Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 5379 1305806 1275981 2026-09-20T13:15:23Z Аюлы река 48953 /* */ БАЙМАҠ һүҙенең аңлатмаһы. 1305806 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Ирәндек]] армытында, [[Көньяҡ Урал]] тауы битендә, [[Европа]] һәм [[Азия]] сигендә урынлашҡан. == Тарихы == [[File:Баймак.JPG|thumb|290px|left| Баймак (2014)]] Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы [[1748]] йылда Кананиколь һәм Преображен [[баҡыр]] иретеү заводтарының [[мәғдән]] базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡорт ихтилалдары]] баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, [[мәғдән]] табыу туҡтатыла. [[XIX быуат]] урталарында [[Таналыҡ]] йылғаһы буйлап бөртөклө [[алтын]] табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була. Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы [[1922]] йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була. [[1917]] йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә. [[1928]] йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә [[1938 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ул ҡала итеп иғлан ителә, [[1992 йыл]]да иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. [[Башҡортостан Президенты]]ның [[1994 йыл]]дың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм ''территориаль-административ берәмек'' булып иҫәпләнә. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2]<ref>https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2</ref> == Халҡы == [[Файл:Baimak mosque.png|thumb|right|250px|Ҡала мәсете]] Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — [[башҡорттар]]. Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле. {{ Население | Баймак | Столбцов=6}} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||13935||6929||7006 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||11343||5307||6036 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||12501||5866||6635 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||12836||5956||6880 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||15790||7429||8361 |- | 2002 йыл 9 октябрь||17223||8032||9191 |- | 2010 йыл 14 октябрь||17710||8339||9371 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Сәнәғәт ойошмалары == # Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ # Башкомбикорм ААЙ # Башптицепром ААЙ # Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы == Һөнәри белем биреү учреждениелары == # 105-се һөнәри училище # [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]] # Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы == Мәктәптәре == * [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]] * [[Баймаҡ лицей-интернаты]] == Билдәле шәхестәре == * [[Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы]] (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. * [[Балапанов Малик Хәмит улы]] (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1502-balapanov-malik-kh-mit-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|11|2018}}</ref>. * [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). * [[Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы]] (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). * [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (8.11.1962), башҡорт театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1977) кавалеры. * [[Рәмиев Бәшир Искәндәр улы]] (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954). * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.baimak.ru/ Сайт города Баймака] * [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Баймак в энциклопедии «Мой город»] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Баймаҡ]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 6tt2bns0jig2rjhqjs42c2g70e9nf3w 1305807 1305806 2026-09-20T13:16:31Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ һылтанма өҫтәү. 1305807 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Ирәндек]] армытында, [[Көньяҡ Урал]] тауы битендә, [[Европа]] һәм [[Азия]] сигендә урынлашҡан. == Тарихы == [[File:Баймак.JPG|thumb|290px|left| Баймак (2014)]] Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы [[1748]] йылда Кананиколь һәм Преображен [[баҡыр]] иретеү заводтарының [[мәғдән]] базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡорт ихтилалдары]] баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, [[мәғдән]] табыу туҡтатыла. [[XIX быуат]] урталарында [[Таналыҡ]] йылғаһы буйлап бөртөклө [[алтын]] табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була. Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы [[1922]] йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була. [[1917]] йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә. [[1928]] йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә [[1938 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ул ҡала итеп иғлан ителә, [[1992 йыл]]да иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. [[Башҡортостан Президенты]]ның [[1994 йыл]]дың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм ''территориаль-административ берәмек'' булып иҫәпләнә. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.<ref>https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2</ref> == Халҡы == [[Файл:Baimak mosque.png|thumb|right|250px|Ҡала мәсете]] Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — [[башҡорттар]]. Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле. {{ Население | Баймак | Столбцов=6}} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||13935||6929||7006 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||11343||5307||6036 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||12501||5866||6635 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||12836||5956||6880 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||15790||7429||8361 |- | 2002 йыл 9 октябрь||17223||8032||9191 |- | 2010 йыл 14 октябрь||17710||8339||9371 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Сәнәғәт ойошмалары == # Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ # Башкомбикорм ААЙ # Башптицепром ААЙ # Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы == Һөнәри белем биреү учреждениелары == # 105-се һөнәри училище # [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]] # Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы == Мәктәптәре == * [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]] * [[Баймаҡ лицей-интернаты]] == Билдәле шәхестәре == * [[Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы]] (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. * [[Балапанов Малик Хәмит улы]] (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1502-balapanov-malik-kh-mit-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|11|2018}}</ref>. * [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). * [[Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы]] (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). * [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (8.11.1962), башҡорт театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1977) кавалеры. * [[Рәмиев Бәшир Искәндәр улы]] (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954). * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.baimak.ru/ Сайт города Баймака] * [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Баймак в энциклопедии «Мой город»] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Баймаҡ]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 3cs6upx94zdfyb8v03sstsuiovpa2fa 1305809 1305807 2026-09-20T13:29:32Z Аюлы река 48953 /* */ нисәнсе бите 1305809 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Ирәндек]] армытында, [[Көньяҡ Урал]] тауы битендә, [[Европа]] һәм [[Азия]] сигендә урынлашҡан. == Тарихы == [[File:Баймак.JPG|thumb|290px|left| Баймак (2014)]] Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы [[1748]] йылда Кананиколь һәм Преображен [[баҡыр]] иретеү заводтарының [[мәғдән]] базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡорт ихтилалдары]] баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, [[мәғдән]] табыу туҡтатыла. [[XIX быуат]] урталарында [[Таналыҡ]] йылғаһы буйлап бөртөклө [[алтын]] табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була. Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы [[1922]] йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була. [[1917]] йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә. [[1928]] йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә [[1938 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ул ҡала итеп иғлан ителә, [[1992 йыл]]да иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. [[Башҡортостан Президенты]]ның [[1994 йыл]]дың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм ''территориаль-административ берәмек'' булып иҫәпләнә. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.<ref>Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы бите</ref> == Халҡы == [[Файл:Baimak mosque.png|thumb|right|250px|Ҡала мәсете]] Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — [[башҡорттар]]. Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле. {{ Население | Баймак | Столбцов=6}} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||13935||6929||7006 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||11343||5307||6036 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||12501||5866||6635 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||12836||5956||6880 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||15790||7429||8361 |- | 2002 йыл 9 октябрь||17223||8032||9191 |- | 2010 йыл 14 октябрь||17710||8339||9371 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Сәнәғәт ойошмалары == # Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ # Башкомбикорм ААЙ # Башптицепром ААЙ # Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы == Һөнәри белем биреү учреждениелары == # 105-се һөнәри училище # [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]] # Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы == Мәктәптәре == * [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]] * [[Баймаҡ лицей-интернаты]] == Билдәле шәхестәре == * [[Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы]] (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. * [[Балапанов Малик Хәмит улы]] (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1502-balapanov-malik-kh-mit-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|11|2018}}</ref>. * [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). * [[Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы]] (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). * [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (8.11.1962), башҡорт театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1977) кавалеры. * [[Рәмиев Бәшир Искәндәр улы]] (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954). * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.baimak.ru/ Сайт города Баймака] * [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Баймак в энциклопедии «Мой город»] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Баймаҡ]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] rxxk011clfbibzu3j6w6apfspdbglwg 1305810 1305809 2026-09-20T13:30:19Z Аюлы река 48953 /* Иҫкәрмәләр */ бит 1305810 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Ирәндек]] армытында, [[Көньяҡ Урал]] тауы битендә, [[Европа]] һәм [[Азия]] сигендә урынлашҡан. == Тарихы == [[File:Баймак.JPG|thumb|290px|left| Баймак (2014)]] Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы [[1748]] йылда Кананиколь һәм Преображен [[баҡыр]] иретеү заводтарының [[мәғдән]] базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡорт ихтилалдары]] баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, [[мәғдән]] табыу туҡтатыла. [[XIX быуат]] урталарында [[Таналыҡ]] йылғаһы буйлап бөртөклө [[алтын]] табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була. Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы [[1922]] йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була. [[1917]] йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә. [[1928]] йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә [[1938 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ул ҡала итеп иғлан ителә, [[1992 йыл]]да иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. [[Башҡортостан Президенты]]ның [[1994 йыл]]дың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм ''территориаль-административ берәмек'' булып иҫәпләнә. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.<ref>Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы бит.</ref> == Халҡы == [[Файл:Baimak mosque.png|thumb|right|250px|Ҡала мәсете]] Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — [[башҡорттар]]. Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле. {{ Население | Баймак | Столбцов=6}} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||13935||6929||7006 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||11343||5307||6036 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||12501||5866||6635 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||12836||5956||6880 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||15790||7429||8361 |- | 2002 йыл 9 октябрь||17223||8032||9191 |- | 2010 йыл 14 октябрь||17710||8339||9371 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Сәнәғәт ойошмалары == # Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ # Башкомбикорм ААЙ # Башптицепром ААЙ # Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы == Һөнәри белем биреү учреждениелары == # 105-се һөнәри училище # [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]] # Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы == Мәктәптәре == * [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]] * [[Баймаҡ лицей-интернаты]] == Билдәле шәхестәре == * [[Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы]] (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. * [[Балапанов Малик Хәмит улы]] (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1502-balapanov-malik-kh-mit-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|11|2018}}</ref>. * [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). * [[Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы]] (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). * [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (8.11.1962), башҡорт театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009). * [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1977) кавалеры. * [[Рәмиев Бәшир Искәндәр улы]] (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954). * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.baimak.ru/ Сайт города Баймака] * [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Баймак в энциклопедии «Мой город»] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Баймаҡ]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 6v76evzojxpnm2nrq9w3xbyv3ao4uux 0 7318 1305829 1253951 2026-09-21T01:33:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305829 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ай (мәғәнәләр)}} '''Ай''' — [[календарь|календарҙағы]] [[ваҡыт]] берәмеге, яҡынса [[Ай (күк есеме)|Айҙың]] [[Ер (планета)|Ер]] тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығыу арауығына тигеҙ. == [[Календарь|Календарҙ]]а ай исемдәре == [[Григориан стиле]]ндә (шулай уҡ [[Юлиан стиле]]ндә лә) [[Ай (күк есеме)|Ай]] фазаһына бәйләнмәгән ай исемдәре ҡулланыла. Был таблицала башҡортса ай атамалары ла бирелә {{Айҙар}} == Айҙа көндәр һаны == <center> {| class="wikitable" |- | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |- ! Ғинуар<br />(Һыуығай) ! Февраль<br />(Шаҡай) ! Март<br />(Буранай) ! Апрель<br />(Алағарай) ! Май<br />(Һабанай) ! Июнь<br />(Һөтай) ! Июль<br />(Майай) ! Август<br />(Урағай) ! Сентябрь<br />(Һарысай) ! Октябрь<br />(Ҡарасай) ! Ноябрь<br />(Ҡырпағай) ! Декабрь<br />(Аҡъюлай) |- | 31 көн | 28 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн |- | | 29 көн кәбисә йылда | | | | | | | | | | |} </center> * Әгәр йыл һаны 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленһә, февралдә 29 көн (кәбисә йылы), әммә 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 йылдар Григориан календарында кәбисә түгел. * Кәбисә йылдар: …, 1980, 1984, 1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, [[2012]], [[2016]]. * Яҡындағы кәбисә йылы: [[2024]] . == Исламда ай атамалары == # [[Мөхәррәм]] — {{lang-ar|محـرّ&#160;م}} 30 көн # [[Сәфәр]] — {{lang-ar2|صفـر}} 29 көн # [[Рабиғел әүүәл]] — {{lang-ar2|ربـيع الأول}} 30 көн # [[Рабиғел ахыр]] — {{lang-ar2|ربـيع الآخر}} 29 көн # [[Йомадиәл әүүәл]] — {{lang-ar2|جمادى الأول}} 30 көн # [[Йомадиәл ахыр]] — {{lang-ar2|جمادى الآخر}} 29 көн # [[Рәжәб]] — {{lang-ar2|رجـب}} 30 көн # [[Шәғбан]] — {{lang-ar2|شعـبا&#160;ن}} 29 көн # [[Рамаҙан]] — {{lang-ar2|رمضا&#160;ن}} 30 көн # [[Шәүүәл]] — {{lang-ar2|شوّ&#160;ال}} 29 көн # [[Зөлҡәғиҙә]] — {{lang-ar2|ذو الـقـعـدة}} 30 көн # [[Зөлхизә (ай)|Зөлхизә]] — {{lang-ar2|ذو الحجة}} 29-30 көн [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%86] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C] == Сығанаҡтар == *[http://askimam.ru/upload/iblock/958/Islamic-Months.pdf Мухаммад Таки Усмани «Исламские месяцы»] * [http://direct-time.com/index.php?id=12 Перевод дат исламского календаря в другие календари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417082816/http://direct-time.com/index.php?id=12 |date=2013-04-17 }} * [http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/islam_tabcal.htm Конвертер дат европейского и мусульманского календарей (англ.)] * [http://creounity.com/apps/time_machine/index.php?go=arab.php&lang=ru Веб-приложение «Creounity Машина Времени»: конвертирование дат из лунной хиджры в григорианский календарь и обратно, а также ещё 24 системы летоисчисления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413011115/http://creounity.com/apps/time_machine/index.php?go=arab.php&lang=ru |date=2018-04-13 }} * [http://hical.info/lang.php?lang=ru Перевод дат григорианского календаря в даты исламского календаря.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420001450/http://hical.info/lang.php?lang=ru |date=2018-04-20 }} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Ваҡыт]] [[Категория:Айҙар]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Астрономия]] t0yx0e5iz43anhp5w2rsg774jr5yhsk 0 8542 1305819 1302983 2026-09-20T14:41:11Z Аюлы река 48953 /* */ һылтанма 1305819 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан район. Көнсығышта [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 5432 км². Райондың административ үҙәге — [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]] ҡалаһы менән [[Өфө]] араһы тура һауа юлынан 275 км, автомобиль юлынан — 489 км. Район халҡы 1995 башына 43,5 мең кеше булған (1970 — 47,9, 1979 — 41,4, 1989 — 42,1 мең кеше). Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселеген [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] тәшкил итә. 90 ауыл бар. Иң ҙурҙары: [[Темәс]] (3,1 мең кеше), [[Урғаҙа]] (2,7 мең), [[Иҫке Сибай]] ауылы (2 мең), [[Аҡморон]] ауылы (1,7 мең). == Символикаһы == {{main|Баймаҡ районы флагы}} == География == Геологик йәһәттән район територияһы Тагил-Магнитогорск бөгөлөнөң һәм Уралтау күтәрелешенең тектоник структураларынан ғибәрәт. Колчедан рудаһы (Сибай, Баҡыртау, Таштау, Балтатау, Ҡамаған һ.б.), рудалы алтын (Вост.-Семеновский, Түбә, Юлалы һ.б.), сәсмә алтын (Ҡараһаҙ, Төйәләҫ, Шүрәле һ.б.), цеолит (Сибай), биҙәү ташы (20-ләп ятҡылыҡ), эзбизташ, кирбес сеймалы һ.б. ятҡылыҡтар тикшерелгән. Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Уралтау һырты биләй. Уның был тирәһе бейек түгел һәм тигеҙләнгән, ләкин ярайһы уҡ дымлы, [[ҡарағай]], [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары менән ҡапланған. [[Урал тауҙары|Уралтау]] һәм [[Ирәндек]] һырттары араһындағы түбән урындарҙа ваҡ сусаҡтар бар. Уңдырышлы ҡара тупраҡлы далала төрлө үлән һәм ҡылғандар үҫә, уның байтаҡ өлөшө һөрөлгән, ҡоролоҡ хас. Район территорияһын меридиональ йүнәлешттә киҫеп үткән [[Ирәндек]] һыртының киңлеге 10—20 км, уртаса бейеклеге төньяғында 700—800 м, көньяғында— 400—500 м, урыны менән ҡарағас ҡатыш ҡайынлыҡтар, ҡаты төп тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған, аҙ уңдырышлы, эрозияға бирелгән тупраҡ өҫтөнлөк итә. Район территоряһының көнсығыштағы тар ғына һыҙатын эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған тигеҙлек тәшкил итә. Бындағы ҡара тупраҡлы далала ҡылған һәм һәр төрлө үлән үҫә. Баймаҡ районы Урал тауҙары аръяғында урынлашҡанлыҡтан, [[Азия]] материгының континенталь климаты йоғонтоһон кисерә. Климаты ҡоро, ҡышын ҡар аҙ була. Гидрографик селтәре [[Һаҡмар]], [[Таналыҡ]], [[Оло Урғаҙа]] (бәләкәй ҡушылдыҡтары менән) йылғалары, [[Талҡаҫ (күл)|Талҡаҫ]], [[Күлтабан (күл)|Күлтабан]] күлдәренән тора. Майҙанының ҙур өлөшөн дала ерҙәре тәшкил итә. Ағас запасы 18,8 млн м³ булған 126,4 мең га майҙанда (Райондың дөйөм майҙанының 24,4 %) урман үҫә (шуның 3,4 млн м ылыҫлы ағас). == Тәбиғәт объекттары == * [[Ирәндек]] (тау һырты) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. * [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ йылғаһы]] * [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]] * [[Таналыҡ|Танылыҡ йылғаһы]] * [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр йылғаһы]] * [[Оло Урғаҙа|Урғаҙа йылғаһы]] * [[Ғәҙелша шарлауығы]] * [[Һаҡмар һыуһаҡлағысы]] * [[Балыҡлы (күл)|Балыҡлы күле]] * [[Әптекәй (күл)|Әптекәй күле]] * [[Талҡаҫ (күл)|Талҡаҫ]] — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге күл. * [[Үләнде (күл)|Үләндекүл]] * [[Солтанкүл|Солтанкүл]] * [[Яугүл|Яугүл (Култабан) күле]] — Урал йылғаһы бассейнына ҡараған күл. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width: auto; max-width: max-content; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; margin: 8px 0; text-align: left;"> <div style="font-weight: bold; padding-right: 25px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 5px; text-align: center;"> {{Wikidata/Population}} </div> </div> Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше тәшкил итә. ; Урбанизация Ҡала шарттарында ([[Баймаҡ]] ҡалаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Баймак | ч }} * 100 / {{ Население | Баймакский район | ч }} round 2 ) }} }} % йәшәй. ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 83,3 %, [[урыҫтар]] — 11,9 %, [[татарҙар]] — 3,5 %, башка — 1,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҡтисад == 19 быуаттың 30-сы йылдарында [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһының үрге ағымында һибелмә [[алтын]] ятҡылыҡтары үҙләштерелә башлай. Һибелмә һәм рудалы алтындың яңы ятҡылыҡтарын үҙләштереү, баҡыр колчеданы рудаларынан алтынды айырып алыу иҫәбенә алтын табыу арта. 1923 йылда Таналыҡ-Баймаҡ таулы округы бөтөн Уралда сығарылған алтындың 40 % таба. Баҡыр колчеданы рудаларын эшкәртеү менән Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, алтын сығарыу менән «Башзолото» дәүләт производство предприятиеһының Түбә руднигы, «Зауральская» һәм «Түбә» старателдәр артелдәре шөғөлләнә. Төйәләҫ ятҡылығында эзбизташ сығарыла. Яндырылған эзбиз шәкәр заводында ҡулланыла һәм башҡа региондарға ла ебәрелә. Район сәнәғәтенең башҡа тармаҡтарына ағас әҙерләү (Темәс һәм Баймаҡ леспромхоздары), төҙөлөш материалдары етештерә (Темәс хуж.-ара кирбес заводы), мет. эшкәртеү (Түбә йоҙаҡ һәм тимер-томор әйберҙәр заводы) һәм еңел сәнәғәт (Түбә тегеү фабрикаһы) инә. Баймаҡ районы [[ауыл хужалығы]] продукцияһы күпләп етештерелә. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 331,3 мең га (Башҡортостанда 1-се урында тора), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 164,1 мең га, сабынлыҡтар — 44,0 мең га ([[Белорет районы]]нан һуң 2-се урында), көтөүлектәр — 123,0 мең га (1-се урында). 19 [[ауыл хужалығы]] предприятиеһы, шул иҫәптән Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы институтының Баймаҡ тәжрибә-производство хужалығы бар. Район [[малсылыҡ]] һәм [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] буйынса махсуслашҡан. [[Һарыҡсылыҡ]] тармағы ҙур урын тота. Башҡортостанда етештерелгән көслө һәм ҡаты сортлы бойҙайҙың төп өлөшө ошо районға тура килә. Иң ҙур [[ауыл хужалығы]] предпритиеһы — Йылайыр совхоз-техникумы. Совхоздың 80 мең га [[ауыл хужалығы]] ере бар, ул районда үҫтерелгән игендең өстән бер өлөшөн етештерә. == Транспорт == Район территорияһын Ира—Йылайыр—Сибай—Магнитогорск һәм Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән автомобиль юлдары киҫеп үтә. Сит өлкәләр менән бәйләнештә Сибай тимер юл станцияһы һәм аэропорты мөһим роль уйнай. Урындағы бәйләнештәрҙә Баймаҡ—Ҡана, Баймаҡ—Темәс, Баймаҡ—Әбделкәрим автомобиль юлдары ҙур әһәмиәткә эйә. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 75 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 40 урта мәктәп һәм 2 лицей; Йылайыр совхозы нигеҙендә [[ауыл хужалығы]] техникумы, 41 китапхана, 75 клуб учреждениеһы, [[Баймаҡ]]та һәм [[Темәс]] ауылдарында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Йылайыр совхозында Сиҙәм музейы, үҙәк район һәм 8 участка дауаханаһы, [[Талҡаҫ]] күле буйында Баймаҡ ял йорто эшләй. Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Баймакский вестник» һәм «Һаҡмар» гәзите сыға. === Спорт === [[Файл:Бассейн в Баймаке.JPG|мини|Баймаҡта йөҙөү бассейны]] Районда милли көрәш, баскетбол, волейбол, футбол, хоккей, саңғы ярыштары, еңел атлетика, бокс, йөҙөү, өҫтәл теннисы, шахматтар һәм шашкалар спорт төрҙәре федерациялары ойошторолған. Спортты яратыусылар ҡарамағында — 146 ҡоролма, шул иҫәптән: 1 стадион, 68 яҫылыҡ спорт ҡоролмалары, 72 спорт залы, 2 саңғы базаһы, 2 атыу тиры, 1 йөҙөү бассейны. [[Файл:ФОК Богатырь (Баймакский район).JPG|мини|Баймаҡта «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы]] XX быуат уртаһында Башҡортостанда Баймаҡ — Өфө юлында һыбай уҙыш популяр була (1937)<ref>https://books.google.ru/books?id=W7TVBQAAQBAJ&lpg=PA534&dq=баймак%20спорт&hl=ru&pg=PA534#v=onepage&q=баймак&f=false</ref><ref>https://books.google.ru/books?id=n9Vz5CpXbWwC&lpg=PT417&dq=баймак%20спорт&hl=ru&pg=PT417#v=onepage&q=баймак%20спорт&f=false</ref>. == Билдәле шәхестәре == === Яҡты эҙ ҡалдырыусылар === * [[Биишев Мирсаяф Хәсән улы|Биишев Мирсаяф]] (1862) — В. И. Ленин менән Ҡаҙан университетында уҡыған. * [[Буранбай Ҡотдосов]] (1767 — ?) — халыҡ сәсәне, административ эшмәкәре. Йорт старшинаһы. Билдәле «Буранбай», «Ялан йәркәй», «Бөҙрә тал» башҡорт халыҡ йырҙарын ижад итеүсе * [[Ғәбит сәсән|Арғынбаев Ғәбит]] ([[Ғәбит сәсән]]) (1856 — ?) — башҡорт халыҡ йырҙарын ҡобайырҙарын йыйыусы һәм һаҡлаусы. Ҡурайсылар һәм сәсәндәр бәйгеләре еңеүсеһе ([[Ырымбур]], 1912; [[Стәрлетамаҡ]], 1930). Ғәбит сәсәндән яҙып алынған башҡорт эпик әҫәрҙәр, айырыуса «Урал-батыр», бөтә донъя халыҡ ижады ҡомартҡыһы булып һанала. * [[Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы]] (1896—1937) — [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Муса Мортазиндың кавалерия полкы эскадрон командиры. Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградланған. Сәйәси золом ҡорбаны * [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы]] (1898—1979) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән. * [[Байым ишан|Динебәков Байым]] — дин әһеле, мәғрифәтсе * [[Исмәғилова Ғилмияза]] — сәсәниә * [[Алдар|Иҫәнгилдин Алдар (Алдар батыр)]] (XVII быуаттың 70-сы йылдар) — Бөрйән улусының старшинаһы, 1704—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдырың башлығы, Рус империяһының Ҡырым һәм Азов походтарында әүҙем ҡатнашыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт]] (1863—1927) — дин әһеле * [[Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәли улы]] — Рәсәйҙең 1-се һәм 2-се Дәүләт думаһы депутаты, мәғрифәтсе, ахун * [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Сибаев Шәйәхмәт Утарбай улы]] — сәсән * [[Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы]] — әүлиә, халыҡ табибы * [[Ғабдулла Сәиди|Сәйетов Ғабдулла хәҙрәт]] — мәғрифәтсе, дин әһеле * [[Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы]] (1897) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны * [[Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы]] — дин һәм йәмғиәт эшмәкәре, мәғрифәтсе * [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] — сәсән * [[Юлыев Батыргәрәй Мөхәммәт улы]] — мәғрифәтсе, мөғәллим === Дәүләт һәм фән эшмәкәрҙәре === * [[Артамонов Владимир Иванович]] (1906—1944), Советтар Союзы Геройы (ноябрь 1939). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм Монголия Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған. * [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (22.08.1924—2.04.2000), [[СССР|совет]] комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]] Юғары Советының 6—9‑сы, [[РСФСР]] Юғары Советының 10—11‑се, [[БАССР Юғары Советы]]ның 4—11‑се саҡырылыштары депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1974) ордендары кавалеры. Ямаш ауылынан. * [[Аслаев Төхвәт Хәлим улы]] (1922—1995), педагог-методист, педагогия фәндәре кандидаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 48 дәреслек һәм методик әсбаптар авторы. Ушинский миҙалы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған. * [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы]] (1905—1938), күп кенә ғилми-методик әсбаптар, дәреслектәр авторы. Ғилми-тикшеренеү институты директоры, «Культурная революция» журналының мөхәррире. Золом ҡорбаны. * [[Белов Фёдор Иванович]] (1920—1979), [[Советтар Союзы Геройы]] (апрель 1945). * [[Байрамғолов Фирғәт Миҙхәт улы]] (9 май 1960 йыл) — ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2003—2017 йылдарҙа Республика перинаталь үҙәгенең баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы]] (1939-2005) — ВЛКСМ-дың Баймаҡ район комитеты, артабан Башҡортостан өлкә комитеты секретары, КПСС-тың Өфө өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1982 йылдан — БАССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған. * [[Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы]] (1944—2020), иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы делутаты (1999). * [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] — иҡтисад фәндәре докторы. * [[Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы]] (1887—1920) — башҡорт милли хәрәкәттә ҡатнашыусы, Бөрйән-Түңгәүер кантоны идараһы башлығы (1918—1920) * [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы]] (3.03.1934—29.03.2010), фольклорсы-ғалим, педагог-методист, юғары мәктәп эшмәкәре. 1977—1983 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]] проректоры. 1975 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), филология фәндәре докторы (1995), профессор (1995). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001). [[Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы]] (1925) — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты. * [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы]] (5 май 1886 — 14 апрель 1938) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. * [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (15 октябрь 1926—19 февраль 1989) — башҡорт теленең күренекле ғалим-методисы, педагогия фәндәре кандидаты, доцент, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы]] (26.11.1942) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, [[Рәсәй]] медицина-техник академияһы академигы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған табибы. Сындәүләт ауылынан (хәҙер юҡ)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3322 Башҡорт энциклопедияһы — Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094844/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3322 |date=2019-12-24 }}{{V|21|11|2017}}</ref>. * [[Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы]] — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, полковник, уҡсылар полкы командиры. Рейхканцелярияны һәм «Гитлер бункерын» яулап алыуҙа ҡатнаша. * [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (10.11.1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006). * [[Журавлёв Даниил Арсентьевич]] (25 декабрь 1900 — 16 сентябрь 1974) — совет хәрби етәксеһе, артиллерия генерал-полковнигы (1944), КПСС ағзаһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. * [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы]] (4 март 1951) — дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе[1]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011). * [[Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы]] (15.3.1945), ғалим-ботаник, эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). Татлыбай ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6203-j-nt-rin-s-f-r-li-isk-nd-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421102612/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6203-j-nt-rin-s-f-r-li-isk-nd-r-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|03|2018}}</ref>. * [[Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы]] (1948) — иҡтисад фәндәре докторы, профессор * [[Зөлкәрнәев Ғиззәт Хәсән улы]] (1953—2000) — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ирназаров Рәшит Исмәғил улы]] (1935) — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. Социлогия фәндәре докторы. * [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы]] (1934) — ғалим, Стәрлетамаҡ пединституы уҡыиыусыһы, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының бүлеге мөдире. * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (19 сентябрь 1936) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан) * [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935) — Социалистик Хеҙмәте Геройы; Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары менән наградланған * [[Копылов Василий Данилович]] (1921) — Советтар Союзы Геройы (1944). Взвод командиры. * [[Кудимов Павел Васильевич]] (1899—1943) — Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы]] (1896—1938) — күренекле дәүләт эшмәкәре (1923—1937) * [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]] (1922—1943) — Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң). * [[Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы]] (21.01.1957), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). * [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]] (1931—2000) — флотаторҙар бригадиры. Социалистик Хеҙмәте Геройы; Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары менән наградланған. БАССР-ҙың Юғары советы депутаты (ике тапҡыр), КПСС-тың XXV—XXVI съездары делегаты. * [[Мусин Ғүмәр Һаҙый улы]] (1946) — философия фәндәре докторы, профессор * [[Мусин Зөбәйер Харис улы]] (1953) — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2006), Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш реабилитологы. * [[Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы]] (1949) — 1986—1999 йылдарҙа — «Совет Башҡортостаны» гәзите бүлеге мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998). * [[Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы]] (1891—1998) — Баймаҡ районы мәғариф бүлеге мөдире, Сибай педагогия училищеһы директоры (1963—1972), Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, Ленин ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (өс тапҡыр), Ушинский миҙалы кавалеры. РСФСР-ҙың, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Платонов Николай Иванович]] (22.05.1958), физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре<ref>[http://urgaza.ru/historical-background/selsovet/127/1210/ Портал «Ургаза.ru». Деревня Покровка (Покровка ауылы). Известные земляки]{{ref-ru}}{{V|30|04|2018}}</ref>. * [[Пименов Иван Тимофеевич]] (1924 — 22 июль 1943) — 167-се гвардия еңел артиллерия полкы 5-се батареяһының туп тоҫҡаусыһы (1-се гвардия артиллерия дивизияһы, 3-сө гвардия еңел артиллерия бригадаһы), гвардия ҡыҙылармеецы, [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы]] (5 февраль 1940) — педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты. 1985—1988 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры. * [[Сырлыбаев Рим Әшрәф улы]] (6.06.1938), хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1982—1988 йылдарҙа Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988—1990 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының беренсе секретары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се һәм 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советтары]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1997), [[Башҡортостан]]дың, РСФСР һәм [[СССР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Баймаҡ районы һәм ҡалаһының почётлы гражданы (2011). * [[Тажетдинов Илшат Азамат улы]] (1969) — Башҡортостан хөкүмәте Аппараты етәксеһе * [[Тойғонов Марсель Марат улы]] (1970) — медицина фәндәре докторы * [[Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы]] (1 май 1950) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, филология фәндәре докторы (2003), профессор. Рәсәй Федерацияһының Почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010). * [[Әминев Хәлил Мөхәммәт улы]] (1886—1959), Георгий тәреһе тулы кавалеры. Бөтә башҡорт уйындары (1932) һәм милли көрәш буйынса РСФСР халыҡтарының Урал-Кузбасс Спартакиадаһы абсолют чемпионы. * [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы]] (1925—1951), 1-се, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры. * [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы]] (1934 —), профессор. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. З. Вәлиди исемендәге Халыҡ-ара һәм Бирюков исемендәге Урал премиялары лауреаты. * [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы]] (1914—1993), композитор, халыҡ ауыҙ-тел ижадының әҫәрҙәрен йыйыусы һәм мөхәрриләүсе. 300-ҙән ашыу йыр авторы. РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан дәүләт премияһы лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған. * [[Әхмәтов Иҫән Фәйзулла улы]] (1892—1942) — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Стахановсы. VIII сираттан тыш Советтар съезы (1935), ВКП(б)-ның VIII съезы делегаты, Беренсе саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1937). «Почёт Билдәһе ордены», «СССР-ҙың Почётлы металлургы» билдәһе менән наградланған. * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946) — дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры (1981—1994), Башҡортостан Республикаһының Президент хакимиәте етәксеһе (1994 йылдан), Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. * [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы]] (1924 —) — дәүләт эшмәкәре, Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданины, яҙыусы. * [[Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы]] (10.02.1929—29.12.2011), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Санкт-Петербург]]тағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының каведра мөдире. Химия фәндәре докторы (1972), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16838-sha-isoltanova-il-kh-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|01|2019}}</ref>. === Хужалыҡ эшмәкәрҙәре === * [[Божеховский Пётр Максимович]] (20.08.1938), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). [[Баймаҡ]] ҡалаһының һәм райондың почётлы гражданы (2011). [[Күнзавод]] ауылынан<ref>[https://baimak.bashkortostan.ru/about/honorary/312563/ Почётные граждане: Божеховский Петр Максимович. Муниципальный район Баймакский район Республики Башкортостан. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|08|2018}}</ref>. * [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (25.10.1893—1970), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1931—1960 йылдарҙа Баймаҡ районының Фрунзе исемендәге колхозы рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. [[Ишмырҙа]] ауылынан<ref>[http://saigafar.ucoz.ru/index/ishmyr_a_j_k_l_r_auyly/0-24 «Сәйғәфәр ауылы сәхифәһе» сайты]{{V|19|10|2018}}</ref>. * [[Наҡыев Әғләм Рахман улы]] (11 июль 1908 йыл — 4 июнь 1976 йыл) — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963). * [[Надькин Павел Николаевич]] (11 февраль 1911 йыл — 5 май 1996 йыл) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Калинин исемендәге колхоздың рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[Солонин Василий Степанович]] (25 декабрь 1914 йыл — 4 декабрь 1980 йыл) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр совхозы баш инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[Яҡупов Ғилман Ғирфан улы]] ([[20 март]] [[1925]] — [[11 февраль]] [[2012]]) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Ленин ордены кавалеры (1971). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[Насыров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы]] (5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының «Башкирский» совхозы агрономы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы]] (1914—1988) — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], 5-се саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты. * [[Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы]] ([[10 июнь]] [[1924 йыл]] — [[6 апрель]] [[1987 йыл]]) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы]] (31 март 1933 йыл — 21 февраль 2001 йыл) — Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Һаҡмар фермаһы һауынсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Һигеҙенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970—1974). * [[Яхин Риза Хәжиәхмәт улы]] ([[13 июнь]] [[1935]] — [[15 декабрь]] [[1998]]) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). === Яҙыусылар һәм шағирҙар === * [[Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы]] (1 май 1963 йыл) — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014 * [[Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы]] (Батыр Вәлид) (1905—1969), шағир. 12 китап авторы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Баймаҡта әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса Батыр Вәлиди исемендәге район премияһы булдырылған. * [[Баһуманов Аҫылғужа Ишем улы]] (1945—2005), журналист, публицист, шағир, прозаик, дәүләт эшмәкәре. * [[Байымов Берйән Сафа улы]] (1948—2004), шағир, ғилми хеҙмәткәр, журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (1948), драматург, прозаик, дәүләт эшмәкәре, журналист. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Маҡтау Грамотаһы менән бүләкләнгән. * [[Галин Салауат Әхмәҙи улы]] (1934—2010), ғалим, фольклорсы, публицист. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), Ғ.Сәләм исемендәге дәүләт премияһы лауреаты(1968). * [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы]] (1947), прозаик. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), С.Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2006). * [[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы]] (1968), телсе-ғалим, тәржемәсе. * [[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы]] (1930—2016), шағир, публицист, Башҡортостандың халыҡ шағиры. * [[Иҙелбаев Нәжип Сафа улы]], (Нәжип Иҙелбай) (1912—1991), шағир, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. * [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы]] (1945), әҙәбиәтсе-ғалим, прозаик, педагог. Башҡортостан халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995). * [[Исҡужин Буранбай Мәхмүт улы]] (1952—2009), шағир, драматург. * [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән (2006). Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы (2012). * [[Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы]] (1912—1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-шағир * [[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]] ([[Лилиә Һаҡмар]]) (1962), шағирә, драматург, журналист. * [[Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы]] (1938—1983) — яҙыусы, ике китап авторы * [[Мостафин Урал Сабирйән улы]] (1951), шағир, прозаик. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. * [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]] (1938) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. * [[Түләков Рәйес Ғөссәм улы]] (Рәйес Түләк) (1959—2008), шағир, журналист. Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1996). * [[Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы]] (Әхмәр Үтәбай) (1960), шағир, прозаик, публицист. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге республика дәүләт премияһы лауреаты (2007). === Сәнғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре === * [[Абыҙгилдин Абрек Әмир улы]] (1937—2013), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] рәссамы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ рәссамы (2009). Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2002)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?730902 Указ Президента РФ от 30.09.2002 N 1098 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228071125/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?730902 |date=2013-12-28 }}</ref>. [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). [[Татарстан Республикаһы]]ның Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы (1974). * [[Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы]] (псевдонимы Фирүзә Париж) — йырсы, актриса. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. * [[Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы]] (1951) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы * [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы]] (1910) — башҡорт композиторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. * [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы]] (6 ғинуар 1914 — 8 ғинуар 1993) — башҡорт совет композиторы. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1949, 1954) ордендары кавалеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968). * [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (5 ноябрь 1973) — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улы]] (3 апрель 1974) — йырсы, ҡурайсы, актёр. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004). * [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы]] (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 1995). Батыр Валид исемендәге премия лауреаты (1998). * [[Бикбирҙин Йәүҙәт Зәйнулла улы]] (10 июнь 1952 — 14 май 1996) — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) * [[Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы]] (1970) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы * [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (25 май 1929 —) — танылған йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы * [[Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы]] (25 ноябрь 1913—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. * [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы]] (8 ғинуар 1954) — ҡурайсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты * [[Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы]] (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) * [[Дәүләтшина Луиза Ҡаһарман ҡыҙы]] (31 ғинуар 1957 йыл) — китапханасы. Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзаһы (2007). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2012). Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы кавалеры (2022). * [[Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы]] (1928—2004) — атаҡлы ҡурайсы, уҡытыусы * [[Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы]] (1965) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы * [[Иҫәндәүләтова Вилүрә Әҙеһәм ҡыҙы]] (3 ғинуар 1968) — Бөтә Рәсәй кинематографистар ағзаһы * [[Йәнбәков Рамаҙан Фәтхулла улы]] (15 март 1934) — БАССР-ҙың халыҡ һәм атҡаҙанған артисы * [[Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы]] (1 ғинуар 1958) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы * [[Йәнекәев Булат Һиҙиәт улы]] (21 ғинуар 1942) — йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) * [[Йосопов Вәкил Барый улы]] (1952) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1993) * [[Йыһаншин Азат Надир улы]] (1971) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2202), Ш. Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1996) * [[Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы]] (1958) — профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы]] (12 июль 1976 — 30 сентябрь 2015) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының йыр бәйгеләре лауреаты * [[Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы]] (15 июнь 1929 -) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969), Башҡортостандың халыҡ артисы (1979), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986) * [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). [[Темәс]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}</ref>. * [[Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы]] (1951), һәүәҫкәр композитор, Батыр вәлид исемендәге премия лауреаты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы * [[Рәхимов Ришат Рәшит улы]] ([[24 октябрь]] [[1953 йыл]]) — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982). * [[Тимеров Азамат Камил улы]] ([[14 февраль]] [[1969]]) — [[Хөсәйен Әхмәтов]] исемендәге [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006). * [[Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы]] (1970) — йырсы. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. * [[Салауатов Альберт Рәфҡәт улы]] (29.05.1971), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Халыҡ-ара һәм республика бәйгеләре лауреаты. * [[Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы]] (12 апрель 1925 — 17 ноябрь 2002) — уҡытыусы-музыкант. Скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). * [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлит исемендәге премия лауреаты (2017). * [[Хәсәнов Миңлеғәле Ибраһим улы]](4 февраль 1963) — ҡурайсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. * [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы]] (13 июнь 1953 — 10 апрель 2009) — ҡурайсы, йырсы; башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары: ҡурай, ҡумыҙ яһау оҫтаһы; Рәсәй, республика күргәҙмәләре һәм конкурстарында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1986)<ref name="Тажетдинов">[Азамат Тажетдинов. Ел-дауылдар аша…2005 йыл, 156 бит]</ref>. Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999). * [[Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы]] (16 март 1940) — баянсы, РСФСР-ҙың һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаһанған артисы. * [[Әфләтүнов Сәлихйән Ғинийәт улы]] (20.02.1949), театр актёры, режиссёр. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1991) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). [[Ишмырҙа]] ауылынан<ref>[http://maps.kulturarb.ru/rb/1957-izvestnye-lyudi-goroda-sibaj КУЛЬТУРНЫЙ МИР БАШКОРТОСТАНА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|02|2019}}</ref>. === Халыҡ ижады гәүһәрҙәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр === * [[Азаматова Бибисара Мостафа ҡыҙы]] (21 октябрь 1948 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. Хеҙмәт ветераны (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1992). 1980—1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры/ * [[Ибраһимова Әлфиә Ғәббәс ҡыҙы]] (20.03.1959), педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр йырсы. 1980–2010 йылдарҙа Баймаҡ районының мәктәпкәсә балалар учреждениелары тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. [[Башҡорт йыры|Башҡорт]] һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара фестивале (1994) һәм Башҡорт йырҙарын башҡарыусыларҙың «Яҙғы моңдар» (1992) республика конкурсы дипломанты, һәүәҫкәр йырсыларҙың «Һаҡмар һандуғасы» бәйгеһендә Гран-при яулаусы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Әхмәр (Ишембай районы)|Әхмәр]] ауылынан. * [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (15.11.1930), тарихсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм почётлы крайҙы өйрәнеүсе. * [[Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы]] (16.05.1935), Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Почётлы крайҙы өйрәнеүсе. Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы. * [[Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы]] (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. * [[Буранбаев Вара Бәшәр улы]] (1924) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тарихсы, Почётлы крайҙы өйрәнеүсе, С. Мифтахов, Батыр Вәлид исемендәге премиялар лауреаты. }} == Иҫтәлекле урындар == * [[Лукьян Пономарёв һәйкәле|Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл]] (Баймаҡ ҡалаһы, 1933). * Л. А. Азановҡа һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 1968). * [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Ә. Хоҙайбирҙинға]] һәйкәл (Баймаҡ ҡойоу-механика заводы территорияһында, скульптор Т. П. Нечаева, 1975). * [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы|А. М. Матросов]] бюсы (Түбә ҡасабаһы, 1976). * [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы|Ә. Ғ. Әлибаевҡа]] һәйкәл (Йомаш ауылы, 1987, скульптор Л. В. Кузнецов). * [[Ҡурай]]ға һәйкәл (Туғажман тауы, авторы — [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы|М. Байрамғолов]], 1993). * [[Әхмәтзәки Вәлиди]]гә һәйкәл (Темәс ауылы, 2001). Скульптор Х. Х. Ғарипов. * [[Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы|М. Фәйзигә]] һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы). Скульптор Т. П. Нечаева. * [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы|Ә. Ғ. Әлибаевҡа]] һәйкәл ([[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]]). * [[Пименов Иван Тимофеевич|И. Т. Пименовҡа]] һәйкәл (Ургаҙа ауылы, 1967). * [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы|Т. Т. Миңлеғоловҡа]] һәйкәл (Күсей ауылы)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18674-bajmakskij-rajon-i-g-bajmak Баймакский район и город Баймак. Башкирская энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915204333/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18674-bajmakskij-rajon-i-g-bajmak |date=2017-09-15 }}</ref>. * [[Алдар|Алдар Иҫәкәевкә]] һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 2017). == Административ бүленеш == [[Баймаҡ районы]]на 1 ҡала һәм 22 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Баймаҡ|Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Баймаҡ]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Баймак | тс }} |- | [[Әбделкәрим ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим ауыл Советы]] | [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абдулкаримовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Аҡморон ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Аҡморон ауыл Советы]] | [[Аҡморон]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Акмурунский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Бикеш ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Бикеш ауыл Советы]] | [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бекешевский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Билал ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Билал ауыл Советы]] | [[Билал]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Биляловский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Йылайыр ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Йылайыр ауыл Советы]] | [[Урғаҙа]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зилаирский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[1-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)|1-се Этҡол ауыл Советы]] | [[1-се Этҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Иткуловский 1-й сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе ауыл Советы]] | [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишбердинский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- |- | [[Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмырҙа ауыл Советы]] | [[Ишмырҙа]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишмурзинский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Ишмөхәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт ауыл Советы]] | [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишмухаметовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Ҡолсора ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ҡолсора ауыл Советы]] | [[Ҡолсора]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кульчуровский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Күсей ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Күсей ауыл Советы]] | [[Күсей]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кусеевский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Мерәҫ ауыл Советы]] | [[Мерәҫ (Баймаҡ районы)|Мерәҫ]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Мерясовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Моҡас ауыл Советы]] | [[1-се Төрөкмән]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Мукасовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Ниғәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ниғәмәт ауыл Советы]] | [[Ниғәмәт]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Нигаматовский сельсовет | тс }} |- | [[Семеновка ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Семеновка ауыл Советы]] | [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Семеновский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Сибай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Сибай ауыл Советы]] | [[Иҫке Сибай]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сибайский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Таулыҡай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Таулыҡай ауыл Советы]] | [[Үрге Таулыҡай]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тавлыкаевский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Татлыбай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Татлыбай ауыл Советы]] | [[Татлыбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Татлыбаевский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл Советы]] | [[Темәс]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Темясовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Түбә ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Түбә ауыл Советы]] | [[Түбә]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тубинский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Йомаш ауыл Советы]] | [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Юмашевский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |- | [[Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ярат ауыл Советы]] | [[Ярат]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Яратовский сельсовет (Баймакский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Baymaksky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Баймаҡ районының административ картаһы]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ирәндек айыуы]] == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 640с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 -5-88185—084-5{{ref-ru}}{{V|13|05|2022}} * [http://baimak.ru Администрация района] * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1795 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731143522/http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1795 |date=2010-07-31 }} == Видеояҙмалар== # {{YouTube|2305|logo=1}} Баймакский район с высоты птичьего полета {{Баймаҡ районы ауылдары}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Баймаҡ районы]] n8uafxkc6np3b3iskpqnncuv1g2xvs4 1 53604 1305820 841000 2026-09-20T14:47:18Z Аюлы река 48953 /* БАЙМАҠ - яңғыҙ (одинокий) */ Үҙгәртеү 1305820 wikitext text/x-wiki {{Проект — Башҡортостан ауылдары}} == Һорауҙар == * Район берәмектәрендә Түбә ауыл Советы "күгәрмәй", йәйәләр эсендә Башҡортостан тип күрһәтелгән, бөтә мәҡәләләрҙә лә Баймаҡ районы тип яҙылды.--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 07:34, 12 сентябрь 2018 (UTC) *: {{Эшләнде}}. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:29, 26 сентябрь 2018 (UTC) * Районда Баймаҡ, Сибай ҡалаһы һәм Түбә ҡасабаһы бар/// тип яҙылған. Сибай Баймаҡ районына инә тип әйтеп була микән ни?--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 12:56, 17 сентябрь 2018 (UTC) *: Сибай Баймаҡ районына инмәй. Түбә ҡасаба түгел, ә ауыл статусында. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:29, 26 сентябрь 2018 (UTC) == Арҙаҡлылар == Айырым исемлек эшләргә кәрәктер ул, бик күптәр бит. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:29, 26 сентябрь 2018 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], нисек итеп айырырға икән? Күп шул, мин былай уларҙы "күгәртергә" ниәтләнәм. --[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 16:36, 26 сентябрь 2018 (UTC) *: Өлгө [[Мәсетле районы ғалимдары]]. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:18, 26 сентябрь 2018 (UTC) Бәлки алфавитлы исемлек төҙөргәлер, "күгәртеү" өсөн. Баймаҡ энциклопедияһына таянырға була. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:32, 27 сентябрь 2018 (UTC) == Символика == * Символика менән шундай проблема бар. Ҡала-район флагтары тураһында рувикила мәҡәләләр бар. Мәғлүмәт ошонан алынған http://gsrb.ru/ru/mop/interaction/materials_chairpersons/g_f_rb.pdf Флаг тураһында бик аҙ, обоснование символики юҡ, герб буйынса - обоснование бар. Ошо ике мәғлүмәтте бер мәҡәләгә яҙғандар. Ә, мәҫәлән, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0 Флаг Челябинска һәм Герб Челябинска айырыла, сөнки обоснование флага и герба отличаются. Беҙҙекендә Флагта ошо китапта бирелгән мәғлүмәтте генә бирһәң, бик ҡыҫҡа була. Өҫтәмә мәғлүмәт тапманым. Бәлки, беҙҙә Баймаҡ районы гербы һәм флагы тип алырғалыр? --[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 16:47, 26 сентябрь 2018 (UTC) *: Символика бүлегендә генә яҙығыҙ. Күләме ҙур булғанда ғына яңы мәҡәлә яҙырға булыр. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:17, 26 сентябрь 2018 (UTC) * Герб буйынса мәғлүмәт Флагка ингән бит. Унан айырып алһаң, Флаг бик кәмей. Айырым обоснование символики флага яҙылмаған. Ошо көйөнсә тәржемә итһәк, Герб мәҡәләһе булмаясаҡ йәки шул уҡ нәмәне яҙасаҡбыҙ, шуға күрә мин икеһен бер ерҙә яҙыу яҡлы. Һүрәтен дә (флаг һәм герб) шунда ҡуйырға. Был бит бөтә район-ҡалаларға ҡағыла. Ошо ПДФ-ты һыңар күҙ менән ҡарап сыҡһағыҙ ине)--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 07:56, 27 сентябрь 2018 (UTC) == Баймаҡ районы тураһында мәғлүмәт сығанаҡтары == {{u|Тутыйғош }}, Баймаҡ энциклопедияһы һиндә бармы? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:28, 27 сентябрь 2018 (UTC) :{{u|Рөстәм Нурыев }}, миндә Баймаҡ буйынса бер нисә китап бар: Сказание о земле Баймакской (1998), Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары (Библиографик күрһәткес,2003, 2010), Ватандаш, 2001 - №4. Энциклопедия ҡулымда юҡ--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 04:48, 27 сентябрь 2018 (UTC) :: Энциклопедия 2013 йылда сыҡты. Район тураһында мәҡәләләр яҙһаң, райондан һоратып ал. Ауыл советтары тураһында мәҡәләләр тулы. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:54, 27 сентябрь 2018 (UTC) * Энциклопедияла шул уҡ мәғлүмәт, сыҡҡанын беләм. Мөмкин булғанса эҙләштерермен)--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 05:03, 27 сентябрь 2018 (UTC) == БАЙМАҠ - яңғыҙ (одинокий) == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2] Таналыҡ-Баймаҡ 1748 йылда Кананикольск һәм Преображенск баҡыр заводтарына мәғдән базаһы булараҡ барлыҡҡа килә.[https://posredi.ru/gorod-bajmak-bashkirija.html] Бикбулатов Баймаҡ (1700-1760) - старшина, Баймаҡ ҡасабаһына нигеҙ һалыусы. 1755 йылғы башҡорт ихтилалында әүҙем ҡатнашыусы.[https://vk.ru/wall-84909948_28857] 1816 йылда нигеҙ һалынған Иҙелбай (Әбделмөкмин) ауылы һуңынан Баймаҡ эшселәр ҡасабаһына тулыһынса ҡушыла.[https://bashenc.online/ru/articles/108203/?ysclid=mu8dkicrt9270243594] Яндырылған Баймаҡ ауылын 1850 йылда Бөрйән волосының Буранбай (Аҫыл) ауылы халҡы яңынан тергеҙә. 1900 йылда Таналыҡ ауылы тип билдәләнә. Баймаҡ 1938 йылдан ҡала статусында.[https://bashenc.online/ru/articles/112005/?ysclid=mu8dimk3zs813740821] fd5dxk0yvvhkgt74qjjsrucqhgk3ldy 0 67316 1305821 1305793 2026-09-20T16:08:16Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1305821 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 265-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фил]]дәрҙе һаҡлау көнө. ** Автомобилһеҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Оҙон ғүмерлеләр көнө. * {{Болгария}} [[Болгария]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]]тар көнө. * {{Мали}} [[Мали]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Эшкә — велосипедта» Бөтә Рәсәй акцияһы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Уругвай}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1792 йыл]]: [[Франция|Француз Республика]]һы иғлан ителә. * [[1935 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияла]] хәрби званиелар индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1989 йыл]]: [[Ҡаҙаҡ теле]] [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт теле тип иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Беленький Константин Рувимович]] (1920—22.06.1981), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, хәрби хеҙмәткәр. 1942—1958 йылдарҙа Совет Армияһы хәрби табибы, 1958—1979 йылдарҙа [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]ның лаборатория етәксеһе. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944, 1954). Сығышы менән [[Одесса]] ҡалаһынан. * [[Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы]] (1940—10.10.2016), ғалим-[[Химия|химик]]. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1978—1986 йылдарҙа химия факультеты деканы, 1987 йылдан дөйөм химия технологияһы һәм аналитик химия кафедраһы мөдире, 2004—2012 йылдар аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1990) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1996). Ҡудашевтар нәҫеленән, театр актёрҙары [[Хөсәйен Ҡудашев]] менән [[Фәриҙә Камалетдинова]]ның ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Пензин Юрий Гаврилович]] (1940), тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1989—2005 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһы Йылылыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һәм [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе, Нефть сәнәғәте отличнигы, Почётлы нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. * [[Дворник Александр Александрович]] (1950—4.09.2020), рәссам, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы]] (1970), [[театр]] актёры. 1994 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Паллас Пётр Симон]] (1741—8.09.1811), [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның [[Энциклопедия|энциклопедист]] [[фән|ғалимы]], [[тәбиғәт]]те өйрәнеүсеһе, [[географ]] һәм [[сәйәхәт]]се. 1767—1810 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе. [[Ботаника]] һәм [[геология]] буйынса, шулай уҡ [[Урал]]да йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа халыҡтар [[тарих]]ы һәм этнографияһына арналған ғилми хеҙмәттәр авторы. * [[Молодцов Геннадий Порфирьевич]] (1926—8.09.1983), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се. 1948 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Ҡормантау]] тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа [[Софья (Ғафури районы)|Софья]] тулы булмаған урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хизбуллин Фәйез Фәрүәз улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының [[аналитик химия]] бүлеге мөдире, 2009—2011 йылдарҙа институт директоры; 2012 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның транспорт системалары сервисы кафедраһы, 2016 йылдан – [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның идара итеү һәм техник системаларҙағы сервис кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Матвей Нагаев]] (1892—28.02.1984), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1948—1950 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның [[Рус теле|рус телле]] яҙыусылар секцияһы етәксеһе. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Васильев Григорий Семёнович]] (1897—28.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы]] (1922—25.02.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1932—11.12.1996), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы тракторсыһы, бригадиры, бүлексә идарасыһы, механигы, 1976—1991 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Рысҡужа]] ауылынан. * [[Соловьёв Анатолий Михайлович]] (1932), киномеханик. 1950—1951 һәм 1956—1992 йылдарҙа Әбйәлил районы кино селтәрҙәре киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), [[СССР]] кинематографияһы отличнигы (1976). Сығышы менән ошо райондың Ҡыҙыл Башҡортостан ауылынан. * [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры. Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2005—2007). [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. * Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947), ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты. * [[Таңсулпан Ғарипова]] (1947), [[проза]]ик һәм [[драма]]тург. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006). * [[Гөлшат Зыязитдинова]] (1947—22.07.2023), [[театр]] һәм кино актёры. 1973 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003), «Йылдың иң яҡшы актёры» премияһы лауреаты (2005). * [[Ҡаҙарғолов Мирхәт Закир улы]] (1962), [[ауыл хужалығы]], мәғариф өлкәһе һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]тағы 90-сы һөнәри лицей директоры, 2000—2003 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] хакимиәте башлығы; 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры урынбаҫары; 2006 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы [[Ураҡай (Күгәрсен районы)|Ураҡай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Грязнов Владимир Иванович]] (1918—19.08.2002), режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Ғәлиев Ғөбәйҙулла Сәхибкамал улы]] (1923—01.2017), [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының [[пулемёт]] расчеты командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. 1955—1984 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбхәлимов Владилен Васильевич]] (1958), хәрби хеҙмәткәр, 1-се ранг капитаны, [[Һыу аҫты кәмәһе|атом һыу аҫты кәмәләре]] командиры. Отставкаға сыҡҡандан һуң [[Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты]] проректоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. * [[Ноғоманов Радис Ғилуан улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]]. 1987 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның бүлек мөдире, 1989 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1999 йылдан «Толпар» журналының, 2001 йылдан «Өмет» гәзитенең баш мөхәррире. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ватолин Иван Вениаминович]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1958–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозы водителе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Рөстәм Асанбаев]] (1954—26.05.2016), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы. [[ДДТ (төркөм)|DDT төркөмөнөң]] беренсе составы гитарасыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Нәжиб Асанбаев]]тың улы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Голдобин Сергей Анатольевич]] (1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1992) архитекторы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1791 йыл]]: [[Майкл Фарадей]], [[Англия]] [[Физика|физигы]]. * [[1900 йыл]]: [[Ожегов, Сергей Иван улы|Сергей Ожегов]], [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2013 йыл]]: [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]], химия фәндәре докторы (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И22]] [[Категория:22 сентябрь]] dpga2l0eol70hkr8nech0afzxvhrl78 1305822 1305821 2026-09-20T16:36:48Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305822 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 265-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фил]]дәрҙе һаҡлау көнө. ** Автомобилһеҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Оҙон ғүмерлеләр көнө. * {{Болгария}} [[Болгария]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]]тар көнө. * {{Мали}} [[Мали]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Эшкә — велосипедта» Бөтә Рәсәй акцияһы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Уругвай}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1792 йыл]]: [[Франция|Француз Республика]]һы иғлан ителә. * [[1935 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияла]] хәрби званиелар индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1989 йыл]]: [[Ҡаҙаҡ теле]] [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт теле тип иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Беленький Константин Рувимович]] (1920—22.06.1981), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, хәрби хеҙмәткәр. 1942—1958 йылдарҙа Совет Армияһы хәрби табибы, 1958—1979 йылдарҙа [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]ның лаборатория етәксеһе. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944, 1954). Сығышы менән [[Одесса]] ҡалаһынан. * [[Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы]] (1940—10.10.2016), ғалим-[[Химия|химик]]. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1978—1986 йылдарҙа химия факультеты деканы, 1987 йылдан дөйөм химия технологияһы һәм аналитик химия кафедраһы мөдире, 2004—2012 йылдар аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1990) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1996). Ҡудашевтар нәҫеленән, театр актёрҙары [[Хөсәйен Ҡудашев]] менән [[Фәриҙә Камалетдинова]]ның ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Пензин Юрий Гаврилович]] (1940), тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1989—2005 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһы Йылылыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һәм [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе, Нефть сәнәғәте отличнигы, Почётлы нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. * [[Дворник Александр Александрович]] (1950—4.09.2020), рәссам, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы]] (1970), [[театр]] актёры. 1994 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Паллас Пётр Симон]] (1741—8.09.1811), [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның [[Энциклопедия|энциклопедист]] [[фән|ғалимы]], [[тәбиғәт]]те өйрәнеүсеһе, [[географ]] һәм [[сәйәхәт]]се. 1767—1810 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе. [[Ботаника]] һәм [[геология]] буйынса, шулай уҡ [[Урал]]да йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа халыҡтар [[тарих]]ы һәм этнографияһына арналған ғилми хеҙмәттәр авторы. * [[Молодцов Геннадий Порфирьевич]] (1926—8.09.1983), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се. 1948 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Ҡормантау]] тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа [[Софья (Ғафури районы)|Софья]] тулы булмаған урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Витов Валентин Александрович]] (1941—2009), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1979 йылдан 30-сы төҙөлөш идаралығының хәҙерге Межгорье ҡалаһындағы 680-се төҙөлөш-монтаж идаралығы төҙөүсеһе, проходчигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Волгоград өлкәһенән. * [[Хизбуллин Фәйез Фәрүәз улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының [[аналитик химия]] бүлеге мөдире, 2009—2011 йылдарҙа институт директоры; 2012 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның транспорт системалары сервисы кафедраһы, 2016 йылдан – [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның идара итеү һәм техник системаларҙағы сервис кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Матвей Нагаев]] (1892—28.02.1984), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1948—1950 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның [[Рус теле|рус телле]] яҙыусылар секцияһы етәксеһе. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Васильев Григорий Семёнович]] (1897—28.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы]] (1922—25.02.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1932—11.12.1996), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы тракторсыһы, бригадиры, бүлексә идарасыһы, механигы, 1976—1991 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Рысҡужа]] ауылынан. * [[Соловьёв Анатолий Михайлович]] (1932), киномеханик. 1950—1951 һәм 1956—1992 йылдарҙа Әбйәлил районы кино селтәрҙәре киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), [[СССР]] кинематографияһы отличнигы (1976). Сығышы менән ошо райондың Ҡыҙыл Башҡортостан ауылынан. * [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры. Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2005—2007). [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. * Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947), ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты. * [[Таңсулпан Ғарипова]] (1947), [[проза]]ик һәм [[драма]]тург. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006). * [[Гөлшат Зыязитдинова]] (1947—22.07.2023), [[театр]] һәм кино актёры. 1973 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003), «Йылдың иң яҡшы актёры» премияһы лауреаты (2005). * [[Ҡаҙарғолов Мирхәт Закир улы]] (1962), [[ауыл хужалығы]], мәғариф өлкәһе һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]тағы 90-сы һөнәри лицей директоры, 2000—2003 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] хакимиәте башлығы; 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры урынбаҫары; 2006 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы [[Ураҡай (Күгәрсен районы)|Ураҡай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Грязнов Владимир Иванович]] (1918—19.08.2002), режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Ғәлиев Ғөбәйҙулла Сәхибкамал улы]] (1923—01.2017), [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының [[пулемёт]] расчеты командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. 1955—1984 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбхәлимов Владилен Васильевич]] (1958), хәрби хеҙмәткәр, 1-се ранг капитаны, [[Һыу аҫты кәмәһе|атом һыу аҫты кәмәләре]] командиры. Отставкаға сыҡҡандан һуң [[Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты]] проректоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. * [[Ноғоманов Радис Ғилуан улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]]. 1987 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның бүлек мөдире, 1989 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1999 йылдан «Толпар» журналының, 2001 йылдан «Өмет» гәзитенең баш мөхәррире. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ватолин Иван Вениаминович]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1958–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозы водителе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Рөстәм Асанбаев]] (1954—26.05.2016), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы. [[ДДТ (төркөм)|DDT төркөмөнөң]] беренсе составы гитарасыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Нәжиб Асанбаев]]тың улы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Голдобин Сергей Анатольевич]] (1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1992) архитекторы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1791 йыл]]: [[Майкл Фарадей]], [[Англия]] [[Физика|физигы]]. * [[1900 йыл]]: [[Ожегов, Сергей Иван улы|Сергей Ожегов]], [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2013 йыл]]: [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]], химия фәндәре докторы (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И22]] [[Категория:22 сентябрь]] 9xn6gzi90nsf6vgwv132axjawxzs1qp 1305823 1305822 2026-09-20T17:07:42Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305823 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 265-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фил]]дәрҙе һаҡлау көнө. ** Автомобилһеҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Оҙон ғүмерлеләр көнө. * {{Болгария}} [[Болгария]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]]тар көнө. * {{Мали}} [[Мали]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Эшкә — велосипедта» Бөтә Рәсәй акцияһы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Уругвай}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1792 йыл]]: [[Франция|Француз Республика]]һы иғлан ителә. * [[1935 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияла]] хәрби званиелар индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1989 йыл]]: [[Ҡаҙаҡ теле]] [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт теле тип иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Беленький Константин Рувимович]] (1920—22.06.1981), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, хәрби хеҙмәткәр. 1942—1958 йылдарҙа Совет Армияһы хәрби табибы, 1958—1979 йылдарҙа [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]ның лаборатория етәксеһе. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944, 1954). Сығышы менән [[Одесса]] ҡалаһынан. * [[Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы]] (1940—10.10.2016), ғалим-[[Химия|химик]]. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1978—1986 йылдарҙа химия факультеты деканы, 1987 йылдан дөйөм химия технологияһы һәм аналитик химия кафедраһы мөдире, 2004—2012 йылдар аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1990) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1996). Ҡудашевтар нәҫеленән, театр актёрҙары [[Хөсәйен Ҡудашев]] менән [[Фәриҙә Камалетдинова]]ның ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Пензин Юрий Гаврилович]] (1940), тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1989—2005 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһы Йылылыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һәм [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе, Нефть сәнәғәте отличнигы, Почётлы нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. * [[Дворник Александр Александрович]] (1950—4.09.2020), рәссам, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы]] (1970), [[театр]] актёры. 