Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 5745 1305933 1054745 2026-09-23T07:45:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305933 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лех Валенса''' ({{lang-pl|Lech Wałęsa}}, {{IPA|[ˈlɛx vaˈwɛ̃sa]}}; 1943 йылдың 27 сентябрендә/һарысайында [[Польша]]ның [[Тлухово гминаһы]] [[Попово (Тлухово гминаһы)|Попово]] ҡасабаһында тыуған) — [[Польша|поляк]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, кеше хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы активист, «Теләктәшлек» ({{lang-pl|Solidarność}}) профсоюз ойошмаһы етәксеһе, 1990—1995 йылдарҙа Польша Президенты, 1983 йылғы [[Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы]] Лауреаты, һөнәре буйынса электрик. == Биографияһы == === Атаһы === [[1943 йыл]]дың [[29 сентябр]]ендә Попово ауылында балта оҫтаһы ғаиләһендә, [[Третий рейх|нацис Германияһы]] тарафынан [[Немецкая оккупация Польши (1939—1945)|аннексияланған]] Помор воеводаһы территорияһында тыуа. Атаһы Болеслав Валенса немец оккупацион ғәскәрҙәре тарафынан тотоп алына һәм Лех тыуғансы уҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатыла. Һуғыш бөтөүгә бер ни тиклем ваҡыт ҡалғас (1945 йылдың апрель башында), Болеслав ҡаты сирле килеш йортона ҡайта һәм 1945 йылдың 16 июнендә вафат була. === Белем алыуы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге === [[1961 йыл]]да профессиональ училищены тамамлай. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем автомеханик булып эшләй, 1967 йылдың июленән [[Гданьская судоверфь|Гданьск судоверфендә]] электрик булып эшләй. 1980 йылда Көнсығыш Европала беренсе булып ирекле, дәүләт контролендә булмаған — [[Солидарность (профсоюз)|Теләктәшлек]] профсоюзын ойоштора. === «Теләктәшлек» === [[Файл:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 22.jpg|thumb|Забастовка комитеты рәйесе Лех Валенса 1980 йылдың авгусында [[Гданьская судоверфь|Гданьск судоверфендә]].]] Әүҙем профсоюз эшмәкәрлеге өсөн Валенсаны эштән сығарыу менән рәттән 1980 һәм 1981 йылдарҙа аҙыҡ-түлектең етешмәүе һәм хаҡтарҙың арта барыуы забастовкаларға килтерә, йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында «Теләктәшлек» киң хуплау таба һәм хөкүмәттең бер нисә ташлама яһауына, шул иҫәптән эшселәргә профсоюздарҙы ирекле рәүештә ойоштороу хоҡуғын биреүгә килтерә. Августа Валенса [[Межзаводской забастовочный комитет (Польша)|Завод-ара забастовка комитетына]] етәкселек итә һәм [[Мечислав Ягельский|вице-премьер Ягельский]] менән [[Гданьск килешеүе]]нә ҡул ҡуя. 1981 йылдың 13 декабренә ҡарай төндә Польша Халыҡ Республикаһының Министрҙар Советы рәйесе, Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы Үҙәк Комитетының Беренсе секретары, генерал [[Ярузельский, Войцех|Войцех Ярузельский]] [[Военное положение в Польше (1981—1983)|хәрби хәл]] индерә һәм «Теләктәшлекте» закондар тыш тип иғлан итә. Хәрби хәл индерелеүҙең тәүге көндәрендә үк Валенса менән бергә 3 меңдән ашыу активисты тотоп ябалар һәм сит илгә сығарыу үҙәктәренә ебәрәләр. 1982 йылдың 14 ноябрендә Валенса тотолған активистарҙың күбеһе менән бергә иреккә сығарыла. 1983 йылда Нобель Тыныслыҡ премияһын, миҙал ала, миҙалын [[Ченстохов]]тағы [[Ясна Гура]] монастыренә тапшыра<ref>[https://www.nytimes.com/1983/12/13/world/walesa-takes-nobel-medal-to-polish-shrine.html Walesa Takes Nobel Medal To Polish Shrine — The New York Times<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 1986 йылдың 30 сентябрендә Валенса рәйеслегендә «Теләктәшлектең» Ваҡытлы советы булдырыла. Төбәк профсоюз үҙәктәрен ҡайтанан тергеҙеү башлана. Властар формаль рәүештә «Теләктәшлекте» легелләштереүгә рөхсәт бирмәй, ләкин дөйөм алғанда ҡаршылыҡтар ҙа тыуҙырмай. 1987 йылдың 25 октябрендә активистар төркөмө «Теләктәшлектең» Милли башҡарма комитетын ойоштора. Уға Валенса етәкселек итә. Был структура оппозицияның властар менән һөйләшеүҙәр алып барыуға әҙер булған өлөшөн бергә туплай. Ул ваҡытта күп кенә активистар «[[Борющаяся Солидарность|Көрәшеүсе Теләктәшлек]]» яҡлы була һәм режим менән бер ниндәй компромиссһыҙ көрәшеү өсөн сығыш яһай. [[Забастовочное движение в Польше 1988 года|1988 йылдың яҙы-йәйендәге күләмле забастовка хәрәкәте]] һөҙөмтәһендә Польша етәкселеге «Теләктәшлек» менән килешеүҙәргә табан курс алырға мәжбүр була. 1988 йылдың 25 авгусында эске эштәр министры [[Кищак, Чеслав|Чеслав Кищак]] Польша епископаты вәкиле аббат [[Оршулик, Алоизий|Алоизий Оршулик]] алдында Валенса менән осраша. 1988 ([[Магдаленкала әңгәмәләр]]) һәм 1989 ([[Круглый стол (Польша)|Түңәрәк өҫтәл]]) йылдарҙа хөкүмәт менән һөйләшеүҙәрҙә Валенса төп ролде уйнай. Был һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһе — «Теләктәшлекте» легалләштереү һәм 1989 йылдың июнендә [[Парламентские выборы в Польше (1989)|ярымирекле парламент һайлауҙарын]] үткәреү, уларҙа «Теләктәшлек» Сенаттағы 100 урындың 99-ын яулай. Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса коммунистар власты тулыһынса юғалтмаһа ла (президент булып Ярузельский ҡала, көс министрлыҡтары Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы ҡулында ҡала), уларға оппозицияға властың байтаҡ өлөшөн бирергә тура килә, йәмғиәт һайлауҙарҙы режимдың еңелеүе тип ҡабул итә. 1989 йылдың 7 авгусында Валенса «Теләктәшлектең» хөкүмәткә етәкселекте үҙ ҡулдарына алырға әҙер булыуы тураһында белдерә. Валенсаның Берләшкән крәҫтиән һәм Демократик партияларҙың (күп йылдар буйы коммунистик режим яҡлылар) етәкселеге менән һөйләшеүҙәр алып барыуы килеп тыуған хәлдә уларҙың «Теләктәшлекте» хупларға мәжбүр булыуына килтерә. 7 сентябрҙә Польшала беренсе тапҡыр власҡа «Теләктәшлек» вәкиле Валенсаның кәңәшсеһе [[Мазовецкий, Тадеуш|Тадеуш Мазовецкий]] етәкселекгендәге коммунистик булмаған хөкүмәт килә. === Президентлыҡ === [[Президентские выборы в Польше (1990)|1990 йылдың президент һайлауҙарында]] Валенса ышаныслы еңеү яулай, икенсе турҙа Польша президенты итеп һайлана (74,25 % тауыш менән). Уның алдына сәйәси тотороҡһоҙлоҡтоң һәм Польшаның ирекле баҙар иҡтисадына күсеүенең ғәйәт ауыр проблемалары килеп баҫа. 1995 йылда Валенса [[Президентские выборы в Польше (1995)|һайлауҙарҙа]] [[Квасьневский, Александр|Александр Квасьневскийҙан]] еңелә. Беренсе турҙа ул, 33,1 процент йыйып, икенсе урынға сыға, ә икенсе турҙа, 48,3 процент йыйып, еңелә. === Президентлыҡтан һуң === [[Президентские выборы в Польше (2000)|2000 йылғы президент һайлауҙарында]] Валенса 1,4 % тауыш йыя. 2006 йылдың 29 сентябрендә Лех Валенса сәйәсәткә кире ҡайтырға һәм яңы партия ойошторорға йыйыныуы тураһында иғлан итә. Ул түбәндәгене белдерә: «''Ҡасандыр Польшаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән кешеләр әлеге ваҡытта илдә барған хәл менән килешмәй. Беҙ [[Качиньский, Лех|Качиньский]], [[Анджей Леппер|Леппер]] йәки [[Гертых]] кеүектәр өсөн көрәшмәнек''». === Ғаиләһе === Ҡатыны [[Валенса, Данута|Данута]] менән 8 бала — 4 ул һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләй. 2017 йылдың 9 ғинуарында Валенсаның өсөнсө улы 43 йәшлек Пшемыслав үҙенең Гданскиҙағы фатирында үлгән килеш табыла<ref>[https://lenta.ru/news/2017/01/09/son/ Сын Леха Валенсы найден мертвым]</ref>. == Әйтелгән фекерҙәре == Лех Валенсаның ҡайһы бер тапҡыр һүҙҙәре халыҡ араһында киң ҡулланыла, һәм улар йыйылма рәүештә «[[валенсизм]]дар» тип йөрөтөлә. * [[2013 йыл]]дың [[1 март]]ында TVN 24 телеканалына биргән интервьюһында Лех Валенса, [[гомосексуальность|гомосексуалдар]] парламентта башҡа депутаттарҙан айырым, хатта стена артында ултырырға тейеш, тип белдерә. Был һүҙҙәре өсөн уны Сеймдың ҡайһы бер депутатттары тәнҡитләй<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1047266&cid=520 Вести. Ru: Экс-президент Польши Лех Валенса решил отгородиться от геев стеной]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2013/03/04/walesa/ Lenta.ru: Мир: Общество: Валенсу решили засудить за гомофобию]</ref>. * 2014 йылдың 4 майында BBC-ға биргән интервьюһында түбәндәгеләрҙе әйтә: {{начало цитаты}} Йәш сағымда, һин лидер булаһың һәм [[коммунизм]]ды еңәһең, тип әйтһәләр, мин һис кенә лә ышанмаҫ инем. … Бына шуға күрә лә мин Галактикалағы иң бәхетле кеше. {{oq|en| If somebody had told me [when I was younger] that I would be the leader to bring down communism... I never would have believed them. That is why I am the happiest man in the whole galaxy }} {{конец цитаты|источник=[http://www.bbc.com/news/business-27222992 «Lech Walesa:'My work here is done'»]}} == Сәнғәттә == [[Файл:Prezydent Lech Wałęsa.jpg|thumb|Леха Валенсаның 2013 йылда президенттың юбилейына ҡарата эшләнгән скульптур портреты. Авторы — скульптор [[Ершов, Геннадий Алексеевич|Геннадий Ершов]]]] [[2013 год в кино|2013 йылда]] режиссёр [[Вайда, Анджей|Анджей Вайданың]] «[[Валенса (фильм)|Валенса. Өмөттән тыуған кеше]]» фильмы сыға, унда Лех Валенсаның сәйәси карьераһы һәм шәхси тормошо тураһында һөйләнелә. Валенсаның ролен [[Венцкевич, Роберт|Роберт Венцкевич]] башҡара. [[Гражданская оборона (группа)|Граждандар оборонаһы]] төркөмөнөң «Новая патриотическая» йырында ла уның исеме ьелгә алына. == Наградалары һәм премиялары == === Польша наградалары === Польша Президенты булараҡ түбәндәге наградалар кавалеры: * [[Орден Белого орла (Польша)|Аҡ бөркөт ордены]] * [[Орден Возрождения Польши|Оло Тәре "Польшаны тергеҙеү" ордены]] === Сит дәүләттәр наградалары === * 1983 — эшселәр хоҡуҡтарын яҡлауҙағы эшмәкәрлеге өсөн [[Нобель Тыныслыҡ премияһы]]. * 1989 — 1 класлы [[Франсиско Миранда Ордены]] * 1991 — [[Орден Бани|Бани орденының Ҙур Тәреһе]] ([[Великобритания]]) * 1991 — [[Орден Почётного легиона|Почётлы легион орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Франция]]) * 1991 — [[За заслуги перед Итальянской Республикой (орден)|Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн Ҙур Тәре]] — ([[Италия]]) * 1993 — [[Орден Серафимов|Серафимдар ордены]] — ([[Швеция]]) * 1993 — [[Орден Слона|Фил ордены]] — ([[Дания]]) * 1993 — [[Орден Белой розы Финляндии|Аҡ рауза орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Финляндия]]) * 1994 — [[Орден Заслуг (Венгрия)|Ҡаҙаныштар өсөн орденының Ҙур тәреһе]] ([[Венгрия]])<ref name="od"/> * 1994 — [[Орден Инфанта дона Энрике|Инфанта дона Энрике орденының Ҙур сылбыры]] — ([[Португалия]])<ref>{{cite web|url=http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154|title=''Cidadãos Estrangeiros Agraciados com Ordens Portuguesas''|publisher=presidencia.pt|accessdate=2011-06-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JKSX5Zm?url=http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154|archivedate=2012-02-09}}{{ref-pt}}</ref> * 1995 — [[Орден Святого Олафа|Изге Олаф орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Норвегия]]) * 1999 — «National Endowment for Democracy» Азатлыҡ миҙалы — ([[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтон]], [[США]])<ref name="od">[http://www.ilw.org.pl/11,30 Odznaczenia Lecha Wałęsy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011113640/http://www.ilw.org.pl/11,30 |date=2009-10-11 }}</ref> * 1999 — Халыҡ-ара Азатлыҡ премияһы — ([[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]], [[США]])<ref name="od"/> * 1999 — [[Аҡ арыҫлан ордены]] — ([[Чехия]]) * 2001 — [[Орден Христофора Колумба|Христофора Колумб орденының алтын йондоҙо менән Ҙур тәре]] — ([[Доминиканская Республика]])<ref name="od"/> * 2005 — [[Кенәз Ярослав Мудрый ордены]] II ст. ([[Украина]], [[31 августа]] [[2005 год]]а)<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1218/2005 Указ Президента України № 1218/2005 від 31 серпня 2005 року «Про нагородження Л. Валенси орденом князя Ярослава Мудрого»]{{ref-uk}}</ref> * 2006 — [[Орден Креста земли Марии|Мария ере Тәреһе орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Эстония]])<ref>[http://www.president.ee/et/vabariik/teenetem2rgid.php?gid=89322 Vabariigi President]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ee}}</ref> * 2011 год — [[Орден Витаутаса Великого|Бөйөк Витаутас ордены]] Ҙур тәреһе ([[Литва]], [[10 июня]] [[2011 год]]а)<ref>Декрет Президента Литвы от 10 июня 2011 года № 1K-734 ([http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html Информация на официальном сайте Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916182713/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html |date=2009-09-16 }}){{ref-lt}}</ref> * [[Орден Нидерландского льва|Нидерланд арыҫланы орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Нидерланды]]) * [[Орден Леопольда I|Леопольд I орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Бельгия]]) * [[Пия IX ордены]] — ([[Ватикан]]) * [[Особая степень ордена «За заслуги перед Федеративной Республикой Германии»|«Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының айырым дәрәжәһе]] * [[Орден Заслуг (Чили)|Ҡаҙаныштар ордены]] — ([[Чили]]) * [[Орден Южного Креста|Көньяҡ тәре орденының Оло тәреһе]] — ([[Бразилия]]) * Бойондороҡһоҙлоҡ миҙалы ([[Турция]])<ref name="od"/> * [[Орден Сантьяго (Португалия)|Сантьяго ордены һәм ҡылысың Оло тәреһе]] — ([[Португалия]]) * ЮНЕСКО миҙалы — ([[ООН]]) * [[Уругвай Көнсығыш Республикаһы ордены]] * Хашимит Оло таҫмаһы һәм Королдең Ынйыҡай ордены кавалеры ([[Сулу (султанат)|Султанат Сулу]], [[Филиппины]]) == Исемен мәңгеләштереү == [[2004 йыл]]да [[Гданьский аэропорт имени Леха Валенсы|Гданьск аэропортына]] Лех Валенса исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{start box}} {{succession box|before=[[Ярузельский, Войцех|Войцех Ярузельский]]|after=[[Квасьневский, Александр|Александр Квасьневский]]|years= [[23 декабря]] [[1990]] — [[23 декабря]] [[1995]]|title=[[Польша Президенты]]}} {{end box}} {{Польша Президенттары}} {{Нобель тыныслыҡ ппремияһы 1976—2000}} {{Йыл кешеһе (Тайм журналы версияһы буйынса) 1976-2000}} {{Филадельфияның Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнгәндәр}} {{Норматив контроль}} [[Категория:Польша президентлығына кандидаттар (1995)]] [[Категория:Польша президентлығына кандидаттар (2000)]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Польшанан Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Польшаның хоҡуҡ яҡлаусылары]] [[Категория:Польша президенттары]] [[Категория:Польшаның профсоюз эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Теләктәшлек» профсоюзы рәйестәре]] [[Категория:Польша диссиденттары]] [[Категория:Электриктар]] [[Категория:Гданьск университетының Почетлы докторҙары]] [[Категория:Белостоктың Почётлы граждандары]] [[Категория:Будапешттың Почётлы граждандары]] [[Категория:Варшаваның Почётлы граждандары]] [[Категория:Вроцлавтың Почётлы граждандары]] [[Категория:Гданьскиҙың Почётлы граждандары]] [[Категория:Гдыняның Почётлы граждандары]] [[Категория:Радомдың Почётлы граждандары]] [[Категория:Сопоттың Почётлы граждандары]] [[Категория:Польшаның йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:1990 йылда власҡа килгәндәр]] f71p7uh471rey9o7ixqxecldwsjvobf 0 6181 1305917 1276898 2026-09-22T19:28:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305917 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Иоһанн Вольфганг фон Гёте |Төп исеме = Johann Wolfgang von Goethe |Рәсеме = Goethe (Stieler 1828).jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуыу датаһы = 28.08.1749 |Тыуған урыны = {{ТУ|Майндағы Франкфурт|Германияла}}, <br> {{флагификация|Священная Римская империя}} |Вафат булыу датаһы = 22.03.1832 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Веймар|Германияла}}, <br> [[Саксен-Веймар-Эйзенах]] |Гражданлығы = {{флаг|Саксен-Веймар-Эйзенах}} Саксен-Веймар-Эйзенах |Эшмәкәрлек төрө = шағир, драматург, прозаик, философ, ғалим, минералдар коллекциялаусы( гётит тип уның иҫтәлегенә аталған.) |Йүнәлеше = [[Мәғрифәтселек дәүере|мәғрифәтселек]], сентиментализм |Жанр = трагедия, драма, поэма, роман |Әҫәрҙәренең телдәре = | Наградалары = {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Командор Австрийского ордена Леопольда}}{{!!}}[[Файл:Bavaria019.png|60px|border|link=Орден Гражданских заслуг Баварской короны]]{{!!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Орден Святой Анны 1 степени}} {{!}}} |Ҡултамғаһы = Signature of Johann Wolfgang von Goethe.svg |Lib = http://www.lib.ru/POEZIQ/GETE/ |Викимилек = Johann Wolfgang von Goethe |Викикитапхана = }} {{Систематик | Киңлек = | Долиннеевский ботаник = | Ботаник = Goethe | IPNI = 3229 | List IPNI = | Прим_ботаник = | Зоолог = | Микробиолог = | wikispecies = | commons = }} '''Йоһанн Вольфганг фон Гёте''' ({{lang-de|Johann Wolfgang von Goethe}} {{audio|Johann Wolfgang von Goethe.ogg|исеменең немецса яңғырашы}}; [[28 август]] [[1749 йыл]], [[Германия]], [[Майндағы Франкфурт]] ҡалаһы, — [[22 март]] [[1832 йыл]], [[Германия]], [[Веймар]] ҡалаһы) — немец шағиры, дәүләт эшмәкәре, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм аҡыл эйәһе. Атаһы — Йоһанн Каспар Гёте, бюргер, әсәһе — Катарина Элизабет Гёте, олатаһы — ҡала старшинаһы<ref name="Викикитапхана ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Гёте, Иоганн Вольфганг|Бекетов А. Н.}}</ref>. == Бала сағы, уҡыу осоро һәм тәүге шиғырҙары == Иоһа́нн Во́льфганг фон Гёте 1749 йылдың 28 авгусында Германияның Майндағы Франкфурт ҡалаһында тыуған. [[1765]] йылдан башлап [[Лейпциг университеты]]нда уҡый, [[1770]] йылда [[Страсбург]] ҡалаһында хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Тәүге ''Höllenfahrt Christi'' исемле шиғырын 1765 йылда яҙа. == Биографияһы == [[Файл:Catharina Elisabeth Goethe 1776.jpg|thumb|200px|right|Гётеның әсәһе, Катарина Элизабет Текстор 1776 йылда]] [[Файл:Goethehausfrankfurt.JPG|thumb|200px|Майндағы Франкфуртта Гёте тыуған йорт. 1947—1949 йылдарҙа төҙөкләндерелә]] Атаһы элекке адвокат, император советнигы, Иоһанн Каспар Гёте [[1710 йыл]]да Майндағы Франкфурт тигән иҫке немец сауҙа ҡалаһында, бай бюргер ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Катарина Элизабет Гёте (Тексторҙа тыуған, [[Немец теле|нем.]] ''Textor'', 1731—1808) — ҡала старшинаһы ҡыҙы. [[1750 йыл]] [[ғаилә]]лә Корнелия тигән икенсе бала тыуған<ref name="chron">[http://www.worldofbiography.com/9091-Goethe/chronology.htm Goethe Chronology — World of Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808232418/http://www.worldofbiography.com/9091-Goethe/chronology.htm |date=2007-08-08 }}</ref>. Унан һуң тағы ла дүрт бала тыуған, улар барыһы ла сабый саҡта уҡ үлгән. Атаһы үтә ваҡсыл, талапсан, хисһеҙ, әммә ғәҙел кеше була. Атаһынан уға мираҫ булып белемгә ынтылыу, хеҙмәттә төпсөрлөк, бөхтәлек, ныҡлыҡ, сабырлыҡ, сыҙамлылыҡ ҡалған. Әсәһенең холҡо бөтөнләй башҡа була. Кейәүгә 17 йәштән сыға, иренә ҡарата йылы хистәр тоймай. 18 йәштә беренсе балаһын таба, улын ныҡ ярата, малай әсәһен «Frau Aja» тип йөрөтә. Әсә улында ижадҡа һөйөү уята, ул Гёте өсөн хәстәрлелек һәм аҡыл символы була. Катарина Саксония-Веймар герцогиняһы Анна Амалия Брауншвейгская менән хат алыша. == Ижады == Энтони Графтон Гётены «Антик идеалдар ярҙамында хәҙерге мәҙәниәтте байытыуҙың өлгөһө» тип билдәләй<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2006/82/gr4.html Журнальный зал | НЛО, 2006 N82 | ЭНТОНИ ГРАФТОН — От полигистора к филологу]</ref>. === Ижадының тәүге осоро === Гётеның был дәүерҙәге иң әһәмиәтле әҫәре булып «Гец фон Берлихинген, Тимер ҡуллы рыцарь» («Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand») драмаһы тора, ул замандаштарын хайран ҡалдыра. Тап ошо әҫәр Гётены немец әҙәбиәтенең иң алғы һыҙығына сығара. Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаларына оҡшатып, прозала яҙылған был әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда: ул бығаса мәҙәниәттең иң йоғонтоло ағымы булған Мәғрифәтселек әҙәбиәтенә ҡаршы сыға. Мәғрифәтселек әҙәбиәтенең типик образы — социаль ғәҙеллек өсөн көрәшкән яҙыусы бөтөнләй икенсе төрлө асыла. Рыцарь Гец фон Берлихинген илдә барған ваҡиғалар йоғонтоһона бирелә, крәҫтиәндәр ихтилалын етәкләргә мәжбүр була; ихтилал киҫкенләшкәс, иң ауыр мәлдә крәҫтиәндәрҙе ҡалдырып китә. Ил менән идара итеүселәр тантана итә: уларҙың алдында инҡилапҡа күтәрелгән ябай халыҡ та, үҙенең ихтыярын уларға ҡаршы ҡуйып маташҡан шәхес тә көсһөҙ. Гец иректе кешелек донъяһында түгел, үлемдә, «тәбиғәт-әсә» менән ҡушылыуҙа таба. Пьесаның аҙаҡҡы күренеше символик мәғәнәгә эйә: Гец баҡсаға сыға, сикһеҙ күк йөҙөн, үҙен уратып алған тәбиғәтте күреп һоҡлана һәм: «Хоҙай Тәғәлә, Һинең күгең аҫтында, иректә нисек рәхәт! Ағастар бөрөләнә, бөтә донъя уңышҡа өмөт бағлай. Хушығыҙ, ҡәҙерлеләрем! Тамырҙарым ҡырҡылған, мин көсөмдө юғалтам. Ирек, ирек!» — тип өндәшә. === Әҫәрҙәре === «Клавиго» (1774) «Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774) «Ифигения Тавридала» (1779—1788) «Торквато Тассо» (1780—1789) «Урман батшаһы» (1782) «Эгмонт» (1788) «Үҫемлектәр метаморфозаһы тураһында тәжрибә» (1790) «Рейнеке-лис» (1794) «Герман менән Доротея» (1794) «Фауст» (1774—1832) «Төҫ теорияһына ҡарата» (1810) «Көнбайыш-көнсығыш һүҙлек» (1819) Автобиография Гёте И. В. Поэзия и Правда (Dichtung und Wahrheit). — М.: «Захаров», 2003. — 736 б. ISBN 5-8159-0356-6. === «Йәш Вертерҙың ғазаптары» === «Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774) — хаттарҙан торған роман, немец әҙәбиәтенең «Дауыл һәм һөжүм» осоронда ижад ителгән иң уңышлы әҫәр. Әгәр ҙә «Гец фон Берлихинген» Гётеның исемен Германияла билдәле итһә, «Вертер» яҙыусыны бөтә донъяға таныта. Романда мөхәббәт тарихы нигеҙендә кеше һәм донъя араһындағы конфликт һүрәтләнә. Вертер — хисле, шул уҡ ваҡытта көслө шәхес. Финалда яңғыраған атыу тауышы менән үҫмер ғәҙелһеҙлек хөкөм һөргән донъяға һәм унда йәшәгән ике йөҙлө кешеләргә ҡаршы сыға. Ул Германияның ҡанундарын кире ҡаға һәм тәкәббер, алдаҡсы кешегә әйләнеүҙән үлемде өҫтөн күрә. Ул — Прометейҙың антиподы, Вертер-Прометей — Гётеның был осорҙа ижад иткән геройҙарының аҙаҡҡы быуыны. Уларҙың йәшәйеше өмөтһөҙлөк менән һуғарылған. Вертер үҙе уйлап сығарған донъяны ысынбарлыҡ тип иҫбат итергә тырышҡанда үҙен юғалта, Прометей, Олимп власынан азат булған «ирекле» йәндәр хасил итеп, үҙен мәңгеләштерергә ниәтләй. === «Ифигения» === Ифигения исемле героиня Таврида ярҙарында ағаһы Орестты һәм уның дуҫы Пиладты үлемдән ҡотҡарырға тырыша. Бының өсөн үҙенең һәм уларҙың яҙмышын Тавриданың батшаһы Фоанттың ҡулына тапшыра. Был ҡылығы менән ул Тантал ырыуын ҡәһәрҙән азат итә. Әҫәрҙә Орест образы ла иғтибарға лайыҡ. Башта ул икеләнеү, ярһыу ҡосағында булһа, драманың аҙағында тыныслыҡ таба. Уның күңелендә һиллек урынлашыуҙа Ифигения сәбәпсе. Орест — "Дауыл һәм һөжүм"де еңеп сыға алған Гётеның үҙе ул. === Рим элегиялары === «Элегиялар»ҙың үҙәк образы — шағир (Гёте), ул антик мәҙәниәт тормошона ҡушылып, донъяға скульптор күҙҙәре менән баға. === «Эгмонт» === «Эгмонт» трагедияһында Нидерландтың Испан хакимлығы менән көрәше сағыла. Әммә милли үҙаллылыҡ өсөн көрәшсе ролен башҡарһа ла, Эгмонт көрәшсе итеп һүрәтләнмәй. Бөгөнгө менән генә йәшәгән Эгмонт яҙмыш, тарих ихтыярына ҡаршы көрәшеүҙән баш тарта. Көрәшә белгән Гец урынына Эгмонт килә. === «Торквато Тассо» === 1790 йылда Гёте «Торквато Тассо» драмаһын тамамлай. Унда ике кеше: шағир Тассо менән батшаның яҡын кешеһе Антонио (герцог Феррараның статс-секретары) бәрелеше һүрәтләнә. Тассо хакимлыҡ иткән ҡанундарға буйһонмай, Антонио был ҡанундар буйынса йәшәй. Бәрелеш Тассоның еңелеүе менән тамамлана. Драма Гётеның эске донъяһына алып инә, ул да Веймар һарайының ҡанундарына буйһонған элекке штюрмер (штюрмерҙар — немец һәм рус дворяндары нәҫеле). === Балладалар === 1797 йылда Гёте менән Шиллер балладалар яҙыу буйынса бәйге ойоштора. Ошо рәүешле был жанрҙың үҫешенә юл һалына. Үҙенең балладаларында Гёте мөхәббәт мөнәсәбәттәрен сағылдыра һәм, тәнҡитселәр фекеренсә, шул рәүешле «донъяны бар итеү серҙәренә төшөнөргә, упҡынға күҙ һалырға теләй»<ref>{{книга |автор=Пронин В.А.|часть= Год баллад |заглавие= Литературная энциклопедия терминов и понятий|место= |издательство= |год= 2001|том=|страниц= |страницы=180—181}}</ref>. === «Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары» === «Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары» (1796) — Гётеның иң әһәмиәтле әҫәре. Уны яҙыусы 1776 йылда уҡ башлай. Роман йәш бюргер тураһында, ул бала саҡтан театр менән мауыға, үҙен актёр һәм драматург булараҡ һынап ҡарай. Коммерция шөғөлөн ташлап, труппа менән сәйәхәт итә. Ошо урында роман туҡтап ҡала һәм, ун йылдан уға кире әйләнеп ҡайтҡас, Гёте уның йүнәлешен тулыһынса үҙгәртә. Романдың тәүге варианты һаҡлана, әммә геройҙың артабанғы юлы театрҙан ғәмәли эшмәкәрлеккә алып бара. Тик бында бюргерҙар кеүек капиталды арттырыу өсөн түгел, ә йәмғиәткә файҙа килтереү маҡсаты ҡуйыла. Немец әҙәбиәтенең Виланд осоронда уҡ барлыҡҡа килгән «тәрбиәүи роман» тигән төшөнсә Гётеның ошо романында ҡабатлана. === «Фауст» === «Фауст» трагедияһы өҫтөндә яҙыусы ғүмере буйына эшләй. Трагедияны Франкфуртта 1773 йылдарҙа башлай. Беренсе өлөштөң сюжеты Веймарға күсеп барғанға тиклем тамамлана, ул «Пра-Фауст» тип йөрөтөлә һәм яҙмалар Гёте үлгәндән һуң ярты быуат үткәс кенә табыла. Италиянан ҡайтҡас, 1790 йылда Гёте өс күренеш менән тулыландырылған өлөштө баҫтыра һәм беренсе өлөш 1808 йылда ғына тулыһынса донъя күрә. Икенсе өлөш өҫтөндә эш 1800 йылдар тирәһендә башлана, айырым өҙөктәре баҫылһа ла, ә тулы варианты, авторҙың үҙенең теләге буйынса, уның үлеменән һуң ғына сыға. Шулай итеп «Фауст» Гётены алтмыш йыл тирәһе оҙатып бара һәм трагедия уның ижадының һәм донъяға ҡарашының эволюцияһын сағылдыра. «Фауст» өсөн материал булып реаль фигура — XVI быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән ғалим һәм күрәҙәсе доктор Фауст тирәләй йөрөгән легенда тора. Халыҡ уны тылсым сәнғәтенә өйрәнеү өсөн йәнен иблискә һатҡан тип һөйләй. Бала саҡтан уҡ ишетеп йөрөгән был тарих яҙыусыла ҡыҙыҡһыныу уята һәм уны «Дауыл һәм һөжүм» идеяһы рухында тормошҡа ашырыу хыялы тыуа. == Замандаштарының мөнәсәбәте == Гётеға ҡарата замандаштарының мөнәсәбәте төрлөсә була. «Вертер» ҙур уңыш ҡаҙанһа ла, мәғрифәтселәр уны пессимизм тыуҙыра торған әҫәр тип ҡабул итә. «Ифигения» 1770 йылдарҙа Гётены үҙҙәренең юлбашсыһы тип иҫәпләгән штюрмерҙарға барып та етмәй. Гердер үҙенең уҡыусыһының классицизм йүнәлешендә үҫешеүен аңлап етмәй. Романтизм йүнәлешендә ижад итеүселәр ике төрлө ҡарашта була. Классик донъяға сумған Гётеға ҡаршы булыусылар ҙа, уның «Гец фон Берлихинген», «Вертер», «Фауст» әҫәрҙәрен, әкиәттәрен, "Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары"н ихлас ҡабул итә. «Йәш Германия» яҙыусылары Гётеның әҫәрҙәрендә либерал-демократик идеялар тапмағас, уны яҙыусы ғына түгел, кеше булараҡ та инҡар итә. Әйткәндәй, 1849 йылда Гётеның 100 йыллыҡ юбилейы Шиллерҙыҡына ҡарағанда насарыраҡ үтә. Гётеның ижадына ҡыҙыҡһыныу XIX быуаттың аҙағында кире уяна. == Гёте Рәсәйҙә == Рәсәйҙә Гёте XVIII быуаттың аҙағында уҡ билдәле була. рус теленә тәржемә ителгән беренсе әҫәре 1780 йылда барлыҡҡа килә, ул «Клавиго» тип аталған прозалағы драма була (тәржемәсеһе О. П. Козодавлев){{sfn|Жирмунский|с=30|1981}}. 1781 йылда уны «Вертер»ҙың авторы булараҡ телгә ала башлайҙар. Романдың беренсе тәржемәһе 1781 йылда (тәржемәсеһе Ф. Галченков, 1794, 1796 йылдарҙа ҡабаттан баҫыла) һәм 1798 йылда (тәржемәсеһе И. Виноградов) {{sfn|Жирмунский|с=35|1981}} донъя күрә. Радищев үҙенең "Сәйәхәттәр"ендә белдереүенсә, «Вертер»ҙы уҡыу уны шатлыҡ йәштәре түгергә мәжбүр итә. Новиков "Драматик һүҙлек"тә (1787) Көнбайыштың иң бөйөк драматургтары исемлегенә Гётены ла индерә. 1801 йылда Гётеның романына эйәреп яҙылған әҫәр — «Рәсәй Вертеры» сыға. Рус сентименталистары (Карамзин һ.б.) үҙҙәренең ижадында йәш Гётеның йоғонтоһон тоя. Пушкин дәүерендә Гете менән ҡыҙыҡһыныу арта. «Московский вестник» эргәһендә барлыҡҡа килгән романтиктар (Веневитинов һ.б.) төркөмө үҙҙәренең баҫмаһын яҙыусының ҡурсыуы аҫтына ҡуя, Гётеның йөҙөндә романтик поэзияны тыуҙырған остазды күрә. Пушкин да "Фауст"тың авторы тураһында ыңғай фекерҙә була. Германияла барған бәхәстәрҙең йоғонтоһо ла була, әлбиттә. 1830 йылдарҙың аҙағында Менцелдең «Немец әҙәбиәте» тигән китабы русса баҫыла. Унда Гётеның ижадына кире баһа бирелә. Гёте ижадына мөкиббән киткән Белинский 1840 йылда мәҡәлә баҫтыра һәм унда Менцелдең Гётеға биргән ҡылыҡһырламаһын «әҙәпһеҙ һәм оятһыҙ»<ref>{{книга | автор = Белинский В. Г. | заглавие = Менцель, критик Гёте // Собр. соч., т. 2 | место = М. | издательство = Академия наук СССР | год = 1959 | страниц = 563 | ref = }}</ref> тип атай. Һуңғараҡ уның был тойғолары үтә, Гётены бөйөк шағир тип иҫәпләй. 1860-сы йылдарҙағы зыялылар Гётеға битарафлыҡ күрһәтә. Улар Германия йәштәренең феодализм менән көрәштән баш тартҡан{{sfn|Жирмунский|с=322|1981}} Гётены яратмауын аңлай. XIX быуаттың икенсе яртыһында ижад иткән күп рус яҙыусылары өсөн Гёте — әһәмиәтһеҙ фигура{{sfn|Жирмунский|с=326|1981}}. Л. Н. Толстой Гётеның ижадын кире баһалай («Герман һәм Доротея» һәм «Вертер»ҙан башҡаларын){{sfn|Жирмунский|с=330|1981}}. Әммә Пушкин осоронда телгә алынған шағирҙарҙан тыш, Гёте Фет (ул «Фауст», «Герман менән Доротея», "Рим элегиялары"н тәржемә итә)[16] , Майков («Алексис һәм Дора», «Шағир һәм сәскә үҫтереүсе ҡыҙ»ҙы тәржемәләй)[17], А. Толстой («Коринф кәләше», «Хоҙай һәм баядера» һ.б. әҫәрҙәрен тәржемә итә){{sfn|Жирмунский|с=341|1981}} һәм айырыуса Тютчев («Вильгельм Мейстер»ҙан шиғырҙарҙы, «Йырсы» балладаһын тәржемә итә)[19] ижадына йоғонто яһай. Символистар яҙыусының культын булдыра[20]. В. Иванов шулай тип белдерә: «Поэзияла ҡасандыр Гёте булдырған символизм принцибы, оҙаҡ аҙашып йөрөгәндән һуң, тағы ла үҙенең урынына ҡайтты» {{sfn|Жирмунский|с=349|1981}}. Гёте шиғырҙарына Шуберт яҙған йырҙарҙың текстары Цветаеваның аҙыҡҡы тәржемәләре була. «Фауст» В. И. Лениндың яратҡан китаптарының береһе була<ref>{{книга | автор = Батюшков Ф. Д. | заглавие = Гете на рубеже двух столетий // История западной литературы (1800-1910) т. 1, кн. 1 | место = М. | издательство = | год = 1912 | страниц = 114 | ref = }}</ref><ref>{{книга | автор = [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская Н.