://www.biografija.ru/biography/khasbulatov-ruslan-imranovich.htm Хасбулатов Руслан Имранович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208082548/https://www.biografija.ru/biography/khasbulatov-ruslan-imranovich.htm |date=2022-02-08 }}&lt;/ref&gt; [[Грозный]] ҡалаһында тыуа, сығышы менән Чечен-Ингуш АССР-ының Харачой тейпынан&lt;ref name=&quot;moscowwriters.ru&quot;&gt;[http://moscowwriters.ru/TVOR-P/x/xasbul/xasbul-tv.htm Биография на сайте «Московские писатели»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417023718/http://moscowwriters.ru/TVOR-P/x/xasbul/xasbul-tv.htm |date=2021-04-17 }}&lt;/ref&gt;. [[Чечендар]]ҙың депортацияһынан һуң Ҡаҙағстанда (Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе, Булаевский районы, Полудино ауылы) йәшәй, бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. [[1962 йыл]]да Мәскәүгә юллана, унда [[1965 йыл]]да — Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын, ә 1970 йылда ошо уҡ университеттың иҡтисад факультетында аспирантура тамамлай.

[[1970 йыл]]да уҡыу йортоноң махсуслашҡан ғалимдар советы ултырышында — кандидатлыҡ&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;/&gt;, ә [[1980 йыл]]да докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;moscowwriters.ru&quot;/&gt;.

[[1978 йыл]]дан Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетында уҡыта&lt;ref name=&quot;moscowwriters.ru&quot;/&gt;.

Үҙгәртеп ҡороу осоронда СССР Министрҙар Советының социаль үҫеш буйынса Ғилми советы бюроһы ағзаһы була, ҡуртым тураһында законды эшләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;/&gt;.

[[1990 йыл]]дың 4 мартында Чечен-Ингуш АССР-ының (1993 йылдың 9 ғинуарынан — Чечен Республикаһы) 37-се Грозный милли-территориаль һайлау округынан РСФСР халыҡ депутаты итеп һайлана. Һайлау алды программаһында автономияларҙың киң хоҡуғы, башҡа суверенлы республикалар менән тиң хоҡуҡлы союз, власть структураларының демократик структураларын төҙөү, урындағы советтарҙың урындағы ҡанун сығарыу хоҡуғы менән ғәмәлдәге үҙидара органы булған берҙәм Рәсәй өсөн сығыш яһай&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;/&gt;.

1990 йылдың 5 июненән 1991 йылдың 29 октябренә тиклем — РСФСР Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1990/2/#17 Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 июня 1990 года об избрании Первого заместителя Председателя Верховного Совета РСФСР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://poisk-zakona.ru/267877.html|title=Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 29.10.1991 № 1818-I|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220172339/http://poisk-zakona.ru/267877.html|archivedate=2014-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220172339/http://poisk-zakona.ru/267877.html |date=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[1991 йыл]]дың 10 июленән — РСФСР Юғары Советы рәйесе вазифаһын башҡарыусы.

1991 йылдың 29 октябренән —РСФСР Юғары Советы рәйесенең&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://poisk-zakona.ru/267878.html|title=Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 29.10.1991 № 1817-I|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220172939/http://poisk-zakona.ru/267878.html|archivedate=2014-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220172939/http://poisk-zakona.ru/267878.html |date=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың сентябрендә бер йылға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6746|title=Хасбулатов опять председатель|date=1992-09-14|accessdate=2017-09-28}}&lt;/ref&gt; БДБ илдәре-дәүләттәренең парламент-ара ассамблеяһы советы рәйесе итеп һайлана&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;/&gt;.