1994 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Паллас Пётр Симон]] (1741—8.09.1811), [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның [[Энциклопедия|энциклопедист]] [[фән|ғалимы]], [[тәбиғәт]]те өйрәнеүсеһе, [[географ]] һәм [[сәйәхәт]]се. 1767—1810 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе. [[Ботаника]] һәм [[геология]] буйынса, шулай уҡ [[Урал]]да йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа халыҡтар [[тарих]]ы һәм этнографияһына арналған ғилми хеҙмәттәр авторы. * [[Молодцов Геннадий Порфирьевич]] (1926—8.09.1983), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се. 1948 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Ҡормантау]] тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа [[Софья (Ғафури районы)|Софья]] тулы булмаған урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Витов Валентин Александрович]] (1941—2009), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1979 йылдан 30-сы төҙөлөш идаралығының хәҙерге Межгорье ҡалаһындағы 680-се төҙөлөш-монтаж идаралығы төҙөүсеһе, проходчигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Волгоград өлкәһенән. * [[Буранчин Мәжит Мөхәмәтйән улы]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1979—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1988 йылдан ошо райондың «Степной», 1994 йылдан — «Аҡъяр», 1996—2000 йылдарҙа — «Хәйбулла» совхоздары директоры, 2007 йылдан — «Уңыш» хужалығы етәксеһе. Рәсәй Аграр союзының 2-се съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980). Сығышы менән ошо райондың 1970 йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Хизбуллин Фәйез Фәрүәз улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының [[аналитик химия]] бүлеге мөдире, 2009—2011 йылдарҙа институт директоры; 2012 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның транспорт системалары сервисы кафедраһы, 2016 йылдан – [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның идара итеү һәм техник системаларҙағы сервис кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Матвей Нагаев]] (1892—28.02.1984), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1948—1950 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның [[Рус теле|рус телле]] яҙыусылар секцияһы етәксеһе. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Васильев Григорий Семёнович]] (1897—28.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы]] (1922—25.02.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1932—11.12.1996), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы тракторсыһы, бригадиры, бүлексә идарасыһы, механигы, 1976—1991 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Рысҡужа]] ауылынан. * [[Соловьёв Анатолий Михайлович]] (1932), киномеханик. 1950—1951 һәм 1956—1992 йылдарҙа Әбйәлил районы кино селтәрҙәре киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), [[СССР]] кинематографияһы отличнигы (1976). Сығышы менән ошо райондың Ҡыҙыл Башҡортостан ауылынан. * [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры. Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2005—2007). [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. * Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947), ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты. * [[Таңсулпан Ғарипова]] (1947), [[проза]]ик һәм [[драма]]тург. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006). * [[Гөлшат Зыязитдинова]] (1947—22.07.2023), [[театр]] һәм кино актёры. 1973 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003), «Йылдың иң яҡшы актёры» премияһы лауреаты (2005). * [[Ҡаҙарғолов Мирхәт Закир улы]] (1962), [[ауыл хужалығы]], мәғариф өлкәһе һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]тағы 90-сы һөнәри лицей директоры, 2000—2003 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] хакимиәте башлығы; 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры урынбаҫары; 2006 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы [[Ураҡай (Күгәрсен районы)|Ураҡай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Грязнов Владимир Иванович]] (1918—19.08.2002), режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Ғәлиев Ғөбәйҙулла Сәхибкамал улы]] (1923—01.2017), [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының [[пулемёт]] расчеты командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. 1955—1984 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбхәлимов Владилен Васильевич]] (1958), хәрби хеҙмәткәр, 1-се ранг капитаны, [[Һыу аҫты кәмәһе|атом һыу аҫты кәмәләре]] командиры. Отставкаға сыҡҡандан һуң [[Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты]] проректоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. * [[Ноғоманов Радис Ғилуан улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]]. 1987 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның бүлек мөдире, 1989 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1999 йылдан «Толпар» журналының, 2001 йылдан «Өмет» гәзитенең баш мөхәррире. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ватолин Иван Вениаминович]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1958–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозы водителе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Рөстәм Асанбаев]] (1954—26.05.2016), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы. [[ДДТ (төркөм)|DDT төркөмөнөң]] беренсе составы гитарасыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Нәжиб Асанбаев]]тың улы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Голдобин Сергей Анатольевич]] (1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1992) архитекторы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1791 йыл]]: [[Майкл Фарадей]], [[Англия]] [[Физика|физигы]]. * [[1900 йыл]]: [[Ожегов, Сергей Иван улы|Сергей Ожегов]], [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2013 йыл]]: [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]], химия фәндәре докторы (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И22]] [[Категория:22 сентябрь]] qmcto9d21wfyfscywjvg832ikr3lcka 1305824 1305823 2026-09-20T17:19:45Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305824 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 265-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фил]]дәрҙе һаҡлау көнө. ** Автомобилһеҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Оҙон ғүмерлеләр көнө. * {{Болгария}} [[Болгария]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]]тар көнө. * {{Мали}} [[Мали]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Эшкә — велосипедта» Бөтә Рәсәй акцияһы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Уругвай}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1792 йыл]]: [[Франция|Француз Республика]]һы иғлан ителә. * [[1935 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияла]] хәрби званиелар индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1989 йыл]]: [[Ҡаҙаҡ теле]] [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт теле тип иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Беленький Константин Рувимович]] (1920—22.06.1981), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, хәрби хеҙмәткәр. 1942—1958 йылдарҙа Совет Армияһы хәрби табибы, 1958—1979 йылдарҙа [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]ның лаборатория етәксеһе. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944, 1954). Сығышы менән [[Одесса]] ҡалаһынан. * [[Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы]] (1940—10.10.2016), ғалим-[[Химия|химик]]. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1978—1986 йылдарҙа химия факультеты деканы, 1987 йылдан дөйөм химия технологияһы һәм аналитик химия кафедраһы мөдире, 2004—2012 йылдар аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1990) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1996). Ҡудашевтар нәҫеленән, театр актёрҙары [[Хөсәйен Ҡудашев]] менән [[Фәриҙә Камалетдинова]]ның ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Пензин Юрий Гаврилович]] (1940), тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1989—2005 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһы Йылылыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һәм [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе, Нефть сәнәғәте отличнигы, Почётлы нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. * [[Дворник Александр Александрович]] (1950—4.09.2020), рәссам, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы]] (1970), [[театр]] актёры. 1994 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Паллас Пётр Симон]] (1741—8.09.1811), [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның [[Энциклопедия|энциклопедист]] [[фән|ғалимы]], [[тәбиғәт]]те өйрәнеүсеһе, [[географ]] һәм [[сәйәхәт]]се. 1767—1810 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе. [[Ботаника]] һәм [[геология]] буйынса, шулай уҡ [[Урал]]да йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа халыҡтар [[тарих]]ы һәм этнографияһына арналған ғилми хеҙмәттәр авторы. * [[Молодцов Геннадий Порфирьевич]] (1926—8.09.1983), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се. 1948 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Ҡормантау]] тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа [[Софья (Ғафури районы)|Софья]] тулы булмаған урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Витов Валентин Александрович]] (1941—2009), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1979 йылдан 30-сы төҙөлөш идаралығының хәҙерге Межгорье ҡалаһындағы 680-се төҙөлөш-монтаж идаралығы төҙөүсеһе, проходчигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Волгоград өлкәһенән. * [[Буранчин Мәжит Мөхәмәтйән улы]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1979—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары; 1988 йылдан ошо райондың «Степной», 1994 йылдан — «Аҡъяр», 1996—2000 йылдарҙа — «Хәйбулла» совхоздары директоры, 2007 йылдан — «Уңыш» хужалығы етәксеһе. Рәсәй Аграр союзының 2-се съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980). Сығышы менән ошо райондың 1970 йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Хизбуллин Фәйез Фәрүәз улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының [[аналитик химия]] бүлеге мөдире, 2009—2011 йылдарҙа институт директоры; 2012 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның транспорт системалары сервисы кафедраһы, 2016 йылдан – [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның идара итеү һәм техник системаларҙағы сервис кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. * [[Мостафин Радик Флүс улы]] (1976), гидрогеоэколог-ғалим. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире, 2016—2023 йылдарҙа — деканы, артабан — проректоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Матвей Нагаев]] (1892—28.02.1984), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1948—1950 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның [[Рус теле|рус телле]] яҙыусылар секцияһы етәксеһе. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Васильев Григорий Семёнович]] (1897—28.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы]] (1922—25.02.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] (1932—11.12.1996), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы тракторсыһы, бригадиры, бүлексә идарасыһы, механигы, 1976—1991 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Рысҡужа]] ауылынан. * [[Соловьёв Анатолий Михайлович]] (1932), киномеханик. 1950—1951 һәм 1956—1992 йылдарҙа Әбйәлил районы кино селтәрҙәре киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), [[СССР]] кинематографияһы отличнигы (1976). Сығышы менән ошо райондың Ҡыҙыл Башҡортостан ауылынан. * [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры. Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2005—2007). [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. * Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947), ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты. * [[Таңсулпан Ғарипова]] (1947), [[проза]]ик һәм [[драма]]тург. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006). * [[Гөлшат Зыязитдинова]] (1947—22.07.2023), [[театр]] һәм кино актёры. 1973 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003), «Йылдың иң яҡшы актёры» премияһы лауреаты (2005). * [[Ҡаҙарғолов Мирхәт Закир улы]] (1962), [[ауыл хужалығы]], мәғариф өлкәһе һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]тағы 90-сы һөнәри лицей директоры, 2000—2003 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] хакимиәте башлығы; 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры урынбаҫары; 2006 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы [[Ураҡай (Күгәрсен районы)|Ураҡай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Грязнов Владимир Иванович]] (1918—19.08.2002), режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Ғәлиев Ғөбәйҙулла Сәхибкамал улы]] (1923—01.2017), [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының [[пулемёт]] расчеты командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. 1955—1984 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбхәлимов Владилен Васильевич]] (1958), хәрби хеҙмәткәр, 1-се ранг капитаны, [[Һыу аҫты кәмәһе|атом һыу аҫты кәмәләре]] командиры. Отставкаға сыҡҡандан һуң [[Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты]] проректоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. * [[Ноғоманов Радис Ғилуан улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]]. 1987 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның бүлек мөдире, 1989 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1999 йылдан «Толпар» журналының, 2001 йылдан «Өмет» гәзитенең баш мөхәррире. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ватолин Иван Вениаминович]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1958–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозы водителе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Рөстәм Асанбаев]] (1954—26.05.2016), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы. [[ДДТ (төркөм)|DDT төркөмөнөң]] беренсе составы гитарасыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Нәжиб Асанбаев]]тың улы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Голдобин Сергей Анатольевич]] (1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1992) архитекторы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1791 йыл]]: [[Майкл Фарадей]], [[Англия]] [[Физика|физигы]]. * [[1900 йыл]]: [[Ожегов, Сергей Иван улы|Сергей Ожегов]], [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2013 йыл]]: [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]], химия фәндәре докторы (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И22]] [[Категория:22 сентябрь]] rhzk5jwxi5xzo5hajzlbuji2tyxafx0 0 75230 1305827 1295268 2026-09-21T01:00:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305827 wikitext text/x-wiki {{Святой |имя = Аврелий Августин |оригинал имени = Aurelius Augustinus |пол = мужской |тип = христианский |изображение = Augustine Lateran.jpg |ширина = 240px |описание изображения = Bput Августин. Санкт-Санкторум капелаһында фреска. Латерано. VI быуат. |дата рождения = 13.11.354 |место рождения = [[ Сук-Архаст|Тагаст]], {{МестоРождения|Нумидия|Алжирҙа}}, [[Рим империяһы]], хәҙерге [[Сук-Арас]], [[Алжир]] |дата смерти = 28.8.430 |место смерти = {{МестоСмерти|Гиппон|Аннабта тыуғандар}}, [[Африка (рим провинцияһы)|Африка]], Көнбайыш Рим империяһы |имя в миру = |монашеское имя = |почитается = [[Православие дине]]<br>[[Католицизм]]<br>[[Лютеранлыҡ]] |прославлен = |беатифицирован = |канонизирован = |в лике = |день памяти = Православие динендә — {{СС|28|июня||15}}; католицизмда — 28 августан; лютеранлыҡта - 28 августан |покровитель = [[Пивоварение|пивовары]]; [[типограф]]ы; теологи |главная святыня = [[Сан Пьетро ин Сьель д’Оро]], [[Павия]] |атрибуты = бала; күгәрсен; [[Ҡаурый (яҙыу кәрә-ярағы)|ҡаурый]]; ҡабырсаҡ, ватылған йөрәк |деканонизирован = |труды = |подвижничество = }} '''Аврелий Августин Иппонийский''' ({{Lang-la|Aurelius Augustinus Hipponensis}}; 13 ноябрь 354 йыл, Тагаста — 28 август 430 йыл{{Sfn|Уэллс|2000}}, Батша Гиппон), шулай уҡ '''Изге Августин''' – дин белгесе, философ һәм рим Төнъяҡ Африкаһындағы Нумидияның Гиппон Батша епискобы. Уның хеҙмәттәре [[Көнбайыш фәлсәфәһе|көнбайыш философияһы]] һә көнбайыш хриситанлығы үҫешенә йоғонто яһаған. Ул Латин сиркәүенең святоотеческий (Изге Ата) осорондағы иң абруйлы, мөһим аталарының береһе итеп һанала. Уның әһәмиәтле эштәре – «О граде Божьем», «Христианская наука» һәм «Исповедь». Замандашы Иероним һүҙҙәре буйынса, Августин «боронғо инаныуҙы яңынан раҫлаған» кеше. Йәш сағында ул фарсы диненә – манихействоға тартыла ә һуңынан – [[Неоплатонизм|неоплатонизмға]] тартыла. 386 йылда суҡынып христиан динен ҡабул иткәндән һуң, Августин теология һәм философияға үҙенең ҡарашын барлыҡҡа килтерә{{Sfn|Тезель|2002|с=343}}.Христос бәрәкәт кеше азатлығы өсөн кәрәк, тип уйлап, ул тәүге гонаһ доктринаһын формалаштыра һәм ғәҙел һуғыш теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә . Көнбайыш рим империяһы тарҡала башлағас, Августин Сиркәүҙе ерҙәге матди тормоштан айырмалы рухи Град Божий тип күҙаллай. Уның фекерҙәре урта быуаттағы дингә ҡараштарға ныҡ йоғонто яһай. Никей һәм Константинополь соборҙары билдәләгән Троица концепцияһы яҡлы Сиркәүҙәрҙең өлөшө{{Sfn|Уилкен|2003|с=291}} Августиндың «О Троице» хеҙмәте менән тығыҙ бәйле. Августин [[Католик сиркәүе|Католик сиркәүендә]], Көнсығыш православие сиркәүендә һәм Англикан сиркәүендә изге булып һанала. Ул шулай уҡ сиркәүҙең католик докторы һәм августиндарҙың ҡурсалаусыһы булып тора. 28 август , үның вафат булған көнө, Августиндың хәтер көнө булып иҫәпләнә. Августин – һыра ҡайнатыусыларҙың, китап баҫыусыларҙың дин белгестәренең һәм бер нисә ҡала һәм епархияларҙың ҡурсалаусыһы<ref name="KnoYrSaint">[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Знай своего святого покровителя]</ref>. Күп кенә [[Протестантизм|протестанттар]], бигерәк тә кальвинист һәм [[Лютеранлыҡ|лютерандар]] уның хоҙай (илаһ) бәрәкәте (благодать) тураһында тәғлимәт яҙғаны өсөн Августинды [[Реформация|протестанттар Реформацияһының]] дини белем атаһы тип һанайҙар{{Sfn|Гонсалес|1987|страницы=}}. Дөйөм алғанда, протестанттар реформаторҙар һәм, атап әйткәндә, [[Мартин Лютер]] иртә сиркәү аталары араһында Августинға өҫтөнлөк бирәләр. Лютер 1505-1521 йылдарҙа Августин дәрүиштәре орденының ағзаһы була. Көнсығышҡа уның тәғлимәте бигерәк тә ҙур бәхәс тыуҙыра һәм Иоаннис Романидис яғынан ғәйеп ташлауға дусар ителә <ref>{{Cite web|title=Некоторые основные позиции этого веб-сайта|url=http://www.romanity.org/htm/rom.00.en.some_underlying_positions_of_this_website.htm}}</ref>. Әммә башҡа дин белгестәре һәм Көнсығыш православие сиркәүе дин әһелдәре (беренсе сиратта Георгий Флоровский) уның байтаҡ әҫәрҙәрен хуплап сыға<ref>{{Cite web|title=Пределы церкви|url=http://www.fatheralexander.org/booklets/english/limits_church.htm}}</ref>. Иң бәхәсле, Августин менән бәйле булған филиокве доктринаһы<ref name="Rev. Dr.">Пападеметриу, Джордж К. [https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 "Святой Августин в греческой православной традиции"]. goarch.org</ref>, православие сиркәүе тарафынан кире ҡағыла{{Sfn|Сеценски|2010}}. Башҡа бәхәсле ғилемдәр араһында уның тәүге гонаһ, бәрәкәт һәм тәҡдирҙең кеше тормошон билдәләүе тураһындағы тәғлимәте тора<ref name="Rev. Dr." />. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡайһы бер фекерҙәре хаталы тип һаналһа ла, Августин барыбер изге һанала, Көнсығыштың сиркәүаталарына, беренсе сиратта Григорий Паламаға ҙур йоғонто яһай<ref>{{Cite book|title=Никогда не встретятся два близнеца?}}</ref>. Православие сиркәүендә уның байрамы 15 июндә билдәләнә<ref name="Rev. Dr." /><ref>{{Cite journal|title=Рецензия на книгу: Место блаженного Августина в Православной церкви|url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx#rose}}</ref>. Тарихсы Диармайд Маккалок: «Көнбайыш христиандар фекеренә Августиндың йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ; бары тик уляратҡан [[Апостол Павел|Павел Тарсский]], Августиндан абруйлыраҡ була, көнбайыш кешеләре кбар нимәгә лә ғәҙәттә Августин күҙҙәре менән ҡарай», тип яҙа{{Sfn|МакКуллох|2010}}. == Биографияһы == Августин (Аврелий) 354 йылдың [[13 ноябрь|13 ноябрендә]] [[африка]]<nowiki/>нумидия провинцияһындағы Тагаста (хәҙерге Сук-Ахраста, [[Алжир]]) тыуған. Башланғыс белеме менән ул үҙенең әсәһе христиан динле Изге Моникаға,, аҡыллы, намыҫлы һәм тәҡүәле ҡатынға, бурыслы, әммә әсәһенең йоғонтоһо рим гражданы, ваҡ ер биләүсе [[Мәжүсилек|рим гражданы]] мәжүси-атаһы, Патрицийҙың (ул үҙенең вафаты алдынан ғына суҡындырылған) йоғонтоһо менән юҡҡа сығарылған. [[Файл:Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg|слева|мини|193x193пкс|Изге Августин һәм Изге Моника]] Йәш сағында Августиндың традицион грек теленә әүәҫлеге булмай, тик ул латин әҙәбиәтенә ныҡ бирелә. Тагаста мәктәпте тамамлағас, ул яҡындағы мәҙәни үҙәккә — Мадавраға юллана. 