К.]] | заглавие = Что нравилось Ильичу из художественной литературы // В.И. Ленин о литературе и искусстве | место = М. | издательство = Политиздат | год = 1976 | страниц = 623 | ref = }}</ref>. == Гёте һәм башҡорттар == Гёте башҡорт яугирҙәре менән дә осраша. 1814 йылдың ғинуарында ул дуҫы Фридрих Вильгельм Генрих фон Треберға хат яҙа, шунда ошо осрашыуҙы ентекле һүрәтләй. Гёте ул мәлдә Веймарҙа йәшәй. Ҡаланың протестант мәктәбендә башҡорттарҙың намаҙ уҡыуына тап булыуын әйтә. Һуңынан яҙыусы уларҙы үҙенә саҡыра. Башҡорттар был осрашыу иҫтәлегенә ян һәм уҡ бүләк итә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1413814-kak-bashkiry-naveshchali-velikogo-gyete-i-chto-oni-podarili-avtoru-bessmertnogo-fausta/ Как башкиры навещали великого Гёте и что они подарили автору бессмертного «Фауста». ИА «Башинформ», 13 февраля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|13|02|2020}}</ref>. Гёте улына яҙған хатында: «Мин бында уларҙың принцтарын, солтандарын күрҙем», — ти. Был "принц"тарҙың береһенең, башҡорт отряды етәксеһенең фамилияһы Альберт Гётеның атаһына яҙған хаттары араһында табылған бер яҙмаһында була. Яҡынса 1814 йылдың 22 мартында яһалған яҙмала: «Ғосман Ғүмәров, башҡорт кенәзе» тип яҙылған. Әйткәндәй, тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, 1814 йылда Изге Лауренция сиркәүе янында, Тюрингия кенәзлеге принцы Гюнтер [[Башҡорт уғы|башҡорт уҡ-һаҙаҡтарының]] көсөнә шик белдергәс, дүрт башҡорт йәйәнән уҡ атыу оҫталығын күрһәтә. Бер уҡ сиркәү көмбәҙенең төбөн тишеп ҡаҙала. Ағас уҡ серегәс, уны ҡоросҡа алыштыралар. Был ҡорос уҡ әлеге мәлдә алтынға алыштырылған. Был сиркәү Веймарҙан 100 саҡрым алыҫлыҡтағы Шварц ҡалаһында урынлашҡан<ref>Г. Г. Ишимбаева. Гёте и Восток: актуальная современность и духовные искания немецкого классика//Ватандаш, Уфа, 2005, № 7</ref><ref>«Башҡорт рухы феномены Европаны бөгөн дә аптырата әле»//Киске Өфө, 2015, № 52. </ref>. == Хәтер == Гёте хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер һәм гётит тигән минерал аталған. Гётеның героиняһы хөрмәтенә 1905 йылда бер астероидҡа Зулейка тигән исем бирелә. Санкт-Петербургта шағирға бюст ҡуйылған. Швейцарияла Дорнах ҡалаһында Гётеға бағышлап бина — Гётеанум төҙөлгән<ref>[http://terme.ru/dictionary/175/word/antroposofija АНТРОПОСОФИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729082037/http://terme.ru/dictionary/175/word/antroposofija |date=2013-07-29 }}</ref>. == Вариҫтары == Гёте һәм ҡатыны Кристиананың биш балаһы була. Өлкән улдары Августтан һуң тыуған башҡа балалары иҫән ҡалмай. Августтың өс балаһы — Вальтер Вольфганг, Вольфганг Максимилиан, Альма. Август атаһы үлерҙән бр йыл алда Римда мәрхүм була. Августтың балалары никахҡи инмәй һәм шуға ла Гётеның тоҡомо 1885 йылда өҙөлә. == Бүләктәре == * Бавария тажынының Граждан ҡаҙаныштары орденының Ҙур тәреһе кавалеры (1827) (Бавария) * 1-се дәрәжә [[Изге Анна ордены]] кавалеры (Рәсәй империяһы) * Австрия императоры Леопольд орденының Командор тәреһе кавалеры (Австрия) * Почётлы легион орденының Ҙур тәреһе кавалеры (Франция) == Гёте әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүселәр == * [[Брюсов Валерий Яковлевич]] * [[Грибоедов Александр Сергеевич]] * [[Григорьев Аполлон Александрович]] * [[Жуковский Василий Андреевич]] * [[Заболоцкий Николай Алексеевич]] * [[Заходер Борис Владимирович]] * [[Кочетков Александр Сергеевич]] * [[Кузмин Михаил Алексеевич]] * [[Левик Вильгельм Вениаминович]] * [[Лермонтов Михаил Юрьевич]] * [[Лозинский Михаил Леонидович]] * [[Пастернак Борис Леонидович]] * [[Струговщиков Александр Николаевич]] * [[Толстой Лев Николаевич]] * [[Толстой Алексей Константинович]] * [[Тютчев Фёдор Иванович]] * [[Фет Афанасий Афанасьевич]] * [[Холодковский Николай Александрович]] == Библиография == * Antoine Berman, ''L'épreuve de l'étranger. Culture et traduction dans l’Allemagne romantique: Herder, Goethe, Schlegel, Novalis, Humboldt, Schleiermacher, Hölderlin.'', Gallimard, Essais, 1984. ISBN 978-2-07-070076-9 * Charles Du Bos, ''Goethe'' Archives Karéline, 2008. * {de} Friedrich Gundolf, ''Goethe'', 1916 * {de} Karl Otto Conrady, ''Goethe — Leben und Werk,'' Artemis Verlag Zürich 1994, 1040 Seiten. * {de} Richard Friedenthal, ''Goethe — sein Leben und seine Zeit,'' Piper-Verlag München * {de} Nicholas Boyle, ''Goethe. Der Dichter in seiner Zeit.'' Aus dem Engl. übers. von Holger Fliessbach. Frankfurt am Main: Insel 2004. * {de} Bd. 1: 1749—1790. (Insel-Taschenbuch. 3025) ISBN 3-458-34725-9 * {de} Bd. 2: 1790—1803. (Insel-Taschenbuch. 3050) ISBN 3-458-34750-X * {de} George Henry Lewes, ''Goethe’s Leben und Schriften.'' übers. von von Julius Frese. Berlin : Duncker 1857. * {de} Gero von Wilpert, ''Goethe-Lexikon.'' Stuttgart 1998, Kröner, ISBN 3-520-40701-9 * {de} ''Goethe, Johann Wolfgang'', in ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' Leipzig, München 1875—1912, Bd. 9, S. 413ff. * {de} Wolfram Voigt/Ulrich Sucker, ''Johann Wolfgang von Goethe.'' BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft, Reihe, Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner Band 38, Leipzig 1987 * {de} Renate Wieland, ''Schein Kritik Utopie. Zu Goethe und Hegel.'' München (edition text + kritik) 1992, ISBN 3-88377-419-7 * {de} Ettore Ghibellino, Goethe und Anna Amalia — eine verbotene Liebe, A.J. Denkena-Verlag, Weimar 2003, ISBN 3-936177-02-3 * {de} Peter Matussek, ''Goethe zur Einführung.'' Hamburg: Junius, 2002, 2. Aufl., ISBN 3-88506-972-5 * {de} Jürgen Hartmann, ''Goethe und die Ehrenlegion/ Goethe et la Légion d’Honneur'' Mainz: Schmidt Universitätsdruckerei, 2005, ISBN 3-93 5647-27-1 * {fr} Dorian ASTOR, ''Goethe. Faust''. Texte et dossier, La Bibliothèque Gallimard, Ed. Gallimard, 2002. * {fr} Bortoft, ''La démarche scientifique de Goethe'' — Editions Triades, 2001 * {fr} Marcel Brion, ''Goethe'', Albin Michel, 1982 * {fr} Édouard Rod, ''Essai sur Goethe'', Paris, Perrin, [[1898]] * {fr} Nanine CHARBONNEL, ''Sur le Wilhelm Meister de Goethe'', Cousset (Fribourg, Suisse) : Delval, 1987 * {fr} Pascal Hachet, ''Les psychanalystes et Goethe'', Paris, L’Harmattan, 1995. * {fr} Jad Hatem, ''Satan, monothéiste absolu selon Goethe et Hallaj'', Éditions du Cygne, Paris, 2006 * {fr} Jean Lacoste, ''Goethe — La nostalgie de la lumière'', Paris, 2007 * {fr} Ruiz, Alain, ''Le poète et l’Empereur, Goethe et Napoléon'', La revue Napoléon no.36 ''La capitulation de Madrid'', novembre 2008. * {fr} Sieveking, Hinrich & al. ''L'Âge d’or du romantisme allemand — Aquarelles et dessins à l'époque de Goethe''. Musée de la Vie romantique, Paris, 2008 * {fr} Roland Krebs, ''Johann Wolfgang Goethe'', éditions Belin (collection Voix allemandes), Paris, 2010 * Р.Штейнер. Мировоззрение Гёте / Пер. с нем. — СПб.: Деметра, 2011. — 192 с., 500 экз., ISBN 978-5-94459-037-4 («Goethes Weltanschauung», 1897) == Ҡыҙыҡлы факттар == * Гёте бер нисә йыл үҙенән 36 йәшкә кесе Беттина фон Арним менән хатлашҡан. Хатлашыу 1807 йыл башланған һәм 1811 йылғаса, Беттина Гётеның ҡатыны менән талашҡанға хәтле дауам иткән. Был турала Милан Кундераның «Үлемһеҙлек» тигән романында һөйләнелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Commons|Johann Wolfgang von Goethe}} * [http://az.lib.ru/h/holodkowskij_nikolaj_aleksandrowich/text_0060.shtml Н. А. Холодковский. Вольфганг Гете. Его жизнь и литературная деятельность] * [http://intencia.ru/Filosof-view-8.html Иоганн Гёте — Личность. Биография. Библиография. Высказывания] * [http://rudolf-steiner.ru/72720000/-1.html «Фауст, человек стремления». Духовнонаучные комментарии Р.Штейнера к «Фаусту» Гёте. Том I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712184201/http://rudolf-steiner.ru/72720000/-1.html |date=2012-07-12 }} * [http://rudolf-steiner.ru/72730000/-1.html «Проблема Фауста. Романтическая и классическая Вальпургиева Ночь». Духовнонаучные комментарии Р.Штейнера к «Фаусту» Гёте. Том II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729081331/http://rudolf-steiner.ru/72730000/-1.html |date=2013-07-29 }} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEZIQ/GETE/|Иоганн Гете}} * [http://e-samarkand.narod.ru/Goethe.htm Иоганн Гёте: На Восток отправься дальный…] * [http://www.smart-page.ru/authors/iogann_volfgang_gete Афоризмы Иоганна Гёте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721144444/http://www.smart-page.ru/authors/iogann_volfgang_gete |date=2012-07-21 }} * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5207528,00.html «Русский» Гете] * Луков Вл. А. [http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3666.html Гёте Иоганн Вольфганг] // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» (2010). {{Һайланған мәҡәлә|Яҙыусы}} [[Категория:Германия яҙыусылары]] [[Категория:Германия шағирҙары]] [[Категория:Немец яҙыусылары]] [[Категория:Немец шағирҙары]] [[Категория:XVIII быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Германия философтары]] [[Категория:XVIII быуат философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Германия масондары]] [[Категория:Натурфилософтар]] [[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]] [[Категория:Бавария ФА ағзалары]] 8t67uekbv4amw3eo83gkxbys8ym34o9 0 13882 1305902 1166120 2026-09-22T14:37:56Z Аюлы река 48953 Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра. 1305902 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{ТП-Рәсәй|Быҙаулыҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Быҙаулыҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 5 | lat_sec = 34 |lon_deg = 58 | lon_min = 6 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Бузавлык | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Бузавлык | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453803 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255833002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Быҙаулыҡ''' ({{lang-ru|Бузавлык}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 352 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453803, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255833002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||352||166||186||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 83 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Этимология == Исеме яҡындағы Быҙаулыҡ йылғаһынан барлыҡҡа килгән. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2916-by-auly-kh-jbulla-r-nynda-y-auyl|автор=Насиров Р. Ғ.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] 1qx5st7rzs2hlktn9pani6jb297y9rb 1305916 1305902 2026-09-22T19:19:48Z Wanwa 33382 [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар#Автор ошо өлкә буйынса абруйлы экспертмы?]] [[Special:Contributions/Аюлы река|Аюлы река]] эшләгән [[Special:Diff/1305902|1305902]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Аюлы река|фекер алышыу]]) 1305916 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{ТП-Рәсәй|Быҙаулыҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Быҙаулыҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 5 | lat_sec = 34 |lon_deg = 58 | lon_min = 6 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Бузавлык | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Бузавлык | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453803 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255833002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Быҙаулыҡ''' ({{lang-ru|Бузавлык}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 352 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453803, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255833002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||352||166||186||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 83 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2916-by-auly-kh-jbulla-r-nynda-y-auyl|автор=Насиров Р. Ғ.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] cvplv2bn5s179o5oxsv04wpeleor07e 1305947 1305916 2026-09-23T11:29:16Z Аюлы река 48953 /* */ гидроним тураһында һылтанма өҫтәлде. 1305947 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{ТП-Рәсәй|Быҙаулыҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Быҙаулыҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 5 | lat_sec = 34 |lon_deg = 58 | lon_min = 6 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Бузавлык | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Бузавлык | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453803 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255833002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Быҙаулыҡ''' ({{lang-ru|Бузавлык}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 352 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453803, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255833002. Исеме Быҙаулыҡ гидронимынан килеп сыҡҡан.[https://web.archive.org/web/20221207084402/https://kitaptar.bashkort.org/book/5185] == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||352||166||186||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 83 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2916-by-auly-kh-jbulla-r-nynda-y-auyl|автор=Насиров Р. Ғ.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] fyfcm3noax8pqm6k9ud4w6m0qxl2hni 0 18826 1305899 1166119 2026-09-22T14:27:26Z Аюлы река 48953 /* */ Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра. 1305899 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{Река |Название = Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 49 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км. == Ҡушылдыҡтары == * 21 км: [[Суртанүҙәк (йылға)|Суртанүҙәк]] * 22 км: [[Ҡамышүҙәк (йылға)|Ҡамышүҙәк]] * 28 км: [[Кесе Быҙаулыҡ]] * 43 км: исемһеҙ йылға == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186419|title=РФ һыу реестры: Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002790 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.<ref>Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра.</ref> == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2914-by-auly-jyl-a|автор=Гәрәев Ә. М.}} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} oq8oux7n7vvvw9wo37k17npldo6yz3z 1305900 1305899 2026-09-22T14:29:14Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра. 1305900 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{Река |Название = Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 49 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км. == Ҡушылдыҡтары == * 21 км: [[Суртанүҙәк (йылға)|Суртанүҙәк]] * 22 км: [[Ҡамышүҙәк (йылға)|Ҡамышүҙәк]] * 28 км: [[Кесе Быҙаулыҡ]] * 43 км: исемһеҙ йылға == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186419|title=РФ һыу реестры: Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002790 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2914-by-auly-jyl-a|автор=Гәрәев Ә. М.}} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} 7ptiix1cussphlrshx2jondu40zu8ll 0 18873 1305894 1169685 2026-09-22T13:56:42Z Аюлы река 48953 /* */ Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра. 1305894 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.<ref>Когда и кем было основано с. Исянгулово?</ref> == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} anr1b92m0cd3k4oartvfbzmhkd1h5eq 1305895 1305894 2026-09-22T13:59:44Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ Публикацияның һылтанмаһын өҫтәү. Күп сығанаҡтар килтерелә. Мәҫәлән, 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙенең Генераль межевания картаһы йылғаларҙың тарихи исемен сағылдыра. 1305895 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} gtr47u114lply1ustjd3ukth16ocg2i 1 56743 1305901 298982 2026-09-22T14:34:54Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ яңы бүлек 1305901 wikitext text/x-wiki {{Проект — Башҡортостан ауылдары}} == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9,5 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 15 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC) 3i16usmxnm7hofhrsm7bwrkvyv1uqd3 0 57864 1305903 1228530 2026-09-22T15:42:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305903 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ирәндек (мәғәнәләр)}} {{Стадион |название = «Ирәндек» БҺ |полное название = |бывшие названия = |оригинальное название = |неофициальное название = |изображение = [[Рәсем:Ледовый дворец Ирендык. Сибай.jpg|200px]] |размер = |комментарий = |lat_dir = N |lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 58|lon_min = 40|lon_sec = 0 |region = |CoordScale =6000 |местоположение = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]<br>[[File:Flag_of_Sibay_(Bashkortostan).png|20px]] [[Сибай]] |заложен = |построен = 2010 |реконструирован = |владелец = |цена = 180 млн һум<ref>[http://www.s-bc.ru/facility/164 Ледовый дворец «Ирендык»]</ref> |открыт = [[30 декабрь]] [[2010]] |закрыт = |разрушен = |архитектор = |команда = |вместимость = 540 |габариты = 60х30 м. |покрытие = боҙ |Commons = }} '''«Ирәндек» боҙ һарайы''' — [[Башҡортостан]]дың [[Сибай]] ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 500 урын, 2010 йылдың 30 декабрендә асыла. Төп функцияһы — [[шайбалы хоккей]] буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү. == Тарихы һәм характеристикалары == 2010 йылдың 30 декабрендә тантаналы шарттарҙа «Ирәндек» боҙ һарайы үҙенең ишектәрен асып, тәүге тамашасыларҙы һәм спорт һөйөүселәрҙе ҡабул итте. Махсуслаштырылған спорт аренаһы сменаһына хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнгән 50 кешене һыйҙыра ала. Шорт-трек спорт төрөн үҫтереү өҫтөндә лә эшләйҙәр бында. Махсус тренажер залдарында шейпинг, көс талап итә торған спорт төрҙәре менән шөғөлләнергә уңайлы шарттар тыуҙырылған. Спорт һарайының дөйөм майҙаны 4773,6 м², боҙ майҙанының ҙурлығы 60-ҡа 30 м тәшкил итә. Трибуналар 540 кешене һыйҙыра<ref>[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2080 Сибай ҡалаһының рәсми сайты. Боҙ һарайы — сибайҙар өсөн ҙур бүләк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202357/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2080 |date=2016-03-04 }}</ref>. Бында шулай уҡ сисенеү бүлмәһе, душ, конькины үткерләү һәм ремонтлау бүлмәһе, медицина пункты, буфет та бар. Боҙҙоң сифатын кәрәкле кимәлдә тотоу өсөн һыуытыу станцияһы һәм махсус боҙ машинаһы ҡулланыла. «Ирәндек» боҙ һарайында үҙенең уйындарын Сибай ҡалаһының «Горняк» хоккей командаһы үткәрә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Өфө-Арена]] * [[Стәрлетамаҡ-Арена]] * [[Салауат Юлаев спорт һарайы]] * [[Горняк (боҙло арена)]] * [[Салауат (спорт-концерт комплексы)]] * [[Нефтекама боҙ һарайы]] * [[Туймазы-Арена]] * [[Саҡмағош-Арена]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbbdnwdke2a5ar1k.xn--p1ai/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507004455/http://xn----7sbbdnwdke2a5ar1k.xn--p1ai/ |date=2017-05-07 }} {{Башҡортостан спорт ҡоролмалары}} [[Категория:Сибайҙа спорт]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ хоккей ареналары]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ стадиондар]] [[Категория:Башҡортостандың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Рәсәй стадиондары]] [[Категория:Башҡортостанда ябыҡ хоккей ареналары]] 5rppi50lsvrzlyemdz6ye8hy4lbb5bi 0 59849 1305905 1302474 2026-09-22T16:49:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305905 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Qinshihuang.jpg|thumb|Цинь Ши Хуан, [[Цинь династияһы]] башлығы, берләшкән Ҡытайҙың беренсе императоры]] '''Цинь Шихуан-ди''' ({{Китайский|秦始皇帝||Qín Shǐ Huáng-dì||Первый император [[Цинь (царство)|Цинь]]}}), ысын исеме '''Ин Чжэн''' ({{Китайский|嬴政||Yíng Zhèng}}, б. э. т. 259—210 йй.) — [[Цинь (династия)|Цинь]] батшалығы (б. э. т. 246 йй.) хакимы, Һуғышҡан Батшалыҡтарҙың оҙайлы эпохаларына сик һалыусы. Б. э. т. 221 йылда. Эске Ҡытайҙа хакимлыҡты тотошлайы менән үҙ ҡулына ала һәм тариҡа беренсе үҙәкләштерелгән ҡытай дәүләте хакимы булып инеп ҡала. Ул нигеҙ һалған Цинь династияһы, Ҡытай менән 10 меңдәрсә быуын дауамында хакимлыҡ итергә тейеш, тип планлаштырһа ла, үлеменә бер нисә йыл үтеү менән ҡолатыла. == Бала сағы, үҫмер осоро, йәшлеге (Цинь батшалығы ваны) == === Тыумышы һәм тәхеткә ултырыуы, б. э. т. 258—246 йй. === {{main|Чжуансян-ван}} Ин Чжэн б. э. т. 259 йылда, Чжао кенәзлегенең баш ҡалаһы Ханьданда тыуған, атаһы Чжуансян-ван аманат (заложник) булған. Уның атаһы ван (хаким) ейәне булған, әммә түбән сығышлы кәнизәктән тыуған һәм тәхеткә өмөт тота алмаған. Люй Бувэй тигән сауҙагәр уға хакимлыҡҡа килергә ярҙам итергә һүҙ биргән. Ин Чжэндың әсәһе лә кәнизәк булған, уны Чжуан Сянванға Люй Бувэей бүләк иткән. Килгәндә үк ауырлы булған тигән мәғлүмәт тә бар. Малайға Чжэн («беренсе») тип исем биргәндәр. Ҡарт ван үлгәс, тәхет вариҫы Аньго бик әҙ генә идара итеп өлгөрә, Люй Бувэй төрлө хәйләләр менән Чжуансян-вандың тәхеткә ултырыуына өлгәшә. Әммә хаким булып, тәхеттә 3 йылдан да әҙерәк ултыра. Бынан һуң Ин Чжэн тәхеткә килә. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, (Сым Цянь быны раҫлай) Люй Бувэй — Чжэндың<ref name="lubuwei1">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 296—297.</ref> ысын атаһы. Был фекер 2000 йыл самаһы йәшәп килә, әммә профессорҙар Джон Кноблок һәм Джефри Ригель Люйша Чунцюның анналдарын өйрәнгәндә был императорҙың сығышын шик аҫтына ҡуйыр өсөн уйлап сығарылған ғәйбәт тип һанай.<ref>{{Cite book|title=The Annals of Lü Buwei|url=https://archive.org/details/annalsoflubuwei00|others=Knoblock, John and Riegel, Jeffrey Trans.|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3354-0}} p. 9</ref> === Люй Бувэйҙың регентлығы (б. э. т. 246—237 йй.). === {{main|Люй Бувэй}} [[Рәсем:Zhengguo Canal Map.png|thumb|right}300px|Ирригационные каналы Чжэн Го]] Ин Чжэн ул саҡтағы иң ҡеүәтле Цинь батшалығы тәхетенә көтмәгәндә, 13 йәшендә килеп ултыра (б.э.т. 246 й.) . Премьер-министр Люй Бувэй уның ҡурсыусыһы (опекун) булып китә. Люй Бувэй ғалимдарҙы бик ярата, төрлө батшалыҡтарҙан меңдәрсә ғалим саҡыра, улар үҙ-ара бәхәстәр ҡороп, китаптар яҙа. Уның шундай эшмәкәрлеге арҡаһында данлыҡлы «Люйши чуньцю» энциклопедияһы яҙыла<ref name="lubuwei2">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298.</ref>. 246 йылда Хань батшалығынан инженер Чжэн Го Шэньсиҙа 150 км оҙонлоғондағы ирригация каналы төҙөтә башлай. Канал ун йыл төҙөлә һәм 40,000 гектар һөрөнтө ерҙе һуғара һәм Цинь батшалығына иҡтисади үҫеш бирә<ref name="autogenerated1">[http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm Zheng Bai Qu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408154752/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm |date=2007-04-08 }}</ref>. Ин Чжэндың атаһы үлгәс, Люй Бувэй уның әсәһенең һөйәренә әйләнә, етмәһә, Лао Ай тигән алашар (евнух) бүләк итә. Әйтеүҙәренсә, ул алашар булмаған, ришүәт биреп, шундай ҡағыҙ алған<ref name="lubuwei3">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298—300.</ref>. Лао Ай бар эште үҙ ҡулына ала, Ин Чжэн үҙенә бала итеп ҡарауҙарын яратмай. 238 йылда бәлиғ була һәм хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә. 238 йылда әсәһенең Лао Ай менән йәшәгәнен, унан йәшерен рәүештә ике бала тапҡанын ишетә. Уның береһен тәхеткә ултыртырға йыйынғандарын белә<ref name="lubuwei3"/>. Был ваҡыт эсендә Лао Ай ялған дәүләт мөһөрөн эшләтә, ван һарайына һөжүм итергә ғәскәр йыя. Ин Чжэн кәңәшселәренә тиҙ арала ғәскәр йыйырға һәм Лао Айға ҡаршы ебәрергә ҡуша. Лао Ай, уның туғандары һәм арҡалаштары юҡ ителә, ғәскәре ҡыйратыла<ref name="laoai">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.2, глава 6, стр. 55-56.</ref>. 237 йылда Люй Бувэй Лао Ай менән бәйләнеше өсөн һөргөнгә ебәрелә, әммә юлда уҡ ул үҙенә ҡул һала. Ин Чжэна әсәһен дә һөргөнгә оҙаттыра, әммә кәңәшселәренең өгөтө менән кире ҡайтара<ref name="laoai"/>. === Премьер-министр Ли Сы менән идара (б. э. т. 237—230 йй). === {{төп мәҡәлә|Ли Сы}} Люй Бувэйҙан һуң премьер-министр булып легист Ли Сы тәғәйенләнә. Ли Сы уны хаталы аҙымдарҙан тотоп ҡала. Ли Сы йәш хакимға бик ныҡ йоғонто яһай, шуның өсөн Цинь имеперияһын туплаусы Ин Чжэн түгел, ә тап ул булған тигән фекер ҙә бар. Ли Сы хатта фекерҙәше Хань Фэйҙы ла үлемгә алып барып еткереүҙән тартынмай. (Хандең яҙмаларын уҡып, һуңынан , Ин Чжэн уны төрмәгә ебәргәненә бик үкенгән) Ин Чжэн һәм Ли Сы көнсығышта һуғыштар алып бара һәм еңә. Хаким еңеү хаҡына бар ысулдарҙы — ришүәт, шымсылыҡ һ.б. — кәңәшселәренең фекерҙәрен дә файҙалана. Ли Сы беренсе урында була. === Ҡытайҙың берләшеүе (б. э. т. 230—221 йй.). === [[Рәсем:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|thumb|300px|Сражающиеся царства в 260 году до н. э.]] Ҡытай Цинь тоҡомо ҡулы аҫтына туплана башлай. Дәүләттең ҡеүәтле ғәскәре һәм күп һанлы бюрократияһы була. 32 йылда ул үҙе тыуған кенәзлекте яулай. Чжэн бер-бер артлы 6 дәүләтте яулап ала. 39 йәшендә Чжэн тарихта беренсе тапҡыр тотош Ҡытайҙы бергә туплай, Цинь Шихуан тигән тәхет исеме ала, Цинь династияһына баш һала һәм үҙен уның тәүге хакимы тип иғлан итә. === Үлеме === Ул 210 йылда Чжифу утрауына диңгеҙ юлы менән барғанда үлеп ҡала. Үлгән көнө 210 йылдың 10 сентябре тип һанала<ref>O’Hagan Muqian Luo, Paul. (2006). ''讀名人小傳學英文: famous people'' . 寂天文化. publishing. ISBN 986-184-045-1, ISBN 978-986-184-045-1. p16.</ref><ref>Xinhuanet.com. «[http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm Xinhuanet.com].» ''中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存.'' Retrieved on 2009-01-28.</ref>. Ул [[терегөмөш]] ҡушылған үлемһеҙлек дарыуын эсеп үлә<ref name="wright">{{cite book|title=The History of China|url=https://archive.org/details/historyofchina00wrig|year=2001|author=Wright, David Curtis|publisher= Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-30940-X|page=[https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49 49]}}</ref>. Император көтмәгәндә үлеп ҡалғас, Чжао Гао һәм Ли Сы ике айлап уның үлемен йәшерә. Үлеме асылғас, элекке династиялар империя байлығын таларға тотона, 206 йылда императорҙың вариҫтары тотош ҡырып бөтөрөлә. == Кәшәнәһе == {{төп мәҡәлә|Терракотанан яһалған армия}} [[Рәсем:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px| Цинь Шихуанди ҡәберендәге бронза аттар]] Императорҙы ерләр урын тере сағында уҡ башлана. Ул мөһабәтлеге менән таң ҡалдыра. Кәшәнәне 700 оҫта эшләй. Периметры — 6 км. Ҡорған 1974 йылда ғына табылған.Әле өйрәнелеп бөтмәгән<ref>[http://www.utro.ru/articles/2007/07/03/660393.shtml ЖИЗНЬ: Найдена дорога на небо]</ref>. Цинь Шихуан кәшәнәһе ҡытай ҡомартҡыларынан беренсе булып [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Донъя мәҙәни мираҫ объекттары]] реестрына индерелгән. == Цинь Шихуанди тураһында фильмдар һәм опералар == * 1962 япон фильм төшөрөлгән «The Great Wall» (в оригинале {{lang-ja|秦・始皇帝}}, ''Shin shikōtei'' — «Цинь Шихуанди» в японском произношении). Синтаро Кацу имеператор ролендә. * В 1986 году на гонконгском телеканале [[:en:Asia Television Limited|ATV]] был снят и показан 63-серийный сериал ''Emperor Qin Shi Huang'' /''Rise of the Great Wall'' (один из крупнейших проектов канала) о молодости Ин Чжэна (будущего императора Цинь Шихуана) с {{нп3|Лиу Юн, Тони|Тони Лиу||Tony Liu}} в главной роли. * В 1996 году в Гонконге Жу Сяовэнем /Zhou Xiaowen/ был снят фильм «Тень императора» с участием Гэ Ю. * По мотивам истории объединения Китая Чэнь Кайгэ в 1999 году снял фильм «Император и убийца», достаточно точно следующий канве «Ши цзи». * В 2002 году Чжан Имоу снял на эту тему самый дорогой фильм в истории китайского кино — «Герой». * В 2008 году роль Цинь Шихуана в голливудском блокбастере «Мумия: Гробница императора драконов» сыграл Джет Ли. * В 2006 году на сцене Метрополитен-оперы (Нью-Йорк) состоялась премьера оперы «Первый император» (композитор — Тань Дунь, режиссёр — Чжан Имоу). Партию императора спел [[Пласидо Доминго]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание Люй Бувэя») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание Цзин Кэ») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание Ли Сы») * Переломов Л. С. . Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: * Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38. {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border:black solid 1px" |- | colspan="3" align="center" style="background:Orange"|'''Династия Цинь''' |- | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Предшественник:</small><br>'''Чжуансян-ван''' | align="center" style="background:Orange" width="40%"|'''Ван царства Цинь''' <br>ок. '''246 — 221 до н. э.''' <br> '''1-й Хуан-ди Китая''' <br>ок. '''221 — 210 до н. э.''' | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Преемник:</small><br>'''Эр Ши Хуан-ди''' |- |} {{rq|translate}} [[Категория:Б. э. т. 259 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]] [[Категория:Б. э. т. 210 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытай императорҙары]] [[Категория:Цинь шәхестәре]] 9h62gm55m3z69aqchzlg9fhurvkhql6 0 64978 1305930 1254532 2026-09-23T02:08:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305930 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Корея Халыҡ-Демокритик Республикаһы (Төньяҡ Корея) |Оригиналь исеме = {{lang-ko|조선 민주주의 인민 공화국}} (Чосон Минджуджуый Инмин Конъхвагук) |Эйәлек килеш = Корея Халыҡ-Демокритик Республикаһы |Флаг = |Герб = Coat of Arms of North Korea.svg |Герб урынына = |Девиз = Көслө, ҡеүәтле держава ({{lang-ko|강성대국}}) |Гимн исеме = Тыуған илгә һөйөү турыһында йыр |Аудио = The National Anthem of the Democratic People's Republic of Korea (Converted MIDI).ogg |Идара итеү төрө = [[Социализм|Социалистик]] [[республика]] |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 44|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 126|lon_min = 24|lon_sec = 17 |region = KP |CoordScale = |Картала = North Korea (orthographic projection).