[[1994 йыл]]&gt;дан — Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының донъя иҡтисады кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;[https://echo.msk.ru/guests/799/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Гости / Хасбулатов Руслан]&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 3 ғинуар кисендә (Мәскәү ваҡыты менән 19 сәғәт тирәһендә) [[Мәскәү өлкәһе]] Можайский ҡала округына ҡараған Ольгино ҡасабаһындағы  дачаһында вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5757928|title=Умер экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов|website=Коммерсантъ|date=2023-01-03|access-date=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/obschestvo/16738293 Умер последний председатель Верховного совета РСФСР Хасбулатов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/politics/2023-01-04/skonchalsya-eks-predsedatel-verhovnogo-soveta-rsfsr-ruslan-hasbulatov-3094007 Скончался экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов. ИА «Башинформ», 4 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|04|01|2023}} &lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
* Экономика современной Канады. — М., 1977;
* Освободившиеся страны. Политико-экономический анализ. — 1986;
* Актуальные проблемы социалистического строительства. — М., 1986 (в соавторстве с В. Я. Иохиным);
* Development country and Imperialism. — India, 1985;
* Современная международная торговля. — 1987;
* Управление корпорациями: теория и опыт. — 1987;
* Мировая экономика и международные экономические отношения. — М., 1988;
* Бюрократия — тоже наш враг. — М.: Политиздат, 1989;
* Бюрократическое государство. — М., 1991;
* Власть: размышления спикера. — М., 1992;
* Выбор судьбы. — М.: Республика, 1993;
* Россия: пора перемен. — 1993;
* Возможна ли «балканизация» России? — М.: Известия, 1993;
* Международные экономические отношения: в 2 т. — М.: Новости, 1991; (редактор)
* Мировая экономика. — М., 1994;
* {{книга
|автор  = Хасбулатов Р. И.
|заглавие = Чечня: мне не дали остановить войну : Записки миротворца
|ссылка = https://search.rsl.ru/ru/record/01001710325
|место  = М.
|год    = 1995
|isbn   = 5-86020-361-6
}}
* ''Хасбулатов Р. И.'' Бессилие власти. Путинская Россия. — М.: Яуза, 2012;
* {{книга
|автор = Хасбулатов, Р. И.
|заглавие = Мировая экономика и международные экономические отношения
|место = М.
|издательство = Гардарики
|год = 2006
|страницы = 671
|isbn = 5-8297-0280-0
}}
* {{книга
|автор = Хасбулатов, Р. И.
|заглавие = Великая российская трагедия
|место = М.
|издательство = ТОО «СИМС»
|год = 1994
|isbn = 5-86020-310-1
|ссылка = http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb0.htm
}}
* Эпоха США: Технология доминирования и грядущего упадка. — Экономика и политика России, № 2, Апрель 2000 г.;
* Мировая экономика. Теория. Концепции. Политика: В 2 т. — 2001;
* Взорванная жизнь: Кремль и российско-чеченская война. — М.: Грааль, 2002
* Международные экономические отношения. Углублённый курс: Учебник. — 2011
* Международные экономические отношения: Учебник для бакалавров. — М.: Юрайт, 2012. — 910 с. — («Бакалавр. Углублённый курс»). — 1 000 экз., ISBN 978-5-9916-1618-8
* Мировая экономика: Учебник для бакалавров. — М.: Юрайт, 2012. — 884 с. — («Бакалавр»). — 1 000 экз., ISBN 978-5-9916-1528-0
* Преступный режим: «Либеральная тирания» Ельцина. — М.: Яуза-пресс, 2011. — 416 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-5-9955-0304-0
* [http://www.socionauki.ru/journal/articles/132573/ Идолы и идолопоклонники: крах либертаризма]. Статья первая. Век глобализации, № 1, 2011, с. 3-14
* Иллюзия величия: Катастрофа лидерства. — М.: Яуза-Пресс, 2012. — 448 с. — (Главный свидетель. Сенационные мемуары). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9955-0335-4
* Экономика: 10 кл.: Профильный уровень: Учебник для общеобразовательных учреждений. — М.: Дрофа, 2012. — 158 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-08857-3
* Экономика: 11 кл.: Профильный уровень: Учебное пособие для общеобразовательных учреждений. — М.: Дрофа, 2012. — 144 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-09031-6
* Полураспад СССР. Как развалили сверхдержаву — М.: Яуза-Пресс, 2011. — ISBN 978-5-9955-0302-6

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|2422|Руслана Имрановича Хасбулатова}}
* [https://svpressa.ru/politic/article/46946/ Руслан Хасбулатов: На стороне ГКЧП могли выступить Грачёв, Лебедь и Громов]
* [https://svpressa.ru/politic/article/52139/ Руслан Хасбулатов: Путин — пленник привычек и образа жизни]
* [https://echo.msk.ru/guests/799/ Все интервью Хасбулатова Р. И. на радиостанции] «Эхо Москвы»
* [http://finam.fm/guestinfo/32/ Все интервью Хасбулатова Р. И. на радиостанции] «Финам FM»
* [https://www.youtube.com/watch?v=E-CbXcz40Os Интервью телеканалу «Дождь»: «Руслан Хасбулатов. Ельцин не знал, что делать»]
* [http://www.sovross.ru/articles/718/11793/ Катастрофа лидерства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326094858/http://www.sovross.ru/articles/718/11793/ |date=2019-03-26 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=xPS8SA4Lo0A «Роковой щелчок». Р.Хасбулатов]
* [http://www.kp.ru/daily/26205/3091201 Руслан Хасбулатов — «КП»: Передайте Обаме — Крым и Севастополь могли войти в Россию еще 20 лет назад!]
* [http://www.kp.ru/daily/26241/3123604 Руслан Хасбулатов — «КП»: «Украина пока остается „недогосударством“]
* [https://aif.ru/politics/russia/1316873 „Ельцин сломал мне жизнь“. Руслан Хасбулатов уже 20 лет живёт вне политики]
* Интервью Хасбулатова Р.И на радиостанции „Комсомольская правда“ http://www.kp.ru/radio/stenography/120366/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027091756/https://www.kp.ru/radio/stenography/120366/ |date=2020-10-27 }}
* [https://lenta.ru/articles/2015/04/28/hasbulatov/ „Ельцин всегда был трусом“]
* [https://www.youtube.com/watch?v=btbZaROXP30 Хасбулатов рассказал, как было написано „воззвание Ельцина“] [https://web.archive.org/web/20200124001941/http://www.vestifinance.ru/articles/74257 текстовая версия]
* [https://kavtoday.ru/article/3799%7Ctitle=Руслан Хасбулатов: „С тоской смотрю, как Кавказ раздирают в клочья“]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://lenta.ru/articles/2020/06/11/khasbulatov/ Страну мы потеряем, а вы станете бедными и никому не нужными»]
* [https://vz.ru/politics/2020/6/12/1044318.html Руслан Хасбулатов: Предтечей распада СССР стал Юрий Андропов]
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:СССР иҡтисадсылары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй юристары]]
[[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Грозныйҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>pk9iyzubsil5y3d4u8g3y69bmh1ue3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эверсман Эдуард Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162955</id>
    <revision>
      <id>1305796</id>
      <parentid>1301321</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T00:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26180" sha1="dc7mvun71j83up9tj5du4s1kqvcdwtt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эдуард Александрович''' '''Эверсман''' (ориг. ''Эдуард Фридрих Эверсманн'', ''Eduard Eversmann Friedrich''; {{Тыуған көнө|11|1|1794}} — {{Үлгән көнө|14|4|1860}}, {{ВафатБулыуУрыны|Ҡазан|Ҡазанда}}) — [[Рәсәй империяһы]] натуралисы, [[Ботаника|ботаник]], [[Зоология|зоолог]], [[Энтомология|энтомолог]] һәм лепидоптеролог, табип һәм сәйәхәтсе. Милләте буйынса [[Немецтар|немец]].