370 йылдың көҙөндә Августиндарҙың ғаиләһенең дуҫы — Романиан ҡурсалауында Августин Карфагенға риторика белеме алыу өсөн өс йылға бара. Карфагенда йәшәгән сағында, 17 йәшендә, ул социаль хәле үҙенекенән түбән класлы йәш ҡатын менән бәйләнешкә керә һәм 13 йыл буйына уға өйләнмәйенсә йәшәй. Тап был осорҙа Августин үҙенең: «Изге Хоҙай, бирсе миңә сафлыҡ һәм уртасалыҡ ... тик хәҙер түгел, Хоҙайым, хәҙер түгел!» тигән һүҙҙәрен әйтә. 372 йылда Августиндың улы Адеодат (372-388) конкубинанан тыуа. 373 йылда [[Цицерон|Цицерондың]] «Hortensius» китабын уҡығандан һуң Августин[[Фәлсәфә|философия]] өйрәнә башлай Тиҙҙән манихейҙарға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ул Тагаста, һуңғараҡ Карфагенда риториканы уҡыта. «Исповедь» тигән хеҙмәтендә Августин махинейҙар тәғлимәтен юҡҡа ғына өйрәнеп, туғыҙ йыл ғүмерен бушҡа әрәм итеүе тураһында яҙа. 383 йылда хатта уның рухи юлбашсыһы махиней Фавст Августиндың һорауҙарына яуап бирә алмай. Ошо йылда Августин Римда уҡытыусы вазифаһын табырға ҡарар ҡабул итә, ләкин унда бер йыл ғына үткәрә һәм риториканан уҡытыусы вазифаһын Медиоланда таба. Латин теленән ритор Марий Викториндың тәржемә иткән Плотиндың ҡайһы бер трактаттарын уҡып, Августин неоплатонизм менән таныша, унда Хоҙай матди булмаған трансцедентлы йәшәйеше булараҡ күрһәтелгән була. Амвросий Медиоланский вәғәздәрендә булғандан һуң, Августин иртә христианлыҡтың рациональ инанғанлығын аңлай. Августин Медиоланда йәшәгән сағында, 384—388 йылдарҙа, уның әсәһе улына килен таба, шуның өсөн ул конкубинаны ҡалдыра. Әммә кәләшенең иргә сығырға йәше еткәнде ул ике йыл көтөргә тейеш була, шуға күрә ул башҡа конкубина булдыра. Ахырҙа, Августин 11 йәшлек кәләш менән йәрәшеүҙән баш тарта, шулай уҡ икенсе конкубинаһын да ташлап китә, бер ҡасан да беренсе конкубинаһы менән мөнәсәбәттәрен дә яңыртмай. Артабан Августин [[Апостол Павел|апостол Павелдың]] яҙма мөрәжәғәттәрен уҡый һәм викарий епискобы Симплициандан Марий Викториндың христианлыҡҡа инеү тарихын ишетә. Августин үҙенең тәүбәһендә (исповедында) христиан Понтициан менән осрашыуы һәм әңгәмәһе тураһында, унан Бөйөк Антони ҡаһарманлығы тураһында ишетеүе һәм үҙенең монахлыҡ идеалдары менән мауығып китеүе тураһында һөйләй. Был әңгәмә 386 йылдың авгусы менән билдәләнгән. Риүәйәттәр буйынса, бер ваҡыт Августин баҡсала балалар тауышын ишетә һәм һайламайынса ғына апостол Павел мөрәжәғәтнамәһенең бер битен аса, был апостол Павелдың римлеләргәим мөрәжәғәтнамәһе (13:13) була. Бынан һуң ул, Моника, Адеодат, ағаһы, ике туған ағалары, дуҫы Алипий һәм ике уҡыусыһы менән бергә, бер нисә айғаКассициакка, бер дуҫының виллаһына, сығып китә. Цицерондың буйынса «Тускуланские беседы» китабы өлгөһөндә Августин бер нисә фәлсәфәүи диалог төҙөй. 387 йылдың [[Пасха|Пасхаһында]] улы Адеодат һәм дуҫы Алипий, менән Медиоланда һыу суҡындырыуы ала. Бынан һуң, үҙенең бөтә мөлкәтен тиерлек һата һәм фәҡирҙәргә тарата, артабан Моника менән бергә Африкаға китә. Әммә Остияла Моника вафат була. Уның улы менән һуңғы әңгәмәһе «Исповедь» хеҙмәтенең аҙаҡҡы биттәрендә бик тәфсирләп яҙылған. Августиндың артабанғы тормошо тураһында мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө Поссидий, 40 йыл самаһы Августин менән аралашҡан Поссидийҙың «Житие китабында яҙылған. Поссидий әйтеүе буйынса, Африканан ҡабат ҡайтҡас, Августин Тагаста йәшәй, унда монахтар общинаһын ойоштора. Гиппон Регийскийға сәйәхәт ҡылған саҡта Августиндың бында 6 христиан сиркәүе була, грек епискобы, үҙе латин телендә вәғәздәр уҡыу алмағанлыҡтан, Августинды пресвитер итеп ҡуя. 395 йылдаВалерий уны викарий епискобы итеп тәғәйенләй һәм бер йылдан үҙе вафат була. Августин 430 йылдың [[28 август|28 авгусында]] Гиппонды вандалдарҙың беренсе ҡамауға алған сағында вафат була. Августиндың мәйет ҡалдыҡтары арий-вандалдарҙың мәсхәрәләүенән ҡасырып, уның яҡлылар тарафынан Сардинияға күсерелә, ә был утрау сарациндар ҡулына эләккәс, лангобардтар короле Лиутпранд тарафынан һатып алына һәм артабан Павийҙағы Изге Петр сиркәүендә ерләнә. 1842 йылда, папа ризалығы менән Августиндың уң ҡулы өлөшөн (беләк һөйәге) [[Алжир|Алжирға]] алып киләләр һәм ул һөйәк Гиппон харабаларында француз епископтары тарафынан төҙөлгән һәйкәл янында һаҡлана. Ҡайһы бер картиналарҙа Августин күҙлек кейгән итеп һүрәтләнгән. === Ижадының этаптары === ''Беренсе этапҡа'' (386-395) антик (башлыса. неоплатоник) догматиканың йоғонтоһо хас: бигерәк тә «Монологи» (Soliloquia, г 387), «БО жизни блаженной» (De Beata Vita, 386 йвт й.), «О количестве души» (388-389 йй.), «Об учителе» (388-389 йй.), «О музыке» (388-389 йыл хеҙмәттәренә; музыкаға билдәләмә ''Est modulandi Musica bene ars,'' ентекле аңлатма бирә; антик шиғыр төҙөүҙең дөйөм мәсьәләләрен сисә), «О бессмертии души» (387 й.), «Об истинной религии» (390 й.), «О свободной воле» йәки «О свободном решении» (388—395 йй.) хеҙмәттәрен; антиманихей трактаттарын яҙа. Ижадының тәүге осорондағы хеҙмәттәренең бер өлөшөн Медолиандан алыҫ булмаған урында торған ''кассициак'', тип атайҙар (Cassiciacum, Италияның был өлөшө хәҙерге көндә Casciago тип йөрөтөлә), Августин 386-388 йылдарҙа унда эшләгән була. ''Икенсе этапта'' (395-410), экзегетик һәм дини-сиркәү проблематикаһы өҫтөнлөк итә: «О книге Бытия», апостол Павел мөрәжәғәтнәамәләренә аңлатмалар циклы, әхлаҡи трактаттар һәм «Исповедь», антидонат трактаттар яҙылған. ''Өсөнсө этапта'' (410-430),донъяны барлыҡҡа килтереү һәм эсхатология мәсьәләләре: антипелагиан трактаттар һәм «О граде Божьем»; үҙ әҫәрҙәрендә тәнҡитле күҙәтеү, «ҡайтанан ҡарау»ҙар яҙылған. == Әҫәрҙәре == Августиндың иң билдәле әҫәрҙәре булып «De civitate Dei» («О граде Божьем») һәм «Confessiones» («Исповедь»), уның рухи биографияһы, ''Trinitate De'' (''О Троице''), ''Arbitrio libero De'' (''О свободной воле''), ''Retractationes'' (''Пересмотры'') тора. Бынан тыш, уның ''Meditationes'', ''Soliloquia'' һәм ''Enchiridion'' йәки ''Manuale әҫәрҙәре лә иғтибарға лайыҡлы'' == Августин тәғлимәте == [[Файл:St_Augustine_Teaching_in_Rome.jpg|справа|мини|300x300пкс|Беноццо Гоццоли. Изге Августин Римда уҡыта. Сан-Джиминьяно ҡалаһындағы Санта-Агостино сиркәүе биҙәктәре. 1464-1465 йй.]] Августиндың кеше ихтыяры азатлығының нисбәте тураһындағы, Хоҙай бәрәкәте һәм тәҡдир тураһындағы тәғлимәте системалы түгел. === Йәшәйеш тураһында === Хоҙай материяны булдырған һәм уға төрлө формалар, үҙенсәлектәр һәм тәғәйенләнештәр биргән, йәғни бөтә тереклек донъяһын яралтҡан. Аллаһтың һәр бер эшләгәнебарыһы өсөн дә изгелек, рәхәтлек, тимәк, донъялағы барлыҡ тереклек рәхәтлек. Яуызлыҡ субстанция-материя түгел, ә етешһеҙлек, уның боҙолоуы, зыянланыуы. Хоҙай — йәшәйеш сығанағы, саф форма, юғары матурлыҡ, байлыҡ сығанағы. Донъя Хоҙайҙың өҙлөкһөҙ ижад итеүе арҡаһында йәшәй, ул бөтә үлгән нәмәләрҙе яңынан терелтә. Донъя берәү генә, бер нисә донъяның булыуы мөмкин түгел. Материя төр, үлсәм, һан һәм тәртип менән ҡылыҡһырлана. Донъяла һәр нәмәнең үҙ урыны бар. === Хоҙай, донъя һәм кеше === Августин Хоҙай менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асылын асып бирә. Августин фекеренсә, Хоҙай тәбиғәттән бейек. Донъя, тәбиғәт һәм кеше Хоҙай хеҙмәтенең һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, үҙен яралтҡан Хоҙайға буйһона. Әгәр платонизм Хоҙайҙы (Абсолют) шәхес булмаған зат итеп, бөтә тереклектең берлеге итеп ҡараһа, Августин Хоҙайҙы бөтә тереклекте яралтҡан шәхес тип аңлатҡан һәм Хоҙайҙың тәҡдирҙән һәм фортунанан айырмаһын махсус булдырған. Хоҙайҙың тәне юҡ, тимәк уның илаһи башланғысы һәм бөтөн ерҙә лә бер юлы тороуы сикһеҙ. Донъяны яралтҡандан һуң, Хоҙай донъяла тәртип һөрөүе хаҡында ҡайғыртҡан, шунлыҡтан донъяла барыһы ла тәбиғәт закондарына буйһонған була. Хоҙай тарафынан кеше [[Ихтыяр азатлығы|ирекле]] йән эйәһе булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, әммә, кеше, гонаһ ҡылып, яуызлыҡты һәм Хоҙай ихтыярына ҡаршы барыуҙы үҙе һайлаған. Шулай [[яуызлыҡ]] барлыҡҡа килгән һәм кешеһе ирекһеҙгә әйләнгән. Кеше азат түгел һәм ирекһеҙ, ул Хоҙай менән тулыһынса бәйле. Тәүге гонаһ ҡылынғандан һуң, кешеләр яуызлыҡҡа тартылған һәм яуызлыҡты хатта изгелектәр эшләргә ынтылған саҡтарында ла эшләйҙәр. Кешекнең төп маҡсаты — Ҡурҡыныс алдынан ҡотҡарылыу, кешелек ырыуының гонаһтарынан арыныу, Сиркәүгә бер ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу. === Бәрәкәт тураһында === [[Кеше]][[Көс|не]] ҡотҡарыусы [[көс]] булып уның Хоҙайға ынтылышы, илаһи бәрәкәт тора. Хоҙай бәрәкәте (благодать) кешегә төшһә , ул кеше тәбиғәтен үҙгәртә. Бәрәкәттән башҡа кешене ҡотҡарып булмай.Ихтыярҙың [[Ирек|ирекле]] ҡарары — бары тик кешенең нимәгәлер ашҡынып йүнәлеү һәләте генә, әммә кешенең яҡшырыуға табан үҙ ынтылыштарын тормошҡа ашырырға бары тик бәрәкәт кенә ярҙам итергә һәләтле. Августин ҡарашынса, бәрәкәт туранан-тура [[Христианлыҡ|христианлыҡтың]]  төп догматтары менән, йәғни бөтә донъя гонаһын Мәсих юйған тигән ышанысҡа менән бәйле. Тимәк, үҙенең тәбиғәте буйынса бәрәкәт дөйөм характерҙа була һәм ул бөтә кешеләргә үҙенең рәхәтен бирергә тейеш. Әммә, кешеләрҙең бөтәһе лә ҡотола алмайу. Августин быны, ҡайһы бер кешеләр бәрәкәтте ҡабул итергә һәләтһеҙ, бәрәкәт иң беренсе сиратта кешенең ихтыяр көсө менән бәйле, тип аңлата. Әммә Августин, бәрәкәт алған бөтә кешенең дә "даими [[Яҡшылыҡ|изгелекте"]] һаҡлай алмағанын күрә. Тимәк, Хоҙай биргән илаһи бәрәкәт бүләген даими һаҡлар өсөн тағы ла бер һәләт кәрәк. Был һәләтте Августин «даимилыҡ бүләге» тип атай. Бары тик ошо бүләкте ҡабул итеүе арҡаһында ғына «Хоҙайҙың үҙе саҡырып алған кешеләре» уның тарафынан «һайланған» кеше була алалар. === Азатлыҡ һәм илаһи тәҡдир тураһында === Беренсе кешеләр гонаһ ҡылғанға тиклем ирекле ихтыярға эйә була — улар изгелек менән яуызлыҡты һайлау һәләтле була. Улар азатлығы бары тик бер фактор — Хоҙай алдындағы бурыс хисе — менән сикләнгән. Беренсе гонаһ ҡылыуҙан һуң кешеһе ирекле ихтыярын юғалта, улар үҙ теләктәренең ҡолдарына әүерелә һәм гонаһ ҡылмайынса тора алмай башлай. Ғайса Мәсихтең кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙен ҡорбан итеүе кешеләрҙе яңынан Хоҙайға ҡараштарын төбәргә ярҙам итә. Улар үҙенең үлеме миҫалында Хҙай Ата ихтыярына буйһонғанлығын, уға тыңлаулы икәнен күрһәтә («Не моя воля, но Твоя да будет» {{Тәүрат|Лк|22:42}}). Ғайса Мәсих, Хоҙай Атаның ихтыярын үҙенең үлеме кеүек ҡабул итеп, Әҙәмдең гонаһын юя. Ғайса васыяттарына эйәргән һәм Хоҙай ихтыярын үҙ ихтыяры кеүек ҡабул иткән һәр кеше, үҙ йәнен ҡотҡарып, Күк батшалығына инә ала Тәҡдир (лат. praedeterminatio) — дини философияның иң ауыр пункттарының береһе, ул бәрәкәттең илаһи үҙенсәлектәре, тәбиғәте һәм кеше азатлығына мөнәсәбәте менән бәйле. Кешеләр бары тик илаһи бәрәкәт ярҙамында ғына изгелек эшләргә һәләтле, был һәләт кешенең ҡаҙаныштары менән сағыштырырлыҡ та түгел һәм ул бар тик Хоҙай тарафынан ҡотҡарылыу өсөн һайланған кешеләргә генә бирелә. Әммә кеше — әхлаҡи- ирекле йән һәм шунлыҡтан аңлы, ирекле рәүештә яуызлыҡты ташлап изгелекте һайлай ала; шунан һуң ғына уға Хоҙайҙан илаһи бәрәкәт төшә. === Яралтыу === Илаһи ихтыяр (тәҡдир, кәсеп, бәрәкәт) — был фәлсәфәүи фекерҙең бер төп, мөһим пункты, тап уның тирәһендә Августиндың фәлсәфәүи фекере урала, шул иҫәптән, Хоҙай тарафынан донъя яралтыу менән бәйле мәсьәләләре лә. Августин фекеренсә, Хоҙайҙың Илаһи ихтыяры менән донъяла йәшәйеш яралтылған.<blockquote>«Вся августиновская метафизика творения сосредоточена в этих строках, но здесь она обретает полноту осознания себя самой и способность наконец увидеть себя во всей своей чистоте: ''То, что существует некое сущее, первейшее из всех и обладающее полнотой совершенства сущего, и которое мы называем Богом, доказано, равно как доказано и то, что по изобилию Своего совершенства Он наделяет бытием все существующее, так что Его надлежит признать не только первым из сущих, но и первоначалом всех сущих. Но Он сообщает бытие другим сущим не по природной необходимости, а по решению Своей воли. Следовательно, Бог есть Господь Своих созданий, подобно тому как мы – господа над тем, что зависит от нашей воли. Более того, это господство Бога над сотворенными Им вещами абсолютно, потому что, произведя их без помощи внешнего деятеля и даже помимо предсуществующей материи, Он является всецелым Творцом совокупности бытия. Но так как вещи произведены деятельной волей, каждая из них упорядочена этим деятелем в виду определенной цели. Ибо если благо или цель являются собственным объектом воли, необходимо, чтобы производимое волей было упорядочено в виду определенной цели. Всякая вещь достигает своей последней цели через свое действие, но это действие должно направляться Тем, Кто наделил вещи самой способностью к действию. Стало быть, нужно, чтобы в Себе самом совершенный Бог, могущество коего наделяет бытием все существующее, управлял всеми сущими, Сам же не управлялся никем; и нет ничего, что могло бы уклониться от Его правления, ибо нет ничего, что не принимало бы существования от Него. Стало быть, подобно тому, как Он совершенен как сущее и причина, Он точно так же совершенен в своем правлении''». ''Этьен Жильсон. Дух средневековой философии''</blockquote> === Мәңгелек, ваҡыт һәм хәтер тураһында === [[Ваҡыт|Ваҡыты]] — хәрәкәт һәм үҙгәрештең үлсәүесе. Донъя арауыҡ менән, ә йәшәйеш уның ваҡыты менән сикләнгән.{{Цитата башы}} Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. {{Цитата аҙағы|}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Эдмунд Гуссерль</cite></div></blockquote>Ваҡыт тураһында уйланып, Августин ваҡытты ҡабул итеүҙең психологик концепцияһына килә. Үткәндәр ҙә, киләсәк тә реаль йәшәй алмай — бары тик хәҙерге генә ысын, ысынлыҡ хәҙергегә генә хас. Үткәндәр бары тик беҙҙең хәтерҙә генә, ә киләсәгебеҙ — беҙҙең өмөтөбөҙҙә. Хәҙерге — донъяла үҙгәрештәрҙең бик йылдам барыуы: кеше ҡаранып та өлгөрә алмай, әгәр ҙә киләсәккә ышанмаһа, ул инде үткәнде иҫенә төшөрөргә мәжбүр. Шулай итеп, үткәндәр — [[Хәтер|хәтирәләр]], хәҙерге — күҙәтеү, тойоу, киләсәк — көтөү йәки өмөт итеү. Шул уҡ ваҡытта, кеше үткәндәрен исендә тотҡан кеүек үк, ҡайһы бер кешеләр киләсәкте иҫендә тоторға һәләтле, бының менән алдан уҡ күреү һәләте аңлатыла. Һөҙөмтә булараҡ, кеше үткәндәрҙе хәтерләй алғас, ваҡыт бар, тимәк, ул йәшәйеш өсөн кәрәкле әйбер - ә донъя яралтылғанға тиклем бер нәмә лә, ваҡыт та булмаған. Донъяның яралтыла башлауы — уның менән бергә ваҡыттың да башланыуы. Ваҡыт оҙайлыҡҡа эйә,ул һәр төрлө хәрәкәттең һәм үҙгәрештәрҙең оҙайлығын ҡылыҡһырлай. Мәңгелек — ул булмаған, булмаясаҡ, ул тик бар. Мәңгелектә үткән дә,киләсәк тә юҡ. Мәңгелектә үҙгәреш тә, ваҡыт арауығы ла юҡ, сөнки ваҡыт арауығы предметтарҙың үткәне һәм киләсәктәге үҙгәрештәре менән бәйле. Мәңгелек — Хоҙай фекер-идеялары донъяһы, унда бөтәһе лә бер тапҡыр һәм мәңге. === Теодицея (Хоҙайҙы аҡлау-Богооправдание) === Августин иҫбатлауынса, Хоҙай яралтҡан бөтә нәмә абсолют изгелек — Хоҙай рәхәтлеге: донъяның һәр бер нәмәһен яралҡан саҡта Хоҙай уға билдәле үлсәм, ауырлыҡ, тәртип биргән; уларға ерҙән тыш образ һәм мәғәнә һалған. Ошоноң арҡаһында тәбиғәттә, кешеләрҙә, йәмғиәттә изгелек бар. Яуызлыҡ — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ниндәйҙер көс түгел, ә көсһөҙләндерелгән изгелек, яҡшылыҡҡа баҫҡыс. Күҙгә күренгән камилһыҙлыҡ донъя гармонияһының бер өлөшө һәм ул бөтә тереклектең принципиаль яҡшылығын таныҡлап, күрһәтеп тороусы: «Яҡшырырға мөмкинлеге булған һәр тәбиғәт — яҡшы»<ref>О свободе воли. III 13,36</ref>. Һәм шулай булды, Кешене ғазаплап торған яуызлыҡтың ҡайһы саҡта изгелеккә ахыр сиктә әйләнгәне лә булғылай. Мәҫәлән, енәйәт (яуызлыҡ) ҡылғаны кешене төҙәтеү, гонаһын юйып, яҡшылыҡҡа баҫтырыу маҡсатында, уға яза биреү аша аңлаталар һәм уны тәүбәгә килтерәләр, ул кисергән выждан ғазабы кешенең таҙарыуына килтерә. Ябайлаштырып әйткәндә, беҙ яуызлыҡты белмәһәк, изгелектең дә нәмә икәнен белмәгән булыр инек. === Хәҡиҡәт һәм дөрөҫ белем === Августин скептиктар тураһында былай тип һөйләй: «улар,хәҡиҡәтте табырға мөмкин түгел, тиҙәр, ә, минең уйымса, табырға мөмкин». Скептицизмды тәнҡитләп, Августин уға ҡаршы түбәндәгесә фекер белдерә: әгәр ҙә хәҡиҡәт кешеләргә билдәле булмаһа, бер нәмәнең икенсеһенә ҡарағанда дөрөҫөрәк икәнен нисек билдәләргә мөмкин (йәғни хәҡиҡәткә нығыраҡ оҡшай) ? Ышаныслы белем —кешеләрҙең үҙ йәшәйеше һәм аңы хаҡындағы белем.   === Танып белеү === Кешегә [[аҡыл]], ихтыяр һәм [[хәтер]] бирелгән. Аҡыл ынтылыш йүнәлеше менән билдәләнә, ул һәр ваҡыт үҙен тойомлай, үҙенең теләктәрен белә һәм һәр саҡ хәтерендә тота:   Августин фекеренсә, һәр бер танып белеү акттарында ла ихтыяр ҡатнаша, был фекер танып белеү теорияһына яңылыҡ индереүсе фекер була. Хәҡиҡәтте танып белеүҙең баҫҡыстары : * эске тойғо — һиҙеү менән аңлау. * тойомлау — аҡыл менән рефлексиялау һөҙөмтәһендә тойоү нәмәләрен белеүтураһындағы белем. * [[Аң|аҡыл]] — юғары [[Хәҡиҡәт|хәҡиҡәткә]] мистик юл менән ҡағылыу — аң-зиһендең башҡа килеүе, әхлаҡи һәм интеллектуаль камиллаштырылыу. Аҡыл — ул күңел күҙе, тәндән тыш ысын хаҡ нәмәне үҙенән-үҙе күҙәтеү. Фәнде өйрәнгәндә кешеләргә абруйлы кешеләр һәм аҡыл ярҙам итә. Тормошта бары тик иң шәп абруйлы кешеләргә ышанырға һәм ошо абруйлылар фекеренә ярашлы тормош алып барырға ғына кәрәк. === Йәмғиәт һәм тарих тураһында === [[Файл:Lombardia_Pavia1_tango7174.jpg|мини|Чьельдорола (Павийҙа) Изге Августиндың мәйете урынлашҡан урта быуат ракаһы ]] Августин йәмғиәттәге кешеләрҙең мөлкәт тигеҙһеҙлеген үҙенсә нигеҙләй һәм аҡлай. Уның раҫлауынса, тигеҙһеҙлек — социаль тормоштоң ҡотолғоһоҙ күренеше һәм байлыҡты тигеҙләргә ынтылыу мәғәнәһеҙ; мөлкәт тигеҙһеҙлеге кеше булған ерҙәге тормошта һәр саҡ буласаҡ. Әммә бөтә кешеләр ҙә Хоҙай алдында тигеҙ, шуға күрә Августин кешеләрҙе донъяла тыныслыҡта йәшәргә саҡыра. [[Дәүләт]] —тәүге гонаһ өсөн яза биреү;бер кешенең икенселәр өҫтөнән хакимлыҡтың системаһы булып тора; ул кешеләргә байлыҡ һәм бәхет табыу өсөн түгел, ә бары тик был донъяла йәшәү өсөн ҡоролған. Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләте. Дәүләт функциялары: хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, граждандарҙы тышҡы агрессиянан һаҡлау, Сиркәүгә көфөрлөк менән көрәшергә ярҙам итеү. Халыҡ-ара килешеүҙәрҙе үтәргә кәрәк. [[Һуғыш|Һуғыштар]] ғәҙел һәм ғәҙел булмаҫҡа мөмкин мөмкин. Ғәҙел һуғыш - законлы сәбәп буйынса башланған һуғыш, мәҫәлән, дошман һөжүмен кире ҡағыу өсөн алып барылған һуғыш. Үҙенең «О граде Божьем» тигән төп хеҙмәтенең 22 китаптарында Августин бөтә донъя тарихи процесын солғап алып тикшерергә тырыша, кешелек тарихын Хоҙай пландары һәм ниәттәре менән бәйләй, китаптарында тарих ваҡытының һыҙыҡлы барыуы һәм әхлаҡ прогресы идеяларының үҫеше тураһында һөйләй. Әхлаҡ [[:ru:История|тарихы]] Әҙәмдең тәүге гонаһ ҡылыуынан башлана һәм ул илаһи бәрәкәт алғанда әхлаҡи камиллыҡҡа ирешеүҙәге алға табан хәрәкәт итеп ҡарала, тип һанай. Тарихи процесты Августин (18-се китабында) ете төп осорға бүлә (был бүлеүҙең нигеҙенә йәһүд халҡы библияһы тарихындағы төп факттар һалынған): * тәүге дәүер — [[Әҙәм|Әҙәмдән]] алып Бөйөк ташҡынға тиклем * икенсе — [[Нух (Ной)|Нухтан]] [[Ибраһим|Ибраһимға]] тиклем * өсөнсө — Ибраһимдан [[Дауыт|Давидҡа]] тиклем * дүртенсеһе — Давидтан бабил әсирлегенә тиклем * бишенсе — бабил әсирлегенән алып [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] тыуғанға тиклем * алтынсы — Мәсихтән башланып, тарихтың тамамланыуы һәм, ғөмүмән Ҡурҡыныс Суд менән тамамланасаҡ. * етенсе — мәңгелек Кешелек тарихи процесында ике «град»: донъяуи дәүләт — яуызлыҡ һәм гонаһтарҙың батшалығы (уның прототибы Рим була) һәм Хоҙай дәүләте — христиан сиркәүе. «Град земной» һәм «Град Небесный» — һөйөү, эгоистик («үҙ-үҙеңде яратыу һәм Хоҙайҙы эшкә һынамай, уға кәмһетеп ҡарау ») һәм әхлаҡи («үҙ-үҙемде онотоу, Хоҙайҙы һөйөү») мотивтар көрәшенең ике төрлө символик һүрәтләнешенең аңлатмаһы. Был ике град алты дәүерҙе параллель кисерә. 