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = [[Корей теле|корей]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Пхеньян]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Мәңғелек Президент Парития, армия<br> халыҡ етәксеһе<br> Халыҡ йыйылышы рәйесе<br> Министрҙар кабинеты рәйесе |Етәкселәр = [[Ким Ир Сен]]<br> [[Ким Чен Ын]]<br> [[Choe Ryong-hae]]<br> [[Чхве Ён Рим]] |Территория буйынса урыны = 97 |Территория = 120 540 |% һыу өҫтө = 0,1 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 49 |Халыҡ = {{рост}}24 457 492<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Korea, North&countryCode=kn®ionCode=eas&rank=48#kn World Population rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910085447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Korea, |date=2015-09-10 }}, CIA World Factbook</ref> |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2011 |Халыҡ тығыҙлығы = 193,54 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = 0,766 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = 75 |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Вона КНДР]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|KPW, код 408]]) |Домен = [[.kp]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 850 |Сәғәт бүлкәте = +9 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Корея Халыҡ-Демокритик Республикаһы (Төньяҡ Корея)''' ({{lang-ko3|조선 민주주의 인민 공화국|朝鮮民主主義人民共和國}}), '''КХДР''' — [[Көнсығыш Азия]]ла [[Корея ярымутрауы]]нда урынлашҡан дәүләт. Төньяҡтан [[Ҡытай]], төньяҡ-көнсығыштан [[Рәсәй]] менән сиктәш. Көньяҡтан [[Корея Республикаһы]] менән демилитаризацияланған зона менән айырыла. Көнбайыштан [[Һары диңгеҙ]], көнсығыштан [[Япон диңгеҙе]] менән йыуыла. Баш ҡалаһы — [[Пхеньян]] ҡалаһы. [[Файл:Административное деление Северной Кореи.png|thumb|300px|right|<center>Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы административ бүленеше]] 1948 йылдың 15 авгусында [[Корея Республикаһы]] иғлан ителгәс, КХДР 1948 йылдың 9 сентябрендә халыҡ-демократик дәүләте булараҡ барлыҡҡа килә. [[Рәсми тел|Дәүләт теле]] — [[корей теле]]. Конституцияға ярашлы, унитар социалистик дәүләт булып тора. Рәсми дәүләт идеологияһы — чечхе. 3 социалистик партия бар — Кореяның Хеҙмәт партияһы, Кореяның Социал-демократик партияһы һәм Күк юлының йәш дуҫтары партияһы. Кореяның Хеҙмәт партияһы етәкселек итә. Ғәмәлдә илдә тоталитар<ref>{{Cite web|lang=английский|url=https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|title="Totalitarianism, form of government that theoretically permits no individual freedom and that seeks to subordinate all aspects of individual life to the authority of the state. Italian dictator Benito Mussolini coined the term totalitario in the early 1920s to characterize the new fascist state of Italy, which he further described as “all within the state, none outside the state, none against the state.” By the beginning of World War II, totalitarian had become synonymous with absolute and oppressive single-party government. Other modern examples of totalitarian states include ... North Korea under the Kim dynasty"|access-date=2022-06-07|archive-date=2021-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317045209/https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-06-07|date=2018-06-13|website=BBC News|title=North Korea country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15256929|archivedate=2022-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220607090712/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15256929}}</ref><ref>{{Cite web|lang=английский|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|title=LIFE UNDER KIM JONG UN|access-date=2022-06-07|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201200057/https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|deadlink=no}}</ref> диктатура<ref>{{Cite web|lang=английский|url=https://www.thetimes.co.uk/|title=«The US Government contradicted earlier North Korean claims that it had agreed to remove the Stalinist dictatorship’s designation as a terrorist state and to lift economic sanctions, as part of talks aimed at disarming Pyongyang of its nuclear weapons».|access-date=2022-06-07|archive-date=2019-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122043752/https://www.thetimes.co.uk/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-06-07|date=2016-03-15|id=0307-1235|website=The Telegraph|title=News|url=https://www.telegraph.co.uk/news/|archivedate=2007-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070308092408/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F03%2F06%2Fwhurley106.xml}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308092408/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F03%2F06%2Fwhurley106.xml |date=2007-03-08 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=английский|url=http://socialistworld.net/eng/2003/02/08korea.html|title=«Kim Jong-il's regime needs economic concessions to avoid collapse, and just as crucially needs an end to the strategic siege imposed by the U.S. since the end of the Korean war (1950–53). Pyongyang's nuclear brinkmanship, though potentially dangerous, is driven by fear rather than by militaristic ambition. The rotten Stalinist dictatorship faces the prospect of an implosion. Since the collapse of the Soviet Union, which deprived North Korea of vital economic support, the nation has consistently attempted to secure from the US a non-aggression pact, recognition of its sovereignty, and economic assistance. The US's equally consistent refusal to enter into direct negotiations with North Korea, effectively ruling out a peace treaty to formally close the 1950–53 Korean War, has encouraged the regime to resort to nuclear blackmail.»|access-date=2022-06-07|archive-date=2007-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203224805/http://socialistworld.net/eng/2003/02/08korea.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-06-07|first=James|last=Brooke|date=2003-10-02|id=0362-4331|website=The New York Times|title=North Korea Says It Is Using Plutonium to Make A-Bombs|url=https://www.nytimes.com/2003/10/02/international/asia/north-korea-says-it-is-using-plutonium-to-make-abombs.html|archivedate=2016-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160905053600/http://www.nytimes.com/2003/10/02/international/asia/02CND-KORE.html?ex=1380513600&en=a29d7f1e49aabee0&ei=5007&partner=USERLAND}}</ref><ref>{{Cite web|lang=английский|url=https://www.economist.com/asia/2008/05/29/how-the-other-00000001-live|title="EVERY developing country worth its salt has a bustling middle class that is transforming the country and thrilling the markets. So does Stalinist North Korea".|access-date=2022-06-07|archive-date=2008-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802001701/http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=11465278|deadlink=no}}</ref>. == Географияһы == [[Файл:Северная Корея.png|thumb|right|300px|Корея Халыҡ-Демократик Республикаһының физик картаһы]] Корея Халыҡ Демократик Республикаһы [[Көнсығыш Азия]]ла, [[Корея ярымутрауы]]ның төньяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә өс дәүләт менән сиктәш: төньяҡта — Амноккан һәм Туманган йылғалары буйлап [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] менән; төньяҡ-көнсығышта — Туманная (Туманған) йылғаһы буйлап [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән; көньяҡта — [[Корея Республикаһы]] менән. Көнбайышта — [[Һары диңгеҙ]] һәм Корея ҡултығы, көнсығышта [[Япон диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. Илдең майҙаны — 120 540 км² (ҡоро ер — 120 410 км2, һыу — 130 км²). Корея Халыҡ Демократик Республикаһы Хөкүмәте 12 саҡрымлыҡ зона сиктәрендә (22,224 саҡрым) яр эргәһендәге акваторияны илдең территориаль һыуҙары тип иғлан иткән. === Рельефы и файҙалы ҡаҙылмалары === Дәүләт территорияһы — башлыса [[үҙән]]дәр һәм йырындар менән йырғыланған таулы. Илдең төньяғындағы Төньяҡ Корея тауҙары Маньчжур-Корея тау системаһына инә һәм Көнсығыш Маньчжур тауҙарынан Ялуцзян һәм Томанная йылғалары менән айырыла<ref>Маньчжуро-Корейские горы в «Большой советской энциклопедии»</ref>. Бөтә тау комплексында иң бейек нөктә — Пэктусан вулканы (2744 м). Япон диңгеҙенең төньяҡ яры буйлап иң юғары бейеклеге 2540 метр (Кванмобон тауы) булған һәм 2000 метрҙан ашыу бейеклектәге тағы бер нисә тиҫтә түбәһе булған Хамгён һырты һуҙыла. Илдең көньяҡ-көнсығышында ҡаялы-ҙур ташлы Көнсығыш Корея тауҙары айырылып тора, улар Япония диңгеҙе яры буйлап Көньяҡ Кореяға табан һуҙыла. Был тау системаһының төп элементы булып Тхэбэк һырты тора. Уның икенсе атамаһы — Кумгансан, «Алмаз тауҙары» тип тәржемә ителә. КХДР сиктәрендә уларҙың максималь бейеклеге — 1638 м. Корея Халыҡ Демократик Республикаһының көнбайышында Пхеньян тигеҙлеге ята. Тар уйһыулыҡ шулай уҡ Япония диңгеҙе ярҙарында ла бар. Илдең тәбиғәте бик матур, [[ҡурсаулыҡ]]тар һәм милли парктар ҙа байтаҡ<ref>{{книга|автор=В.В. Ахметов, Е.Л.Фролова.|заглавие=Учебно-методический комплекс по дисциплине "География стран Дальнего Востока: Китай, Япония, Корея"|ссылка=http://gf.nsu.ru/docs/kvost/east_geo.pdf|место=Новосибирск.|издательство=Новосибирский Государственный Университет|год=2011|страницы=108, 200|isbn=|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624142534/http://gf.nsu.ru/docs/kvost/east_geo.pdf}} {{Cite web |url=http://gf.nsu.ru/docs/kvost/east_geo.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2016-05-26 |archive-date=2016-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624142534/http://gf.nsu.ru/docs/kvost/east_geo.pdf |deadlink=yes }}</ref>. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан күмер, [[ҡурғаш]], [[вольфрам]], [[цинк]], [[графит]], [[магний]], [[тимер]], [[баҡыр]], [[алтын]], [[пирит]], [[Аш тоҙо|тоҙ]], плавик шпаты һ.б. сығарыла. <gallery> Файл:Baitou Mountain Tianchi.jpg|Пэктусан тауында Чхонджи күле.. File:Pohyon Temple, Mount Myohyang (5063239771).jpg|Маньчжур-Корея тауҙары, будда ғибәҙәтханаһы.. File:0400 - Nordkorea 2015 - Kumgang Gebirge (22339304964).jpg|Кымгансан тауҙары. File:Chilbo Mountains (14561374852).jpg|Чхильбосан. </gallery> == Административ бүленеше == [[Файл:С. Корея.png|thumb|300px|Корея Халыҡ-Демократик Республикаһының административ бүленеше]] 2004 йыл буйынса ил 9 провинцияға (''то'', {{lang-ko3|도|道}}), 2 өалаға (''чикхальси'', {{lang-ko2|직할시, 直轄市}}) һәм 3 махсус административ регионға бүленә. Баш ҡалаһы — [[Пхеньян]]. КХДР-ҙың эре ҡалалары, Пхеньяндан башҡа (3702 757 кеше)<ref>{{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1209824173&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-118&srt=npan&col=adhoq&msz=1500 |title=World Gazetteer: Korea (North) — largest cities (per geographical entity) |accessdate=2010-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522145446/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1209824173&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-118&srt=npan&col=adhoq&msz=1500 |archivedate=2011-05-22 |deadlink=yes }}</ref>: * [[Синыйджу (ҡала)|Синыйджу]] (286 000); * [[Кэсон]] (352 000); * [[Нампхо]] (467 000); * [[Чхонджин]] (330 000); * [[Вонсан]] (340 000); * [[Саривон]] (161 000); * [[Сонним]] (159 000); * [[Хамхын]] (768 551); * [[Хэджу]] (227 000); * [[Канге]] (208 000); * [[Хесан]] (110 000); * [[Кимчхэк]] (200 000). == Ҡалалары == {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Ҡала !![[Хангыль|Чосонгыль]]!![[Ханча]]!! Провинция !!Халҡы |- |[[Анджу]]|| 안주시 || 安州市 ||[[Пхёнан-Намдо]]|| 240 117 |- |[[Вонсан]]|| 원산시 || 元山市 ||[[Канвондо (Төньяҡ Корея)|Канвондо]]|| 363 127 |- |[[Канге]]|| 강계시 || 江界市 ||[[Чагандо]]|| 251 971 |- |[[Кимчхэк]]|| 김책시 || 金策市 ||[[Хамгён-Пукто]]|| 207 299 |- |[[Кусон]]|| 구성시 || 龜城市 ||[[Пхёнан-Пукто]]|| 196 515 |- bgcolor="#ece" |[[Кэсон]]|| 개성시 || 開城市 ||[[Хванхэ-Пукто]]|| 308 440 |- |[[Кэчхон]]|| 개천시 || 价川市 ||[[Пхёнан-Намдо]]|| 319 554 |- |[[Манпхо]]|| 만포시 || 滿浦市 ||[[Чагандо]]|| 116 760 |- |[[Мунчхон]]|| 문천시 || 文川市 ||[[Канвондо (төньяҡ Корея)|Канвондо]]|| 122 934 |- bgcolor="#cee" |[[Нампхо]]|| 남포특급시 || 南浦特級市 || юҡ || 366 341 |- bgcolor="#cee" |[[Насон]]|| 라선직할시 || 羅先直轄市 || юҡ || 196 954 |- |[[Пхёнсон]]|| 평성시 || 平城市 ||[[Пхёнан-Намдо]]|| 284 386 |- bgcolor="#eec" |[[Пхеньян]]|| 평양직할시 || 平壤直轄市 || юҡ || 4138 187 |- |[[Самджиён]] |삼지연시 |三池淵市 |[[Янгандо]] |31 471 |- |[[Саривон]]|| 사리원시 || 沙里院市 ||[[Хванхэ-Пукто]]|| 307 764 |- |[[Синпхо]]|| 신포시 || 新浦市 ||[[Хамгён-Намдо]]|| 152 759 |- |[[Синыйджу (ҡала)|Синыйджу]]|| 신의주시 || 新義州市 ||[[Пхёнан-Пукто]]|| 359 341 |- |[[Сонним]]|| 송림시 || 松林市 ||[[Хванхэ-Пукто]]|| 128 831 |- |[[Сунчхон (КНДР)|Сунчхон]]|| 순천시 || 順天市 ||[[Пхёнан-Намдо]]|| 297 317 |- |[[Танчхон]]|| 단천시 || 端川市 ||[[Хамгён-Намдо]]|| 345 876 |- |[[Токчхон]]|| 덕천시 || 德川市 ||[[Пхёнан-Намдо]]|| 237 133 |- |[[Хамхын]]|| 함흥시 || 咸興市 ||[[Хамгён-Намдо]]|| 768 551 |- |[[Хесан]]|| 혜산시 || 惠山市 ||[[Янгандо]]|| 192 680 |- |[[Хверён]]|| 회령시 || 會寧市 ||[[Хамгён-Пукто]]|| 153 532 |- |[[Хэджу]]|| 해주시 || 海州市 ||[[Хванхэ-Намдо]]|| 273 300 |- |[[Хыйчхон]]|| 희천시 || 熙川市 ||[[Чагандо]]|| 168 180 |- |[[Чонджу (КНДР)|Чонджу]]|| 정주시 || 定州市 ||[[Пхёнан-Пукто]]|| 189 742 |- |[[Чхонджин]]|| 청진시 || 淸津市 ||[[Хамгён-Пукто]]|| 667 929 |} == Халҡы == [[Файл:North_Korea_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылда КХДР халҡының йәш-енес пирамидаһы.]] КХДР — бер милләтле дәүләт: корейҙар халыҡтың яҡынса 99 процентын тәшкил итә. [[Хань (халыҡ)|Ҡытайҙар]] (яҡынса 50 000 кеше) һәм япондар (яҡынса 1800 кеше) бар. [[Рәсми тел]]е — [[корей теле]]. Ике Корея дәүләте диалекттары араһында айырмалар етерлек, әммә корея теленең төрлө варианттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлай. == КНДР тарихы == Ҡарағыҙ: [[Корея тарихы]] [[Файл:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb|left|Корея һуғышы ваҡытында Вонсанды бомбаға тотоу. 1951 йылдар тирәһе]] 1910 йылдан 1945 йылға тиклем Корея [[Япония]]ның колониаль биләмәһе була. [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, Кореяның 38-се параллелдән төньяҡтараҡ ятҡан территорияһы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]], ә көньяҡта — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] контроле аҫтында була. СССР һәм АҠШ илдең берләшеүе тураһында килешә алмай, был 1948 йылда ике төрлө хөкүмәттең , төньяҡ (совет яҡлы) һәм көньяҡ (Америка яҡлы) барлыҡҡа килеүенә килтерә, уларҙың һәр береһе бөтә Корея өҫтөнән контролгә дәғүә итә. Корея Халыҡ Демократик Республикаһы (КХДР) 1948 йылдың 9 сентябрендә Корея ярымутрауының көньяғында [[Корея Республикаһы]] барлыҡҡа килеүенә яуап итеп ойошторола. Сәйәси власты Корея Халыҡ Демократик Республикаһының тәүге йылдарынан алып Кореяның Хеҙмәт партияһы ҡулына ала. Хужалыҡта планлы иҡтисад булдырыла; яҡынса 1949 йылдан алып бөтә [[сәнәғәт]], эске һәм тышҡы [[сауҙа]] дәүләт контролендә тора. Ике Корея дәүләте араһындағы ҡаршылыҡтар 1950 йылдағы Корея һуғышы башланыуына килтерә. Өс йыл дауам иткән һуғышта яҡынса 1,3 миллион кореялы һәләк була һәм яралана, ике дәүләттең торлаҡ, сәнәғәт һәм транспорт инфраструктураһының 80 проценттан ашыуы юҡ ителә. Көньяҡ Корея яғында [[Күре һуғышы|һуғышта]] — Америка Ҡушма Штаттары, [[Бөйөк Британия]] һәм тағы бер нисә ил ([[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] флагы аҫтында), Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы яғында — Ҡытай (СССР хәрби ярҙам күрһәтә<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliotekar.ru/encW/100/90.htm |title=Война Северной Кореи и Китая против Южной Кореи и США |access-date=2009-07-01 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124102108/http://www.bibliotekar.ru/encW/100/90.htm |deadlink=no }}</ref>)). Корея һуғышы 1953 йылда килешеү төҙөү менән тамамлана. 1960 йылда КХДР менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәр өҙөлөү сәбәпле, КХДР-ҙың хәле сәйәси йәһәттән насарая. 1970-се йылдарҙа КХДР иҡтисадының үҫеш темпы һуғыштан һуңғы йылдар менән сағыштырғанда бер ни тиклем әкренәйә, шуға ҡарамаҫтан сәнәғәт етештереүе, милли килем һәм халыҡтың йәшәү кимәле 1980-се йылдар аҙағына тиклем тотороҡло үҫә бара<ref>{{книга |автор = Грязнов Г. В. |заглавие = Строительство материально-технической базы социализма в КНДР |часть=Заключение|место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1979 |страницы = 225 |страниц = 240 }}</ref><ref>{{публикация |1 = книга |автор = Иргебаев А. Т., [[Тимонин, Александр Андреевич|Тимонин А. А.]] |заглавие = Корейская Народно-Демократическая Республика: Справочник |часть = Народное хозяйство |ссылка = https://naukaprava.ru/catalog/435/1381/61140 |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |страниц = 109 |год = 1988 |isbn = 5-250-00168-8 |ббк = 65.9 (5КоД) |архив дата = 2021-01-22 |архив = https://web.archive.org/web/20210122181141/https://naukaprava.ru/catalog/435/1381/61140 }}</ref>. [[Ким Ир Сен]] 1994 йылда вафат була, уның урынына уның улы Ким Чен Ир ҡуйыла. Ул идара иткән осорҙа ил иҡтисады торғонлоҡ кисерә һәм изоляцияла ҡалыуын дауам итә. 2002 йылдың июлендә реформалар башланыуы тураһында иғлан ителә. Илдең валютаһы девальвациялана, ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтар илдең ауыл хужалығы баҙарын дәртләндереү маҡсатында ирекле ителә. Коллектив хужалыҡтарҙы ғаилә принцибына ҡоролған хужалыҡтарға алмаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Һөҙөмтәлә сит ил [[Инвестициялар|инвестицияларыны]]ң артыуы күҙәтелә: 2004 йылда ғына Ҡытай ил иҡтисадына 200 миллион доллар инвестиция һала. 2007 йылда, Корея Республикаһы Президентының КХДР-ға сәфәренән һуң, ике ил берлектә БМО-ға Кореяны берләштереүгә булышлыҡ итеүҙе һорап мөрәжәғәт итә. 2011 йылдың 17 декабрендә [[Ким Чен Ир]] вафат була, ә 2011 йылдың 31 декабрендә уның кесе, өсөнсө улы Ким Чен Ын власҡа килә. == Иҫкәрмәләр == === Сығанаҡтар === {{Иҫкәрмәләр|2| <ref name="CIAGDP(PPP)">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html#kn|title=GDP (PPP) Field listing|publisher=[[CIA World Factbook]] |access-date=31 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html |archive-date=25 June 2014}}</ref> <ref name="CIAGDP(PPP)Capita">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html#kn|title=GDP (PPP) per capita Field listing|publisher=[[CIA World Factbook]] |access-date=31 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625151025/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html |archive-date=25 June 2014}}</ref> <ref name="UN-GDP">{{cite web | url = https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnltransfer.asp?fID=2 | title= Gross domestic product, nominal | publisher = [[Организация Объединённых Наций|ООН]] | date = 2016-12 | accessdate = 2017-04-14 | description = ВВП, номинал | lang = en}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга|автор=Корейская Народно-Демократическая Республика. Конституция (1972)|заглавие=Социалистическая Конституция Корейской Народно-Демократической Республики|подзаголовок=принята на I сессии ВНС пятого созыва 27 декабря 61 года чучхе (1972) (с изм. и доп.)|ответственный=Корейская Народно-Демократическая Республика. Конституция (1972)|место=Пхеньян|издательство=Изд. лит. на ин. яз.|год=103 Чучхе (2014)|страниц=34|ref=Конституция КНДР}} * {{БРЭ|статья=Корея|id=2096720|автор=[[Алкин, Сергей Владимирович|С. В. Алкин]] (Исторический очерк), [[Комиссаров, Сергей Александрович|С. А. Комиссаров]] (Исторический очерк), [[Асмолов, Константин Валерианович|К. В. Асмолов]] (Исторический очерк), [[Троцевич, Аделаида Фёдоровна|А. Ф. Троцевич]] (Литература), [[Елисеева, Ирина Александровна|И. А. Елисеева]] (при участии С. А. Комиссарова) (Архитектура и изобразительное искусство), [[Есипова, Маргарита Владимировна|М. В. Есипова]] (Музыка), [[Максимов, Вадим Игоревич|В. И. Максимов]] (Театр и танец), Ли Санъиль (Театр и танец), Чо Мисон (Театр и танец), [[Голдовский, Борис Павлович|Б. П. Голдовский]] (Кукольный театр), С. Н. Анашкин (Кино) |том=15 |страницы= |ref=}} * {{БРЭ|статья=Корея, Корейская Народно-Демократическая Республика|id=2096962|автор=[[Алексеева, Нина Николаевна|Н. Н. Алексеева]] (Природа), [[Денисов, Валерий Иосифович|В. И. Денисов]] (Исторический очерк), [[Тархов, Сергей Анатольевич|С. А. Тархов]] (Хозяйство), [[Нестёркин, Валентин Дмитриевич|В. Д. Нестёркин]] (Вооружённые силы), [[Нечаев, Василий Сергеевич|В. С. Нечаев]] (Здравоохранение), [[Линдер, Владимир Исаакович|В. И. Линдер]] (Спорт), [[Цой, Инна Валериантовна|И. В. Цой]] (Литература), Н. И. Фролова (Архитектура и изобразительное искусство: архитектура), [[Максимов, Вадим Игоревич|В. И. Максимов]] (Театр и танец), [[Голдовский, Борис Павлович|Б. П. Голдовский]] (Театр и танец), С. Н. Анашкин (Кино)|том=15 |страницы= |ref=}} * {{книга|автор = [[Курбанов, Сергей Олегович|Курбанов С. О.]]|заглавие = Курс лекций по истории Кореи: с древности до конца ХХ в|место = СПб.|издательство = [[Санкт-Петербургский государственный университет|Изд-во С.-Петерб. университета]]|год = 2002|страниц=626|isbn = 5-288-03016-2|ref=Курбанов}} * {{книга|автор= [[Курбанов, Сергей Олегович|Курбанов С. О.]]|заглавие= История Кореи с древности до начала XXI века|место = СПб.|издательство = [[Санкт-Петербургский государственный университет|Изд-во С.-Петерб. университета]]|год = 2009|страниц=680|isbn = 978-5-288-04852-4|ref=Курбанов}} * {{книга |автор=[[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|Родригес А. М.]]|часть=§ 9—10 Корея. Южная Корея. Северная Корея|ссылка часть= |заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000 |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]] |издание= |место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр Владос |год= 2001|страницы=107—130|страниц=320|isbn=5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II)|тираж= |ref=Родригес}} == Һылтанмалар == * [http://www.dailynk.com/english Южнокорейское новостное агентство] [[Daily NK]] * [http://naenara.com.kp/ru/ Северо-корейский портал «Нэнара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904092236/http://www.naenara.com.kp/ru/ |date=2013-09-04 }} * [http://goodfriendsusa.blogspot.com/ Сайт южнокорейской организации «Добрые Друзья»] {{Азия илдәре}} [[Категория:КХДР]] [[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]] {{countries-stub}} ddj5gzfhnjwu4jjaeh0cl5d7wrab8jq 0 67329 1305910 1254289 2026-09-22T17:47:13Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1305910 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 266-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 267-се). Йыл аҙағына тиклем 99 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * Ишара телдәре көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Көн менән төндөң көҙгө тигеҙләнеше. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Аргентина}}: Йәмәғәт [[китап]]ханалары көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: [[Туңдырма]] көнө. * {{Флагификация|Италия}}: Йәшел [[ҡәһүә]] көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт теле көнө. * {{Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]: Дәүләт көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының мәғлүмәт подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1848 йыл]]: Беренсе [[һағыҙ]] эшләнә. * [[1926 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937 йыл]]: [[Архангельск өлкәһе|Архангельск]] һәм [[Вологда өлкәһе|Вологда]] өлкәләре ойошторола. * [[1989 йыл]]: [[Әзербайжан теле]] [[Әзербайжан]]да дәүләт теле итеп иғлан ителә. * [[1997 йыл]]: [[Яндекс]] эҙләү системаһы ғәмәлгә индерелә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Комаров Владимир Леонидович]] (1930—2.09.1974), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]-геофизик. 1957 йылдан алып Бөтә Союз геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы хеҙмәткәре, 1959 йылдан — Өфө геофизика ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире, 1970 йылдан — Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының (Өфө) директор урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре докторы (1972). Сығышы менән [[Чита]] ҡалаһынан. * [[Буранғолов Ванцет Камил улы]] (1935—2011), юрист. 1962—1977 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары суды судьяһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Глущенко Михаил Степанович]] (1946), [[Агрономия|агроном]]. 1988 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] Калинин исемендәге хужалыҡ рәйесе; 2002—2010 йылдарҙа район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән Түбәнге Дыуан ауылынан. * [[Хәмит Ишбулдин]] (1946), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1994 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]] (1961), [[театр]] актёры. 1990 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983—1989, 1990—1994 йылдарҙа һәм 2002 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Алчинов Григорий Петрович]] (1912—4.03.1988), совет органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Һуғышҡа тиклем [[Баҡалы районы]]нда ауыл советы башҡарма комитеты, һуғыштан һуң — колхоз рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Бозор]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмова Сания Ғөзәйер ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]]. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре, [[Белорет]] ҡалаһының интернат-мәктәбе, 1977—2008 йылдарҙа — [[Өфө ҡалаһы]]ның 21-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән Әбйәлил районы [[Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)|Айыуһаҙы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәхитов Хәсән Барый улы]] (1947), [[транспорт]]сы. 1966—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] автотранспорт предприятиеһы водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1994), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы автотранспортсыһы (1994). Сығышы менән ошо райондың Күлюртау руднигы ҡасабаһынан. * [[Сабирйәнов Радис Хәбирйән улы]] (1952), [[финанс]] органдары хеҙмәткәре. 1994 йылдан Рәсәй Финанс министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса контроль-ревизия идаралығының баш контролер-ревизоры, 1998 йылдан — идадаралыҡ етәксеһе, 2005 йылдан Федераль финанс-бюджет күҙәтеүе хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы территориаль идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2009), финанс хеҙмәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Дүшәмбикә]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дорожко Геннадий Кондратьевич]] (1928—2010), [[Агрономия|агроном]]. 1958 йылдан [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының бүлексә идарасыһы, 1960 йылдан хужалыҡтың баш агрономы, 1970—1999 йылдарҙа — совхоз директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы, [[Башҡортостан]]дың иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]]нең Сиҙәм районы Косолапово ауылынан. * [[Смородин Александр Алексеевич]] (1933—22.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Технология|технолог]], уйлап табыусы. 1953—1994 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан Спирттар заводы директоры, 1984—1985 йылдарҙа «Салауатнефтехимремстрой» тресы идарасыһы, 1991—1994 йылдарҙа — генераль директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәхмәтуллин Булат Нуриәхмәт улы]] (1953—25.02.2005), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1974 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 1978 йылдан «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтенең район комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа район хәкимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан. * [[Илдар Ғүмәров]] (1958), театр актёры. 1986 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фёдоров Сергей Иванович]] (1939—3.04.2010), ғалим-агроном. 1968—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Бәләкәй Александровка]] ауылынан. * [[Гришин Александр Николаевич]] (1949), профсоюз эшмәкәре. Сәнәғәттең нефть, газ тармаҡтары һәм төҙөлөш хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]] Энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Катаев Валерий Алексеевич]] (1964), ғалим-провизор, 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2012 йылдан — фәнни һәм инновацион эштәр буйынса проректор. Фармацевтика фәндәре докторы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[б.э.т. 480 йыл]]: [[Еврипид]], [[Боронғо Греция]] драматургы. * [[б.э.т. 63 йыл]]: [[Октавиан Август]], [[Рим империяһы]]на нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе императоры. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1937 йыл]]: [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы]], [[башҡорт]] милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. * [[1939 йыл]]: [[Зигмунд Фрейд]], [[Австрия]] психологы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|И23]] [[Категория:23 сентябрь]] g57fqn6hvqxy3snfmiiaapzlczlxue9 1305911 1305910 2026-09-22T17:50:11Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305911 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 266-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 267-се). Йыл аҙағына тиклем 99 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{comment|Ишара телдәре көнө|Международный день жестовых языков }}. * {{Ер}} [[Ер]]: Көн менән төндөң көҙгө тигеҙләнеше. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Аргентина}}: Йәмәғәт [[китап]]ханалары көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: [[Туңдырма]] көнө. * {{Флагификация|Италия}}: Йәшел [[ҡәһүә]] көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Дәүләт теле көнө. * {{Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]: Дәүләт көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының мәғлүмәт подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1848 йыл]]: Беренсе [[һағыҙ]] эшләнә. * [[1926 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937 йыл]]: [[Архангельск өлкәһе|Архангельск]] һәм [[Вологда өлкәһе|Вологда]] өлкәләре ойошторола. * [[1989 йыл]]: [[Әзербайжан теле]] [[Әзербайжан]]да дәүләт теле итеп иғлан ителә. * [[1997 йыл]]: [[Яндекс]] эҙләү системаһы ғәмәлгә индерелә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Комаров Владимир Леонидович]] (1930—2.09.1974), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]-геофизик. 1957 йылдан алып Бөтә Союз геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы хеҙмәткәре, 1959 йылдан — Өфө геофизика ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире, 1970 йылдан — Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының (Өфө) директор урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре докторы (1972). Сығышы менән [[Чита]] ҡалаһынан. * [[Буранғолов Ванцет Камил улы]] (1935—2011), юрист. 1962—1977 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары суды судьяһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Глущенко Михаил Степанович]] (1946), [[Агрономия|агроном]]. 1988 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] Калинин исемендәге хужалыҡ рәйесе; 2002—2010 йылдарҙа район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән Түбәнге Дыуан ауылынан. * [[Хәмит Ишбулдин]] (1946), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1994 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]] (1961), [[театр]] актёры. 1990 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983—1989, 1990—1994 йылдарҙа һәм 2002 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Алчинов Григорий Петрович]] (1912—4.03.1988), совет органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Һуғышҡа тиклем [[Баҡалы районы]]нда ауыл советы башҡарма комитеты, һуғыштан һуң — колхоз рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Бозор]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмова Сания Ғөзәйер ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]]. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре, [[Белорет]] ҡалаһының интернат-мәктәбе, 1977—2008 йылдарҙа — [[Өфө ҡалаһы]]ның 21-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән Әбйәлил районы [[Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)|Айыуһаҙы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәхитов Хәсән Барый улы]] (1947), [[транспорт]]сы. 1966—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] автотранспорт предприятиеһы водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1994), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы автотранспортсыһы (1994). Сығышы менән ошо райондың Күлюртау руднигы ҡасабаһынан. * [[Сабирйәнов Радис Хәбирйән улы]] (1952), [[финанс]] органдары хеҙмәткәре. 1994 йылдан Рәсәй Финанс министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса контроль-ревизия идаралығының баш контролер-ревизоры, 1998 йылдан — идадаралыҡ етәксеһе, 2005 йылдан Федераль финанс-бюджет күҙәтеүе хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы территориаль идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2009), финанс хеҙмәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Дүшәмбикә]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дорожко Геннадий Кондратьевич]] (1928—2010), [[Агрономия|агроном]]. 1958 йылдан [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының бүлексә идарасыһы, 1960 йылдан хужалыҡтың баш агрономы, 1970—1999 йылдарҙа — совхоз директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы, [[Башҡортостан]]дың иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]]нең Сиҙәм районы Косолапово ауылынан. * [[Смородин Александр Алексеевич]] (1933—22.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Технология|технолог]], уйлап табыусы. 1953—1994 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан Спирттар заводы директоры, 1984—1985 йылдарҙа «Салауатнефтехимремстрой» тресы идарасыһы, 1991—1994 йылдарҙа — генераль директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәхмәтуллин Булат Нуриәхмәт улы]] (1953—25.02.2005), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1974 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 1978 йылдан «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтенең район комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа район хәкимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан. * [[Илдар Ғүмәров]] (1958), театр актёры. 1986 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фёдоров Сергей Иванович]] (1939—3.04.2010), ғалим-агроном. 1968—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Бәләкәй Александровка]] ауылынан. * [[Гришин Александр Николаевич]] (1949), профсоюз эшмәкәре. Сәнәғәттең нефть, газ тармаҡтары һәм төҙөлөш хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]] Энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Катаев Валерий Алексеевич]] (1964), ғалим-провизор, 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2012 йылдан — фәнни һәм инновацион эштәр буйынса проректор. Фармацевтика фәндәре докторы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[б.э.т. 480 йыл]]: [[Еврипид]], [[Боронғо Греция]] драматургы. * [[б.э.т. 63 йыл]]: [[Октавиан Август]], [[Рим империяһы]]на нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе императоры. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1937 йыл]]: [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы]], [[башҡорт]] милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. * [[1939 йыл]]: [[Зигмунд Фрейд]], [[Австрия]] психологы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|И23]] [[Категория:23 сентябрь]] ii37ne2hrwjxmm1m23aytko74ie1cs8 0 67335 1305912 1254365 2026-09-22T18:21:14Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт 1305912 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''24 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 267-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 268-се). Йыл аҙағына тиклем 98 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Диңгеҙ көнө (сентябрҙең һуңғы кесаҙнаһы). ==== ''Рәсми булмаған'' ==== * {{Ер}} [[Ер]]: Уйланмаған дыуамаллыҡ көнө. ** {{comment|Һөйөү яҙмалары|Любовные записки}} көнө. ** Эштәрҙе төгәлләү байрамы. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Гвинея-Бисау}} [[Гвинея-Бисау]]: Дәүләт теле көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: [[Конституция]] көнө. * {{Көньяҡ Корея}} [[Көньяҡ Корея]]: Уңыш көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Ғаилә, татыулыҡ һәм килешеү көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Крым}}: Дәүләт флагы һәм Дәүләт гербы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Ҡарауансы көнө. ** Система аналитигы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1852 йыл]]: [[Франция|Француз]] Анри Жиффар пар двигателле дирижаблдә беренсе осош яһай. * [[1893 йыл]]: [[Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге тапҡыр [[футбол]] уйыны үткәрелә. * [[1948 йыл]]: «Хонда Мотор» компанияһы эш башлай. * [[1960 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] беренсе атом авианосецы «Энтерпрайз» һыуға төшөрөлә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Фәрхшатов Марс Нурулла улы]] (1955), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], комсомол органдары хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа вуздың ВЛКСМ комитеты секретары, 1997 йылдан тәрбиә эше һәм социаль-көнкүреш мәсьәләләре, 2008 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1999—2005 йылдарҙа металдар технологияһы һәм машиналар ремонтлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡарағош]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы]] (1931—23.08.2016), [[Агрономия|агроном]]. 1961 йылдан [[Салауат районы]]ның XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1982 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Савинов Борис Александрович]] (1936—2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1965—1999 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1979—1983 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалервы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәсәнова Фариза Фәйзрахман ҡыҙы]] (1941), [[театр]] артисы. 1966 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы]] (1892—7.12.1937), тел белгесе-[[фән|ғалим]], [[Педагогика|педагог]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире. Хәҙерге башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1929—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Никоноров Геннадий Васильевич]] (1947), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)|Яңы Маты ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе, «Совет» колхозы рәйесе урынбаҫары, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының [[КПСС|партком]] секретары, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылы 2-се урта мәктәбенең [[математика]] уҡытыусыһы, 1991—2001 йылдарҙа — мәктәп директоры; 2001—2005 йылдарҙа район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. 20 йыл дауамында йәмәғәт башланғысында территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың Петровка ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Варфоломеев Дмитрий Фёдорович]], (1918—7.05.1992), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]], 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). [[РСФСР]]‑ҙың (1981) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967) һәм почётлы нефтехимигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Дуйловский Виктор Степанович]] (1938), фельдшер-акушер. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] санитар-эпидемиология станцияһының бүлек мөдире, 1965—1981 йылдарҙа — санитар табиптың сәнәғәт санитарияһы буйынса ярҙамсыһы; 1986 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең 20-се медсанчасының фельдшер-наркологы, 1998—2001 йылдарҙа — граждандар оборонаһы штабы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның Ботьево ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шерстобитов Евгений Павлович]] (1938), нефтехимик. 1961—1999 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» берекмәһенең компрессор ҡулайламаһы машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Костарев (Бөрө районы)|Костарев]] ауылынан. * [[Ғарифуллин Рим Карам улы]] (1943), хор артисы (тенор). 1969 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992), республика вокалистар конкурсы (1962) һәм [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға республика йəш [[йыр]]сылар конкурсы лауреаты (1973). * [[Ивакина Антонида Андреевна]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1969—2008 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхоз һәм «Ленинский» ауыл хужалығы кооперативы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Барышовка (Башҡортостан)|Барышовка]] ауылынан. * [[Миңлешева Венера Мөхтәр ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре, 2005 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] тау колледжы уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәсәнов Шамил Камил улы]] (1919—14.04.1981), уҡытыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1957), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). 1937—1981 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәрендә эшләй. 1938—1940 йылдарҙа [[Ҡорғат]] ете йыллыҡ, 1954—1968 йылдарҙа [[Оло Аҡа]] урта мәктәптәре директоры. Сығышы менән Оло Аҡа ауылынан. * [[Смирнов Владимир Вячеславович]] (1949), спортсы, тренер. [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе. 1984—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының йыйылма командаһы тренеры. Ғәмәли янғын спорты буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1972). СССР (1975—1978) һәм РСФСР (1976) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]]нең Нексекан ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлмән Ярмуллин]] (1969), [[Журналистика|журналист]], 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (1998) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы]] (2005) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1896]]: [[Скотт Фицджеральд]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. * [[1902]]: [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]], [[Иран]]дың 1979—1989 йылдарҙағы етәксеһе. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1812]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби начальнигы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И24]] [[Категория:24 сентябрь]] 74l7h3lye2ls7dnsvwwj7v8zcuf81l7 1305913 1305912 2026-09-22T18:29:34Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305913 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''24 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 267-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 268-се). Йыл аҙағына тиклем 98 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Диңгеҙ көнө (сентябрҙең һуңғы кесаҙнаһы). ==== ''Рәсми булмаған'' ==== * {{Ер}} [[Ер]]: Уйланмаған дыуамаллыҡ көнө. ** {{comment|Һөйөү яҙмалары|Любовные записки}} көнө. ** Эштәрҙе төгәлләү байрамы. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Гвинея-Бисау}} [[Гвинея-Бисау]]: Дәүләт теле көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: [[Конституция]] көнө. * {{Көньяҡ Корея}} [[Көньяҡ Корея]]: Уңыш көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Ғаилә, татыулыҡ һәм килешеү көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Крым}}: Дәүләт флагы һәм Дәүләт гербы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Ҡарауансы көнө. ** Система аналитигы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1852 йыл]]: [[Франция|Француз]] Анри Жиффар пар двигателле дирижаблдә беренсе осош яһай. * [[1893 йыл]]: [[Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге тапҡыр [[футбол]] уйыны үткәрелә. * [[1948 йыл]]: «Хонда Мотор» компанияһы эш башлай. * [[1960 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] беренсе атом авианосецы «Энтерпрайз» һыуға төшөрөлә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Фәрхшатов Марс Нурулла улы]] (1955), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], комсомол органдары хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа вуздың ВЛКСМ комитеты секретары, 1997 йылдан тәрбиә эше һәм социаль-көнкүреш мәсьәләләре, 2008 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1999—2005 йылдарҙа металдар технологияһы һәм машиналар ремонтлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡарағош]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Кәримов Ғабдрахман Ғәҙел улы]] (1926-1991), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]]ның [[Борай]] ауылы 1-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы|РСФСР]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы]] (1931—23.08.2016), [[Агрономия|агроном]]. 1961 йылдан [[Салауат районы]]ның XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1982 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Савинов Борис Александрович]] (1936—2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1965—1999 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1979—1983 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалервы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. * [[Хәсәнова Фариза Фәйзрахман ҡыҙы]] (1941), [[театр]] артисы. 1966 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы]] (1892—7.12.1937), тел белгесе-[[фән|ғалим]], [[Педагогика|педагог]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире. Хәҙерге башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1929—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Никоноров Геннадий Васильевич]] (1947), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)|Яңы Маты ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе, «Совет» колхозы рәйесе урынбаҫары, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының [[КПСС|партком]] секретары, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылы 2-се урта мәктәбенең [[математика]] уҡытыусыһы, 1991—2001 йылдарҙа — мәктәп директоры; 2001—2005 йылдарҙа район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. 20 йыл дауамында йәмәғәт башланғысында территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың Петровка ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Варфоломеев Дмитрий Фёдорович]], (1918—7.05.1992), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]], 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). [[РСФСР]]‑ҙың (1981) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967) һәм почётлы нефтехимигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Дуйловский Виктор Степанович]] (1938), фельдшер-акушер. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] санитар-эпидемиология станцияһының бүлек мөдире, 1965—1981 йылдарҙа — санитар табиптың сәнәғәт санитарияһы буйынса ярҙамсыһы; 1986 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең 20-се медсанчасының фельдшер-наркологы, 1998—2001 йылдарҙа — граждандар оборонаһы штабы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның Ботьево ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шерстобитов Евгений Павлович]] (1938), нефтехимик. 1961—1999 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» берекмәһенең компрессор ҡулайламаһы машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Костарев (Бөрө районы)|Костарев]] ауылынан. * [[Ғарифуллин Рим Карам улы]] (1943), хор артисы (тенор). 1969 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992), республика вокалистар конкурсы (1962) һәм [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға республика йəш [[йыр]]сылар конкурсы лауреаты (1973). * [[Ивакина Антонида Андреевна]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1969—2008 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхоз һәм «Ленинский» ауыл хужалығы кооперативы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Барышовка (Башҡортостан)|Барышовка]] ауылынан. * [[Миңлешева Венера Мөхтәр ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре, 2005 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] тау колледжы уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәсәнов Шамил Камил улы]] (1919—14.04.1981), уҡытыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1957), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). 1937—1981 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәрендә эшләй. 1938—1940 йылдарҙа [[Ҡорғат]] ете йыллыҡ, 1954—1968 йылдарҙа [[Оло Аҡа]] урта мәктәптәре директоры. Сығышы менән Оло Аҡа ауылынан. * [[Смирнов Владимир Вячеславович]] (1949), спортсы, тренер. [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе. 1984—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының йыйылма командаһы тренеры. Ғәмәли янғын спорты буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1972). СССР (1975—1978) һәм РСФСР (1976) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]]нең Нексекан ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлмән Ярмуллин]] (1969), [[Журналистика|журналист]], 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (1998) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы]] (2005) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1896]]: [[Скотт Фицджеральд]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. * [[1902]]: [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]], [[Иран]]дың 1979—1989 йылдарҙағы етәксеһе. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1812]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби начальнигы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И24]] [[Категория:24 сентябрь]] czww2ujlv92f06n29x68gzsojiz39v3 1305914 1305913 2026-09-22T18:31:28Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305914 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''24 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 267-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 268-се). Йыл аҙағына тиклем 98 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Диңгеҙ көнө (сентябрҙең һуңғы кесаҙнаһы). ==== ''Рәсми булмаған'' ==== * {{Ер}} [[Ер]]: Уйланмаған дыуамаллыҡ көнө. ** {{comment|Һөйөү яҙмалары|Любовные записки}} көнө. ** Эштәрҙе төгәлләү байрамы. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Гвинея-Бисау}} [[Гвинея-Бисау]]: Дәүләт теле көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: [[Конституция]] көнө. * {{Көньяҡ Корея}} [[Көньяҡ Корея]]: Уңыш көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Ғаилә, татыулыҡ һәм килешеү көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Флагификация|Крым}}: Дәүләт флагы һәм Дәүләт гербы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Ҡарауансы көнө. ** Система аналитигы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1852 йыл]]: [[Франция|Француз]] Анри Жиффар пар двигателле дирижаблдә беренсе осош яһай. * [[1893 йыл]]: [[Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге тапҡыр [[футбол]] уйыны үткәрелә. * [[1948 йыл]]: «Хонда Мотор» компанияһы эш башлай. * [[1960 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] беренсе атом авианосецы «Энтерпрайз» һыуға төшөрөлә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Фәрхшатов Марс Нурулла улы]] (1955), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], комсомол органдары хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа вуздың ВЛКСМ комитеты секретары, 1997 йылдан тәрбиә эше һәм социаль-көнкүреш мәсьәләләре, 2008 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1999—2005 йылдарҙа металдар технологияһы һәм машиналар ремонтлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡарағош]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Кәримов Ғабдрахман Ғәҙел улы]] (1926-1991), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]]ның [[Борай]] ауылы 1-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы|РСФСР]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы]] (1931—23.08.2016), [[Агрономия|агроном]]. 1961 йылдан [[Салауат районы]]ның XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1982 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Савинов Борис Александрович]] (1936—2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1965—1999 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1979—1983 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1996), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. * [[Хәсәнова Фариза Фәйзрахман ҡыҙы]] (1941), [[театр]] артисы. 1966 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Ващук Ольга Анатольевна]] (1961), табип. [[Ишембай районы|Ишембай район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы]] (1892—7.12.1937), тел белгесе-[[фән|ғалим]], [[Педагогика|педагог]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире. Хәҙерге башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1929—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Никоноров Геннадий Васильевич]] (1947), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Баҡалы районы]] [[Яңы Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)|Яңы Маты ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе, «Совет» колхозы рәйесе урынбаҫары, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының [[КПСС|партком]] секретары, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылы 2-се урта мәктәбенең [[математика]] уҡытыусыһы, 1991—2001 йылдарҙа — мәктәп директоры; 2001—2005 йылдарҙа район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. 20 йыл дауамында йәмәғәт башланғысында территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың Петровка ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Варфоломеев Дмитрий Фёдорович]], (1918—7.05.1992), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]], 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). [[РСФСР]]‑ҙың (1981) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967) һәм почётлы нефтехимигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Дуйловский Виктор Степанович]] (1938), фельдшер-акушер. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] санитар-эпидемиология станцияһының бүлек мөдире, 1965—1981 йылдарҙа — санитар табиптың сәнәғәт санитарияһы буйынса ярҙамсыһы; 1986 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең 20-се медсанчасының фельдшер-наркологы, 1998—2001 йылдарҙа — граждандар оборонаһы штабы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның Ботьево ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шерстобитов Евгений Павлович]] (1938), нефтехимик. 1961—1999 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» берекмәһенең компрессор ҡулайламаһы машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Костарев (Бөрө районы)|Костарев]] ауылынан. * [[Ғарифуллин Рим Карам улы]] (1943), хор артисы (тенор). 1969 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992), республика вокалистар конкурсы (1962) һәм [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға республика йəш [[йыр]]сылар конкурсы лауреаты (1973). * [[Ивакина Антонида Андреевна]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1969—2008 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхоз һәм «Ленинский» ауыл хужалығы кооперативы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Барышовка (Башҡортостан)|Барышовка]] ауылынан. * [[Миңлешева Венера Мөхтәр ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре, 2005 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] тау колледжы уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәсәнов Шамил Камил улы]] (1919—14.04.1981), уҡытыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1957), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). 1937—1981 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәрендә эшләй. 1938—1940 йылдарҙа [[Ҡорғат]] ете йыллыҡ, 1954—1968 йылдарҙа [[Оло Аҡа]] урта мәктәптәре директоры. Сығышы менән Оло Аҡа ауылынан. * [[Смирнов Владимир Вячеславович]] (1949), спортсы, тренер. [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе. 1984—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының йыйылма командаһы тренеры. Ғәмәли янғын спорты буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1972). СССР (1975—1978) һәм РСФСР (1976) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге [[Магадан өлкәһе]]нең Нексекан ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлмән Ярмуллин]] (1969), [[Журналистика|журналист]], 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (1998) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы]] (2005) лауреаты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1896]]: [[Скотт Фицджеральд]], [[АҠШ]] яҙыусыһы. * [[1902]]: [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]], [[Иран]]дың 1979—1989 йылдарҙағы етәксеһе. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1812]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби начальнигы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И24]] [[Категория:24 сентябрь]] hl2shlh1wsgkqoben6cq7amfexybq45 0 67343 1305937 1254438 2026-09-23T08:44:35Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт 1305937 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''25 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 268-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя фармацевтар көнө. ** Бөтә донъя [[үпкә]] көнө. === ''Рәсми булмаған'' === * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя хыял көнө. ** [[Математика|Математик]] хикәйәләр көнө. ** {{comment|Селтәр көнө|День кружева}}. * [[Европа]]: [[Бәшмәктәр]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Дәүләт ерҙәре көнө. * {{Мозамбик}} [[Мозамбик]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ставрополь крайы]] көнө. * [[Урал (йылға)|Урал]] йылғаһы көнө ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1632 йыл]]: [[Яҡутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1993 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]]: [[Башҡортостан]]дың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Плаксин Игорь Николаевич]] (1900—15.03.1967), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1937), профессор (1934). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1932—1934 һәм 1938—1941 йылдарҙа А. А. Скочинский исемендәге Тау эше институты ([[Мәскәү өлкәһе]]) директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1944—1967 йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеге мөдире һәм 1947—1955 йылдарҙа директор урынбаҫары; Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951, 1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)|Степанов Александр Николаевич]] (1910—10.05.