== Биографияһы ==
1794 йылдың 11 ғинуарында Вестфалияла [[Хаген]] ҡалаһы янындағы Верингаузен ауылында тыуа. Атаһы бергмейстер була. Магдебург, [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин]] һәм Дрезден университеттарында уҡыған. 1811 йылда Гарцтағы тау заводында хеҙмәт итә . 1814 йылдың 9 авгусында Галлела «De chemica affinitate» диссертацияһын яҡлай, философия [[Фән докторы|докторы]] һәм ирекле фәндәр магистры ғилми дәрәжәһен ала, ә 1816 йылда Дерпт университетында — медицина һәм акушерлыҡ докторы.

[[1816 йыл]]да Германиянан [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралға]] атаһы Златоуст ҡорал етештереү заводына нигеҙ һалған һәм уның директоры булған Эверсман-фон Август-Фридрих-Александр янына [[Златоуст]] ҡалаһына күсенә&lt;ref&gt;{{ВТ-РБС|Эверсман, Эдуард Александрович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-РБС|Эверсман-фон, Август-Фридрих-Александр}}&lt;/ref&gt;. Златоуст ҡалаһында [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Татар теле|татар телдәрен]] өйрәнә. 1818 йылда Златоуст ҡорал заводында табип булып эшләй башлай. Әммә тиҙҙән ул [[зоология]] менән мауығып, урындағы тәбиғәтте өйрәнеү менән мауығып китә һәм үҙ алдына [[Урал]] крайы һәм [[Урта Азия]] менән таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. [[1820 йыл]]да Ырымбур хәрби генерал-губернаторы Эссенүтенесе буйынса [[Бохара|Бохараға]] юлланған урыҫ илселегенә табип сифатында барып ҡушыла, шулай уҡ хөкүмәттән үҙенең ғилми эшмәкәрлеге маҡсатына пособие ала. Бохарала А. Ф. Негри илселегендә татар сауҙагәре исеме аҫтында эшләй һәм Һиндостанға эләгеү маҡсаты менән яна, әммә быға өлгәшә алмай, шуға күрә [[Ырымбур|Ырымбурға]] ҡайта. Был сәйәхәтендә йыйылған коллекцияларын [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетына]] ебәрә, унда М. Лихтенштей был коллекция экспонаттарындағы хайуандарға тасуирлама яҙа. Ырымбурҙа шәхси табип практика менән шөғөлләнә. Генерал А. П. Мансуровтың ҡыҙына өйләнә һәм Ырымбурҙың эре алпауытына әйләнә.

Һуңыраҡ Мәскәү тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана, ә [[1824 йыл]]да [[Берлин]]да Король тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәте ағзаһы итеп алына.

[[1825 йыл]]да Эверсман полковник Ф. Ф. Бергтың ҡырғыҙ далаларының ҡайһы бер өлөштәрендә һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙенең]] тирә-яғындағы ерҙәрҙе тикшереү эше йөкмәтелгән хәрби экспедицияһында табип булараҡ ҡатнаша.

[[1828 йыл|1828 йылдың]] мартында Ҡаҙан университетында зоология һәм ботаника буйынса ординар профессор итеп тәғәйенләнә. Һуңынан Эверсман йыл һайын ғилми маҡсатта һәм университеттың биология коллекцияһын тулыландырыу өсөн Ырымбур, Һарытау, Әстерхан губерналарына сәфәр ҡыла. [[1830 йыл]]да [[Кавказ]] буйлап сәйәхәт ҡыла. [[1834 йыл]]да [[Һарытау]] һәм [[Әстерхан]] губерналары буйлап сәйәхәт итә.

[[1837 йыл]]да сәләмәтлеге торошо буйынса сит илдәрҙә ял итергә ҡарар итә. [[1838 йыл]]да статский советник дәрәжәһенә ҡуйыла, [[1839 йыл]]да тырыш хеҙмәте өсөн юғары даирәнән ҡотлау ала. [[1844 йыл]]да Германия, Франция һәм Италияға ғилми сәйәхәт ҡылырға йүнәлә.

[[1849 йыл]]да императрицаның оло рәхмәткә лайыҡ. [[1851 йыл]]да ғәмәли статский советник дәрәжәһенә күтәрелә һәм Ҡазан университеты эргәһендә ҡалдырыла.

[[1857 йыл|1857 йылдың]] йәйендә [[Италия]], [[Германия]], [[Швейцария]] һәм [[Алжир]] буйлап сәйәхәт итә.

1860 йылдың 14 апрелендә Ҡазанда вафат була.

== Зоология коллекциялары ==
Эверсман сәйәхәттәре барышында һөтимәрҙәр, ҡоштар, бөжәктәрҙең төрлө төрҙәрен үҙ эсенә алған коллекциялар йыя, ударҙы системаға һалып ентекле тасуирлай, төрлө хайуан төрҙәренең биологияһын, таралыу урынын һүрәтләй, бер нисә яңы төр хайуандар тураһында мәғлүмәт бирә.