6-сы дәүер аҙағында «Град Небесный» граждандары ләззәткә ирешәсәк, ә «Град земной» граждандары мәңгелек ғазаптарға дусар ителәсәк. Августин Аврелий рухи властың донъяуи властан өҫтөнлөгөн иҫбатлай. Августинов тәғлимәтен ҡабул итеп, сиркәү үҙенең ерҙә йәшәгәнен Божий градтың өлөшө тип иғлан итә һәм үҙен ерҙәге эштәрҙең юғары арбитры сифатында итеп күһәтә. == Христианлыҡҡа йоғонтоһо == [[Файл:Sandro_Botticelli_053.jpg|слева|мини|[[Сандро Боттичелли|Боттичелли]]. ''«Изге Августин»'']] Августин христиан тәғлимәтенең догматик яғына көслө йоғонто яһай. Уның вәғәздәре артабанғы бер нисә быуат дауамында африка сиркәүҙәренә генә түгел, ә көнбайыш сиркәүҙәренә лә йоғонто яһай. Уның арийҙар, присциллиандарға, бигерәк тә, донатистарға һәм башҡа ағымдар менән бәхәсе уның яҡлыларҙың һанын арттыра. Августин [[протестантизм]] ([[Мартин Лютер|Лютер]] һәм [[Кальвин Жан|Кальвин]]) тәғлимәтенең антропологик ғилеме яғына ҙур йоғонто яһаған күп һанлы әҫәрҙәрен яҙып ҡалдырған. Ул шулай уҡ Изге Троица тураһында тәғлимәтте эшкәрткән. Уның фекеренсә өс ипостастағы Хоҙай Ата, Ул һәм Изге Рухтан тора: Изге Рух Илаһи һөйөү, ихтыярҙы, Хоҙай-Ул- фекерләүҙе, уйлауҙы, ә Хоҙай-Ата хәтерҙе аңлата. Бының менән Августин католик христиандарҙы православие христиандарын ҡаршы ҡуя. Августин кешенең илаһибәрәкәткә мөнәсәбәтен тикшерә. Христиан тәғлимәтенең асылы кеше Хоҙай бәрәкәтен алырға һәләтле тип иҫәпләй һәм ошо төп ҡағиҙә уның башҡа дини догматтарҙы аңлауында сағыла. Августин Раймунд Луллийға һәм башҡа католик һәм православие дин белгестәренә йоғонто яһай, улар аҡылдың төп дин сығанағы булыуын әһәмиәт һыҙығы өҫтөнә ала. Августинға ярашлы, библия текстары, әгәр ҙә улар фәнгә ҡаршы торһалар, һүҙмә-һүҙ аңланырға тейеш түгел. Уның аңлатыуынса, Изге Рухтың ниәттәренә Изге Яҙмала фәнни белемдәрҙе урынлаштырыу ҡаралмаған, сөнки улар ҡотҡарыу мәсьәләләренә ҡарамай. Улай ғына ла түгел, Августин Аврелий Йыһандағы үҙгәрештәрҙе, кеше һәм хайуандарҙың үлеме сәбәптәрентәүге гонаһ менән бәйләмәй. Ул хатта Әҙәм менән Һауаның тәне Хоҙай тарафынан уларҙың тәүге гонаһынан элек үк үлергә тейешле итеп яралтылған, ти (әгәр ҙә улар гонаһҡа батмаған булһалар, моғайын, рухи тәнле булып, Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем мәңгелек тормошта йәшәгән булырҙар ине, ти).<ref>[http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html Davis A. Young, «The Contemporary Relevance of Augustine’s View of Creation» from Perspectives on Science and Christian Faith 40.1]</ref> Бер нисә монастырға нигеҙ һалған, һуңынан уларҙың ҡайһы берҙә, емерелеп бөткән. Августин хөрмәтенә һуңғы әҙәбиәттә августинизм тигән ағым барлыҡҡа килгән, сөнки уның тәғлимәтен һәм тормошон тикшереүселәр Августинды христиан философияһы тарихын башлаусы, уларҙың фекеренсә, христиан социализм Августиндың христиан неоплатонизмы һәм көнбайыш философияһында һәм көнбайыш латин xiii быуатҡа тиклем көнбайыш һәм латин дини тәғлимәтендә XIII быуатҡа тиклем хаҡимлыҡ иткән, артабан уны Бөйөк Альберт һәм [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийҙың]]<nowiki/>христиан аристотелизмы алыштырған ; августинизм августиндар орденының өҫтөнлөк иткән философияһы булып ҡала, августинсы Мартин Лютерға ҙур йоғонто яһай. Августиндың тәҡдир тураһындағы тәғлимәте кальвинизмдың һәм унан айырылып сыҡҡан индепенденттар .төркөмдәренең теологияһы нигеҙендә ята. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Августинианство * Августинский орден == Тәржемәләр == === Рус теленән тәржемә === '''Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары''': * ''Августин''. Избранные сочинения. В 4 ч. — М., 1786. ** Ч. 1. О Граде Божьем. Кн. 1-5. — 509 с. ** Ч. 2. О Граде Божьем. Кн. 6-12. — 375 с. ** Ч. 3. О Граде Божьем. Кн. 13-18. — 496 с. ** Ч. 4. О Граде Божьем. Кн. 19-22. Святые и душеспасительные размышления. Книга единобеседований души с Богом. Ручная книжка. Карманная псалтирь. * ''Августин''. Творения. / Пер. Киевской духовной академии (1879—1908, в 11 ч.). ** переиздание этого перевода в 4 т.: Сост. С. И. Еремеева. — СПб.: Алетейя — Киев: Уцимм-пресс, 1998. *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/ Т. 1. Об истинной религии.] — 752 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/1 «Против академиков»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/2 «О блаженной жизни»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 «О порядке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114510/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 |date=2021-11-29 }}, [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/4 «О количестве души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/5 «Об учителе»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/6 «Монологи»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/7 «О бессмертии души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/8 «Об истинной религии»], [http://www.odinblago.ru/ispoved «Исповедь»]) *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/ Т. 2. Теологические трактаты.] — 768 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/1 «Энхиридион Лаврентию о вере, надежде и любви»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/2 «О согласии евангелистов»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/3 «О книге Бытия»]) *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 3. О граде Божием.] Кн. 1-13. — 600 с. *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 4. О граде Божием.] Кн. 14-22. — 592 с. '''Иҫке тәржемәләр''': * «Книга о видении Христа» (или «Боговидная любовь») Августина переведена Карионом Истоминым с белорусского в 1687 году и поднесена царевне Софье. * Богословские размышления о благодати божией и о воле человеческой. — СПб., 1786. — 140 с. * О духе и письме. / Пер. Н. Загоровского. — М., 1787. — 115 с. * Исповедания в 13 кн. / Пер. иеромон. Агапита. — М., 1787. — 571 с. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/hristianskaja-nauka-ili-osnovanija-germenevtiki-i-tserkovnogo-krasnorechija/ Христианская наука или Основания св. герменевтики и церковного красноречия.] — Киев, 1835. — 355 с. * О том, как оглашать людей необразованных. — СПб., 1844. * неоднократно издавалась «карманная псалтирь» Августина. * Исповедь блаж. Августина. В 13 кн. (Новый перевод). — М., 1914. — 442 с. '''Яңы тәржемәләр:''' * [http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih Об обучении оглашаемых.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114509/http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih |date=2021-11-29 }} / Пер. М. Е. Сергеенко. // Богословские труды. — 1976. — № 15. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-blagodati-i-svobodnom-reshenii/ О благодати и свободном произволении.] / Пер. О. Е. Нестеровой. // ''Гусейнов А. А., Ирлитц Г.'' Краткая история этики. — М., 1987. * {{Китап|автор=Августин А.|часть=|заглавие=Исповедь|оригинал=|ссылка=|ответственный=Пер. с лат. [[Сергеенко, Мария Ефимовна|М.Е. Сергеенко]]. Вступит. статья А.&nbsp;А.&nbsp;Столярова|издание=|место=М.|издательство=«Ренессанс», СП ИВО — СиД|год=1991|страницы=|страниц=488|серия=Памятники религиозно-философской мысли|isbn=5-7664-0472-7|тираж=50000}} * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/tolkovanie-na-psalom-sto-dvadtsat-pjatyj/ Толкование на псалом 125.] / Пер. С. А. Степанцова. // Альфа и Омега. — 1997. — № 2 (13). — С. 52-75. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-prirode-blaga-protiv-maniheev/ О природе блага против манихеев. Против ниспровергателей Закона и Пророков. Против послания манихея по имени Фундамент.] / Пер. О. Е. Нестеровой. Об учителе. / Пер. В. В. Бибихина. // Памятники средневековой латинской литературы IV—VII вв. — М., 1998. — С. 147—208. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/pismo-258-k-martsianu/ Письмо CCLVIII (к Марциану).] // Богословский сборник. 1999. № 4. * ''Блаженный Августин''. Против академиков. / Пер. и комм. О. В. Головой. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 1999. — 192 с. * Письмо XVIII к Целестину. — М., 2000. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-predopredelenii-svjatykh/ О предопределении святых Первая книга к Просперу и Иларию.] / Пер. И. Мамсурова. — М.: Путь, 2000. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/rassugdenie_v_chetvertiy_den_prazdnestv/ Рассуждение в 4-й день празднеств.] / Пер. С. А. Степанцова. // Богословский сборник. — 2000. — № 5. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o_svobode_voli/ О свободе воли.] Кн. II. / Пер. М. Ермаковой, А. Шарниной. О христианском учении. / Пер. С. Неретиной. // Антология средневековой мысли. В 2 т. Т.1. — СПб.: РХГИ, 2001. — С. 19-112. * ''Августин''. Слово о разорении города Рима. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2001. — № 2. * ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-troitse/ О Троице.] / Пер. А. А. Тащиана. (Серия «Патристика. Тексты и исследования»). — Краснодар: Глагол, 2004. — 416 с. * ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/propovedi/ Проповеди.] // Вестник древней истории. — 2007. — № 3. * ''Св. Августин, епископ Гиппонский''. Проповедь 81. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2009. — № 1. — С. 260—267. === Башҡа тәржемәләр === * В серии «Loeb classical library» изданы «Исповедь» (т. 1-2, № 26-27), «Избранные письма» (т. 3, № 239), «О граде Божием» (т. 4-10, № 411—417). * В серии «Collection Budé» издана «Исповедь» в 2 томах. == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} === Общие работы === * ''[[Трубецкой, Евгений Николаевич|Трубецкой Е. Н.]]'' Религиозно-общественный идеал западного христианства в V в., [http://www.vehi.net/etrubeckoi/avgustin1.html Ч. 1. Миросозерцание Бл. Августина]. — {{М.}}, 1892. * ''Писарев Л.'' Учение блж. Августина, еп. Иппонского, о человеке в его отношении к Богу. — {{Каз.}}, 1894. * ''[[Попов, Иван Васильевич (богослов)|Попов И. В.]]'' Личность и учение Бл. Августина, т. I, ч. 1—2. — Сергиев Посад, 1916. * ''[[Герье, Владимир Иванович|Герье В.]]'' Блаженный Августин. — {{М.}}, 1910. * ''[[Майоров, Геннадий Георгиевич|Майоров Г. Г.]]'' Формирование средневековой философии. Латинская патристика. — {{М.}}: Мысль, 1979. — С. 181—340. * История философии: Энциклопедия. — {{Мн.}}: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2002. * ''Ляшенко В. П.'' Философия. — {{М.}}, 2007. * ''Столяров А. А.'' Свобода воли как проблема европейского морального сознания. — {{М.}}, 1999. * ''Марру А. И.'' Св. Августин и августинизм. — {{М.}}, 1998. * ''Суини Майкл''. Лекции по средневековой философии. — {{М.}}, 2001. * ''Эриксен Т. Б.'' Августин. Беспокойное сердце. — {{М.}}, 2003. * ''Troeltsch Е.'' Augustin, die Christliche Antike und das Mittelalter. — {{Münch.}}—{{B.}}, 1915. * ''Cayré F.'' Initiation a la philosophie de S. Augustin. — {{P.}}, 1947. * ''Gilson É.'' Introduction à l'étude de Saint Augustin. — {{P.}}, 1949. * ''Jaspers К.'' Platon. Augustin. Kant. Drei Grander des Philosophierens. — {{Münch.}}, 1967. * ''Flasch K.'' Augustin: Einführung in sein Denken. — {{Stuttg.}}, 1980. * ''Клот''. Der heil. Kirchenlehrer Augustin. — 2 Bds. — Aachen, 1840. * ''Биндеман''. Der heilige Augustin. — {{B.}}, 1844. * ''Пужула''. Vie de St. Augustin (2 изд., 2 т., Париж, 1852; в нём. пер. Гуртера, 2 т., Шафг., 1847). * ''Дорнор''. Augustin, sein theologisches System und seine religionsphilos. Anschauung. — {{B.}}, 1873. * {{Китап|автор=|заглавие=Августин: pro et contra|ответственный=|ссылка=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&ELEMENT_ID=23230|место=СПб.|издательство=Издательство: [[РХГА]]|год=2002|том=|страниц=976|страницы=|серия=«Русский путь»|isbn=5-88812-165-7}} {{Wayback}} === Онто-теология и гносеология === * ''Ritier J.'' Mundus Intelligibilis. Eine Untersuchung zur Aufnahme und Umwandlung der Neuplatonischen Ontologie bei Augustinus. — {{Fr./M.}}, 1937. * ''Chevalier I.'' S. Augustin et la pensée grecque. Les relations trinitaires. — Fribourg, 1940. * ''Falkenhahn W.'' Augustins Illuminationslehre im Lichte der jungsten Forschungen. — Köln, 1948. * ''Cayré F.'' La contemplation Augustinienne. — {{P.}}, 1954. * ''Anderson J. F.'' St. Augustine and Being. A metaphysical essay. — La Haye, 1965. * ''Armstong A. H.'' Augustine and the Christian Platonism. — Villanova, 1967. * ''Wittmann L.'' Ascensus. Der Aufstieg zur Transzendenz in der Metaphysik Augustins. — {{Münch.}}, 1980. * ''Bubacz B.'' St. Augustine’s theory of knowledge. — {{N. Y.}}—Toronto, 1981. === Антропология, психология, этика === * ''Скворцов К. И.'' Августин Иппонийский как психолог. Киев, 1870. 247 стр. * ''Mausbach J.'' Die Ethik des heiligen Augustin, B2. Aufl., Freiburg, 1929 * ''Nygren G.'' Das Prädestinationsproblem in der Theologie Augustins. Lund, 1956 * ''Körner F.'' Das Sein und der Mensch. Die existentielle Seinsentdeckung des jungen Augustin. Freiburg-?-Münch., 1959 * ''Stelzenberger J.'' Conscientia bei Augustinus. Paderborn, 1959 * ''Berlinger R.'' Augustins dialogische Metaphysik. Fr./M., 1962 * ''Mader J.'' Die Logische Struktur des personalen Denkens: Aus der Methode der Gotteserkenntnis bei Aurelius Augustinus. Wien, 1965 * ''Maxsein A.'' Philosophia Cordis. Das Wesen der Personalität bei Augustinus. Salzburg, 1966 * ''Schmaus M.'' Die psychologische Trinitätslehre des hl. Augustinus, 2 Aufl. Münster, 1927 * ''O’Connell R. J.'' St. Augustine’s early Theory of Man. A. D. 386—391. Cambr. (Mass.), 1968 * ''Stein W.'' Sapientia bei Augustinus. Bonn, 1968 * ''Böhm S.'' La temporalité dans l’anthropologie augustinienne. P., 1984 === Эсхатология и социология === * ''Deane H. A.'' The political and social ideas of St. Augustine. N. Y.—L., 1963 * ''Markus R.'' Saeculum: history and society in the theology of St. Augustine. Cambr., 1970 * ''Schmidt E. A.'' Zeit und Geschichte bei Augustinus. Hdlb., 1985 === Эстетика === * ''Бычков В. В.'' Эстетика Аврелия Августина. М., 1984 * ''Svoboda К.'' L’Esthétique de Saint Augustin et ses sources. Brno, 1933 === Традиция === * ''Nygren A.'' Augustin und Luther. В., 1958 * ''Smits L.'' Saint Augustin dans l’oeuvre de Jean Calvin, т. 1—2. Assen, 1957—58 * ''Bern Ch.'' Érasme et Saint Augustin ou Influence de Saint Augustin sur l’humanisme d’Érasme. Gen., 1969 * ''Sellier P.'' Pascal et Saint Augustin. P., 1970 === Библиография === * ''Andresen С.'' Bibliographia Augustiniana, 2 Aufl. Darmstadt, 1973 * ''Miethe Т. L.'' Augustinian Bibliography, 1970—1980. Westport-L., 1982. ===Общие работы=== *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} {{Refend}} == Иҫкәрмә == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр|group=~}} ; Сығанағы {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == === Латин текстары === * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/20_40_0354-0430-_Augustinus,_Sanctus.html Собрание сочинений А. Августина] ''(латынь)'' * [http://www.thelatinlibrary.com/august.html Латинские тексты важнейших сочинений] * [http://www.augustinus.it S. Aurelii Augustini opera omnia: Patrologiae Latinae elenchus] === Августин әҫәрҙәренең урыҫ теленә тәржемәләре === * [[c:File:Августин Аврелий, еп. Иппонийский. Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf|Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf]] * [http://www.vehi.net/avgustin/ispoved/01.html ''Confessiones'' (''Исповедь'')] * [https://web.archive.org/web/20070716185902/http://www.philosophy.ru/library/august/de_libero_arbitrio.rus.html О свободе воли] — Блаженный Августин * [http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html Различные тексты на русском, латинском и английском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913231214/http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html |date=2019-09-13 }} * Блаженный Августин. Об истинной религии. Теологический трактат. Минск. Харвест, 1999 * [https://web.archive.org/web/20090307022047/http://www.bogoslov.ru/text/375834.html Толкование на первый псалом] * [http://www.azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin Труды бл. Августина в библиотеке «Азбуки веры»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618044743/http://azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin |date=2012-06-18 }} * [http://www.odinblago.ru/?action=search&type=doc_by_author&author=178 Труды бл. Августина в Электронной библиотеке Одинцовского благочиния с разбивкой на страницы.] === Инглиз тәржемәләре === * [http://www.ccel.org/fathers.html Указатель английских переводов в «Nicene and Post-Nicene Fathers». Vol. I—VIII] * «Против Фауста» [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm Книги I—XXI], [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XVI—XXII] [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XXIII-XXXIII] === Августин Тураһында === * {{Словарь Римана|Августин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Августин, Аврелий}} * {{Православная энциклопедия|62610|Августин Аврелий|1|93-109|[[Степанцов, Сергей Александрович|Степанцов С. А.]], [[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]], Лебедев Э. Н., [[Двоскина, Елена Марковна|Двоскина Е. М.]], М. Э. Н.}} * ''Баранов И. В., Двоскина Е. М., Лупандин И. В.'' [http://www.catholic.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=434 Августин Аврелий] // Католическая энциклопедия * {{Источник/НФЭ|Августин|[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html Августин, Св.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024174625/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html |date=2021-10-24 }} // Энциклопедия Кругосвет * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-1/blazhennyj-avgustin.html «Блаженный Августин»] // Православная богословская энциклопедия * Гарнак. История догматов. § 50-55 [[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Берҙәм Сиркәү изгеләре]] [[Категория:Дин таратыусылар]] [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Боронғо Римдең христиан философтары]] [[Категория:Латин философтары]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:430 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 августа вафат булғандар]] [[Категория:Алжирҙа тыуғандар]] [[Категория:354 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ноябрҙә тыуғандар]] d6n3bqra1zojytokuqlsly8rgz71alh 0 103202 1305831 1270774 2026-09-21T10:25:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305831 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|right|210px|Башҡорттар милли кейемдә]] [[File:Bashkir elder.jpg|thumb|Башҡорт старшинаһы. Ул эстән [[елән]], а тыштан [[сапан]] кейгән]] '''Башҡорт милли кейеме''' — башҡорт халҡының баш, өҫ һәм аяҡ кейеме. Милли кейем — [[халыҡ]]тың эске булмышының сағылышы<ref>{{БЭ2013|85359|автор=[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}}</ref>. Кеше үҙенең күңел донъяһын кейеме аша асып бирергә ынтылһа, милләттең дә йәшәү рәүеше, көнкүреше, эске донъяһы — тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Шуға ла боронғо замандарҙан алып кешегә бер ҡараш ташлау менән, уның ниндәй милләттән икәнен билдәләп булған. Башҡорттоң иһә күңел байлығы сигеү-нағышта, мәрйендән селтәрләп яһалған биҙәүестәрҙә, көмөшкә сүкеп һалынған биҙәктәрҙә сағылған. (Т. Бураҡаева) Кейем үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш үҙ-ара аралашыуҙы еңелләштергә тейеш булған. Кейемдә сағылған социаль айырма билдәләрен өс төргә бүлергә мөмкин: 1) йәш айырмаһы билдәләре; 2) ғаилә хәлен билдәләүсе кейем элементтары; 3) социаль дәрәжә билдәләре<ref name="Елян">[http://wiki02.ru/encyclopedia/elyan/t/4597 Елян]</ref>. XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән, кесерткәндән һуғылған туҡыма, һарыҡ тиреһен йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөнде, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән (Бөйөк ебәк юлы аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларында ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған. XIX быуатҡа тиклем башҡорттар [[сәкмән]], [[елән]], [[тун]] кейһә, был осорҙа билле [[бишмәт]], [[кәзәкей]], [[камзул]] һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәре бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр<ref name="Елян"/>. Киң таралған оҙон кейемдәрҙән еләнде<ref name="Елян"/> ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа кейгән. Еңле, эслекле кейем. Ирҙәр өсөн тура төшөрөп, ҡуйы төҫтәрҙәге [[мамыҡ]], [[бәрхәт]], [[ебәк]], [[атлас]] туҡымаларҙан теккәндәр. Өҫтөнөн ҡыҙыл туҡыма тегеп еңенә, итәгенә, салғыйына биҙәк эшләгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ еләне билләп тегелгән, итәге ҡыйылып торған. Сағыу төҫтәге бәрхәттән, ебәктән, ҡара сатиндан теккәндәр. Еңенә, итәгенә, салғыйына ҡыҙыл, йәшел, күк төҫтә туҡымаларҙан семәрләп биҙәк һалғандар.