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар полкының уҡсылар взводы командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Демобилизациянан һуң [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим тимер юл станцияһында вокзал начальнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] (1915—12.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия рядовойы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1945 йылдан [[Асҡын районы]]ның «Төлгөҙ» сәнәғәт артеле рәйесе, 1949—1969 йылдарҙа «Сулпан» һәм «Дуҫлыҡ» колхоздары хеҙмәткәре. Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы, 1955—1996 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. * [[Суфийәров Феликс Хәбип улы]] (1945—2019), [[нефть|нефтсе]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре, ІІ һәм ІІІ дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры; [[Төмән]] ҡалаһы, [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Мансы автономиялы округы]]ның почётлы гражданы. * [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]] (1950), педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, 2005 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Флүзә Мырҙабаева]] (1950), журналист, шағир. 1980 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1999 йылдан бүлек мөдире. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналының бүлек мөдире. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылынан. * [[Зәйнуллина Әлфиә Рәшит ҡыҙы]] (1955), [[педагогика|педагог]]. 1977—1982 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Мәндән]] урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары; 1988—2015 йылдарҙа район хакимиәте мәғариф бүлегенең баш инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (1926—23.02.1987), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—19.03.2018), [[металлургия]] тармағы эшсеһе. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2006). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (1951), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). * [[Князьков Геннадий Георгиевич]] (1956), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1981–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Ағиҙел» халыҡ бейеү ансамбленең художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Кубандең ([[Краснодар крайы]]ның) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Мирсаева Гөлзөһрә Хәниф ҡыҙы]] (1956), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1981—1987 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала кардиология диспансеры табибы, 1984 йылдан бүлек мөдире, 1986 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Рәмил Ғәйзуллин]] (1961), [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. * [[Урал Рәшитов]] (1961), композитор, [[йыр]]сы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Әлшәй районының почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Маслов Сергей Михайлович]] (1912—1.08.1972), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Дурасов (Бәләбәй районы)|Дурасов]] ауылынан. * [[Туғыҙбаев Зариф Абдрахман улы]] (1927—13.04.2012), эшсе. 1942 йылдан Бүребай руда идаралығының ремонт-механика цехы кузнецы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (1990). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолова Рәфилә Ғәббәс ҡыҙы]] (1942), табип. [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының элекке табип-психиатры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Нағоманов Хәлит Ғәлим улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1971—1974 йылдарҙа институттың профком рәйесе, 1983—1988 йылдарҙа — [[КПСС|партком]] секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980), доцент. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] ауылынан. * [[Петров Михаил Николаевич]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Бишбүләк районы]] ремонт-техник предприятиеһының бүлек начальнигы, баш инженеры, директоры; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры; 1996 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Новоселка (Фёдоровка районы)|Новосёлка]] ауылынан. * [[Ялоха Анатолий Иванович]] (1947), шахтёр. 1969 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе, 1993—2001 йылдарҙа Октябрьский ер аҫты руднигының тау диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Сафин Сәғит Зәкирйән улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1975 йылдан Магнитогорск металлургия комбинаты инженеры, 1980 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының партком секретары, 1992 йылдан — 93-сө һөнәри училище директоры, 2004—2011 йылдарҙа [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. * [[Рәмис Дәүләтбаев]] (1962), [[радио]] һәм [[телевидение]] [[Журналистика|журналисы]]. 1989 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хәбәрсеһе, коментаторы; 1994 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙәлы менән бүләкләнеүсе (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдулла Солтанов]] (1928—17.08.2023), үҙешмәкәр [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). * [[Рәхимов Таһир Тимерхан улы]] (1953), [[театр]] һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]], 1993 йылдан — [[Мәскәү]]ҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Үтәкәев Азат Нәзир улы]] (1953), табип, йәмәғәтсе. 2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). * [[Хәйбуллин Нурмөхәмәт Сахауын улы]] (1953—4.02.2014), механизатор. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы, 2005 йылдан «Дружба», 2008—2010 йылдарҙа «Нива» хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнгел]] ауылынан. * [[Беллер Ольга Александровна]] (1973), [[спорт]]сы-шашкасы, [[тренер]]. [[Рәсәй]] йыйылма командаһының элекке ағзаһы. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, Тверь), [[РСФСР]] профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (1909–13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960–1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Роберт Ғәзизов]] (1939), [[СССР]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]]ның идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемова Ғилминур Фәтхулла ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Аҡъяр» һәм «Быҙаулыҡ» совхоздары һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Саттаров Рафаил Исмәғил улы]] (.1944), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» хужалығының элекке баш зоотехнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765 йыл]]: Михаил Огинский, [[Польша]] композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле. * [[1771]]: Николай Раевский, [[Рәсәй империяһы]] генералы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1906]]: Дмитрий Шостакович, [[СССР]] композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[1920]]: Сергей Бондарчук, кино һәм театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). * [[1932]]: [[Анатолий Соловьяненко]], опера йырсыһы, СССР һәм [[Украина]]ның опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975), Украина Геройы (2008). * [[1938]]: Лидия Федосеева-Шукшина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Шамил Тимербулатов, композитор, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005), [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013) («Ҡайҙа һеҙ, йәшлек йылдарым?» (Роберт Миңнуллин һүҙҙәре), «Мин бит ҡара ҡарлуғас» (Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәре). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: Иоганн Штраус, [[Австрия]] композиторы. * [[1970]]: [[Эрих Ремарк]], [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И25]] [[Категория:25 сентябрь]] 1wzv832pa75vwwse1wuyd4breul19qy 1305938 1305937 2026-09-23T09:05:00Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305938 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''25 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 268-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя фармацевтар көнө. ** Бөтә донъя [[үпкә]] көнө. === ''Рәсми булмаған'' === * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя хыял көнө. ** [[Математика|Математик]] хикәйәләр көнө. ** {{comment|Селтәр көнө|День кружева}}. * [[Европа]]: [[Бәшмәктәр]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Дәүләт ерҙәре көнө. * {{Мозамбик}} [[Мозамбик]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ставрополь крайы]] көнө. * [[Урал (йылға)|Урал]] йылғаһы көнө ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1632 йыл]]: [[Яҡутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1993 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]]: [[Башҡортостан]]дың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Плаксин Игорь Николаевич]] (1900—15.03.1967), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1937), профессор (1934). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1932—1934 һәм 1938—1941 йылдарҙа А. А. Скочинский исемендәге Тау эше институты ([[Мәскәү өлкәһе]]) директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1944—1967 йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеге мөдире һәм 1947—1955 йылдарҙа директор урынбаҫары; Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951, 1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)|Степанов Александр Николаевич]] (1910—10.05.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар полкының уҡсылар взводы командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Демобилизациянан һуң [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим тимер юл станцияһында вокзал начальнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] (1915—12.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия рядовойы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1945 йылдан [[Асҡын районы]]ның «Төлгөҙ» сәнәғәт артеле рәйесе, 1949—1969 йылдарҙа «Сулпан» һәм «Дуҫлыҡ» колхоздары хеҙмәткәре. Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы, 1955—1996 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. * [[Суфийәров Феликс Хәбип улы]] (1945—2019), [[нефть|нефтсе]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре, ІІ һәм ІІІ дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры; [[Төмән]] ҡалаһы, [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Мансы автономиялы округы]]ның почётлы гражданы. * [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]] (1950), педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, 2005 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Флүзә Мырҙабаева]] (1950), журналист, шағир. 1980 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1999 йылдан бүлек мөдире. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналының бүлек мөдире. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылынан. * [[Зәйнуллина Әлфиә Рәшит ҡыҙы]] (1955), [[педагогика|педагог]]. 1977—1982 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Мәндән]] урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары; 1988—2015 йылдарҙа район хакимиәте мәғариф бүлегенең баш инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (1926—23.02.1987), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Хәмзин Камил Ғүмәр улы]] (1926—1996), хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның инженер-механигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—19.03.2018), [[металлургия]] тармағы эшсеһе. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Йөйәк]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (1951), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). * [[Князьков Геннадий Георгиевич]] (1956), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1981–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Ағиҙел» халыҡ бейеү ансамбленең художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Кубандең ([[Краснодар крайы]]ның) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Мирсаева Гөлзөһрә Хәниф ҡыҙы]] (1956), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1981—1987 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала кардиология диспансеры табибы, 1984 йылдан бүлек мөдире, 1986 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Рәмил Ғәйзуллин]] (1961), [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. * [[Урал Рәшитов]] (1961), композитор, [[йыр]]сы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Әлшәй районының почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Маслов Сергей Михайлович]] (1912—1.08.1972), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Дурасов (Бәләбәй районы)|Дурасов]] ауылынан. * [[Туғыҙбаев Зариф Абдрахман улы]] (1927—13.04.2012), эшсе. 1942 йылдан Бүребай руда идаралығының ремонт-механика цехы кузнецы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (1990). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолова Рәфилә Ғәббәс ҡыҙы]] (1942), табип. [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының элекке табип-психиатры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Нағоманов Хәлит Ғәлим улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1971—1974 йылдарҙа институттың профком рәйесе, 1983—1988 йылдарҙа — [[КПСС|партком]] секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980), доцент. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] ауылынан. * [[Петров Михаил Николаевич]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Бишбүләк районы]] ремонт-техник предприятиеһының бүлек начальнигы, баш инженеры, директоры; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры; 1996 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Новоселка (Фёдоровка районы)|Новосёлка]] ауылынан. * [[Ялоха Анатолий Иванович]] (1947), шахтёр. 1969 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе, 1993—2001 йылдарҙа Октябрьский ер аҫты руднигының тау диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Сафин Сәғит Зәкирйән улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1975 йылдан Магнитогорск металлургия комбинаты инженеры, 1980 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының партком секретары, 1992 йылдан — 93-сө һөнәри училище директоры, 2004—2011 йылдарҙа [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. * [[Рәмис Дәүләтбаев]] (1962), [[радио]] һәм [[телевидение]] [[Журналистика|журналисы]]. 1989 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хәбәрсеһе, коментаторы; 1994 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙәлы менән бүләкләнеүсе (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдулла Солтанов]] (1928—17.08.2023), үҙешмәкәр [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). * [[Рәхимов Таһир Тимерхан улы]] (1953), [[театр]] һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]], 1993 йылдан — [[Мәскәү]]ҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Үтәкәев Азат Нәзир улы]] (1953), табип, йәмәғәтсе. 2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). * [[Хәйбуллин Нурмөхәмәт Сахауын улы]] (1953—4.02.2014), механизатор. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы, 2005 йылдан «Дружба», 2008—2010 йылдарҙа «Нива» хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнгел]] ауылынан. * [[Беллер Ольга Александровна]] (1973), [[спорт]]сы-шашкасы, [[тренер]]. [[Рәсәй]] йыйылма командаһының элекке ағзаһы. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, Тверь), [[РСФСР]] профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (1909–13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960–1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Роберт Ғәзизов]] (1939), [[СССР]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]]ның идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемова Ғилминур Фәтхулла ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Аҡъяр» һәм «Быҙаулыҡ» совхоздары һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Саттаров Рафаил Исмәғил улы]] (.1944), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» хужалығының элекке баш зоотехнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765 йыл]]: Михаил Огинский, [[Польша]] композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле. * [[1771]]: Николай Раевский, [[Рәсәй империяһы]] генералы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1906]]: Дмитрий Шостакович, [[СССР]] композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[1920]]: Сергей Бондарчук, кино һәм театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). * [[1932]]: [[Анатолий Соловьяненко]], опера йырсыһы, СССР һәм [[Украина]]ның опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975), Украина Геройы (2008). * [[1938]]: Лидия Федосеева-Шукшина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Шамил Тимербулатов, композитор, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005), [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013) («Ҡайҙа һеҙ, йәшлек йылдарым?» (Роберт Миңнуллин һүҙҙәре), «Мин бит ҡара ҡарлуғас» (Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәре). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: Иоганн Штраус, [[Австрия]] композиторы. * [[1970]]: [[Эрих Ремарк]], [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И25]] [[Категория:25 сентябрь]] aeg6jeikzh4gbv5xfr8j2fwdzt371ft 1305939 1305938 2026-09-23T09:11:20Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу 1305939 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''25 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 268-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя фармацевтар көнө. ** Бөтә донъя [[үпкә]] көнө. === ''Рәсми булмаған'' === * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя хыял көнө. ** [[Математика|Математик]] хикәйәләр көнө. ** {{comment|Селтәр көнө|День кружева}}. * [[Европа]]: [[Бәшмәктәр]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Дәүләт ерҙәре көнө. * {{Мозамбик}} [[Мозамбик]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ставрополь крайы]] көнө. * [[Урал (йылға)|Урал]] йылғаһы көнө ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1632 йыл]]: [[Яҡутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1993 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]]: [[Башҡортостан]]дың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Плаксин Игорь Николаевич]] (1900—15.03.1967), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1937), профессор (1934). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1932—1934 һәм 1938—1941 йылдарҙа А. А. Скочинский исемендәге Тау эше институты ([[Мәскәү өлкәһе]]) директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1944—1967 йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеге мөдире һәм 1947—1955 йылдарҙа директор урынбаҫары; Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951, 1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)|Степанов Александр Николаевич]] (1910—10.05.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар полкының уҡсылар взводы командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Демобилизациянан һуң [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим тимер юл станцияһында вокзал начальнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] (1915—12.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия рядовойы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1945 йылдан [[Асҡын районы]]ның «Төлгөҙ» сәнәғәт артеле рәйесе, 1949—1969 йылдарҙа «Сулпан» һәм «Дуҫлыҡ» колхоздары хеҙмәткәре. Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы, 1955—1996 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. * [[Суфийәров Феликс Хәбип улы]] (1945—2019), [[нефть|нефтсе]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре, ІІ һәм ІІІ дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры; [[Төмән]] ҡалаһы, [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Мансы автономиялы округы]]ның почётлы гражданы. * [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]] (1950), педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, 2005 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Флүзә Мырҙабаева]] (1950), журналист, шағир. 1980 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1999 йылдан бүлек мөдире. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналының бүлек мөдире. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылынан. * [[Зәйнуллина Әлфиә Рәшит ҡыҙы]] (1955), [[педагогика|педагог]]. 1977—1982 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Мәндән]] урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары; 1988—2015 йылдарҙа район хакимиәте мәғариф бүлегенең баш инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (1926—23.02.1987), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Хәмзин Камил Ғүмәр улы]] (1926—1996), хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның инженер-механигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—19.03.2018), [[металлургия]] тармағы эшсеһе. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (1951), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). * [[Князьков Геннадий Георгиевич]] (1956), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1981–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Ағиҙел» халыҡ бейеү ансамбленең художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Кубандең ([[Краснодар крайы]]ның) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Мирсаева Гөлзөһрә Хәниф ҡыҙы]] (1956), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1981—1987 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала кардиология диспансеры табибы, 1984 йылдан бүлек мөдире, 1986 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Рәмил Ғәйзуллин]] (1961), [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. * [[Урал Рәшитов]] (1961), композитор, [[йыр]]сы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Әлшәй районы]]ның почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Маслов Сергей Михайлович]] (1912—1.08.1972), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Дурасов (Бәләбәй районы)|Дурасов]] ауылынан. * [[Туғыҙбаев Зариф Абдрахман улы]] (1927—13.04.2012), эшсе. 1942 йылдан Бүребай руда идаралығының ремонт-механика цехы кузнецы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (1990). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолова Рәфилә Ғәббәс ҡыҙы]] (1942), табип. [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының элекке табип-психиатры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Нағоманов Хәлит Ғәлим улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1971—1974 йылдарҙа институттың профком рәйесе, 1983—1988 йылдарҙа — [[КПСС|партком]] секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980), доцент. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] ауылынан. * [[Петров Михаил Николаевич]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Бишбүләк районы]] ремонт-техник предприятиеһының бүлек начальнигы, баш инженеры, директоры; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры; 1996 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Новоселка (Фёдоровка районы)|Новосёлка]] ауылынан. * [[Ялоха Анатолий Иванович]] (1947), шахтёр. 1969 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе, 1993—2001 йылдарҙа Октябрьский ер аҫты руднигының тау диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Сафин Сәғит Зәкирйән улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1975 йылдан Магнитогорск металлургия комбинаты инженеры, 1980 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының партком секретары, 1992 йылдан — 93-сө һөнәри училище директоры, 2004—2011 йылдарҙа [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. * [[Рәмис Дәүләтбаев]] (1962), [[радио]] һәм [[телевидение]] [[Журналистика|журналисы]]. 1989 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хәбәрсеһе, коментаторы; 1994 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙәлы менән бүләкләнеүсе (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдулла Солтанов]] (1928—17.08.2023), үҙешмәкәр [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). * [[Рәхимов Таһир Тимерхан улы]] (1953), [[театр]] һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]], 1993 йылдан — [[Мәскәү]]ҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Үтәкәев Азат Нәзир улы]] (1953), табип, йәмәғәтсе. 2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). * [[Хәйбуллин Нурмөхәмәт Сахауын улы]] (1953—4.02.2014), механизатор. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы, 2005 йылдан «Дружба», 2008—2010 йылдарҙа «Нива» хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнгел]] ауылынан. * [[Беллер Ольга Александровна]] (1973), [[спорт]]сы-шашкасы, [[тренер]]. [[Рәсәй]] йыйылма командаһының элекке ағзаһы. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, Тверь), [[РСФСР]] профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (1909–13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960–1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Роберт Ғәзизов]] (1939), [[СССР]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]]ның идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемова Ғилминур Фәтхулла ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Аҡъяр» һәм «Быҙаулыҡ» совхоздары һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Саттаров Рафаил Исмәғил улы]] (.1944), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» хужалығының элекке баш зоотехнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765 йыл]]: Михаил Огинский, [[Польша]] композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле. * [[1771]]: Николай Раевский, [[Рәсәй империяһы]] генералы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1906]]: Дмитрий Шостакович, [[СССР]] композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[1920]]: Сергей Бондарчук, кино һәм театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). * [[1932]]: [[Анатолий Соловьяненко]], опера йырсыһы, СССР һәм [[Украина]]ның опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975), Украина Геройы (2008). * [[1938]]: Лидия Федосеева-Шукшина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Шамил Тимербулатов, композитор, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005), [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013) («Ҡайҙа һеҙ, йәшлек йылдарым?» (Роберт Миңнуллин һүҙҙәре), «Мин бит ҡара ҡарлуғас» (Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәре). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: Иоганн Штраус, [[Австрия]] композиторы. * [[1970]]: [[Эрих Ремарк]], [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И25]] [[Категория:25 сентябрь]] gpql2y5oedmknirgp2pr69mbz5c55aj 0 68286 1305906 1302567 2026-09-22T16:52:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305906 wikitext text/x-wiki {{Индуизм}} '''Индуи́зм''' — Һинд диндәренең иң таралғаны, йыш ҡына дини традицияларҙың йыйылмаһы<ref>{{Harvnb|Flood|2003|pp=1–17}}.</ref> һәм Һиндостан субконтинентында барлыҡҡа килгән фәлсәфә мәктәбе тип атайҙар. [[Санскрит]]тә индуизмдың тарихи исеме — '''сана́тана-дха́рма''' ({{lang-sa|सनातन धर्म}}, {{IAST|sanātana dharma}}), «мәңгелек дин», «мәңгелек юл» йәки «мәңгелек [[Дхарма|ҡанун]]» тигәнде аңлата<ref>Джон Боукер. «Полный Оксфордский словарь мировых религий». — [[Oxford University Press]], 2000; Происхождение термина уходит к [[Реформаторские движения в индуизме|реформаторским движениям в индуизме]] девятнадцатого столетия (Д. Завос, «В защиту индуистской традиции: санатана-дхарма как символ ортодоксальности в колониальной Индии», Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, стр. 109—123; см. также R. D. Baird, "Свами Бхактиведанта и встреча с религиями, ''Современные индийские ответы религиозному плюрализму'', в редакции Харольда Коварда, State University of New York Press, 1987).</ref>. [[Большая советская энциклопедия]] биргән мәғлүмәт буйынса «Һиндостан Конституцияһы» [[буддизм]], [[джайнизм]] һәм [[сикхизм]] индуизмдың өлөштәре булып тора тип иҫәпләй, әммә фәнни әҙәбиәттә уларҙы айырым дин тип иҫәпләйҙәр <ref>[http://slovari.yandex.ru/сикхизм/БСЭ/Индуизм/ Индуизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715113158/http://slovari.yandex.ru/%D1%81%D0%B8%D0%BA%D1%85%D0%B8%D0%B7%D0%BC/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%B8%D0%B7%D0%BC/ |date=2014-07-15 }} // [[БСЭ]]</ref>. Индуизм тамарҙары менән Ведий цивилизацияһына барып тоташа <ref>{{Harvnb|Kenoyer|1998| pp=180–183}}</ref>, шуға күрә боронғо дин тип иҫәпләйҙәр <ref name = webster>{{cite book | title = Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia| url = https://archive.org/details/merriamwebstersc0000unse_c7i7| publisher = Merriam-Webster | year = 2000 | page = [https://archive.org/details/merriamwebstersc0000unse_c7i7/page/751 751]}}</ref><ref>{{cite book |author=Laderman, Gary |title=Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions |url=https://archive.org/details/religionamerican0001unse_k4n1 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/religionamerican0001unse_k4n1/page/119 119]|isbn=1-57607-238-X |oclc= |doi= |quote=world's oldest living civilization and religion}}</ref><ref>{{cite book|author=Turner, Jeffrey S.