Эверсман 30 йылдан ашыу, [[бөжәктәр]] коллекцияһын туплауға өҫтөнлөк биреп, зоология коллекцияларын йыя. Уның коллекцияһында 11 420 төрҙәге 50 420 дана экспонат иҫәпләнә. Энтомологик коллекцияла [[Ҡаты ҡанатлылар|ҡуңыҙҙар]] (3852 төрө) һәм [[Тәңкә ҡанатлылар|күбәләктәр]] (2848 төрө) өҫтөнлөк итә&lt;ref name=&quot;музей&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|title=Зоологический музей им. Э. А. Эверсманна|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|archivedate=2007-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php |date=2007-08-11 }}&lt;/ref&gt;. Уның вафатынан һуң коллекцияны Урыҫ энтомологик йәмғиәте һатып ала һәм әле булһа Рәсәй Фәндәр Академияһының Зоология музейында ([[Санкт-Петербург]]) улар менән танышырға мөмкин.

Ҡаҙан университетының Зоология музейында һаҡланған һәм Эверсман иҫән саҡта һатып алынған коллекция 1826—1859 йылдарға, ә Эверсман шәхсән үҙе йыйған коллекция 1841—1859 йылдарға ҡарай. Был коллекцияла балыҡтың бер [[Төр (биология)|төрө]], [[Ер-һыу хайуандары|амфибияның]] өс төрө, ҡоштарҙың 20 төрө һәм һөтимәрҙәрҙең ике төрө теркәлгән. Эверсман эшләгән осорҙа музейҙа барлығы [[Ер-һыу хайуандары|амфибияның]] һәм [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсәләрҙең]] (шул иҫәптән филгә оҡшаш һәм йәшел ташбаҡаның) 18 төрө , ҡоштарҙың 619 төрө (шул иҫәптән 12 төр [[Ҡауҙы һымаҡтар|аистҡа оҡшаш]] ҡош, 11 төр [[Ыласын һымаҡтар|шоңҡар]], колибриҙың бөтә төрө тиерлек, шулай уҡ 106 төр [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]], уларҙың яҡынса 20 төрө [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|Бөтә донъя тәбиғәтте һаҡлау союзының]] Ҡыҙыл китабына, шул иҫәптән квагга (уларҙың ни бары яҡынса ун данаһы ғына донъя музейҙарында һаҡлана) индерелгән&lt;ref name=&quot;музей&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|title=Зоологический музей им. Э. А. Эверсманна|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|archivedate=2007-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Эверсман коллекцияһында бер нисә йөҙ яңы төр тураһында мәғлүмәт бирелә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Эверсман Рәсәй империяһының [[Ҡазан губернаһы]]нан [[Арал диңгеҙе|Аралға,]] Каспий алды һәм Кавказ алдына тиклемге бер нисә төбәген тәүгеләрҙән булып тикшереп сыға. Беренселәрҙән булып ҡоротҡостарға ҡаршы көрәштә биологик сараларҙы файҙаланырға тәҡдим итә.

Эверсман Рәсәй сиктәрендә , шулай уҡ Европала ла белгестәр менән дә, һәүәҫкәрҙәр менән дә бәйләнеш тота, атап әйткәндә, Берлиндың тәбиғәт музейынан профессор М. Лихтенштейнды үҙенең уҡытыусыһы тип иҫәпләй, сөнки ул Эверсмандың Бохараға барғанда йыйған материалдарын баҫтырып сығара, 1823—1825 йылдарҙа йыйылған төрҙәр тасуирлана унда.

Эверсман Берлинда [[Леопольд Академияһы|Германияның «Леопольдина» тәбиғәт фәндәре белгестәре академияһы,]] ағзаһы була, шулай уҡ Түбәндәге йәмғиәттәр эшендә лә әүҙем ҡатанаша: Афинала тәбиғәт фәндәре белгестәре, Прага лотос, Мәскәү тәбиғәтте тикшереүселәр, Урыҫ география, Майналағы Франкфуртта Зенкенберг, Штеттин энтомологик, Берлинда тәбиғәтте яратыусылар, Санкт-Петербург Фәндәр Академияһы, Эрфуртта дөйөм файҙалы белемдәр Академияһы. [[1845 йыл]]да Эверсман [[Тәңкә ҡанатлылар|тәңкәлеләр]] тураһындағы монографияһы өсөн Демидов премияһының яртыһына лайыҡ була.

== Ғаиләһе ==
* Атаһы: Эверсман, Август-Фридрих-Александр
* Ҡатыны: Софья Александровна Эверсман (Мансурова), генерал Мансуров Александр Павловичтың ҡыҙы
* Балалары:&lt;ref&gt;[http://rosgenea.ru/?a=28&amp;r=4&amp;s=%DD%E2%E5%F0%F1%EC%E0%ED Эверсман — Центр генеалогических исследований]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
** Эверсман, Николай Эдуардович (1822.08.30--,1823) (1823.09.11) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001]
** Эверсман, Евгения Эдуардовна (1826--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001], хәрби начальник А. А. Толмачевҡа (генерал А. Ф. Толмачевтың улы) кейәүгә сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://bibliothek.rusdeutsch.ru/pdf/pdf.php О. Я. Бахарева, С. Д. Садовников Хроника рода Эверсманов (XVII — XX вв.)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
** Эверсман, Василий Эдуардович (1828.01.01--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001]
** Эверсман, Александр Эдуардович 1831.10.06(--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001]
** Эверсман, Михаил Эдуардович (1840—1910), Баш төрмә идаралығы инспекторы.

== Баҫмалары ==
Эверсмандың бөтәһе 55 ғилми хеҙмәте һәм 86-ға яҡын (172—188 баҫма бит) матбуғат баҫмалары биттәрендә сыҡҡан мәҡәләре бар. Өс томдан торған һәм 1840, 1850 һәм 1866 йылдарҙа нәшер ителгән «Ырымбур крайының тәбиғи тарихы» уның төп хеҙмәте тип иҫәпләнелә. Эверсмандың ғилми эштәренән һуң Ырымбур крайының хайуандар донъяһы, Рәсәйҙең ниндәй ҙә булһа башҡа районындағына ҡарағанда киң танылыу ала. Бынан тыш уның Рәсәй уртаһындағы төбәктәрҙең энтомология буйынса байтаҡ эштәре лә нәшер ителә.