Өсмөйөшләп яурынса тегеп, ҡабырсаҡ менән биҙәгәндәр. Өҫ кейеме кәзәкей(ир һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейеме)—эслек, ең һәм төймәләр менән тығыҙ ҡаптырма менән семәрләп ҡуйып тегелә. Билле, итәге ҡыя. Ирҙәр өсөн тура яғалы, уйып яһалған кеҫәле, ҡуйы төҫтәге мамыҡ йәки йөн туҡыманан. '''Кәзәкей''' — өҫ кейеме. Кәзә тиреһен эшкәртеп, йөнлө яғын эскә ҡаратып тегелгән, тыш яҡтан буҫтау менән ҡатланған билле костюм. Ул тиренән булғанға,йылы булған. Ҡышҡы һалҡындарҙа бишмәт эсенән кейелгән. Муйынды ҡаплағансы төймә менән ҡаптырып ҡуйылған. Ундай кейем ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә, ирҙәр өсөн дә тегелгән. Ирҙәр өсөн кәзәкейҙе Ҡараңғы төҫтәге кизе-мамыҡ йәки буҫтау йөн туҡыма менән тышлағандар. Яғаһын тура итеп, ян-яҡтарынан кәҫә уйылған. Ҡышҡы кейем эсенән кейеүгә уңайлы булһын өсөн, яғаһыҙз ҙа итеп теккәндә Кәзәкей беҙҙең милли кейемебеҙ, башҡорттар уны ике-ике ярым быуат буйы кейгән. Кәзәкей башҡорт полктарында хәрби кейем булараҡ та ҡулланылған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/kazakin/t/6151 Казакин]</ref>. == Ҡатын-ҡыҙ кейеме == [[Файл:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|right|210px|Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. М. Прокудин-Горский фотоһы. 1910 йыл.]] Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме бәләкәй саҡтан уҡ ҡыҙ баланы, күҙ тейеүҙән һаҡларға тейеш булған. Шуның өсөн, кейемен тәңкә, суҡ, мәрйен менән биҙәгәндәр. Йәше лә тулмаған ҡыҙ балаларҙың да күлдәктәренә, баш кейемдәренә тәңкәләр тегелгән. Ҡыҙҙарҙың сәс биҙәүестәре бик күп төрлө булған, һәр яҡта үҙенсә аталған: елкәлек, елкәмес, арҡалыҡ, сәсмау, сәсҡап, сулпы һ.б. Ҡыҙҙар баштарына [[таҡыя]], [[маңлайса]], [[һарауыс]], [[ҡалпаҡ]] тип аталған баш кейемдәре кейгән. ХХ быуатҡа тиклем ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр кейеме башлыса биҙәлеше менән айырылған<ref>{{cite web|url=http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html|title=Башкирский - ПУБЛИЧНАЯ БИБЛИОТЕКА|accessdate=2013-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DzOz71Or|archivedate=2013-01-27}}</ref>. Ҡатын-ҡыҙҙар [[күлдәк]], киң [[ыштан]], еңһеҙ ҡыҫҡа камзол йәки сапан(кәзәки) кейгәндәр. Байрамда ебәк йәки бәрхәт елән, бишмәт кейгәндәр. Ҡыш көнө тун, [[толоп]], [[буҫтау]]ҙан тегелгән [[сәкмән]] кейгәндәр. Байрам өсөн дә елән менән тундары булған. Еләндәрен [[мәрйен]], [[тәңкә]], [[ынйы]], [[аҡыҡ]] тегеп төҫлө биҙәктәр менән семәрләгәндәр . Ҡулдан һуғылған биҙәкле [[туҡыма]]нан күлдәк, [[алъяпҡыс]] теккәндәр. Иләнгән тиренән аяҡ кейемдәре (сарыҡ, башмаҡ, ҡата, калуш) кейгәндәр. Күпләп мал ҡөткәнлектән, тирегә ҡытлыҡ булмаған.Ҡатын-ҡыҙ аяҡ кейемдәренә төҫлө һыҙаттар тегеп сығылған, йөндән суҡтар эшләп ҡуйылған. Баш кейеме буйынса ҡатын-ҡыҙҙың йәше, ғаилә хәле тураһында белеп булған. Баш кейемен тәңкәләр, ҡабырсаҡтар, металл ҡалайҙар тегеп сағыу итеп биҙәгәндәр. Элек-электән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр ҙә бүрек кейгән. Йәнлек тиреһенән дүрт ҡыя һәм ике ярым түңәрәктән йәки дүрт ҡыя һәм түңәрәк төп ҡырҡып алып теккәндәр. Ҡама, ҡондоҙ, һуҫар һәм башҡа тиреләр ҡулланылған. Байрам өсөн тегелгән бүреккә ҡондоҙ(ҡамсат бүрек) йәки ҡама тиреһенән (ҡама бүрек) тирәс ҡуйғандар. Бүректе таҫтар йәки яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр. Кейәүгә сыҡҡан ҡатындар ҡашмау кейгән. Өлкән йәштәге ҡатындар киндерҙән йәки ситсанан аҡ яулыҡ(таҫтар) ябынған. Бай ҡатындар өҫтәп бүрек кейгән, дебет шәл, яулыҡ ябынған. Аяҡтарына быйма, башмаҡ , тула ойоҡ, киндер ойоҡ, йөн ойоҡ кейгәндәр. Байрамда кейә торған ойоҡтарын төрлө төҫтәге һәм рәүештәге ҡорама тегеп биҙәгәндәр. Йылыла — ҡалпаҡ, түбәтәй, таҡыя, яҙлы-көҙлө — көләпәрә һәм еңел бүрек, ә инде ҡышҡы һыуыҡта тире бүрек кейгән<ref>{{cite web|url=http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html|title=Башкирский - ПУБЛИЧНАЯ БИБЛИОТЕКА|accessdate=2013-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DzOz71Or|archivedate=2013-01-27}}</ref>. == Ирҙәр кейеме == Ирҙәр күлдәк-ыштан, өҫ яҡҡа камзол, йәки сәкмән кейгән. Көньяҡ Урал яҡтарында ирҙәр күлдәгенең яғаһы булмаған. Муйын киҫемен иңербау менән бәйләп ҡуйғандар. Ҡышҡыһын һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм толоп кейгәндәр (билле тун, тире тун). Байрам өсөн күлдәктәренә семәр сиккәндәр. Кейемдәренең бер өҫтәмәһе булып билбау тора. Байрам өсөн ҡәмәр — матур ҡаптырмалы киң билбау булған. Ул биҙәкле буҫтауҙан, бәрхәттән, ебәктән тегелгән. Биҙәү өсөн аҡыҡ, ынйы, фирүзә таш, металл ҡалайҙар менән биҙәп, сигеп семәрләгәндәр. Елән, камзул өҫтөнән билбау быуғандар. Өлкәндәрҙең түбәтәйе ҡараһыу төҫтәрҙән, йәштәр өсөн сағыу төҫтән тегелгән. Ебәк, йөн еп менән сигеп, мәрйен, ҡабырсаҡ, уҡа менән биҙәлгән. Йәнлек (һарыҡ, төлкө, бүре, һеләүһен) тиреһенән тегелгән бүрек, кәпәс кейгәндәр. Ситен ҡиммәтерәк тире менән ҡырпығандар. Дала яҡтарында яурын һәм арҡаларына төшөп торған [[көләпәрә]], [[ҡолаҡсын]] кейеп йөрөгәндәр. Улар [[кейеҙ]]ҙән, буҫтауҙан, тиренән теккәндәр. Ҡалпаҡтары кейеҙҙән булған. [[Итек]] тышынан калуш кейгәндәр. Мәсеткә, ҡунаҡҡа барғанда калушты сисеп ингәндәр. [[Ойоҡ]] кейәләр һәм өҫтөнән [[сылғау]] урайҙар. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"|[[Файл:Femme Baschkirienne.jpg|center|160px]] |width="20%"|[[Файл:20660v.jpg|center|220px]] |width="20%"|[[Файл:Семья башкира - вотчинника Златоустовского уезда Уфимской губернии.jpg|center|250px]] |width="20%"|[[Файл:Башкиры на празднике Джиен.jpg|center|320px]] |width="20%"|[[Файл:Башкирская национальная охотничья обувь "һунарсы ҡатаһы".jpg|center|320px]] |- |Башҡорт ҡатын-ҡыҙы. 1787 йылғы һүрәт.<br />Клод-Луи Десроның рәсеме. |Башҡорт үҫмер егете. XX быуат башы<br />С. М. Прокудин-Горский фотоһы. |Башҡорт ғаиләһе. XX быуат башы |Башҡорттар [[йыйын]] байрамында. XX быуат башы |Һунарсы ҡатаһы |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Авижанская София Александровна|Авижанская С. А.]], [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962. * ''Казбулатова Г. Х.'' Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005. * [http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ Костюм татар и башкир Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216192405/http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ |date=2013-12-16 }}//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. * ''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995. * Газета Выбор № 128—131 2015 г. Статья «на счастье к фее прикоснемся». == Һылтанмалар == * {{БЭ|85359|автор=[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}} * http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123144401/http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html |date=2019-11-23 }} {{Башкиры}} [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] 3lodhgj4xmhz2apsg928q7xlb8hg6ka 0 108012 1305808 843121 2026-09-20T13:26:07Z Аюлы река 48953 /* */ Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 1305808 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ ҡала биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — [[Баймак]] ҡалаһы. == Население == {{ Население | Городское поселение город Баймак }} == Составы == Ҡала биләмәһе составына бер тораҡ пункт инә: [[Баймаҡ]] ҡалаһы. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2] == Урындағы үҙидара == ; Баймаҡ ҡала биләмәһе советы Советта 15 депутат була һәм ул 4 йылға бер саҡырыла. 2012 йылда һайланған. ; Совет рәйесе * 2012 йылдан Давыдов Геннадий Васильевич ; Администрация башлығы * 2013 йылдың май айынан Яҡшыбаев Ришат Рәшит улы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре‎}} [[Категория:Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостан ҡала биләмәләре|Баймаҡ]] h6i5cb49p3ucitcxje1k57l4zzju4cn 1305811 1305808 2026-09-20T13:33:43Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ һылтанма 1305811 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ ҡала биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — [[Баймак]] ҡалаһы. == Население == {{ Население | Городское поселение город Баймак }} == Составы == Ҡала биләмәһе составына бер тораҡ пункт инә: [[Баймаҡ]] ҡалаһы. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2 [https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2]] == Урындағы үҙидара == ; Баймаҡ ҡала биләмәһе советы Советта 15 депутат була һәм ул 4 йылға бер саҡырыла. 2012 йылда һайланған. ; Совет рәйесе * 2012 йылдан Давыдов Геннадий Васильевич ; Администрация башлығы * 2013 йылдың май айынан Яҡшыбаев Ришат Рәшит улы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре‎}} [[Категория:Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостан ҡала биләмәләре|Баймаҡ]] o59c8ai6y95ya56qloi031q0o2emn03 1305812 1305811 2026-09-20T13:35:39Z Аюлы река 48953 /* */ Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 1305812 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ ҡала биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — [[Баймак]] ҡалаһы. == Население == {{ Население | Городское поселение город Баймак }} == Составы == Ҡала биләмәһе составына бер тораҡ пункт инә: [[Баймаҡ]] ҡалаһы. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2 Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б)] == Урындағы үҙидара == ; Баймаҡ ҡала биләмәһе советы Советта 15 депутат була һәм ул 4 йылға бер саҡырыла. 2012 йылда һайланған. ; Совет рәйесе * 2012 йылдан Давыдов Геннадий Васильевич ; Администрация башлығы * 2013 йылдың май айынан Яҡшыбаев Ришат Рәшит улы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре‎}} [[Категория:Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостан ҡала биләмәләре|Баймаҡ]] 6sl6dtajf0gt69x1vizhxrkjw5b5cdk 1305813 1305812 2026-09-20T13:37:24Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ һылтанма 1305813 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймаҡ ҡала биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — [[Баймак]] ҡалаһы. == Население == {{ Население | Городское поселение город Баймак }} == Составы == Ҡала биләмәһе составына бер тораҡ пункт инә: [[Баймаҡ]] ҡалаһы. == Этимология == Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата.[https://tarat.ru/targema/dictionary#dict2/2] == Урындағы үҙидара == ; Баймаҡ ҡала биләмәһе советы Советта 15 депутат була һәм ул 4 йылға бер саҡырыла. 2012 йылда һайланған. ; Совет рәйесе * 2012 йылдан Давыдов Геннадий Васильевич ; Администрация башлығы * 2013 йылдың май айынан Яҡшыбаев Ришат Рәшит улы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре‎}} [[Категория:Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостан ҡала биләмәләре|Баймаҡ]] h6i5cb49p3ucitcxje1k57l4zzju4cn 0 130018 1305830 1050765 2026-09-21T10:05:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305830 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Башкиров}} {{Ук}} '''Башкиров Шамил Шаһивәли улы''' ([[1 ғинуар]] [[1927 йыл]] — [[4 март]] [[2010 йыл]]) — ғалим-физик, физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1971), Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1994), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). КФУ профессоры (2004)<ref>[http://old.kpfu.ru/structur/zasl.htm КФУ шәрәфле профессорлары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103095208/http://old.kpfu.ru/structur/zasl.htm |date=2018-01-03 }}</ref>. КФУ-ла яңы фәнни йүнәлеште (Мессбауэр спектроскопияһы) нигеҙләүсе. == Биографияһы == Шамил Шаһивәли улы Башкиров 1927 йылдың 1 ғинуарында [[Ҡазан]]да Татар АССР-ның дәүләт эшмәкәре [[Башкиров Шаһивәли Ғәли улы|Шаһивәли Башкиров]] гаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе репрессияланған. Ҡаҙан дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлаған (''[[1951 йыл|1951]]'')<ref>Әти-әнисе репрессияләнгән булу сәбәпле, аспирантурага кабул итмиләр, Казанда эшкә алмыйлар</ref>. «''К теории парамагнитной спин-решеточной релаксации''» темаһына физика-математика фәндәре кандидатлығына (''[[1958]], етәксеһе'' С. А. Альтшулер) һәм «''Применение ядерного гамма-резонанса к исследованию парамагнитных кристаллов''» темаһына докторлык диссертацияһын (''[[1971]]'') яҡлаган. == Хеҙмәт юлы == * [[1951]]-[[1955 йыл]]дарҙа — Мари дәүләт педагогия институтының физика кафедраһы ассистенты. * [[1957]]-[[1960 йыл]]дарҙа — Ҡаҙан дәүләт педагогия институтының физика кафедраһында өлкән уҡытыусы. * [[1960]]-[[1969 йыл]]дарҙа — Ҡаҙан дәүләт университетында теоретик һәм эксперименталь физика кафедраһы доценты. * [[1969]]-[[1994 йыл]]дарҙа — КФУ каты есем физикаһы кафедраһын ойоштороусыһы һәм мөдире, * [[1971]]-[[2010 йыл]]дарҙа — кафедра профессоры. == Ғилми эшмәкәрлеге == Магнит резонансы һәм парамагнит релаксацияһы буйынса белгес буларак, мессбауэр спектроскопияһын тикшереү төркөмө (''лаборатория [[1969 йыл]]да кафедра итеп үҙгәртелә'') ойоштора. [[Физика]], теоретик физика, каты есем физикаһы буйынса 320-нән артык фәнни хезмәте нәшер ителгән. Магнитлы есемдәрҙең, ферритларҙың микротөҙөлөшөн гамма-резонанслы тикшереүе менән халыҡ-ара абруй ҡаҙана. 26 фән кандидаты (''шул иҫәптән'', [[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өсөн), 4 фән докторы әҙерләгән. == Фәнни хеҙмәттәре == # О поляризации ядерных моментов и ширине линии ядерного резонанса в кристаллах солей иона Сu2+ // Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1958. Т. 35, вып. 3; # О влиянии оптического излучения на электрическое квадрупольное взаимодействие ядра парамагнитного иона // Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1966. Т. 3, вып. 6; # Влияние обменного взаимодействия магнитных ионов на интенсивность мессбауэровского спектра // Физика твердого тела. 1967. Т. 9, № 10; # Магнитная микроструктура ферритов. Казань, 1978; # Кинетика фазообразования в процессе синтеза алюминий-замещенного гексаферрита // Неорганические материалы. 1999. Т. 35, № 12; # Мессбауэровские исследования некоторых систем перовскитподобных оксидов // Исследовано в России: электронный журнал. 2004; # Магнитное упорядочение и электрические свойства ферриманганитов. Saarbrücken, Deutschland, 2010. == Бүләктәре, мактаулы исемдәре == * [[1980]] — РСФСР атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[2004]] — КФУ профессоры. == Сығанаҡтар == Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. == Һылтанмалар == * [http://www.famous-scientists.ru/2724 «Билдәле ғалимдәр» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015043852/http://www.famous-scientists.ru/2724/ |date=2018-10-15 }} * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ш. Ш. Башкиров «Милләттәштәр» сайтында] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] g9inecl96gggisx9zwolcgsrh0dhoww 0 133443 1305826 1269691 2026-09-21T00:17:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305826 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1969 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары те ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Уның исеме Стәрлетамаҡ ҡалаһынан II Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнашыусыларҙың исемлегендә лә була. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] j8vk4ye1z5ycxaq8wrlniepgxgp0211 0 135262 1305828 1061574 2026-09-21T01:05:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305828 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Агейкин Григорий Петрович''' ([[1 декабрь]] [[1924 йыл]] — [[1 декабрь]] [[2007 йыл]]) — [[Эрзя теле|эрзя]] һәм рус шағиры, яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. == Биографияһы == Григорий Петрович Агейкин 1924 йылдың 1 декабрендә Мордва АССР-ының Кочкуров районы Кочкуров ауылында тыуған. Крәҫтиән ғаиләһендә икенсе бала. Мәктәптә уҡыған сағында мордва теле менән ныҡлап шөғөлләнә, 6-сы синыфта беренсе шиғырҙарын яҙа, улар мәктәп гәзитендә баҫылып сыға, яҙыусы И. П. Кривошеев менән осрашыу ваҡытында, унан ижадҡа ынтылыуына ыңғай баһа ала. Григорийҙың шиғырҙары тиҙҙән «Сятко» гәзитендә донъя күрә. 1941 йылда Агейкин Бөйөк Ватан һуғышына саҡырыла. Разведкала хеҙмәт итә, Смоленск өлкәһендә, Украина һәм Белоруссия, Молдавия, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Болгарияла яуҙа ҡатнаша. 1947 йылдың апрелендә тыуған иленә ҡайта. Партия мәктәбендә уҡый һәм Мордва дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. «Совет Мордовияһы» һәм «Эрзянь коммуна» гәзиттәрендә эшләй, шулай уҡ «Пионерэнь вайгель» («Пионер тауышы») журналының мөхәррире булып эшләй һәм шуның арҡаһында балалар өсөн әҫәрҙәр яҙыуы башлана. Агейкин гәзитендә Мордовияның буласаҡ билдәле яҙыусылары баҫылып сыға: А. Моро, А. Лукьянов һәм Е. Пятаев. Тиҙҙән бөтә өс баҫма «Совет Мордовияһы» баҫмаһына берләштерелә, бында эрзә, моҡша, рус телендә мәҡәләләр һәм әҫәрҙәр баҫылып сыға, әммә тиҙҙән хәбәрселәр һәм хеҙмәткәрҙәр ҡәнәғәтһеҙлеге менән бәйле «Эрзянь коммуна» гәзите «Эрзянь правда» исеме аҫтында тергеҙелә, Агейкин унда эшләүен дауам итә. Агейкин үҙе киткәнсе «Эрзянь правда» гәзитендә эшләй, халыҡтар дуҫлығына, тыуған яҡтың матурлығына, хеҙмәт һәм мөхәбәткә арналған күп әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Балалар өсөн хикәйәләр һәм шиғырҙар, балладалар, очерктар, фельетондар һәм юморескалар авторы булараҡ билдәле. 2007 йылдың 1 декабрендә вафат була. == Библиография == === Йыйынтыҡтары === * «Ялгинеть Вишка» (''Бәләкәй дуҫтар'', 1958) * «Сырнень тештинеть» (''Алтын йондоҙсоҡтар'', 1959) * «Сед вайгель» (''Йөрәк тауышы'', 1964) * «Боря — космонавт» (1967) * «Кия кид йырлай?» (''Кем кемдән ҡурҡа?'', 1976) * «Лемзеркать» (''Черемушка'', 1980) === Хикәйәләре === * «Калавтозь кире» (''Размотанный клубок'') * «Топтыга» * «Максим» * «Сёлмов оят» (''Крылатые друзья'') * «Туз» * «Пожар» * «Перець» (''Перец'') * «Иля кадново ялгасто» (''Не отставай от друзей'') * «Баян» * «Паро тев» (''Хорошее дело'') * «Тундонь валске» (''Весеннее утро'') == Әҙәбиәт == * [http://www.selo13.ru/№%2050%20(%2010%20декабря)_2.pdf Поэзия души моей… // Сельская газета, № 50, 10 декабря 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802084655/http://selo13.ru/%E2%84%96%2050%20(%2010%20%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F)_2.pdf |date=2016-08-02 }} {{Ref-ru}} * Время и события. 2014: библиографический указатель / Нац. б-ка им. А. С. Пушкина Респ. Мордовия; [сост. А. Н. Маланьчева]. — Саранск, 2013. — 148 с * [http://113rus.ru/news/64646 В год литературы кочкуровцы читают произведения своих земляков-писателей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427175246/http://113rus.ru/news/64646 |date=2019-04-27 }} {{Ref-ru}}(рус.) [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:1 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рус яҙыусылары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:1 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мордва телдәре]] kks16hlm4io2ezog4krlmjdw4n26g7a 1 201535 1305814 2026-09-20T13:58:48Z Аюлы река 48953 /* */ 1305814 wikitext text/x-wiki Фекерләшеү p5pncpu0gtuygsbs8cn5smam4skwsv3 1305815 1305814 2026-09-20T13:59:57Z Аюлы река 48953 /* */ 1305815 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1305816 1305815 2026-09-20T14:05:57Z Аюлы река 48953 /* */ 1305816 wikitext text/x-wiki Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата. Таналыҡ-Баймаҡ 1748 йылда Кананикольск һәм Преображенск баҡыр заводтарына мәғдән базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Бикбулатов Баймаҡ (1700-1760) - старшина, Баймаҡ ҡасабаһына нигеҙ һалыусы. 1755 йылғы башҡорт ихтилалында әүҙем ҡатнашыусы. 1816 йылда нигеҙ һалынған Иҙелбай (Әбделмөкмин) ауылы һуңынан Баймаҡ эшселәр ҡасабаһына тулыһынса ҡушыла. Яндырылған Баймаҡ ауылын 1850 йылда Бөрйән волосының Буранбай (Аҫыл) ауылы халҡы яңынан тергеҙә. 1900 йылда Таналыҡ ауылы тип билдәләнә. Баймаҡ 1938 йылдан ҡала статусында. 2img9pobszlphlvvq3t9dygjlwz4lvf 1 201536 1305817 2026-09-20T14:11:41Z Аюлы река 48953 /* */ эстәлек өҫтәлде 1305817 wikitext text/x-wiki Фекерләшеү p5pncpu0gtuygsbs8cn5smam4skwsv3 1305818 1305817 2026-09-20T14:12:23Z Аюлы река 48953 /* */ 1305818 wikitext text/x-wiki Башҡорт Теленең Академик Һүҙлеге (Б) 2 томы 86-сы биттә БАЙМАҠ - яңғыҙ һәм БАЙМАҠЛЫ - ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы аймағы икәнлеген аңлата. Таналыҡ-Баймаҡ 1748 йылда Кананикольск һәм Преображенск баҡыр заводтарына мәғдән базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Бикбулатов Баймаҡ (1700-1760) - старшина, Баймаҡ ҡасабаһына нигеҙ һалыусы. 1755 йылғы башҡорт ихтилалында әүҙем ҡатнашыусы. 1816 йылда нигеҙ һалынған Иҙелбай (Әбделмөкмин) ауылы һуңынан Баймаҡ эшселәр ҡасабаһына тулыһынса ҡушыла. Яндырылған Баймаҡ ауылын 1850 йылда Бөрйән волосының Буранбай (Аҫыл) ауылы халҡы яңынан тергеҙә. 1900 йылда Таналыҡ ауылы тип билдәләнә. Баймаҡ 1938 йылдан ҡала статусында. 2img9pobszlphlvvq3t9dygjlwz4lvf 10 201537 1305825 2026-09-20T20:02:53Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Chief Joseph by Edward Sheriff Curtis.jpg 1305825 wikitext text/x-wiki Chief Joseph by Edward Sheriff Curtis.jpg hhqrg42xr0civv10nlurp0j7koka7gp