|title=Encyclopedia of relationships across the lifespan|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn|year=1996|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn/page/359 359]|isbn=0-313-29576-X|quote=It is also recognized as the oldest major religion in the world}}</ref><ref name="Klostermaier1">{{Harvnb|Klostermaier|1994|p=1}}</ref>. [[Ибраһими диндәр]]ҙән айырмалы буларҡ, индуизмды нигеҙләүсе, дөйөм табыныу системаһы һәм дөйөм доктрина юҡ <ref name = Klostermaier20006 >{{Harvnb|Klostermaier|2000|p=6}}</ref>. Индуизм [[Индуизмда монотеизм|монотеизм]], [[политеизм]], [[панентеизм]], [[пантеизм]], [[монизм]] һәм хатта [[атеизм]]ға нигеҙләнгән төрлө дини традициялар, фәлсәфәүи системалар һәм дини ҡараштарҙы берләштерә. [[Дхарма]], [[карма]], [[сансара]], [[Мокша (философия)|мокша]] һәм [[йога]] индуизмдың ғәҙәттәге күренештәре булып тора<ref name=weightman>{{Harvnb|Weightman|1998|pp=262–263}}</ref>. [[Файл:Arunachaleshvara Temple Tiruvannamalai.JPG|thumb|250px|left| [[Тируваннамалай]] ҡалаһында Аруначалешвара храмында төп [[гопурам]] — донъяла иң ҙур индуизм ғибәҙәтханаһы]] Индуизмда бик күп изге яҙмалар бар, улар ике категорияға бүленә: [[шрути]] һәм [[смрити]]. [[Веды]], [[Упанишады]], [[Пураны]], «[[Рамаяна]]», «[[Махабхарата]]», «[[Бхагавад-гита]]» һәм [[Агамы (индуизм)|Агамы]] индуизмдың иң мөһим дини яҙмалары. Индуизм — [[христианлыҡ]] һәм [[ислам]]дан һуң ышаныусылар һаны буйынса сөнсө дин булып тора. Индуизм диненә 1 млрд кеше ышана, уларҙың 950 млн [[Һиндостан]] һәм [[Непал]]да йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|accessdate=2007-07-10|work=|publisher=Adherents.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/60pybV8dP|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226054926/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html%20 |date=2018-12-26 }}</ref>. Индуизмға ышанған башҡа кешәләр [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], [[Пакистан]], [Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Маврикий]], [[Фиджи]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Тринидад и Тобаго]], [[Бөйөк Британия]], [[Канада]] һәм [[АҠШ]]та йәшәй. [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында индуизм Һиндостандың милли сиктәре аша бөтә донъяға тарала. [[Карма]], [[йога]] һәм [[вегетарианлыҡ]] идеялары киң тарала һәм ғәҙәти күренешкә әйләнә. Индуизмдың ҡайһы бер ҡараштары һәм ғәмәлдәре тәнҡитләнә. Иң күп ғәйепләнгәндәре – тол ҡалаған ҡатындарҙың үҙ-үҙҙәрен яндырыу ритуалы [[Сати (ритуал)|Сати]], шәхесте ниндәй кастала булыуына ҡарап айырған [[Варны]] ғәмәле. == Этимология == «Индуизм» термины [[санскрит]] телендә [[фарси теле|фарси]] вариантындағы Синдху ([[Һинд]]) йылғаһы исеменән килеп сыҡҡаан<ref>В «[[Ригведа|Ригведе]]» земля индо-ариев называется [[Сапта-синдху]] (земля семиречья на северо-западе [[Южная Азия|Южной Азии]]), что соответствует ''Хапта-хенду'' в [[Авеста|Авесте]] — священном писании [[зороастризм]]а. ''Vendidad or Videvdad: Fargard'' 1.18</ref><ref name=Hindu>{{Harvnb|Lipner|1998|pp=7–8}}</ref>. Фарси телендә Һинд йылғаһы аръяғында йәшәүселәрҙе шулай атағандар. [[Ғәрәп теле]]ндә «аль-хинд» термины хәҙерге замандала [[Һиндостан]]да йәшәүселәрҙе аңлата. <ref>См. правила произнесения звуков в индоевропейских языках за объяснением перехода от «синдху» к «хинду» и «индус».</ref>. [[XVIII быуат]] аҙағында инглиздар Һиндостандың төньяҡ-көнбайышында йәшәүселәрҙе «индустар» тип атаған. Һуңынан «индус» тип Һиндостанда йәшәүсе [[мосолмандар|мосолман]], [[джайн]], [[сикх]] йәки [[христианиндар|христиан]] булмаған кешене атайҙар. Был термин менән киң дини ҡараш спектры һәм дини ғәмәлдәр атала башлай. Индуизм термины 1930 йылда «Hindu» һүҙенә «изм» [[суффикс]]ы ҡушҡас барлыҡҡа килә. Был һүҙ [[брахман]]дарҙың [[варны]] дини мәҙәниәтен аңлатыу өсөн ҡулланыла. Һуңынан һиндлылар был төшөнсәне бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ваҡытында ҡабул итеп алалар. Индус термины [[XIX быуат]]та ғына барлыҡҡа килһә лә, был һүҙ [[XVI]] — [[XVIII быуат]]тарҙағы Бенгали текстарында осрай. [[Гаудия-вайшнавизм]] текстарында «индус» термины «драхма» термины менән бергә ҡулланылған. «Индустар драхмаһы» тигән төшөнсә индустарҙың дини ғәмәлен башҡа диндәрҙән айырыу өсөн ҡулланыла. == Дини ышаныуҙар == [[Файл:River Ganges Mayapur.jpg|thumb|250px| [[Ганга]] йылғаһында ҡояш байый. Индустар мең йыл буйына Ганг йылғаһын изге тип һанай. ]] Индуизм өсөн, үҙәк урында алып торған, дөйөм төп йүнәлеште билдәләп булмай, шулай ҙа бөтә индуизм өсөн типик ғәмәлдәрҙе билдәләп үтеп була. * '''[[Дхарма]]''' — әхлаки һәм этик бурыс. * '''[[Сансара]]''' — тыуым һүм үлем әйләнеше, үлгәндән һуң йендең икенсе кешегә йәки хайуанға күсеүе ([[реинкарнация]]). * '''[[Карма]]''' — яңынан тыуыу тәртибе йәшәгән ваҡытта ҡылған эштәр һәм уларҙын һөҙөмтәләре буйынса билдәләнә. * '''[[Мокша (философия)|Мокша]]''' — тыуыу һәм үлем әйленешенән (сансара) ҡотолоу. * '''[[Йога]]''' төрлө йүнәлештәрҙә. === Ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре === Индуизмда ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре Пуран әҙәбиәтендә һүрәтленә. Унда иҫәбе-хисабы булмаған ожмах һәм тамуҡ [[лока]]һы (планетаһы) булыуы һүрәтләнгән, үлгән кешеләрҙе ҡылған эштәре изге йәки гонаһлы булыуына ҡарап баһалау йәки яза биреү көтә. Тамуҡҡа эләккән [[йән]]де пинда (ҡорбанға килтерелгән һыу һәм аҙыҡ) ярҙамында кире саҡырып алып була. Был йоланы балалары һәм ейәндәре башҡарырға тейеш. Ожмах һәм тамуҡ планетаһында бер ни тиклем ваҡыт булғас, йән төлө материаль элементтар аша ([[Ер (стихия)|Ер]], [[Һыу (стихия)|һыу]], [[Һауа (стихия)|һауа]], [[Ут (стихия)|ут]], [[Эфир (стихия)|эфир]]) үтә һәм 8 400 000 кәүҙәнең береһе булып яңынан тыуырға мөмкинлек ала<ref>{{Harvnb|Rosen|1997}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Индуизм]] [[Категория:Дин]] jcccn8knuiu3n6qchaea9asxolwy2lq 0 72589 1305924 1054001 2026-09-22T22:54:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305924 wikitext text/x-wiki '''Кело́уна''' ({{lang-en|Kelowna}}) — [[Канада]]ның [[Британия Колумбияһы]]нда ҡала, муниципалитет. [[Оканаган (күл)|Оканаган]] күлендә ята. Халыҡ 117 312 кеше. Ҡаланың исеме урындағы [[индейҙар]] телендә «[[гризли]] айыу» тип тәржемә ителә. <gallery> Файл:Kelowna 1909.jpg|Келоунa, 1909 Файл:Kelowna 1920.jpg|Келоунa, 1920 </gallery> Ҡалала [[Британия Колумбияһы Университеты]]ның Оканаган корпусы урынлашҡан. == Климат == <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Келоунаның |Источник=[http://climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/results_e.html?stnID=1008&lang=e&dCode=1&StationName=KELOWNA&SearchType=Contains&province=ALL&provBut=&month1=0&month2=12 Environment Canada] | Янв_ср=-2.1 | Янв_ср_осад=32.2 | Фев_ср=0.2 | Фев_ср_осад=23.5 | Мар_ср=4.4 | Мар_ср_осад=20.2 | Апр_ср=9.0 | Апр_ср_осад=21.4 | Май_ср=13.8 | Май_ср_осад=28.8 | Июн_ср=17.6 | Июн_ср_осад=35.1 | Июл_ср=20.3 | Июл_ср_осад=28.4 | Авг_ср=20.1 | Авг_ср_осад=29 | Сен_ср=14.9 | Сен_ср_осад=27.1 | Окт_ср=8.5 | Окт_ср_осад=23.3 | Ноя_ср=2.8 | Ноя_ср_осад=33.4 | Дек_ср=-1.2 | Дек_ср_осад=37.4 | Год_ср=9.0 | Год_ср_осад=339.7 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=0.9 | Фев_ср_мин=-3.6 | Фев_ср_макс=4.0 | Мар_ср_мин=-0.7 | Мар_ср_макс=9.6 | Апр_ср_мин=2.6 | Апр_ср_макс=15.4 | Май_ср_мин=7.2 | Май_ср_макс=20.3 | Июн_ср_мин=11.0 | Июн_ср_макс=24.2 | Июл_ср_мин=13.1 | Июл_ср_макс=27.6 | Авг_ср_мин=12.9 | Авг_ср_макс=27.2 | Сен_ср_мин=8.3 | Сен_ср_макс=21.4 | Окт_ср_мин=3.3 | Окт_ср_макс=13.7 | Ноя_ср_мин=-0.5 | Ноя_ср_макс=6.1 | Дек_ср_мин=-3.9 | Дек_ср_макс=1.5 | Год_ср_мин=3.7 | Год_ср_макс=14.3 | Янв_а_макс=15 | Янв_а_мин=-32.2 | Фев_а_макс=14 | Фев_а_мин=-20.6 | Мар_а_макс=21 | Мар_а_мин=-16.7 | Апр_а_макс=28 | Апр_а_мин=-6.1 | Май_а_макс=33 | Май_а_мин=-1.7 | Июн_а_макс=37.5 | Июн_а_мин=2.2 | Июл_а_макс=40 | Июл_а_мин=4.4 | Авг_а_макс=40 | Авг_а_мин=3.9 | Сен_а_макс=33 | Сен_а_мин=-2.8 | Окт_а_макс=26.5 | Окт_а_мин=-13.5 | Ноя_а_макс=21.1 | Ноя_а_мин=-26.0 | Дек_а_макс=15 | Дек_а_мин=-28.5 | Год_а_макс=40 | Год_а_мин=-32.2 |}} </div> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commons|Kelowna}} * [http://www.kelowna.ca/ Официальный сайт Келоны] * [http://www.sd23.bc.ca/ Школьный портал] * [http://web.ubc.ca/okanagan/welcome.html Университет BC — Okanagan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126040522/http://web.ubc.ca/okanagan/welcome.html |date=2009-11-26 }} * [http://www.kelownaartgallery.com/ Картинная галерея Келоны] * [http://kelownafire.net/ Пожар в Келоне в 2009 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008061702/http://kelownafire.net/ |date=2009-10-08 }} [[Категория:Британия Колумбияһының ҡалалары]] rjztwcu6eqmbz2jq9nqej76vnmxp77u 0 75344 1305915 1302540 2026-09-22T19:06:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305915 wikitext text/x-wiki [[Файл:Backing sheep at sheepdog competition.jpg|мини|221пкс|[[Эт]] һәм [[һарыҡ]] иң беренсе өйгә эйәлештерелгән хайуандар]] '''Йортлаштрыу, ҡулға эйәлештереү''', '''доместикация''' ({{lang-la|domesticus}} — ''«өйгә эйәләшкән»'') — оҙайлы бер нисә быуын дәүерендә, кеше тарафынан ҡырағай форманан генетик изоляцияла тотоп яһалма һайлауға дусар ителгән, ҡырағай хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең үҙгәреү процессы. == Йортлаштырыу тарихы == [[Файл:AyrshireCattle1.JPG|мини|221пкс|Эйршир тоҡомло [[һыйыр]]]] Һунар ваҡытында аулап алынған хайуандарҙы бәйләп йәки кәртәлә аҫырағандар. Бөтә хайуандар ҙа ҡулға эйәлешеп китә алмаған. Төрлө халыҡтар үҙҙәре йәшәгән өлкәләге хайуандарҙы йортлаштырған — антилопалар, торналарҙы, ҡауҙыларҙы, ҡара йыландарҙы, һәм хатта крокодилдарҙы. Ғалимдар тәүтормош кешеләре [[Мегатерий|мегатерий]]ҙы һәм [[Мәмерйә айыуы|мәмерйә айыуын]] да йортлаштырған тип иҫәпләй. Ә [[Гасдрубал Барка]] Б. Э.Т.III быуат аҙағында римлеләр менән һуғышта хәрби филдәрҙе файҙаланған. Төрлө ваҡытты төлө урындарҙа йәнлектәрҙәр [[һарыҡ]], үгеҙ, марал, антилопа, [[төлкө]], [[шәшке]], [[кеш]], [[нартия]]; [[ҡоштар]]ҙан — [[бүҙәнә]], [[фазан]], [[страус]]; [[балыҡтар]]ҙан — [[толстолобик]], [[амур (балыҡ)|амур]], [[бөжәктәр]]ҙән — [[иңкештәр|иңкеш]], [[себендәр]]. Себендәрҙе ҡулға эйәләштереү башҡарылды һәм бөгөнгө көнлә лә дауам итә. Был эш фермаларҙа тиреҫте утилләштереү өсөе башҡарыла. Ҡулға эйәләшкән хайуандар барлыҡҡа килеүе кешенең тормошон тулыһынса үҙгәртә. Йорт хайуандары булыуы кешене аслыҡтан ҡотҡара. [[Эттәр]] һунарҙа ярҙам итә, хәүеф барлығын иҫкәртә. Ҡулға эйәләштереү оҙайлы процесс. Төньяҡ [[болан]]дарын һәм [[эттәр]]ҙе Б. Э.Т 18 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән тигән фараз бар. [[Һарыҡ]]тар 18 мең йыл элегерәк; [[кәзә]]ләр һәм [[сусҡалар]] 6,5 мең йыл эдегерәк; [[һыйыр]]ҙар 5 мең йыл элегерәк; [[ебәк ҡорто]] — 4,5 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән. Айырым бер төр хайуандар Ер шарының билдәле бер районында башҡарылған. Мәҫәлән: [[аттар]] — Евразия далаларында, [[тауыҡ]]тар — [[Һиндостан]] далаларында, [[цесарка]] — [[Африка]]ла, [[күркә]]ләр — Америкала, өйрәктәр һәм [[ебәк ҡорто]] — [[Ҡытай]]ҙа, [[күгәрсен]]дәр, Нил [[ҡаҙҙар]]ы һәм [[бесәй]]ҙәр [[Мысыр]]ҙа башҡарылған тип иҫәпләнә. Сусҡа, ҡуян һәм кәзәләр бер нисә урында йортлаштырылған тип иҫәпләнә. Йортлаштырылған хайуандарҙы артан үҫтереүһәм үрсетеү кеше өсөн кәрәк булған төрлө билдәлерҙе һайлап алыу (селекция) ысулы менән яңы тоҡомдар сығарыу күҙ уңында тотола. Ҡоштарҙы йортлаштырыу йорортҡа һалыусанлығын һәм тиҙ үҫеүсәнлеген күтәәу өсөн башҡарылған. Ҡаырағай ҡаҙҙарҙың массаһы 5—6 кг булһа, ит өсөн үҫтерлгәндәренеке 12 кг—ға еткән. Ҡырағай өйрәк, тауыҡ, бүҙәнә йылына 6—19 йомортҡа һалһа, йортлаштырылғандары 300—400 йомортҡа һалған. Һарыҡтарҙы йортлаштырыу бер нисә йүнәштә барған: берәстәр һанын арттырыу, ит-май тоҡомдарының тән массаһын арттырыу, йөн һәм һөт сығымын арттырыу. Һыйыр малынын һөтлөлөк, тән ауырлығы, үрсемлек талап ителгән. Һөт биреүсе малдар йылына 10—12 мең литр һөт бирә. Ит йүнәлешендәге һыйыр ауырлыға 1 т артып китә. Йорт хайуандары тәбиғәт шарттарында ярҙамһыҙ була. Әммә был улыр үҙ ата-бабалырынан түбән тиғендә аңлатмай. Улар тик көндәлек тормоштоң яңы шарттарына, кеше талаптарына яраҡлашҡан. [[Файл:Bees.jpg|мини|221пкс|Кәрәҙҙә бал ҡорттары]] == Хайуандарҙы йортлаштырыу хронологияһы == {| class="wikitable" ! style | Төр !! Осор !! Регион |- |valign="top"| [[Эт]] (''Canis lupus familiaris'') | Б. Э.Т 33000 йылдар<ref name=altai-dog-dna>Druzhkova AS, Thalmann O, Trifonov VA, Leonard JA, Vorobieva NV, et al. (2013) Ancient DNA Analysis Affirms the Canid from Altai as a Primitive Dog. PLoS ONE 8(3): e57754. doi:10.1371/journal.pone.0057754</ref><ref name="DienekesAnthropology">[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian-c.html Dienekes' Anthropology Blog : Dog domestication in the Aurignacian (c. 32kyBP])</ref><ref name="Worldfirst">[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World’s first dog lived 31,700 years ago, ate big] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103073041/http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ |date=2012-11-03 }}</ref><ref name="Scott">{{Harvnb|Scott|Fuller|1974|p=[http://books.google.com/books?id=2D3IS1tDFcsC&pg=PA54 54]}}</ref> |align="center"|[[Евразия]] |- |valign="top"| [[Һарыҡ]] (''Ovis orientalis aries'') | Б. Э.Т 11000—9000 йылдар<ref>{{cite book | author=Krebs, Robert E. & Carolyn A. | title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions & Discoveries of the Ancient World | url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb | location=Westport, CT | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=0-313-31342-3}}</ref><ref name="storey">{{cite book |title=Storey's Guide to Raising Sheep |url=https://archive.org/details/storeysguidetora0000simm_u9e9 |last=Simmons |first=Paula |coauthors=Carol Ekarius |year=2001 |publisher=Storey Publishing LLC |location=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-262-2 }}</ref> |align="center"|[[Көньяҡ- Консығыш Азия]] |- |valign="top"| [[Сусҡа]] (''Sus scrofa domestica'') |Б. Э.Т 9000 йылдар<ref>{{cite journal |author=Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L |title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression |journal=Genetics |volume=154 |issue=4 |pages=1785–91 |year=2000 |month=April |pmid=10747069 |pmc=1461048 |url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10747069}}</ref><ref>{{cite journal |author=G. Larson, K. Dobney, U. Albarella, M. Fang, E. Matisso-Smith, J. Robins, S. Lowden, H. Finlayson, T. Brand, E. Willerslev, P. Rowley-Conwy, L. Andersson, A. Cooper |title=Worldwide Phylogeography of Wild Boar Reveals Multiple Centers of Pig Domestication |journal=Science |volume=307 |issue=5715 |year=2005 |month=March |url=http://www.sciencemag.org/content/307/5715/1618.full.pdf | doi = 10.1126/science.1106927 | pmid=15761152 |pages=1618–21}}</ref> |align="center"|[[Яҡын Көнсығыш]], [[Ҡытай]], [[Германия]] |- |valign="top"| [[Кәзә]] (''Capra aegagrus hircus'') |Б. Э.Т 8000 йылдар<ref>Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date=2012-02-04 }} (Physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), April 2000, {{en icon}} (summarizing research done in [[Ganj Dareh]]).</ref> |align="center"|[[Иран]] |- |valign="top"| [[Һыйыр]] (''Bos primigenius taurus'') |8000 йыл элек<ref>[http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |date=2010-10-09 }}</ref><ref>Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l’Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html |date=2009-06-26 }}, {{fr icon}}.</ref> |align="center"|[[Һиндостан]], [[Яҡын Көнсығыш]], [[Төньяҡ Африка]] |- |valign="top"| [[Бесәй]] (''Felis catus'') |Б. Э.Т 7500 йылдар<ref name="9500 years">{{cite web|title=Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html|accessdate=2007-03-06|date=2004-04-08|work=National Geographic News|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G0QbfiDw|archivedate=2013-04-20}}</ref><ref name="Muir">{{cite news |first=Hazel |last=Muir |title=Ancient remains could be oldest pet cat |url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |work=[[New Scientist]] |date=2004-04-08 |accessdate=2007-11-23 }}</ref><ref name="Walton">{{cite news |first=Marsha |last=Walton |title=Ancient burial looks like human and pet cat |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |work=[[CNN]] |date=April 9, 2004 |accessdate=2007-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |date=2007-12-22 }}</ref><ref>''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612150738/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/oldest-known-pet-cat-9500-year-old-burial-found-on-cyprus |date=2022-06-12 }}'', domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.</ref> |align="center"|[[Кипр (утрау)|Кипр]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] |- |valign="top"| [[Тауыҡ]] (''Gallus gallus domesticus'') |Б. Э.Т 6000 йылдар<ref>{{cite journal |doi=10.1079/WPS19890012 |author=West B, Zhou B-X. |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=World's Poultry Science Journal |volume=45 |pages=205–218 |year=1989 |format=PDF |url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |issue=3 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archivedate=2004-07-29 |deadlink=404 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |date=2004-07-29 }}</ref> |align="center"|[[Һиндостан]] һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Диңгеҙ сусҡаһы]] (''Cavia porcellus'') |Б. Э.Т 5000 йылдар<ref>[http://cavyhistory.tripod.com/ ''History of the Guinea Pig'' (Cavia porcellus) ''in South America, a summary of the current state of knowledge''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009161651/http://cavyhistory.tripod.com/ |date=2011-10-09 }}</ref> |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Ишәк]] (''Equus africanus asinus'') |Б. Э.Т 5000 йылдар<ref>{{cite journal |author=Beja-Pereira A, England PR, Ferrand N, ''et al.'' |title=African origins of the domestic donkey |journal=Science |volume=304 |issue=5678 |pages=1781 |year=2004 |month=June |pmid=15205528 |doi=10.1126/science.1096008 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15205528 |laysummary=[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ''New Scientist'' Donkey domestication began in Africa ]}}</ref><ref>Roger Blench, {{PDFlink|''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa]''|235&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]}} {{en icon}}.</ref> |align="center"|[[Мысыр]] |- |valign="top"|[[Өйрәк]] (''Anas platyrhynchos domesticus'') |Б. Э.Т 4000 йылдар |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Азия буйволы]] (''Bubalus bubalis'') |4000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]], [[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Атар]] (''Equus ferus caballus'') |Б. Э.Т 4000 йыл элек<ref>[http://www.imh.org/imh/kyhpl1b.html The Domestication of the Horse]; см также [[Одомашнивание лошади]]</ref> |align="center"|Европа далалары |- |valign="top"|[[Дөйә|Бер үркәсле дөйә]] (''Camelus dromedarius'') |Б. Э.Т 4000 йыл элек |align="center"|[[Аравия]] |- |valign="top"|[[Лама (хайуан)|Лама]] (''Lama glama'') |Б. Э.Т 3500 йыл элек |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Ебәк ҡорто]] (''Bombyx mori'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Төньяҡ болоны]] (''Rangifer tarandus'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек<ref>[http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm Domestication of Reindeer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316042918/http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm |date=2009-03-16 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm|id=20130417}}</ref> |align="center"|[[Рәсәй]] |- |valign="top"|[[Күк күгәрсен]] (''Columba livia'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек |align="center"|[[Урта диңгеҙ буйы]] |- |valign="top"|[[Ҡаҙҙар]] (''Anser anser domesticus'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек<ref>[http://www.fao.org/docrep/V6200T/v6200T0n.htm Geese: the underestimated species]</ref> |align="center"|[[Мысыр]] |- |valign="top"|[[Дөйә|Ике үркәсле дөйә]] (''Camelus bactrianus'') |Б. Э.Т 2500 йыл элек |align="center"|[[Үҙәк Азия]] |- |valign="top"|[[Як]] (''Bos grunniens'') |Б. Э.Т 2500 йыл элек |align="center"|[[Тибет]] |- |valign="top"|[[Бантенг]] (''Bos javanicus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Гаур]] (''Bos gaurus frontalis'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Альпака]] (''Vicugna pacos'') |Б. Э.Т 1500 йыл элек |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Фретка]] (''Mustela putorius furo'') |Б. Э.Т 1500 йыл элек |align="center"|[[Европа]] |- |valign="top"|[[Мускус өйрәге]] (''Cairina momelanotus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ Америка]] |- |valign="top"|[[Цесарка]] |билдәһеҙ |align="center"|[[Африка]] |- |valign="top"|[[Карп]] (''Cyprinus carpio'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Күркә]] (''Meleagris gallopavo'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Мексика]] |- |valign="top"|[[Алтын балыҡ]] (''Carassius auratus auratus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Ҡуян]] (''Oryctolagus cuniculus'') | VI быуат |align="center"|[[Европа]] |} === Икенсе тулҡын === {| class="wikitable" |- ! style | Төр !! Осор !! Регион |- |valign="top"|[[Тур (һөтимәр)|Тур]] (''Bos primigenius indicus'') |Б. Э.Т 8000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Бал ҡорттары]] |Б. Э.Т 4000 йыл элек |align="center"|Бер нисә район |- |valign="top"|[[Фил|Азия филе]] (''Elephas maximus'') |Б. Э.Т 2000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Лань]] (''Dama dama'') |Б. Э.Т 1000 йыл элек |align="center"|[[Урта диңгеҙ]] буйы |- |valign="top"|[[Павлин]] (''Pavo cristatus'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Горлицы]] (''Streptopelia risoria'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Төньяҡ Америка]] |- |valign="top"|[[Немой перепел]] (''Coturnix japonica'') |1100—1900 |align="center"|[[Япония]] |- |valign="top"|[[Мандаринка (ҡош)|Мандаринка]] (''Aix galericulata'') | билдәһеҙ |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Бөҙрә аҡҡош]] (''Cygnus olor'') |1000—1500 |align="center"|[[Европа]] |- |valign="top"|[[Канарейка]] (''Serinus canaria domestica'') |1600 |align="center"|[[Кан утрауҙары]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Одомашнивание/БСЭ/Одомашнивание/}} * [https://web.archive.org/web/20070930055543/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/031/729.htm Доместикация] в Большой советской энциклопедии * [http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2007/t11_2/vogis_11_2_02.pdf Трут Л. Н. Доместикация животных в историческом процессе и в эксперименте. Вестник ВОГиС, 2007, Том 11, № 2] * {{книга |автор = Джаред Даймонд |часть = Глава 9. Зебры, несчастливые браки и принцип «Анны Карениной» |заглавие = Ружья, микробы и сталь. Судьбы человеческих обществ |оригинал = Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |ссылка = http://elementy.ru/lib/430928 |издательство = Издательская группа АСТ |год = 2010 |том = |страницы = |страниц = 720 |isbn = 978-5-17-061456-1 }} [[Категория:Тарихҡаса булған дәүер]] [[Категория:Йорт хайуандары]] [[Категория:Малсылыҡ]] sta5zuj98w058fb2v34sym97kzx1sqi 0 90815 1305929 1283277 2026-09-23T02:00:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305929 wikitext text/x-wiki {{Болезнь | Name = Конъюнктивит | ICD10 = {{ICD10|H|10}} | ICD9 = {{ICD9|372.0}} | Image = Pink_eye.jpg | Caption = <!--An eye with viral conjunctivitis.--> | OMIM = | MedlinePlus = 001010 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 110 | DiseasesDB = 3067 | MeshID = D003231 }} ''' Конъюнктивит''' — кеше [[күҙ|куҙенең]] лайлалы тиресә шешеүе. Йыш ваҡыт аллергик реакция һәм инфекция менән бәйле. Аденовирус (фарингоконъюнктивит лихорадкаһы), энтеровирус, [[герпес]], бактериаль, [[хламидия]], аллергия, ҡаты һәм хроник конъюнктивитты айыралар. == Варианттар == ''Блефароконъюнктивит'' — конъюнктивит [[блефарит]] (күҙҙең өҫкө ҡабаҡтары шешеүе) менән бәйле. ''Кератоконъюнктивит'' — конъюнктивит [[кератит]] (күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһе шешеүе) менән бәйле. ''Эписклерит'' — шешеү процессы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * a b Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. (2007). Lippincott’s Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott’s Illustrated Reviews Series). Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 0-7817-8215-5. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001010.htm#Treatment Medline Plus Medical Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705134350/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001010.htm#Treatment |date=2015-07-05 }} * [http://www.nashvzgljad.ru/zdorove/proklyatie-golubyx-glaz/ Голубые глаза более подвержены риску повреждения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330165212/http://www.nashvzgljad.ru/zdorove/proklyatie-golubyx-glaz/ |date=2016-03-30 }} * [http://eyesfor.me/home/eye-diseases/diseases-of-conjunctiva/differential-diagnosis-of-conjunctivitis.html Дифференциальная диагностика конъюнктивитов] * [http://yaviju.com/bolezni/konyunktivit-u-novorozhdennogo-pochemu-voznikaet-i-kak-vylechit.html Конъюнктивит у новорожденных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601022639/http://yaviju.com/bolezni/konyunktivit-u-novorozhdennogo-pochemu-voznikaet-i-kak-vylechit.html |date=2015-06-01 }} p7plka77gmssz7o7p763jk9bvopgkj9 0 96743 1305920 1271323 2026-09-22T21:03:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305920 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Калимантан, <br />Борнео |Национальное название = id/Kalimantan/ms/Borneo |Карта = Borneo sat.jpg |Страны = Индонезия/Бруней/Малайзия |Регион = |Акватория = |Координаты = 1/0/0/N/114/0/0/E |CoordScale = 10000000 |Позиционная карта = Тихий океан |Позиционная карта 1 = Индийский океан |Площадь = 743330 |Наивысшая точка = [[Кинабалу тауы]], 4095 |Население = 19800000 |Год переписи = 2010 |Изображение = Dawn in Borneo.jpg |Подпись изображения = Калимантан джунглиҙарында таң ата |Архипелаг = Малай архипелагы}} '''Калиманта́н''' ({{lang-id|Kalimantan}}), ул уҡ '''Борне́о''' ({{lang-ms|Borneo}})<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Борнео}}</ref> — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө урында торған утрау; өс дәүләт: [[Индонезия]], [[Малайзия]] һәм [[Бруней]] араһында бүленгән берҙән-бер диңгеҙ утрауы. Майҙаны — 743 330 км². Утрау көньяҡ-көнсығыш [[Азия]]ның [[Малай архипелагы]] уртаһында урынлашҡан. Ул [[европа]]лылар өсөн 1521 йылда [[Магеллан]] экспедицияһы тарафынан асыла. == Этимология == Утрау төрлө исем аҫтында билдәле. Халыҡ-ара кимәлдә ул ''«Борнео»'' булараҡ танылыу яулаған. Ф. Магелландың экспедицияһы Бруней солтанлығы эргәһендә якорь ташлай һәм утрау «солтанат» исеме менән атала башлай. Экспедиция уны утрау буйынса Борнео<ref>Калимантан // Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001.</ref> формаһында тарата. Индонезия аборигендары утрауҙы ''«Калимантан»'' тип атай. Был һүҙҙең килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһе буйынса, ул ''«эҫе һауа утрауы»'' (утрауҙа һауа эҫе һәм дымлы булғанлыҡтан) <ref>{{cite web |title=Central Kalimantan Province |publisher=archipelago fastfact |url=http://archipelagofastfact.wordpress.com/category/borneokalimantan/}}</ref> тигән мәғәнәне аңлатҡан [[санскрит]] һүҙе "Kalamanthana"нан алынған. Иң киң таралған версия буйынса, «Калимантан» атамаһы урындағы ''клемантан'' ҡәбиләһе исеме менән бәйле. Тәржемәнең башҡа варианттары ла бар: ''«манго ере»'' һәм ''«алмас йылғаһы»''{{sfn|MacKinnon|1996|p=60}}<ref name=":0">{{Cite web|url = http://geosfera.info/aziya/indoneziya/936-kalimantan-ostrov-indonezii.html |title = Калимантан |work = |date = 24.07.2012 |publisher = geosfera.info }}</ref>. == Географияһы == Калимантан төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан [[Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе]], төньяҡ-көнсығыштан [[Сулу диңгеҙе]], көнсығыштан [[Сулавеси диңгеҙе]] һәм Макасар боғаҙы, көньяҡтан [[Ява диңгеҙе]] һәм Каримата боғаҙы менән уратып алынған. Көнбайышында [[Малакка ярымутрауы]] һәм [[Суматра]] утрауы, көньяғында — [[Ява]], көнсығышында [[Сулавеси]] утрауы урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта [[Филиппин]]ға ҡараған утрауҙар китә. 743 330 км² майҙаны менән ул донъяла — өсөнсө урында, [[Азия]]ның иң ҙур утрауы һанала. Уның иң бейек нөктәһе — Сабах Малай штатындағы Кинабалу тауы (4 095 м). Утрауҙың ошо уҡ өлөшөндә ғәмәлдәге Бомбалай янартауы бар. Иң ҙур йылғаһы — Көнбайыш Калимантандағы Капуас (1143 км) йылғаһы. Башҡа ҙур йылғалар: Көнбайыш Калимантанда — Махакам (980 км), Көньяҡ Калимантанда — Барито (880 км), Калимантандың төньяҡ-көнбайышындағы Саравак штатындағы Раджанг (562,5 км). == Климаты == Утрауҙа экваториаль климат өҫтөнлөк итә. Уртаса йыллыҡ температура 26° С тирәһе. Яуым-төшөм күләме йылына 2000-3000 мм тәшкил итә, тауҙарҙа 5000 мм һәм унан да күберәк<ref name=":0" />. == Геосәйәси бүленеше == Утрауҙың яҡынса 78 проценты (582 593 км²) Индонезияға тура килә, аҙырағы — Малайзияға һәм төньяҡтағы ҙур булмаған бер киҫәге — Брунейға. [[File:Геополитическое деление Калимантана.png|thumb|Утрауҙың геосәйәси бүленеше: {{легенда|#FCFCD4|[[Индонезия]]}} {{легенда|#F4D4AC|[[Малайзия]]}} {{легенда|#A4F494|[[Бруней]]}}|300x300px]] ===Индонезия=== *Калимантандың Индонезия өлөшө 5 провинцияға бүленә: *Үҙәк Калимантан, баш ҡалаһы — Паланкарая *Көнсығыш Калимантан, баш ҡалаһы — Самаринда *Көньяҡ Калимантан, баш ҡалаһы — Банджармасин *Көнбайыш Калимантан, баш ҡалаһы — Понтианак *Төньяҡ Калимантан, баш ҡалаһы — Танджунгселор ===Малайзия=== *Калимантандың Малайзияға ҡараған өлөшө 2 штатҡа һәм бер федераль округҡа бүленә: *Сабах штаты, адм. үҙәге — Кота-Кинабалу *Саравак штаты, адм. үҙәге — Кучинг *Лабуан федераль округы, адм. үҙәге — Бандар-Лабуан == Тәбиғәте == Калимантанда тауҙар бик күп. Башлыса улар сағыштырмаса түбән (1000—2000 м), әммә төньяҡ-көнсығышта күпкә бейегерәк. * Калимантан тауҙары һәм эндемиктар * Калимантанда 3 урман экотөбәге бар: * Борнея таулы ямғырлы урмандар * Борнея тигеҙлекле ямғырлы урмандар * Борнея торфлы һаҙамыҡ урмандар * Калимантан урмандарына 140 миллион йыл — донъялағы иң боронғо тропик урмандар. Уларҙа 15000 төр сәскә үҫемлектәре, 3000 төр ағас, 221 төр һөйрәлеүселәр һәм 420 төр резидент-ҡош, 420 төр сөсө һыуҙа йәшәүсе балыҡ бар. == Халҡы == Калимантанда 19,8 миллион кеше иҫәпләнә (2010 йылға), халҡының тығыҙлығы — квадрат километрға 26 кеше. Халыҡтың күпселеге яр буйындағы ҡалаларҙа йәшәй һәм шәхси хужалыҡ алып бара. Утрауҙың эске райондарында ҙур булмаған ҡалалар һәм ауылдар йылға буйҙарында ултыра. Бынан меңәр йылдар элек ата-олаталары йәшәгәнсә, хәҙер ҙә йөҙөп йөрөүсе өйҙәрҙә йәшәйҙәр, уларға ташҡын хәүефе юҡ. == Халыҡтар == Калимантан халҡы төрлө телдә һөйләшеүсе 300-ҙән артыҡ этник төркөмгә ҡарай. Тәүге кешеләр бында 40 мең йыл самаһы элек килеп төпләнә. Улар папуастарға оҡшаш австралиялы-меланезий үҙенсәлектәренә эйә кешеләр була. Әле лә көнсығыш һәм таулы райондарҙа шундай һыҙаттарға эйә халыҡ йәшәй. Уларҙың һаны 300 мең кеше. Халыҡтың күпселеген дөйөм һаны 3,7 миллион кеше булған даякамиҙар тәшкил итә. Дин буйынса халыҡтың 51 проценты — анимистар, йәғни боронғоларҙың рухына, боттарға һ. б. ышанған урындағы ғөрөф-ғәҙәтте тотоусылар. Икенсе урында [[Ислам]] тора (24 процент), өсөнсө урында — [[христиан дине]] (19 процент). == Тарих == Калимантанға иң боронғо кешеләр [[Африка]]нан 40 мең самаһы йыл элек күсеп килгән, ә 13 мең йыл элек [[Малакка ярымутрауы]]на таралған<ref>[https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html Реконструкция расселения доисторического человека по данным митохондриальной РНК и Y-хромосомной ДНК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217134605/https://genographic.nationalgeographic.com//genographic//atlas.html |date=2009-02-17 }}</ref>. Уларҙың ата-олаталары — әлегәсә Малайзияла йәшәүсе негритолар. 