* {{книга|заглавие=Reise von Orenburg nach Buchara|ссылка=|место=Берлин|издательство=|год=1823|страниц=}} — также Russian Missions into the interior of Asia, Лондон, 1823
* {{книга|заглавие=Lepidopterorum rariorum Rossiae observationes|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1832|страниц=}} — совместно с Фишером
* {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 1|ссылка=|издание=[[Учёные записки Казанского университета|Учён. зап. Казанского ун-та]]|год=1835 |выпуск=|том=|номер=|страницы=}}
* {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 2|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1841|выпуск=|том=|номер=|страницы=}}
* {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 3|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1842|выпуск=3|том=|номер=|страницы=3—19}}
* {{книга|заглавие=Mittheilungen über einige Säugethiere Russlands|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1840|страниц=}}
* {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть I|ссылка=|место=Оренбург|издательство=|год=1840|страниц=}}
* {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть II, Млекопитающие|ссылка=|место=Казань|издательство=|год=1850|страниц=}}
* {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть III, Птицы|ссылка=|место=|издательство=|год=1866|страниц=}} — посмертное издание, перевёл В. И. Даль
* {{статья|заглавие=Fauna entomologica. Tomus primus. Lepidoptera|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1841|выпуск=2|страницы=I—XIV + 3—166}}
* {{статья|заглавие=Fauna entomologica. Tomus primus. Lepidoptera, II|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1842|выпуск=1|страницы=}}
* {{статья|заглавие=Fauna lepidopterologica Volga Uraliensis |ссылка=|место=Казань|издательство=|год=1844|выпуск=|том=|номер=|страницы=}} — продолжение, М., 1858.
* {{статья|заглавие=Fauna hymenopterologica Volgo-Uralensis|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1847—1856}}
* {{статья|заглавие=Les Noctuélites de la Russie|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1855, 1856, 1857, 1859}}
* {{статья|заглавие=Orthoptera Volgo-Uralensis|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1859|том=XXXIII|номер=1|страницы=}}

== Эверсман хөрмәтенә аталған ==
Хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең бер нисә төрө Эверсман хөрмәтенә атала. Бынан тыш 2005 йылда Рәсәйҙә Эверсман хөрмәтенә аталған «Эверсманния» энтомологик фәнни журналы сыға башлай, уны Урыҫ Энтомологик йәмғиәтенең (РЭО) төбәк бүлексәһе сығара.

=== Хайуандар ===
* {{bt-ruslat|Суслик Эверсмана|Spermophilus undulatus|}}&lt;ref&gt;http://www.zooclub.ru/mouse/belich/24.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123155509/http://www.zooclub.ru/mouse/belich/24.shtml |date=2010-11-23 }} Длиннохвостый суслик, или суслик Эверсмана&lt;/ref&gt;
* {{bt-ruslat|Хомячок Эверсмана|Allocricetulus eversmanni|}} ([[Brandt]], [[1859]])
* Песчанка Эверсмана (''[[Meriones erythrourus]] eversmanni'')
* {{bt-ruslat|Степной хорёк|Mustela eversmanii|[[Lesson]], 1827}}
* {{bt-ruslat|Бурый голубь|Columba eversmanni|Bonaparte}} ([[1856]])
* {{bt-ruslat|Гребнепалый геккон|Crossobamon eversmanni|Wiegmann}}&lt;ref&gt;[http://www.ecosystema.ru/08nature/rept/014.htm Гребнепалый геккон — Crossobamon]&lt;/ref&gt; ([[1834]])
* {{bt-ruslat|Аполлон Эверсмана|Parnassius eversmanni|}}
* [[Бабочка]] ''[[Kirinia eversmanni]]'' ([[Eversmann]], [[1847]]) (= Lasiommata eversmanni; =Esperarge eversmanni).
* [[Голубянка Эверсмана]] (''Lycaena eversmanni'') Lang, 1884&lt;ref&gt;[http://zipcodezoo.com/Animals/L/Lycaena_eversmanni/ Lycaena eversmanni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816231153/http://zipcodezoo.com/Animals/L/Lycaena_eversmanni/ |date=2014-08-16 }}&lt;/ref&gt;
* {{bt-ruslat|Эверсманнии|Eversmannia|}} — [[род (биология)|род]] [[бабочка|бабочек]] семейства [[Uraniidae|ураний]], в том числе [[Эверсманния украшенная]].
* Одиночная пчела ''[[Andrena eversmanni]]'' (Radoszkowski, 1867)
* [[Двукрылые|муха]] ''Aristothereva eversmanni'' (Zaitzev, 1971)&lt;ref&gt;[http://zipcodezoo.com/Animals/A/Aristothereva_eversmanni/ Aristothereva_eversmanni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816234816/http://zipcodezoo.com/Animals/A/Aristothereva_eversmanni/ |date=2014-08-16 }}&lt;/ref&gt;
* [[Жук]] ''[[Trox eversmanni]]''&lt;ref&gt;[http://www.zin.ru/Animalia/coleoptera/rus/troevems.htm Trox eversmanni Kryn. (Trogidae)]&lt;/ref&gt;
* Жук ''[[Callisthenes eversmanni]]'' (Chaudoir, 1850)&lt;ref&gt;[http://www.zin.ru/ANIMALIA/Coleoptera/rus/calevelo.htm Callisthenes (s. str.) eversmanni eversmanni (Chaudoir, 1850) (лектотип)]&lt;/ref&gt;

=== Үҫемлектәр ===
* {{bt-ruslat|Лапчатка Эверсмана|Potentilla eversmanniana|}}
* растение {{Bt-latrus|Tetradiclis eversmanni|aut=[[Bunge (ботаник)|Bunge]],|txt=[[nom. inval.]]|}} (= Tetradiclis tenella)&lt;ref&gt;[http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&amp;taxon_id=250064419 Tetradiclis eversmanni Bunge in Linnaea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424215720/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&amp;taxon_id=250064419 |date=2013-04-24 }}&lt;/ref&gt;

[[1838 йыл]]да Александр Андреевич Бунге Эверсман хөрмәтенә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек [[Ырыу (биология)|төрөн]] {{Bt-ruslat|Эверсманния (растение){{!}}Эверсманния|Eversmannia|Bunge}}&lt;ref&gt;[http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=22409-1&amp;back_page=/ipni/editAdvPlantNameSearch.do%3Ffind_infragenus%3D%26find_isAPNIRecord%3Dtrue%26find_geoUnit%3D%26find_includePublicationAuthors%3Dtrue%26find_addedSince%3D%26find_family%3D%26find_genus%3DEversmann*%26find_sortByFamily%3Dtrue%26find_isGCIRecord%3Dtrue%26find_infrafamily%3D%26find_rankToReturn%3Dgen%26find_publicationTitle%3D%26find_authorAbbrev%3D%26find_infraspecies%3D%26find_includeBasionymAuthors%3Dtrue%26find_modifiedSince%3D%26find_isIKRecord%3Dtrue%26find_species%3D%26output_format%3Dnormal International Plant Names Index — Leguminosae ''Eversmannia'' Bunge] {{V|9|12|2009}}&lt;/ref&gt; тип атай, хәҙер был атама, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, берҙән&lt;ref&gt;{{GRIN|genus|4561|{{V|10|12|2009}}}}&lt;/ref&gt; алып дүрткә&lt;ref&gt;[http://www.eol.org/pages/77534?category_id=226 Eversmannia]&lt;/ref&gt; тиклем [[Төр (биология)|төрҙө]] үҙ эсенә ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эверсман, Эдуард Александрович}} {{v|9|12|2009}}
* {{ВТ-РБС|Эверсман, Эдуард Александрович}}
* {{Из БСЭ|title=Эверсманн Эдуард Александрович}}
* {{книга|автор=Гептнер В. Г.|заглавие=Э. А. Эверсманн. 1794-1860 |издание=[[МОИП]]|место=М.|издательство=МОИП|год=1940|страниц=80|тираж=1000}}
* {{статья|автор=Есаков В.|заглавие=Учёный и путешественник|издание=Вокруг света|тип=журнал|год=1979|номер=1|страницы=20—21}}
* {{статья|автор=Смородкин С.|заглавие=Посох Эверсманна|издание=Вокруг света|тип=журнал|год=1979|номер=1|страницы=18—21}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kraeved.opck.org/lichnosti/issledovateli_orenburjya/eversmann.php Эверсман Эдуард Александрович (1794—1860)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109140215/http://kraeved.opck.org/lichnosti/issledovateli_orenburjya/eversmann.php |date=2009-01-09 }}
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=139097 Эдуард Александрович Эверсман. Биография]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Сотрудник РАН|52877|Эдуарда Александровича Эверсмана}}
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы сәйәхәтселәре]]
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы ботаниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1860 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1794 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй орнитологтары]]</text>
      <sha1>dc7mvun71j83up9tj5du4s1kqvcdwtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пинский Матвей Савельевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164275</id>
    <revision>
      <id>1305787</id>
      <parentid>1296067</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1305787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10641" sha1="nfv62r79sszc0zthzbo149d87nvkq32" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Пинский Матвей Савельевич''' ([[21 сентябрь]] [[1916 йыл]] — [[8 сентябрь]] [[1987 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Танк батальоны командиры, гвардия майоры. [[Советтар Союзы Геройы]].

== Биографияһы ==
Матвей Савельевич Пинский [[1916 йыл]]дың [[21 сентябрь|21 сентябрендә]] Зилово станцияһында (хәҙер Чернышевский районы, [[Байкал аръяғы крайы]]) тыуған&lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Матвей Савельевич Пинский в Российской еврейской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093144/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

Белеме урта. [[1943 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы.

[[1933 йыл]]дан [[1937 йыл]]ға тиклем [[Винница өлкәһе]] Хмельницкий районының Луко ауылында хисапсы була, һуңынан [[Калуга өлкәһе|Калуга өлкәһенең]] Малоярославец станцияһында пассажирҙар хеҙмәтендә нарядчик булып эшләй.

1937 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] Калуга өлкәһе Малоярославский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[1939 йыл|1939]] Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай.

[[1941 йыл]]дың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң [[Совет Армияһы]] сафында хеҙмәт итә, [[1949 йыл]]да офицерҙарҙың юғары бронетанк мәктәбен тамамлай

[[1960 йыл]]дан запастағы подполковник, лаборатория мөдире булып эшләй, хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер, [[Өфө нефть институты]]нда хеҙмәтте һаҡлау бүлеге мөдире.