8 мең йыл эдек негритолар төньяҡҡа, Көнсығыш Азияға һәм [[Тайвань|Тайванға]] күсеп ултыра. Материкта ресурстар күп булғанлыҡтан, тәбиғи һайлауҙы ҙур буйлылар һәм көслөләр генә үткән, ә утрауҙа аҙ ризыҡ менән бәләкәй буйлылар йәшәй алған. [[File:Borneo Kuching Beach.jpg|alt=Пляжи Борнео|thumb|320x320px|Борнео пляждары]] == Телдәре == Калимантан телдәре — утрауҙа таралған австронезий телдәренең 11 тармағы берләшмәһе. == Ресурстары == Утрауҙа бай нефть ятҡылыҡтары бар, улар Брунея иҡтисадының нигеҙен һәм Индонезия иҡтисадының төп статьяларын тәшкил итә. Бынан тыш, утаруҙа алмас табыла. Утрау дымлы экваториаль һыҙатта урынлашҡан һәм джунглиҙар менән ҡапланған. Әммә утын әҙерләү ағас запасын ҡырҡа кәметә. Джунглиҙар шулай уҡ ҡоро осорҙарҙа урман янғындарынан зыян күрә. Бигерәк тә көслө янғындар 1997—1998 йылдарҙа күҙәтелә һәм ул экологик һәләкәткә килтереүе мөмкин була<ref>Основное влияние на количество осадков в год на острове оказывает явление [[Эль-Ниньо]].{{подст:АИ}}</ref>. == Иҫтәлекле урындар == Каян-Ментаранг Милли паркы. Уның майҙаны — 13,6 мең км². Унда хайуандарҙың һирәк осраған төрҙәре, шул иҫәптән малай гомрайы — мөгөҙморон ҡошоноң иң ҙуры, приматтарҙың уникль төрҙәре — носач (?) менән күкһел лагур (дымчатый лагур?) йәшәй. Шулай уҡ леопард, малай кеҫәрткеһе, мәрмәр бесәй һ.б. хайуандар бар. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Калимантанда бер үк — Капуас атамалы ике йылға аға. Уларҙың береһе, Көнбайыш Каламантан провинцияһындағыһы, Индонезияның (1143 км) һәм донъяла утрау йылғаһының иң оҙоно тип һанала. Икенсеһе Үҙәк Каламантан провинцияһында, һәм уның оҙонлоғо 600 км булып, ул Барито йылғаһының ҡушылдығы булып тора. * Капуас йылғаһы дельтаһында урынлашҡан Понтианак ҡалаһы экваторҙың үҙендә ултыра һәм был хаҡта иҫтәлекле билдә ҡуйылған. * 2014 йылдың 28 декабрендә утрау эргәһендәге Яван диңгеҙенә Indonesia AirAsia авиакомпанияһының Сурабая-Сингапур маршруты буйынса осоусы QZ8501 рейс самолеты ҡолай. Борттағы 162 кеше һәләк була. == Реалити-шоу төшөрөү == 2002 йылда утрау эргәһендә [[Рәсәй]]ҙең «Һуңғы герой»<ref>[http://www.1tv.ru/3/?p_razdel_id=937&p_topic_id=952 Последний герой-2. В Малайзии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120184135/http://www.1tv.ru/3/?p_razdel_id=937&p_topic_id=952 |date=2015-01-20 }}</ref> реалити-шоуының икенсе миҙгеле төшөрөлә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Борнео}} * Gudgeon, L. W. W. 1913. ''British North Borneo''. Adam and Charles Black, London. (An early well-illustrated book on «British North Borneo», now known as Sabah.) * {{статья|автор=Михаил Ругаль|заглавие=Иллюстрированная наука|оригинал=Science Illustrated|язык=ru|издательство=Bonnier Publications|год = 2011|выпуск=5 (10)|страницы=46|issn=2079-7524}} * Губер А. А., Индонезия, М. — Л., 1932. * Republik Indonesia. Propinsi Kalimantan, [s. 1.], [s. a.]. * {{книга | автор = Kathy MacKinnon | заглавие = The Ecology of Kalimantan | место = | издание = | издательство = Periplus Editions | год = 1996 | isbn = 9780945971733 | ссылка = | ref = MacKinnon }} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.insightnewstv.com/d54 Borneo: Eco Warriors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517095014/http://www.insightnewstv.com/d54/ |date=2006-05-17 }} — Online documentary * [http://www.numizmat.net/articles/detail.php?ID=1712 Статья И. Корабельникова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726110836/http://www.numizmat.net/articles/detail.php?ID=1712 |date=2012-07-26 }}. [[Категория:Калимантан]] 0qpnkntm3jpmpzk74s3eeylpczuqmx4 0 108158 1305919 1302506 2026-09-22T20:51:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305919 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Кабул |оригинальное название = {{lang2|ps|prs|کابل}} |изображение = Kabul Skyline.jpg |страна = Афғанстан |размер карты страны = 250 |герб = |lat_deg=34 |lat_min=31|lat_sec=58 |lon_deg=69 |lon_min=9 |lon_sec=57 |CoordAddon = type:city(3043589)_region:AF |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = 18 район |вид главы = мэр |глава = Мөхәммәт Юныс Науандиш |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 275 |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 1800 |климат = |население = (агломерация) 3 071 400 |год переписи = 2011 |плотность = |агломерация = |часовой пояс = +4:30 |DST = |телефонный код = +93-20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Kabul }} [[Файл:Mountains of Kabul.jpg|thumb|right|205px|Ҡала күренеше]] '''Кабу́л''' ({{lang2|ps|prs|کابل}} — ''Кабуль''<ref>Инструкция по русской передаче географических названий Афганистана. — М., 1984. — С. 47.</ref>) — [[Афғанстан]]дың [[баш ҡала]]һы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Кабул йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә. Газни, [[Ҡандағар]], [[Герат]] һәм [[Мазари-Шәриф]] ҡалалары менән автотрасса тоташтыра. Кабулда туҡыма, [[мебель]], [[шәкәр]] һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары етештерелә. Ҡала халҡы — 615 900 кеше ([[2006 йыл]], иҫәп)<ref>[http://www.nps.edu/programs/CCS/Docs/Executive%20Summaries/Kabul_Executive_Summary.pdf Lost redirect<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, агломерации — 3 071 400 кеше ([[2011 йыл]], иҫәп)<ref>[https://web.archive.org/web/20090703075428/http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Kabul%20PDP%20Provincial%20profile.pdf Ministry of Rural Rehabilitation and Development<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Ҡаланың тарихы == === Антиклыҡ === Ҡала боронғо замандарҙа Кубха исеме аҫтында һинд дини йыйынтығы [[Ригведа]]ла һәм [[зороастризм]]дың изге китабы [[Авеста]]ла телгә алына<ref name=Dupree-name>{{cite web |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Name |author=Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād |publisher=American International School of Kabul |year=1972 |accessdate=2010-09-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |date=2010-08-30 }}</ref>. Ригведа ҡаланы тауҙарҙа йәшәү өсөн идеаль урын булараҡ маҡтай<ref name="BBC-Kabul">{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm|title=Kabul: City of lost glories|publisher=BBC News|date=November 12, 2001|accessdate=2010-09-18}}</ref>. Ҡала ахеменидтар тарафынан баҫып алынғансы [[мидеецтар]] ҡулы аҫтында була. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ҡала ул осорҙа «Ҡабура» тип атала башлаған була. Был һүҙҙе грек астрологы [[Клавдий Птолемей]] ҡуллана<ref name=Dupree-name/>. Ҡала [[зороастризм]]дың, [[буддизм]]дың һәм [[индуизм]]дың мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Ҡаланы һүрәтләүҙең тағы ла бер сығанағы булып, баҫып алғандан һуң уйһыулыҡты тикшергән [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Бөйөк Александрҙың]] яҙмалары тора. Ләкин яҙманы ышаныслы тип иҫәпләп булмай, сөнки Александр яҡында урынлашҡан ҙур булмаған ҡаланы һүрәтләгән булырға мөмкин. Аҙағыраҡ регион [[Селевкидтар империяһы]]ның өлөшө булып китә, ә һуңынан һинд [[Маурҙар империяһы]]<ref name=Dupree-name/> составына инә. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Кабул Һиндостандан грек-бактриестар тарафынан яулап алына, б.э.т. I быуат урталарында ҡаланы [[Һинд-скиф батшалығы]] баҫып ала. Дөрөҫөрәге, регион «[[Хоу Ханьшу]]» ҡытай йылъяҙмаһында Гаофу (高附) тип телгә алына. Был ҙур кенәзлек була, халыҡ һиндостанлыларға оҡшаш, һуғышсан түгел, яҡшы сауҙагәрҙәр. Улар йә һиндостанлылар, йә бактрийцы, йә парфи бойондороҡлоғона эләгәләр. Шулай ҙа 100 йыл үткәс ҡала император [[Куджула Кадфиз]] идара иткән [[Кушанское царство|Кушан батшалығы]] власы аҫтына эләгә һәм беҙҙең эраның III быуатына тиклем уларҙың ҡул аҫтында ҡала<ref name="Houtsma">{{Cite book|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last1=Houtsma|first1=Martijn Theodoor|authorlink=|volume=2|year=1987|publisher=BRILL|location=|isbn=90-04-08265-4|page=159|url=http://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&lpg=PP1&pg=PA159#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-08-23}}</ref>. Б.э. 230 йылында кушандар [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр империяһынан]] еңеләләр һәм бойондороҡло дәүләт булып ҡалалар, Кабул ҡалаһын үҙ ирке менән баҫҡынсыларға тапшыралар<ref name=Dupree-name/>. Б.э. 420 йылында Сәсәниҙәр [[Кидариты|Кидариттар]] ҡәбиләһе тарафынан ҡыуылалар, ә уларҙы үҙ сиратында 460-сы йылдарҙа [[эфталиттар]] ҡыуа. Ҡала [[Ашина]] төрөк ҡағанатының бер өлөшө булып китә<ref name="Elliot">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98|title=A.—The Hindu Kings of Kábul|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>. Ҡала менән 60 быуын дауамында төрөк кенәздәре идара итә. Ҡала беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ҡурғаулау стеналары төҙөй<ref name="Elliot"/>. Ҡайһы бер тарихсылар Кабулға [[Камбоджа]] тигән санскрит исем тағалар һәм короллектең исеме тап ҡала исеменән килеп сыҡҡан тип фараз ҡылалар<ref>{{Cite book|title=Pre-Aryan and pre-Dravidian in India|last1=Levi|first1=P.|authorlink=|author2=Jules Bloch |author3=Jean Przyluski |volume=|edition=|quote=''...they apply to a population of the north-western frontier of India designated by the nickname of "shaved heads," and especially to the Kamboja of the country of Kabul.''|year=1993|publisher=Asian Educational Services|location=|isbn=81-206-0772-4|page=87|url=http://books.google.com/books?id=dx5dzJGGBg0C&lpg=PP1&pg=PA87#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-09-18}}</ref><ref>{{Cite book|title=The people of India: a series of photographic illustrations, with descriptive letterpress, of the races and tribes of Hindustan|last1=Watson|first1=John Forbes|authorlink=|author2=Sir John William Kaye|volume=1|edition=|quote=''The Sanskrit name of Cabul is Kamboj, and a slight transition of sound renders this name so similar to Kumboh.''|year=2007|publisher=Pagoda Tree Press|location=|isbn=1-904289-44-4|page=276|url=http://books.google.com/?id=ciESAQAAIAAJ |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Башҡа әҫәрҙәрҙә ҡала «Кофес» йәки «Кофене» тип телгә алына. Ҡытай монахы [[Сюаньцзан]] ҡаланы «Каофу» тип телгә ала<ref>{{Cite book|title=Chandragupta Maurya and his times|last1=Mookerji|first1=Radhakumud |authorlink=|volume=|edition=4|year=1966|publisher=Motilal Banarsidass Publ|location=|isbn=81-208-0405-8|page=173|url=http://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&lpg=PP1&pg=PA173#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Беҙҙең эраның I быуатында Кабул уйһыулығына күпләп [[Юэчжи]] халҡы, йәғни көнсығыш сарматтар күсенә, шулай уҡ христиан дине үтеп инә башлай<ref name="Elliot-2">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=99|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.2)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>. === Ислам һәм монгол яулауҙары === Исламдың баҫып инеүе Афғанистанға б.э. 642 йылында, Кабул бойондороҡһоҙ саҡта килеп етә. Ғәрәп баҫҡынсылары тәүҙә бөтә регионды ла исламға бойһондора алмай, полководец Абдур Рахман бин Саманға 600-сө йылдар аҙағында, ҡаланы ташлап китер алдынан, урындағы тик 12000 кешене генә исламға йәлеп итеү мөмкин була<ref>{{Cite book|title=Ariana antiqua: a descriptive account of the antiquities and coins of |last1=Wilson |first1=Horace Hayman |authorlink=|volume=|year=1998|publisher=Asian Educational Services |location=|isbn=81-206-1189-6|page=133|url=http://books.google.com/books?id=s_K_gcxHz5YC&lpg=PP1&pg=PA133#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-09-18}}</ref>. 870 йылда ғәрәптәр Кабулды [[Якуб ибн Лейс|Яҡуп ибн Лейс]] етәкселегендә ҡабаттан баҫып алғансы мосолмандар аҙсылыҡты тәшкил итәләр. Яҡуп ибн Лейс регионда беренсе мосолман династияһын булдыра. Шулай итеп мосолмандар ҡалала һәм регионда элитаны тәшкил итәләр. {{цитатаның башы}} Кабулда үҙенең көсө менән билдәле булған нығытма урынлашҡан. Уға бер генә юл илтә. Унда мосолмандар йәшәй, ә ҡалала Һиндостандың ҡафырҙары урынлашҡан. {{цитатаның аҙағы|источник=Истахри, 921 год<ref name="Elliot-3">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>}} Артабанғы йөҙйыллыҡтар дауамында ҡала [[Сәмәниҙәр дәүләте|Саманидтар]], [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр]], [[Гуридтар]] һәм [[Хорезмшаһтар дәүләте|Хорезмшаһтар]] дәүләттәре ҡарамағына аҫтына күсә. 1200-се йылдарҙа [[монголдар]] яуы үтә, орда үҙенең юлында бөтә нәмәне яндыра, юҡ итә һәм Кабулды бөлгөнлөккә төшөрә. Күп сығанаҡтар, [[Сыңғыҙхан]]дың ейәнен үлтереүгә үс итеп, монголдарҙың урындағы халыҡ араһында күпләп һуйыш ойоштороуы тураһында телгә ала. Монголдарҙың баҫып алыуынан һуң яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә, ә Кабул [[Сағатай улусы]] составына инә. Монгол-татар яуы мәлендә Афғанстандың күп халҡы, исламдың йоғонтоһон таратып, Һиндостанға ҡаса, ә һуңғараҡ [[Дели солтанлығы]]н булдыра. [[Бабур]] осоронда Кабул ваҡытлыса [[Бөйөк Моголдар дәүләте]]нең баш ҡалаһы була. Бабур Кабулда ерләнгән. [[Марокко]]нан ғәрәп ғалимы Кабулды ошолай һүрәтләй: {{цитатаның башы}}Артабан беҙ Кабулға киттек; ҡасандыр ул ҙур ҡала булған, ә хәҙер афғансылар тип аталыусы фарсылар ҡәүеме йәшәгән ауыл. Улар ҡалалар һәм артылыштарға хужа булып торалар һәм ҙур көскә эйәләр. Афғансыларҙың күбеһе юлбаҫар. Уларҙың иң ҙур тауы Кух-и Сөләймән тип атала. {{цитатаның аҙағы|источник=Ибн Баттута (1304–1369)<ref>{{Cite book|title=Travels in Asia and Africa, 1325-1354|last1=Ibn Battuta|first1=|authorlink=|volume=|edition=reprint, illustrated|year=2004|publisher=Routledge|location= |isbn=0-415-34473-5|page=180|url=http://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&lpg=PP1&pg=PA180#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-09-10}}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Battuta/text1.phtml Ибн Баттута — Хорезмға сәйәхәт]</ref>}} === Тимуридтар һәм Моголдар дәүере === [[Файл:Humayun (left) with his father Babur (right), painted circa 1640 (Late Shah Jahan Album).jpg|200px|мини|слева|Бабур һәм уның улы Хумаюн]] XIV быуатта Кабул [[Аҡһаҡ Тимер]] батшалығының эре сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1504 йылда ҡала Һиндостандың [[Тимериҙәр]] хакимы — [[Бабур]]ҙың штаб-фатиры була, һуңғараҡ [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның мөһим үҙәктәренең береһе булып китә. 1525 йылда Бабур ҡаланы һәм уның эргә-тирәһен шулай һүрәтләй: {{цитатаның башы}}Кабул өлкәһендә төрлө ҡәүемдәр йәшәй. Үҙәндәрҙә һәм тигеҙлектәрҙә [[Чараймаки|аймаҡтар]], төрөктәр һәм ғәрәптәр йәшәй; ҡалала һәм ҡайһы бер ауылдарҙа [[һарттар]], башҡа ауыл һәм өлкәләрҙә [[Пашаи (народ)|Пашаи]] ҡәүеме, Параджалар, Таджиктар, Бирктар һәм Афғандар көн күрә. Газни тауҙарында [[Хазарейцы|Хазар]] һәм Никудери ҡәүемдәре йәшәй. Хазарейсылар һәм никудерийсыларҙың ҡайһы берҙәре могол телендә һөйләшә. Төньяҡ-көнсығыш тауҙарҙа [[Кафиристан (тарихи регион)|кафирҙар ауылдары]] урынлашҡан, мәҫәлән, Ҡатур һәм Гибрик; көньяҡта — афғансылар ауылдары . Кабул өлкәһендә ун бер- ун ике телдә һөйләшәләр: ғәрәп, фарсы, төрөк, могол, һинд, [[Пушту|афған]], [[пашаи]], параджа, гибри, бирки, ламгани.{{цитатаның аҙағы|источник=[[Бабур-наме]] (1525)<ref>{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92|title=Events Of The Year 910|accessdate=2010-08-22|author=[[Babur|Zahir ud-Din Mohammad Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs of Babur]]|publisher=Packard Humanities Institute|year=1525}}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Babur/frametext5.htm Бабур-наме. События года девятьсот десятого]</ref>}} Ҡалала шул уҡ осорҙа булған Һиндостан шағиры [[Мирза Мөхәммәт Хәйҙәр]]яҙа: «Кабулда ашағыҙ һәм эсегеҙ — был тау, сүллек, ҡала, йылға һәм башҡа бик күп нәмә»{{нет АИ|8|10|2015}}. Тап шунан Бабур 1526 йылда Һиндостандың төньяғын яулай башлай, ә яуланған өлкәләр ислам диненә ылыҡтырылалар һәм бөгөнгө көндә [[Пакистан]] булараҡ билдәле. Бабур, Кабулда 20 йыл йәшәп, ҡаланы бик ярата һәм ошо ҡалала ерләүҙәрен теләй. Ҡәберендәге яҙыуҙа билдәле булып киткән куплет бар: اگرفردوس روی زمین است همین است و همین است و همین است (Әгәр ерҙә ожмах бар икән, тимәк ул тап бында, тап бында, тап бында)<ref>{{Cite book|title=War Against the Taliban: Why It All Went Wrong in Afghanistan|last1=Gall|first1=Sandy|authorlink=|volume=|year=2012|publisher=Bloomsbury Publishing|location=|isbn=14-08-80905-2|page=165|url=http://books.google.com/books?id=qhZ-f1A-QtgC&lpg=PP1&pg=PA165#v=onepage&q&f=false |accessdate=2013-09-30}}</ref>. === Афған державаһы һәм британдарҙың баҫып инеүе === [[Файл:1843 Cabul a fulloodeh stall by Haghe.jpeg|250px|мини|справа|Кабулдың тирә-яғы, XIX быуат уртаһы]] [[1737 йыл]]да ҡала иран хакимы [[Надир-шах Афшар|Нәҙир-шахом Афшар]] тарафынан баҫып алына. Әммә 9 йыл үткәс ул үҙенең офицерҙары тарафынан үлтерелә, ә 1747 йылда власҡа [[Әхмәт-шах Дуррани]] килә. Ул [[Дурранийская империя|Дуррани]] исеме алған империяны киңәйтә башлай. Тап ошо осорҙа сиктәре хәҙерге сигенә яҡын булған Афғанстан барлыҡҡа килә. Әхмәттең улы [[Тимур-Шах Дуррани]] баш ҡаланы [[Ҡандағар]]ҙан Кабулға күсерә. Тимур-шах 1793 йылда үлә, һәм уны улы Заман-шах Дуррани алмаштыра<ref name="Brit-Kabul">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |title=Kabul |publisher=Online [[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Шул осорҙа ҡалала инглиз Джордж Фостер булып китә, ул Кабулды Көньяҡ Азияла иң таҙа ҡала тип атай<ref name="BBC-Kabul"/>. Был мәлдә Рәсәй империяһы Афғанстандан төньяҡта ятҡан ислам бойондороҡһоҙ дәүләттәрен ҡыҙыу рәүештә баҫып ала башлай. Британия империяһы Афғанстанды баҫып алмаһын өсөн уның өҫтөнән контроль урынлаштырырға маташа. 1826 йылда ҡалала [[Дост Мөхәммәт]] хакимлыҡ итә, ләкин 1839 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа [[Шуджа-Шах Дуррани]] килә. Ул власҡа Британия империяһы ярҙамында килә һәм ысынында уның ҡурайына бейеүсе була. Әммә яңы шах оҙаҡ хакимлыҡ итмәй, 1841 йылда ҡала боласылары тарафынан үлтерелә. Бынан һуң инглиздәр бер-нисә тапҡыр илгә баҫып инергә маташалар. Шулай, 1842 йылда улар Кабулды баҫып алалар, әммә [[Аҡбар-хан]] етәкселегендәге солғаныш мәлендә тағы ла көньяҡҡа алып ташланалар<ref name="Brit-Kabul" />. Икенсе ынтылғанда [[1878 йыл]]да инглиз ғәскәре Кабулды баҫып ала. [[Гандамак договор]]ы төҙөлә, уға ярашлы ингиздәр Афғанстанда нығына. Әммә афғандар инглиз баҫҡынсыларына ҡаршы тағы ла баш күтәрәләр, һуғыш барышында инглиздәр [[Бала-Хиссар]] тарихи нығытмаһын өлөшләтә емерәләр<ref name="Brit-Kabul" />. === XX быуат === 1926 йылда власҡа король [[Аманулла-хан]] килә. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Кабулда башлап электр үткәрелә һәм ҡыҙҙар өсөн уҡыу ойошторола. Король ҡала буйлап британия автомобиле [[Rolls-Royce Limited]]тә йөрөргә ярата һәм данлыҡлы [[Дворец «Дар уль-Аман»|Дар уль-Аман һарай]]ында йәшәй. Өсөнсө инглиз-афған һуғышынан һуң Аманнула [[Ид-Гах]] мәсетендә бойондороҡһоҙлоҡ тураһында иғлан итә. 1929 йылда король [[Хабибулла бачаи-и сакао|Хибибулла бачаи]] тарафынан ойошторолған урындағы баш күтәреү һөҙөмтәһендә Кабулды ташлап китергә мәжбүр була. Әммә 9 ай хакимлыҡ иткәндән һуң яңы король [[Мухаммад Надир-шах|Нәҙир-хан]] тарафынан төрмәгә ултыртыла. 1933 йылда яңы король Кабулдағы мәктәптә бүләкләү тантанаһы ваҡытында студент Абдул Халиҡ тарафынан үлтерелә. Тронды уның 19-йәшлек улы [[Заһир-шах]] Кабул итеп ала, ул бер-нисә тиҫтә йыл дауамында хакимлыҡ итә. [[Файл:Afghan women in 1926.jpg|200px|мини|слева|20-се йылдар башында Кабулдың юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙҙары]] Һуғыштан алдағы осорҙа Франция һәм Германия илде үҫтереүгә булышлыҡ иттеләр, илдең юғары ҡатламы араһында сифатлы белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн яңы лицейҙар, мәктәптәр астылар. Шулай, 1932 йылда Кабулда [[Кабул университеты]] асыла; уҡыусылар көнбайыш өлгөһөндә белем алһалар ҙа, күпселек уҡытыусылар Көнбайышта белем алған<ref name="Hyman, 305">Hyman, 305.</ref> афғанлылар була<ref>Anthony Hyman, «Nationalism in Afghanistan» in ''International Journal of Middle East Studies'', 34:2 (Cambridge: Cambridge University Press, 2002) 305.</ref>. 1960-сы йылдарҙа күпселек университет преподавателдәре көнбайыш университеттарының дипломын алған була<ref name="Hyman, 305"/> [[Файл:Kabul downtown.jpg|мини|Кабул урамдарының береһе, 70-се йылдар]] Заһир-шах власҡа килгәндә, Кабулда тик 10 км оҙонлоҡта тимер юл төҙөлгән, илдә бер-нисә эске телеграф , телефон линияһы һәм юлдар була. Заһир немец, итальян һәм япон инженерҙарына илдә яңы транспорт инфраструктураһы һәм коммуникацион селтәрҙәр төҙөргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә<ref>Nick Cullather, «Damming Afghanistan: Modernization in a Buffer State» in ''The Journal of American History'' 89:2 (Indiana: Organization of American Historians, 2002) 518.</ref>. Шулай, 1937 йылда Кабулда, яҡында ятҡан ауылдар менән бәйләнеш булдырырға мөмкинлек биреүсе беренсе радиобашня төҙөлә<ref>Cullather, 518.</ref>. Экономиканы үҫтереү өсөн банктар һәм милли картелдәр асыла<ref name="Cullather, 519">Cullather, 519.</ref>. Кабулда, ҡаланы тулыһынса тәьмин итә алырлыҡ, яңы туҡыу фабрикалары, электростанциялар һәм мебель фабрикалары асыла<ref name="Cullather, 519"/>. 1955 йылдан башлап инфраструктураны үҫтереү менән Советтәр Союзы шөғөлләнә, ул илдә йәмәғәт транспорт системаһын, аэропорттар, цемент заводы, икмәк заводы, биш яңы шоссе һәм плотина төҙөй. Ҡала күпләп көнбайыш туристарын йәлеп итә башлай. 1960 йылда Кабулда немец зоологтары эшләгән [[Кабул зоопаркы|зоопарк]] асыла. Король либераль сәйәсәт үткәрә башлай, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙың [[Паранджа|пәрәнжә]]һеҙ йөрөй алыуын законлаштыра һәм шәхестәрҙең хоҡуҡтарын арттыра. Был күп студенттәрҙең сәйәси тормошта актив ҡатнаша башлауына булышлыҡ итте<ref name="Cullather, 534">Cullather, 534.</ref>. Кабулда либерал, социалистик һәм маоистик фракциялар барлыҡҡа килде, параллель рәүештә ислам консерваторҙары власты, күп ҡасабалар хәйерселектә йәшәй тип тәнҡитләй башланылар<ref name="Cullather, 534"/>. 1969 йылда [[Пул-е Хишти]] мәсетенә яҡын урында, Советтәр Союзының йоғонтоһона, диндең йомшарыуына һәм либераль сәйәсәткә протест белдереп һәм ҡаты шәриәт закондарын кире ҡайтарыуҙы талап итеп, религиоз баш күтәреү башланды. Демонстрация ҡыуыла, ә уның лидеры Мөхәммәт Файзани ҡулға алына. 70-се йылдар башында ҡабул радиоһы [[пушту теле]]нән башҡа, үҙҙәрен айырымланған итеп хис итмәһендәр өсөн, икенсе милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтар телендә лә һөйләй башлай. 1973 йылда Заһир Шах визит менән Европала булған мәлдә, уның ике туған ағаһы һәм бер үк ваҡытта илдең премьер-министры [[Мөхәммәт Дауыт]] дәүләт түңкәрелеше ойоштора, власты ҡулына ала<ref>Hyman, «Nationalism in Afghanistan», 307.</ref>. Уны марксисттар партияһы [[Афғанстандың халыҡ-демократик партияһы|НДПА]] хуплай. Дауыт үҙен илдең президенты тип иғлан итә һәм сәйәси реформалар үткәрә башлай. Яңы власть илдә советтар сәйәсәтен үткәрә<ref>John E. Haynes, «Keeping Cool About Kabul» in World Affairs, 145:4 (Washington, D.C.: Heldref Publications, 1983), 371.</ref>. 1975 йылда йәш [[Әхмәт Шах Масуд]] һәм уның эйәрсендәре ихтилал ойошторорға маташалар, ләкин күрше Пакстанға ҡасырға мәжбүр булалар. Унда улар Пакстандың премьер-министры [[Зульфикар Али Бхутто]] яғынан ярҙам алалар, ул баш күтәреүселәргә Афғанстанда артабан да боланы дауам итер өсөн финанс ярҙамы күрһәтә. Пакистан Афғанстандың төньяғында бола күтәрергә тейеш булған йәш исламистарҙы вербовать итә башлай,улар араһында аҙаҡ Афғанстандың премьер-министры булып китәсәк Гульбеддин Хекматияр ҙа була. Ысынында, Пакистан киләсәктә Афғанстанда исламизмды барлыҡҡа килтереүсе булып тора, сөнки уның буласаҡ күп лидерҙары хәрби әҙерлекте Пакстанда үтәләр. 1978 йылда Афғанстанда апрель революцияһы була, һөҙөмтәлә власты коммунистар ҡулға ала<ref name="Bowersox">{{cite book |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan |last1=Bowersox |first1=Gary W. |authorlink= |year=2004 |publisher=GeoVision, Inc., |location=United States |isbn=0-9747-3231-1 |page=100 |url=http://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&lpg=PP1&pg=PA100#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-08-22}}</ref>. 1922 йылдан 1978 йылға тиклемге арауыҡ Афғанстанда тыныс сәскә атыу осоро булды, төрлө этник төркөмдәр бер-береһе менән тыныс һыйышып йәшәне, илде актив индустриялаштырыу барҙы, тип һанала<ref name="BBC-Kabul"/>. === Совет баҫып инеүе === 1978 йылдың 28 апрелендә президент Дауыт һәм уның ғаиләһе күп һанлы үҙенең яҡлылары менән бергә Кабулда үлтереләләр. Власҡа [[Хафизулла Әмин]] килә, ул радикаль реформалар үткәрә башлай<ref name="Haynes, 372">Haynes, 372.</ref>. Бөтә предприятиеләр ҙә совет өлгөһөндә национализацияланды<ref name="Haynes, 373">Haynes, 373.</ref>. Белем биреү ҙә совет моделе буйынса үҙгәртелә, марксизм-ленинизмды өйрәнеү индерелә<ref name="Haynes, 373"/>. Ә марксистик идеология динде инҡар иткәнлектән, уға ҡаршы халыҡтың күп өлөшө ҡаршы сыға. Күптәр армиянан ҡасып моджахедтар сафына ҡушыла<ref name="Haynes, 373"/>. 1979 йылда властарға боласыларға ҡаршы көрәштә ярҙам итеү һылтауы менән Афғанстанға СССР баҫып инә<ref name="Jang Publishers, 1991"/>. Пакистан моджахедтарға актив ярҙам күрһәтә, исламистарҙы ҡоралландыра, хатта Афғанстан территорияһында йәшерен операциялар ҙа алып бара. Оҙаҡламай Пакстанға ярҙамға АҠШ ҡушыла, улар теләһә ниндәй ысул менән, шулай уҡ яңы моджахедтар һәм исламистарҙы вербовкалап, Советтәр Союзының йоғонтоһон юҡҡа сығарырға тырышалар<ref name="Jang Publishers, 1991"/><ref name="Jang Publishers, 1991">{{cite book|last=Yousaf, PA|first=Brigadier General (retired) Mohammad|title=Silent soldier: the man behind the Afghan jehad General Akhtar Abdur Rahman|year=1991|publisher=Jang Publishers, 1991|location=Karachi, Sindh|page=106|url=http://books.google.com/books?id=cAoNAAAAIAAJ&q=Silent+soldier:&dq=Silent+soldier:&hl=en&sa=X&ei=PuHsUKXTIqGG4ATA7YCoDA&ved=0CDMQ6wEwAA}}</ref><ref name="Kakar">{{cite book |title=Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982 |last1=Kakar |first1=Hassan M. |authorlink= |coauthors= |volume= |year=1997 |publisher=University of California Press |location= |isbn=0-5202-0893-5 |page=291 |url=http://books.google.com/books?id=QyTmFj5tUGsC&lpg=PP1&pg=PA291#v=onepage&q&f=false |accessdate=2013-01-08}}</ref>. [[Файл:Вадим Чуприна-Кабул VADIM CHUPRINA © Kabul 1982.jpg|centre|thumb|1044x1044px|Кабул, 1982 йыл]] Был осорҙа Кабулда сағыштырмаса тыныс була, сөнки хәрби хәрәкәттәр башлыса ауыл ерҙәренә ҡағыла. Әммә ҡалала террористик акттар ҡурҡынысы ҙур була, шуға күрә һәр йәмәғәт бинаһы эргәһендә тиерлек хәрбиҙәр һәм ҡораллы һаҡсылар тора<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139</ref>. Коммунистар партияһы ағзаларын үлтереү киң таралған күренеш була. Ҡала ысынында нығытмаға әүерелә. Шуның менән бергә ҡаланың иҡтисади тормошо туҡталмай,ә эшселәрҙең 40 %-ын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә<ref name="revues">{{cite web|url=http://samaj.revues.org/212|title=Kabul at War (1992-1996) : State, Ethnicity and Social Classes|publisher=samaj.revues.org|accessdate=2014-10-25}}</ref>. Америка дипломаты һүҙҙәре буйынса, совет ғәскәрҙәренең булыуы ҡалала хәлде ҡырҡыулаштыра тигән рәсми фекергә ҡаршы, ситтән килгәндәр ҡунаҡтар менән дә, урындағы халыҡ менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә булалар, йыш ҡына ҡала буйлап ирекле йөрөгәндәр, сауҙа райондарына өҫтөнлөк биргәндәр, магазиндарҙа һәм кибеттәрҙә күпләп тауар һатып алғандар<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139 & 140</ref>. Совет граждандары һәм партия ағзалары үҙҙәре өсөн совет өлгөһөндә, бик күп 5 этажлы панеллы өйҙәрҙән торған, яңы торлаҡ райондар төҙөгәндәр, улар әлеге көндә лә ҡалала торалар<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 140</ref>. Хәрбиҙәр йәшәгән өйҙәр сәнскеле сымдар һәм танктар менән уратып алынған була. Агрессия күберәк режимға ҡаршыларҙан һәм моджахедтарҙан сыға. Ҡалала халыҡ һаны, башлыса күрше Пакистандан һәм Ирандан килгән ҡасаҡтар иҫәбенә, бик тиҙ үҫә (әгәр 1978 йылда 500 000 кеше булһа, 1988 йылда 2 000 000)<ref>Afghanistan: The Soviet Withdrawal from Afghanistan, by Amin Saikal, William Maley — Page 48</ref>. === Граждандар һуғышы һәм Талибан === [[Файл:Kabul during civil war of fundamentalists 1993-2.jpg|300px|мини|справа|Кабул 1993 йылда]] Үҙгәртеп ҡороу Советтәр Союзын Афған һуғышын туҡтатып торорға мәжбүр итте. Үҙенең яҡлаусыһынан яҙғас, [[Наджибулла Мохаммад|Наджибулла]] режимы ҡолай<ref name="Bowersox"/>. 