[[1987 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябрендә]] вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;{{Warheroes|id=1476}}&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
«1945 йылдың 15 ғинуарында танк батальоны (44-се гвардия танк бригадаһы, 11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты) гвардия майоры С. М. Пинский Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын беренселәрҙән булып аша сыға. Рава-Мозовецка, Ловичи, Цегельно, Вельнау ҡалалары өсөн барған алыштарҙа үҙенең батальоны менән шоссе һәм тимер юлдарын биләй, шулай итеп дошман коммуникацияларының юлын киҫә. Һөжүмде дауам итеп, Лодзь ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Вельнау ҡалаһы районында М. С. Пинский батальоны танктарҙың һәм мотопехотаның ике взводы менән дошмандың аэродромын баҫып ала, унда 70-кә тиклем дошман самолеттары була»&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot; /&gt;

Батальон менән оҫта командалыҡ итеүе һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1945 йылдың 27 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән гвардия майоры Матвей Савелиевич Пинскийға [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ миҙалы]] (№ 5143) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә&lt;ref name=&quot;ГСС&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (27.02.1945)&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|150025815|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=37|лист=306, 307}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|46678217|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=32|лист=7}}.&lt;/ref&gt;.
* Ленин ордены (27.02.1945).
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (16.09.1942)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|10048689|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=214|лист=22, 169, 170}}.&lt;/ref&gt;.
* Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (12.06.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|29720260|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=6352|лист=2, 27, 28}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]] (22.08.1943)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|17923532|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=497|лист=4, 71, 72}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1517004596}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]].
* Миҙалдар.

== Баһалар һәм фекерҙәр ==
Комбат М. С. Пинский етәкселеге аҫтында хеҙмәт иткән элекке танк ротаһы командиры Н. Н. Борисовтың хәтирәләре буйынса:
{{Цитата башы}}Беренсе осрашыуҙан уҡ комбат үҙенең асыҡлығы һәм ябайлығы менән командир һәм кеше булараҡ ышаныс уятты. Шунда уҡ уның тәбиғәтенән ғәҙел кеше булыуын һиҙҙек…бер ваҡытта ла ҡыҙып барманы. Башҡалар кеүек яза бирергә ынтылманы, тупаҫ булманы, кәмһетмәне. Киреһенсә, ваҡ-төйәктәрҙә лә аҡыл менән эш итә ине. Һәм разведка юҡлыҡтан беҙҙең батальон һаҙлыҡлы йылғала артиллерия утынан 5 танкты юғалтҡанда&lt;ref&gt;При наступлении в районе [[Бердичев]]а из-за отсутствия разведки весь танковый батальон встал перед заболоченным ручьём и потерял 5 танков от огня артиллерии — см. {{cite web|url=http://iremember.ru/memoirs/tankisti/borisov-nikolay-nikolaevich/|title=Борисов Николай Николаевич|author=Н. Чобану|date=14 февраля 2015|publisher=Я помню|accessdate=2015-02-15}}&lt;/ref&gt;, еңел булмаған хәлдә лә, беренсе тапҡыр алышта уның тәртибен, ҡарарын һәм баһаларын күреп, уға тигеҙләшергә кәрәк өлгө икәнен аңланым&lt;ref name=&quot;iremember&quot;&gt;{{cite web|url=http://iremember.ru/memoirs/tankisti/borisov-nikolay-nikolaevich/|title=Борисов Николай Николаевич|author=Н. Чобану|date=14 февраля 2015|publisher=Я помню|accessdate=2015-02-15}}&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
* Өфө ҡалаһы М. С. Пинский исемен йөрөткән урам бар; ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://img-fotki.yandex.ru/get/6435/36256508.2a/0_6c346_d2939348_orig Мемориальная доска в Уфе].&lt;/ref&gt;.
* [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда Геройҙың музейы асылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|79045}}{{V|18|09|2021}}
* [https://web.archive.org/web/20151118094025/http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/p/350-pinskiims Республиканский музей Боевой Славы: Пинский Матвей Савельевич].

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:СССР подполковниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>nfv62r79sszc0zthzbo149d87nvkq32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174612</id>
    <revision>
      <id>1305803</id>
      <parentid>1278391</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T03:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1305803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9558" sha1="k425vqlk1hsix5my2faf41nbiool5wm" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Яҡупова}}
'''Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы''' ([[6 июль]][[1959 йыл]] , [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], ТАССР, Йәшел Үҙән районы, Ҡыҙыл Яр) — журналист, «Казанские ведомости» гәзитенең баш мөхәррире (1995 йылдан). ТР журналистар союзы президиумы ағзаһы.  ТР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Татарстан журналистарының Хөсәйен Ямашев исемендәге Республика бүләгенә эйә (1990). РФ һәм Татарстан журналистар, Татарстан Яҙыусылар (2002 йылдан) һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы [[1959 йыл]]дың [[6 июль|6 июлендә]] Татарстан Республикаһының Йәшел Үҙән районы Ҡыҙыл Яр ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Атаһы  Ғабдулла Низаметдин улы, Васильево урман комбинаты преслаусыһы; әсәһе Сания Фарса ҡыҙы Мөхәмәтшина. Ҡыҙ туғаны Дания. Бала сағы Йәшел Үҙән районының Васильево биҫтәһендә үтә.  1976 йылда Васильево ауылында  урта мәктәпте, 1981 йылда [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] тарих-филология факультетының журналистика бүлеген, 1986 йылда ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен тамамлаған. Юғары халыҡ-ара коммерция мәктәбе ([[Франция]]), [[Санкт-Петербург]] дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты һәм [[Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты]]ның «Эшлекле идара итеү оҫтаһы» программаһын үҙләштерә (2004).

1981–1984 йылдарҙа Йәшел Үҙән районында сығыусы «Зеленодольская правда» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. 

1986–1995 йылдарҙа «Молодежь Татарстана» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, бүлек рәйесе, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1995 йылдан — «Казанские ведомости»  гәзитенең  баш мөхәррире. 2008 йылдан — «Татмедиа» АЙ филиалы «Казанские ведомости» гәзите  редакцияһы директоры.

== Ижады ==
1972 йылда «Комсомольская правда» гәзитендә шиғырҙары  баҫылған. 

1990 йылдарҙа, йәмғиәттә милли үҙаң үҫкән осорҙа, үҙен көслө публицист итеп таныта. Мәҡәләләре «Идел», «Ялкын» журналдарында, «Татарстан яшьләре», «Известия Татарстана» гәзиттәрендә баҫыла&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/tat/razdely/sredstva-massovoj-informacii/personalii/yakupova-venera-abdullovna Якупова Венера Габдулла кызы.] Онлайн - энциклопедия Tatarica&lt;/ref&gt;. [[Татарҙар|Татар халҡының]] суверенитеты өсөн көрәше, [[Ҡырым татарҙары|Ҡырым татарҙарын]] тыуған илдәренә кире ҡайтарыу кәрәклеге тураһында очерктары менән таныла.

[[2000 йыл|2000 йылда]] Татарстандың  яңы тарихы һәм татар халҡы тураһында  «Суверенитет турында йөз хатирә» («100 историй о суверенитете», Казань: Идеал-Пресс, 2000, &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85247-125-9&lt;/nowiki&gt;) исемле беренсе китабы донъя күрә һәм йәмәғәтселектә ҙур резонанс тыуҙыра&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/people_page/people_28ya/yakupova_venera_abdullovna.html Якупова Венера Абдулловна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419153338/https://nailtimler.com/people_page/people_28ya/yakupova_venera_abdullovna.html |date=2021-04-19 }} «Милләттәшләр» порталы{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

«Кырым татарлары, яки Сталиннан сәлам!» («Крымские татары, или Привет от Сталина!», 2009, ''тикшеренеүҙең темаһы — Үҙгәртеп ҡороу йылдарында Ҡырым татарҙарының тарихи ватанына драматик әйләнеп ҡайтыуы''), «Россия журналистикаһының яхшылығы һәм яуызлыгы» (''Россия медиабаҙары цивилизациялы итеп ойоштороу мәсьәләләре өйрәнелә'') исемле китаптар авторы.  «Казанда Балачак музее»  (''татарстанлыларҙы XX быуат һәм XXI быуат башында ниндәй уйындар һәм ниндәй уйынсыҡ менән уйнауы тураһында әйтә''), «Берлинга кадәр юл күрсәткече. Сугышның гаилә ядкәрләре турында искиткеч тарихлар» китаптарының авторы-төҙөүсеһе.

Рәсәй Элемтә министрлығы ҡарамағындағы Төбәк баҫма мәғлүмәт саралары буйынса эксперт советының һәм әҙәбиәткә уҡыуға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү буйынса эшсе төркөм рәйесе.

== Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре ==

* 1990 – ТР журналистар союзының Хөсәйен Ямашев исемендәге премияһы — «Родина или смерть!» мәҡәләһе өсөн («Комсомолец Татарии»)
* 1995 – ТР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* 1998 – «Казанские ведомости» гәзите — «иң күп уҡылған ҡала гәзите» номинацияһында «Гәлсәр ҡәләм» республика журналистар конкурсы еңеүсеһе
* 2000 – «Гәлсәр ҡәләм» республика журналистар конкурсы еңеүсеһе
* 2012 – Ҡазандың Маҡтау китабына индерелгән&lt;ref&gt;[https://obrazovanie.kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?biggerVersion=Y&amp;lang=ru Решение Президиума КГД №37 от 20 июня 2012г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419153339/https://obrazovanie.kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?biggerVersion=Y&amp;lang=ru |date=2021-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – Рәсәй журналистар союзының «Рәсәй журналистикаһының Алтын полкы» премияһы — ''«Россия журналистикаһының яҡшылығы һәм яуызлығы» китабы өсөн''

* 2019 – «Алтын ҡурай» халыҡ-ара журналистар конкурсы (''[[Өфө]]'') еңеүсеһе — ''«Мустай Карим — владыка и слуга...» мәҡәләләр серияһы өсөн''&lt;ref&gt;''[[Сөмбел Таишева]].'' [http://magarif-uku.ru/ru/zolotoy-kuray-venery-yakupovoy/ Золотой курай Венеры Якуповой.] [[Мәгариф (журнал)|Мәгариф]], 13.02.2020&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://sj-rt.ru/heads/ Венера Абдулловна Якупова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423215126/https://sj-rt.ru/heads/ |date=2023-04-23 }} ТР Журналистлар берлегенең рәсми сайты{{Ref-ru}}
* [https://sptatar.com/yakupova-venera/ Якупова Венера.] ТР Язучылар берлеге рәсми сайты
* [https://tatarica.org/tat/razdely/sredstva-massovoj-informacii/personalii/yakupova-venera-abdullovna Якупова Венера Габдулла кызы.] Онлайн - энциклопедия Tatarica
* [http://журнальныймир.рф/avtor/yakupova-venera Венера Якупова.] журнальныймир.рф{{Ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Мөхәррирҙәр]]
[[Категория:Татар яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1959 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Татарстан шәхестәре]]</text>
      <sha1>k425vqlk1hsix5my2faf41nbiool5wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201534</id>
    <revision>
      <id>1305783</id>
      <timestamp>2026-09-19T16:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Bloeiwijze van een Rostrinucula dependens. 11-10-2025. (d.j.b).jpg</comment>
      <origin>1305783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="okvofr2r96gggqwxy1dmqzs7pnonc1d" xml:space="preserve">Bloeiwijze van een Rostrinucula dependens. 11-10-2025. (d.j.b).jpg</text>
      <sha1>okvofr2r96gggqwxy1dmqzs7pnonc1d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>