1992 йылда элекке демократик республиканың һалдаттары һәм моджахедтарҙың күп һанлы төркөмдәре исламистар менән ҡаланы баҫып алалар. Әммә фекер айырымлыҡтары арҡаһында улар яңы ваҡытлы хөкүмәт төҙөй алмайҙар, һәм Кабул төркөмдәр араһында һуғыш яланына әйләнә. 4 йыл эсендә ҡалала йорттарҙың 80 %-ы юҡҡа сыҡты һәм 50 000 тыныс халыҡ үлтерелде, күбеһе ҡаланан ҡасып китте<ref name="google">{{cite book|title=Bleeding Afghanistan: Washington, Warlords, and the Propaganda of Silence|author1=Kolhatkar, S.|author2=Ingalls, J.|author3=Barsamian, D.|date=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800932|url=http://books.google.co.uk/books?id=px7rU0i-71UC|accessdate=2014-10-25}}</ref><ref>Bowersox (p.192)</ref>. [[Файл:Taliban beating woman in public RAWA.jpg|300px|мини|слева|Дини полиция ағзаһы ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡамсы менән туҡмай]] Ҡала даими бомбаға тотоуҙарҙан яфа сигә, 1992 йылда троллейбус транспорты системаһы мәңгелеккә туҡтай. 1993 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү системаһы һәм электр тапшырыу тулыһынса туҡтатыла<ref>Nazif M Shahrani, «War, Factionalism and the State in Afghanistan» in American Anthropologist 104:3 (Arlington, Virginia: American Anthropological Association, 2008), 719.</ref>. Абдул Али Мазари яҡлы шиит-хазарейсылар һәм ваххабиттар араһындағы конфликт, конфликт этник таҙартыуға барып еткәс, көсөргәнешлектең иң юғары нөктәһенә етә<ref>Sidky, «War, Changing Patterns of Warfare, State Collapse, and Transnational Violence in Afghanistan: 1978—2001», 870.</ref>. 1994 йылда ҡала [[Ахмад Шах Масуд|Масуд]]тың контроллеге аҫтына күсә һәм бомбаға тотоуҙар туҡтатыла<ref name="Amin Saikal">{{Cite book| last =Amin Saikal | authorlink = Amin Saikal| title =Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival|edition=2006 1st |page=352| publisher = I.B. Tauris & Co Ltd., London New York | isbn=1-85043-437-9 }}</ref><ref name="Afghanistan Justice Project">{{cite web |year=2005|url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title =Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978-2001 | publisher = Afghanistan Justice Project}}</ref><ref name="amnesty.org">Amnesty International. «DOCUMENT — AFGHANISTAN: FURTHER INFORMATION ON FEAR FOR SAFETY AND NEW CONCERN: DELIBERATE AND ARBITRARY KILLINGS: CIVILIANS IN KABUL.» 16 November 1995 Accessed at: http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200033/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html |date=2013-07-26 }}</ref><ref name="International Committee of the Red Cross">{{cite web|year=1995|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm|title=Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul|publisher=International Committee of the Red Cross}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510012006/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm |date=2011-05-10 }}</ref>. Уның ғәскәрҙәре законлылыҡ һәм тәртипте тергеҙергә тырышты<ref>{{youtube|id=Jnia-TUuCDs|title=BBC Newsnight 1995}}</ref>. Масуд, халыҡты туплау һәм демократик һайлауҙар үткәреү өсөн, дөйөм милли сәйәси процесс башлап ебәрергә маташты, уға талибтарҙы ла саҡырҙы, әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарттылар<ref name="Webster University Press Book">{{cite book | last = Marcela Grad| authorlink = | title = Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader| year = 2009| url = https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad|edition=March 1, 2009 |page=310 | publisher = Webster University Press| isbn= }}</ref>. Тыныс осор сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылманы, 1995 йылда талибтар ҡаланы ҡамап алды. Ләкин Масудтың көстәре атаканы уңышлы кире ҡаға. [[Amnesty International]]дың тикшеренеүҙәре буйынса, исламистар аңлы рәүештә атыу өсөн ҡаланың кешеләр йәшәгән райондарын һайлағандар<ref name="amnesty.org"/>. 1996 йылда талибтар яңынан ҡаланы ҡамауға алырға маташтылар, Масуд төньяҡҡа сигенергә приказ бирҙе һәм ҡала бер көн эсендә баҫып алынды<ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref>. Яңы хакимдар ҡалала шәриәт закондарын индерҙеләр, музыканы, телевидениены, ҡыҙҙар өсөн булған бөтә мәктәптәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарға эшләүҙе һәм пәрәжәһеҙ йөрөүҙе тыйҙылар<ref name="Physicians for Human Rights">{{cite web |year=1998 |url=http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |title=The Taliban's War on Women. A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan |publisher=[[Physicians for Human Rights]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614032620/http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |date=2007-06-14 }}</ref>. Шуның менән бергә улар ҡаланы һәм уның инфраструктураһын тергеҙеү өсөн инициатива күрһәтмәнеләр. Талибан ағзаларынан һәм дини полициянан башҡа бөтәһенә лә ҡорал йөрөтөү тыйылды. Талибан ҡалала, оҡшамаған кешеләрҙе сыбыртҡы менән туҡмап, урындағы халыҡты ҡурҡытыу һәм талау менән шөғөлләнеүсе дини полиция төҙөнө<ref name="Physicians for Human Rights"/>. === НАТО контроле аҫтында === 2001 йылдың октябрендә [[Война в Афганистане (с 2001)|Афғанстанда операциялар]] барышында америка һауа көстәре ҡаланы бер нисә тапҡыр бомбаға тоталар, был талибтарҙы ҡасырға мәжбүр итте, һәм ҡала НАТО ғәскәре контроле аҫтында ҡалды. Власҡа [[Карзай Хамид|Хамит Карзай]] етәкселегендә яңы хөкүмәт торҙо. Ҡалаға яңынан тыныслыҡ килде, күп илдәр яңынан үҙҙәренең илселеген астылар. Халыҡ, совет контроле осорондағы кеүек, ҡасҡындар иҫәбенә ҡырҡа арта башланы. Әммә, 2001 йылдан башлап бөгөнгө көнгәсә, ҡала [[Талибан|талибтар]], [[Сеть Хаккани|Хаккани ауы]], [[Исламская партия Афганистана|Афғанстандың ислам партияһы]], [[Аль-Каида]] һәм башҡа исламистик төркөмдәр яғынан ҡабатланып торған күп һанлы террористик атакаларға сәп булып тора<ref name=US-blames-Pakistan>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack |publisher=Reuters |date=September 22, 2011 |accessdate=2011-09-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |title=U.S. links Pakistan to group it blames for Kabul attack |date=September 17, 2011 |publisher=Reuters |accessdate=2011-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155251/http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |date=2015-09-24 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/ |title=Clinton Presses Pakistan to Help Fight Haqqani Insurgent Group |publisher=Fox News |date=September 18, 2011 |accessdate=2011-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924181106/http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/ |date=2015-09-24 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |title=Pakistan condemns US comments about spy agency |agency=Associated Press |date=September 23, 2011 |accessdate=2011-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727053454/http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |date=2013-07-27 }}</ref>. Төп ҡорбан булып хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре һәм тыныс халыҡ тора<ref name=latimes>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-afghanistan-bombings-20111207,0,4701392.story |title=Two Afghanistan bombings aimed at Shiites kill at least 59 people |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |first1=Hashmat |last1=Baktash |first2=Alex |last2=Rodriguez}}</ref><ref name="ALISSA J. RUBIN">{{cite news | last= RUBIN | first= ALISSA | url= http://www.nytimes.com/2011/09/14/world/asia/14afghanistan.html?pagewanted=all | title= U.S. Embassy and NATO Headquarters Attacked in Kabul | publisher= [[nytimes.com]] | date= | accessdate= }}</ref><ref name="Matthew Holehouse">{{cite news | last= Holehouse | first= Matthew | url= http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8759579/Kabul-US-embassy-attack-September-13-as-it-happened.html | title= Kabul US embassy attack: September 13 as it happened | publisher= [[telegraph.co.uk]] | date= 13 September 2011 | accessdate= | location=London}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/international/article2691816.ece|title=At least 55 killed in Kabul suicide bombing |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |location=Chennai, India |work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite news |url=http://blogs.wsj.com/photojournal/ |title=Photos of the Day: Dec. 8 |publisher=The Wall Street Journal |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09}}</ref>. Афғанстандың күпселек башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек, илдең опиум плантациялары менән бер рәттән, баш ҡалала наркотик ҡулланыу кимәле һиҙелерлек үҫте. 2015 йылдың авгусында ҡалала [[Террористические акты в Кабуле в августе 2015 года|бер-бер артлы теҙелгән террористик акттар]] үтте. 50-нән ашыу кеше һәләк булды<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/08/taliban-truck-bomber-kills-people-afghanistan-150806055127072.html Wave of bombings kill dozens across Kabul — Al Jazeera English<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Климаты == {{Климат города |Ширина=80% |Город_род=Кабул |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/a/AH40948.php World Climate] | Янв_ср=-2.3 | Янв_ср_осад=34 | Фев_ср=-0.7 | Фев_ср_осад=60 | Мар_ср=6.3 | Мар_ср_осад=67 | Апр_ср=12.8 | Апр_ср_осад=71 | Май_ср=17.3 | Май_ср_осад=23 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=1 | Июл_ср=25.0 | Июл_ср_осад=6 | Авг_ср=24.1 | Авг_ср_осад=1 | Сен_ср=19.7 | Сен_ср_осад=1 | Окт_ср=13.1 | Окт_ср_осад=3 | Ноя_ср=5.9 | Ноя_ср_осад=18 | Дек_ср=0.6 | Дек_ср_осад=21 | Год_ср=12.0 | Год_ср_осад=312 | Янв_ср_мин=-7.1 | Янв_ср_макс=4.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=5.5 | Мар_ср_мин=-0.7 | Мар_ср_макс=12.5 | Апр_ср_мин=6.0 | Апр_ср_макс=19.2 | Май_ср_мин=8.8 | Май_ср_макс=24.4 | Июн_ср_мин=12.4 | Июн_ср_макс=30.2 | Июл_ср_мин=15.3 | Июл_ср_макс=32.1 | Авг_ср_мин=14.3 | Авг_ср_макс=32.0 | Сен_ср_мин=9.4 | Сен_ср_макс=28.5 | Окт_ср_мин=3.9 | Окт_ср_макс=22.4 | Ноя_ср_мин=-1.2 | Ноя_ср_макс=15.0 | Дек_ср_мин=-4.7 | Дек_ср_макс=8.3 | Год_ср_мин=4.3 | Год_ср_макс=19.6 |}} Кабулдың [[полупустыня|климаты тауҙарға хас үҙенсәлекле ярымсүллек]].Кабул климатының үҙенсәлеге булып йыл әйләнәһенә тәүлек эсендә температураның 10-15&nbsp;°C тәшкил иткән бик ҙур тирбәлеше тора. Кабулда ҡыш сағыштырмаса һыуыҡ, төндәрен һыуыҡ, ә көндөҙ уртаса епшек көн.Йәй эҫе, ләкин төндә һәр саҡ тиерлек һалҡынса. Теркәлгән иң юғары температура +40&nbsp;°C (август), иң түбән температура −21&nbsp;°C (ғинуар һәм февраль). Йыл эсендә 323 мм яуым-төшөм. Бөтә яуым-төшөм ҡыш һәм яҙғы осорҙа, йәй һәм көҙ яуым-төшөм бөтөнләй тиерлек булмай.Ҡыш яуым-төшөм ғәҙәттә ҡар булып яуа. == Халҡы == [[Файл:Kabul Housing.jpg|200px|мини|справа|Кабулдың кеше йәшәгән тирә-яғы]] Ҡалала бик күп төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ә ҡаланың хәҙерге милли йөҙө 1980-се йылдарҙа формалаша башлай.Яҡынса ҡалала 3,5 миллион кеше йәшәй<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2014-05-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=2016-07-09 }}</ref>. Афған дәүләт статистикаһы был цифрҙы бер аҙ кәметеп күрһәтә — 2012 йылға 3289000 кеше<ref name="CSO">[http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |date=2013-12-28 }} (PDF), Central Statistics Office Afghanistan</ref>. Халыҡтың күпселеге күрше провинцияларҙан илдәге хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып килгән. Ҡала халҡының күп өлөшөн [[дари]] [[суннит]] — [[тажик]] (45 %) һәм [[шиит]] — [[хазарейсы]] (25 %) телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә, [[пуштундар]] (25 %) һәм [[үзбәктәр]] (4 %) әҙселекте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала Һиндостандан килеүселәр — һинд-арий диалектында һөйләшеүсе [[сикхи]] һәм [[индуистар]] йәшәй<ref>[http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 Urban Development In Kabul: An Overview Of Challenges And Strategies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225191840/http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 |date=2012-02-25 }} by реDr. Annette Ittig</ref>. Дингә мөнәсәбәт тәңгәлендә, Кабулда мосолман-сөнниселәр (75 %), шиғисылар 25 % самаһы тәшкил итә. Шулай уҡ бәләкәй генә христиан һәм индуист общиналары бар<ref name="NAT-2003">{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |format=PDF |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=[[National Geographic Society]] |date=November 2003 |accessdate=2010-06-27}}</ref>. == Иҡтисад һәм инфраструктура == [[Файл:Street scene in Kabul-2012.jpg|200px|мини|справа|Кабулда сауҙа районы]] Иҡтисади инфраструктура үҫеше өсөн Омар Захилвал етәкселегендәге иҡтисад министрлығы яуап бирә<ref>{{cite web|url=http://mof.gov.af/ |title=Ministry of Finance |publisher=Mof.gov.af |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Кабулда яңы һәм киптерелгән емеш-еләк, сәтләүек, афған келәмдәре, тире, кейем-һалым, өй йыһазы һәм антиквар тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҡтисад үҫешен үҙгәртеп ҡороу сиктәрендә [[бөтә донъя банкы]] Кабулға 25,000,000 доллар аҡса бүлде. Проект 2011 йылда ябылды<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/projects/P083919/kabul-urban-reconstruction-project?lang=en&tab=overview |title=Projects : Kabul Urban Reconstruction Project &#124; The World Bank |publisher=Worldbank.org |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Ҡала инфраструктураһын үҫтереүгә АҠШ 9,1 млрд доллар бүлде<ref>{{cite web|url=http://www.dvidshub.net/news/113405/us-forces-afghanistan-adjusts-its-91-billion-infrastructure-program-meet-afghans-near-term-needs#.UjFOTX-SGUk |title=DVIDS - News - US Forces - Afghanistan adjusts its $9.1 billion infrastructure program to meet Afghans' near-term needs |publisher=Dvidshub.net |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref><ref name="wsj">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887323716304578481072267924656.html|title=Kabul&#39;s Tax Levies Raise Flags From U.S. Watchdog - WSJ|publisher=online.wsj.com|accessdate=2014-10-25}}</ref>. Ҡалала бер-нисә сауҙа үҙәге төҙөлә. Кабулда үҫешкән юл инфраструктураһы булған һәм урамдары ҡаты һаҡланған Баграми сәнәғәт һәм эшлекле районы урынлашҡан, унда көнбайыш компаниялары үҙҙәренең заводтарын төҙөгәндәр<ref>Afghanistan Industrial Parks Development Authority…[http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm Kabul (Bagrami)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605111223/http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm |date=2007-06-05 }}</ref>. [[Файл:Microrayon, Petržalka of Kabul.jpg|200px|мини|слева|«Микрорэйана»лағы урта класс вәкилдәре йәшәгән панеллы совет өйө.]] По данным международной организации [[Transparency International]], Кабул донъялағы иң коррупцияға бирелгән мегаполистар теҙмәһендә өсөнсө урын биләй<ref name="TI">{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |title=Corruption Perceptions Index 2010 Results |publisher=[[Transparency International]] |year=2010 |accessdate=2011-02-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425163935/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |date=2012-04-25 }}</ref>. Сәйәсмәндәрҙең компетентлы булмауы арҡаһында инвестицияланған аҡсаларҙың күпселеге «юғалғанлыҡтан», инвесторҙар ҡаланы ташлап китәләр, ә күп потенциаль инвесторҙар, бигерәк тә көнбайыш илдәренән, үҙ эшен асыуҙан баш тарталар. Тик 2012 йылда ғына ҡала түрәләре 3,9 млрд доллар ришүәт ала<ref>{{cite web|author=09.08.13 |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/08/afghanistan-s-million-dollar-minister.html |title=Afghanistan's Million Dollar Minister |publisher=The Daily Beast |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Ҡала райондары башлыса ҡулдан эшләнгән 1-2-этажлы балсыҡ һәм таш өйҙәрҙән тора, уларҙа ғаиләләре менән йәшәйҙәр. Бындай өйҙәрҙә йыш ҡына электр булмай, һыу үткәргес бөтөнләй тиерлек юҡ. Бындай йорттарҙың төп проблемаһы шунда: тыуым һәм провинцияларҙан күсеп килгән халыҡ иҫәбенә ҙур тиҙлек менән артҡан халыҡ һаны фонында, бындай йорттар халыҡтарҙың ҙур тығыҙлығын тәьмин итә алмайҙар. Ҡала бик тиҙ йәйелеп үҫә. Насар инвестицион климат арҡаһында ҡалала яңы йорттар бик һирәк төҙөләләр, төҙөлгән хәлдә лә халыҡ тығыҙлығын арттырыу һәм районды модернизациялау маҡсатында<ref>{{cite web |url=http://onyx.af/developmenteam.htm |title=Onyx Construction Company |publisher=Onyx.af |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427050911/http://www.onyx.af/developmenteam.htm |date=2012-04-27 }}</ref>. 2005 йылда сығышы менән иранлы америка архитекторы Хишам Ашкури Кабул райондарының береһен тулыһынса реконструкциялау буйынса ҙур проект тәҡдим итә, был проект буйынса булған биналарҙы тулыһынса һүтергә һәм улар урынына 5-этажлы йорттар төҙөргә тәҡдим ителә. Территорияның байтаҡ өлөшөн йәшеллек һәм рекреацион зоналар биләргә тейеш була. 2013 йылда проектты тормошҡа ашырыу өсөн 1 млрд доллар аҡса бүленә<ref>{{cite news |title=$1b contract signed to begin work on New Kabul City plan |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/09/04/1b-contract-signed-begin-work-new-kabul-city-plan |publisher=Pajhwok Afghan News -|editor=Muhammad Hassan Khetab |date=4 September 2013 |accessdate=2013-09-30}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=Welcome to our Official Website |publisher=DCDA |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |date=2013-12-30 }}</ref>. Совет оккупацияһы осоронда ҡала үҙәгендә 5-этажлы панелле йорттарҙан торған эре микрорайондар төҙөлә. Уларҙа коммунистәр партияһы ағзалары һәм урта класс вәкилдәре йәшәй. Бөгөнгө көндә сифатлы торлаҡҡа ҡытлыҡ булғанға күрә, совет йорттары элитар йорттар иҫәбенә инә һәм уларға һорау ҙур<ref>[http://thepublicarchive.com/?p=1384 Afghanistan: The Microrayons of Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307195725/http://thepublicarchive.com/?p=1384 |date=2016-03-07 }}</ref>. == Ҡаланың исеме == Ҡаланың һәм уның исеменең килеп сығыуы тураһында күп легендалар йөрөй. Шуларҙың береһе: "Батшаның аты ҡапыл туҡтай. Артабан юл булмай. Алда уртаһында серле утрау йәшәреп ултырған күл һыуы йәйелеп ята. Оҙаҡ уйлап тормай батша үҙенең вәзирҙәрен саҡырып ала ла, һыу аша сығыу ҡулайламаһы эшләргә ҡуша. Яҡын тирәләге ауылдарҙан күп итеп һалам килтерәләр һәм уны күлгә түгәләр, түшәмәпе тупраҡ ҡатламы менән нығыталар, ҡулайлама әҙер була. „Һалам күпер“ аша утрауға үткәс, батша бик матур көй тауышы ишетә. Утрауҙа буш ваҡыттарын музыкаға һәм бейеүҙәргә арнаған оҫта музыканттар йәшәгән булған. Батша уларҙың уйнауына хайран ҡалған. Уға был үҙән шул тиклем оҡшаған, бында ул ҡала төҙөргә ҡарар иткән. Утрауға килеү иҫтәлеге итеп ҡаланы Ҡапул (һалам күпер) тип атарға бойорған. Батшаның бойороғо үтәлгән, йәшел үҙәндә ҡала үҫеп сыҡҡан." Ваҡыт үтеү менән Ҡапул исеме Кабулға үҙгәргән, ә ҙур күлдең ҡалдыҡтары әле лә ҡаланың эргә-тирәһендә һаҡланып ҡалған. Кабул халҡы араһында ҡаланың исеменә ҡарата уның афған телендә яҙылышына нигеҙләнгән тағы ла бер фараз йөрөй: "Сәскәләр араһында һыу" آب در بين گل, йәғни сәскәле ярҙар араһынан ағыусы йылға." Аҫтараҡ ҡара: ك آب ل = كابل گابل = كابل == Транспорт == {{см. также|Кабул троллейбусы}} [[Файл:Kabul International Airport in 2008.jpg|thumb|Кабул халыҡ-ара аэропорт терминалы]] Тышҡы донъя менән бәйләнеш Кабулдың үҙәгенән 16 миль алыҫлыҡта урынлашҡан [[Кабул халыҡ-ара аэропорт]]ы аша урынлаштырыла. Кабул аэропортының яңы халыҡ-ара терминалы [[Япония]] хөкүмәте ярҙамы менән төҙөлә һәм [[2008 йыл]]да эшләй башлай. Кабул аэропорты шулай уҡ Афғанстан ВВС-ы һәм НАТО көстәре өсөн хәрби-һауа базаһы булып тора. Транспорттың күп өлөшө дизель яғыулығында эшләй. [[Троллейбус]] хәрәкәтен тергеҙеү планлаштырыла. Кабулда тимер юлдар юҡ. == Баҙарҙар == [[Файл:Soviet map of Kabul (1980-s).jpg|thumb|right|Кабулдың совет картаһы (1980-се йылдар)]] Кабулдың сауҙа үҙәге — Майванд проспекты. Был исем Кандагар эргәһендәге шул уҡ исемле урында, 1880 йылда инглиз экспедиция корпусын тар-мар иткән һуғыш хөрмәтенә ҡушылған. Был еңеү иҫтәлегенә проспектта юғарыға төбәлгән конус формаһындағы, селтәрле ҡанаттары ялтырап торған плиткалар менән биҙәлгән башня ҡалҡып тора. [[Файл:Meat seller in Kabul.jpg|thumb|Кабул урамдарында кәзә ите һатыусы]] Майванд проспекты менән йәнәш, электән килгән, Чар-Чата («Дүрт арка») кеүек тар урамдар һәм тыҡырыҡтар лабиринтынан торған, баҙарҙар урынлашҡан. Кабул баҙарҙарының короле булып Миндаи һанала. Кабул халҡы ошолай шаярта: «Әгәр һеҙ Миндайҙа ниндәйҙер әйберҙе тапмайһығыҙ икән, тимәк ул нәмә донъяла бөтөнләй юҡ». == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{флагификация|Канада}}, [[Саскатун]] * {{флагификация|Россия}}, [[Ҡазан]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Топографик карта == * {{карта|I-42-XVI}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кабул, Афғанстандың төп ҡалаһы}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://gorod-kabul.turmir.com/ Город Кабул] <!-- * [http://bigpicture.ru/?tag=kabul/ Кабул: НОВОСТИ В ФОТОГРАФИЯХ] --> * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Кабул/ Кабул — Энциклопедия «Вокруг света»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://daypic.ru/travel/76033/ Кабул Это интересно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101045340/http://daypic.ru/travel/76033 |date=2017-01-01 }} * [https://web.archive.org/web/20120409175418/http://a-nomalia.narod.ru/100gorodov/35.htm/ 100 великих городов мира: Кабул] {{Афғанстан ҡалалары}} {{Афғанстан темаларҙа}} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Кабул|*]] 95ba1j9flgpokp6r5fmb0rdu4xslph8 0 111062 1305948 1303050 2026-09-23T11:44:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305948 wikitext text/x-wiki {{болезнь | Name = Миокард инфаркты | Image = AMI scheme.png | Caption = Алғы тышса өлкәһендә (апикаль инфаркт) артерияның һул коронар тамыры тығылғандан барлыҡҡа килгән '''миокард инфаркты''' (2) диаграммаһы | DiseasesDB = 8664 | ICD10 = {{ICD10|I|21}}-{{ICD10|I|22}} | ICD9 = {{ICD9|410}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000195 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1567 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|327}} {{eMedicine2|ped|2520}} | MeshID = | }} '''Миока́рд инфаркты''' — [[йөрәк]] ишемияһы ауырыуының клиник формаларының береһе. Абсолют йәки сағыштырмаса [[ҡан әйләнеше]] етешмәгән миокардтың (йөрәк туҡымаһы) бер өлөшөндә ишемик некроз (йөрәк туҡымаһына тейешле күләмдә ҡан килмәү сәбәпле, уның бер өлөшөнөң үлеүе) башланыуын аңлата. 2012 йылдың 17 декабрендә Америка кардиология коллегияһы һәм Америка йөрәк ассоциацияһы ЭКГ-лағы ST сегментының тотороҡло күтәрелеүе һәм уның иртә барлыҡҡа килеүенән барлыҡҡа килгән миокард инфаркты эҙемтәләрен күҙәтеп, заманға ярашлы клиник тәҡдимдәрен ташҡа баҫтырып сығара<ref name=ACC_STEMI_2013>{{Cite journal | author = O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, ''et al.'' | title = 2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of ST-Elevation Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. | journal = Circulation | month = Dec | year = 2012 | doi = 10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 | pmid = 23247304 | url = http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140222/http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf |date=2015-04-02 }}</ref>. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 2012 йылдың октябрендә ошо төр сир буйынса Европа кардиология ойошмаһы үҙенең тәҡдимдәрен яңырта<ref name=ESC_STEMI_2012>{{Cite journal | author = Task Force on the management of ST-segment elevation acute myocardial infarction of the European Society of Cardiology (ESC), Steg PG, James SK, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation. | journal = Eur Heart J | volume = 33 | issue = 20 | pages = 2569-619 | month = Oct | year = 2012 | doi = 10.1093/eurheartj/ehs215 | PMID = 22922416 |url=http://circ.ahajournals.org/content/early/2012/12/17/CIR.0b013e3182742cf6 }}</ref>. ЭКГ-лағы ST сегменты тотороҡло күтәрелмәйенсә барлыҡҡа килгән киҫкен коронар синдромды күҙәтеү буйынса һуңғы яңы тәҡдимдәрен был ойошмалар шул тәртиптә 2011 йылдың май<ref name=ACC_nonST_ACS_2011>{{Cite journal | author = Wright RS, Anderson JL, Adams CD, ''et al.'' | title = 2011 ACCF/AHA focused update incorporated into the ACC/AHA 2007 Guidelines for the Management of Patients with Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines developed in collaboration with the American Academy of Family Physicians, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and the Society of Thoracic Surgeons. | journal = J Am Coll Cardiol | volume = 57 | issue = 19 | pages = e215-367 | month = May | year = 2011 | doi = 10.1016/j.jacc.2011.02.011 | pmid = 21545940 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0735109711006115}}</ref> һәм декабрендә<ref name=ESC2011>{{Cite journal | author = Hamm CW, Bassand JP, Agewall S, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes (ACS) in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC). | journal = Eur Heart J | volume = 32 | issue = 23 | pages = 2999-3054 | month = Dec | year = 2011 | doi = 10.1093/eurheartj/ehr236 | pmid = 21873419 | url = http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116162310/http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx |date=2013-01-16 }}</ref> яңыртып баҫтыралар. == Классификация == Үҫеш стадияһы буйынса: # '''Үтә киҫкен''' осор (МИ башланғандан 2 сәғәткә тиклем) # '''Киҫкен''' осор (МИ башланғандан 5-7 көн үткәс) # '''Киҫкендән һуңғы''' осор (7 -нән алып 28 көнгә тиклем) # '''Бөтәшеү''' осоро (28-се көндән) Зыян күреү анатомияһы буйынса: # Трансмураль # Интрамураль # Субэндокардиаль # Субэпикардиаль Зыян күреү күләме буйынса: # Ҙур күләмле (трансмуральный), Q-инфаркт # Бәләкәй күләмле, Q-инфаркт түгел * Некроздың барлыҡҡа килеү урындары: *# Һул ҡаҙансыҡтың миокард инфаркты (алғы, ҡабырға яғы, аҫҡы, артҡы өлөштәрҙә). *# Йөрәктең өҫкө өлөшөндәге айырымланған миокард инфаркты. *# Ҡаҙансыҡтар араһындағы шаршау (перегородка) миокарды инфаркты (септальный). *# Уң ҡаҙансыҡ миокарды инфаркты. *# Бер-нисә урында бергә: артҡы-аҫҡы, алғы-ҡабырға өлөштәрҙә һәм башҡалар. Сирҙең ағышына ҡарап: # Бер циклда # Оҙайлы # Яңынан барлыҡҡа килеп торған МИ (1-се коронар артерияға һибелгән булһа 72 сәғәттән 8 көнгә тиклем арауыҡта яңы некроз урыны барлыҡҡа килә) # Ҡабатланған МИ (башҡа коронар артерияларҙа, ғәҙәттә яңы некроз урыны тәүгеһенән 28 көн үткәс барлыҡҡа килеүсән) Клиник классификацияһы. Уны Европа кардиологтар йәмғиәте, Америка кардиология колледжы, Америка йөрәк ассоциацияһы һәм Бөтөндонъя кардиология федерацияһының берлектәге эшсе төркөмө әҙерләгән (2007)<ref>[http://circ.ahajournals.org/content/116/22/2634 Universal Definition of Myocardial Infarction. Circulation.2007; 116: 2634—2653 Published online before print October 19, 2007,doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.107.187397]</ref>: * Яйлап барлыҡҡа килгән МИ (1-се төр). Тәүге коронар ваҡиға, мәҫәлән, ҡан тамыры тышсаһындағы төйөрҙөң (бляшканың) ашалыуы һәм/йәки емерелеүе, ярсыҡланыуы йәки ҡаттарға айырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ишемияға бәйле. * Икенсел МИ (2-се төр), мәҫәлән, коронар тамырҙың ҡыҫылыуы, коронар эмболия, анемия, аритмия, гипер-йәки гипотензия арҡаһында кислород менән туҡланыуҙың ҡырҡа кәмеүе йәки бөтөнләй туҡтауына бәйле ишемия арҡаһында тыуа. * Ҡапыл коронар үлем (3-сө төр). Был юлы йыш ҡына миокард ишемияһы билдәләре менән йөрәк эшмәкәрлегенең туҡтауы күҙәтелә. ST -ның яңы элевацияһын һәм Гис бәйләменең һул аяғында яңы блокада көтөү, ангиография һәм/йәки аутопсияла коронар артерияла әле генә барлыҡҡа килгән тромбты табыу, ҡан өлгөләрен анализға алғанға тиклем үлеүҙе йәки маркерҙарҙың концентрацияһы артыуын үҙ эсенә ала. * ТКБ (тире аша коронар булышлыҡ итеү) — ассоциациялы МИ (4а төрө). (ЧКВ-ассоциированный) * Стент тромбына бәйле МИ (4б төрө), ангиография йәки аутопсия менән раҫланғас. * АКШ-ассоцияцияланған МИ (5-се төр). (АКШ — Аорта-коронар шунтлау). Шуны иҫтә тоторға кәрәк, ҡайһы бер осраҡта пациентта бер юлы йәки сиратлап МИ-ның бер-нисә төрө барлыҡҡа килә. «Миокард инфаркты» термины «кардиомиоциттар некрозы» төшөнсәһе эсенә инмәй. Улары АКШ (ҡаҙансыҡтағы тишек, йөрәк менән манипуляциялар) үткәреү арҡаһында һәм түбәндәге факторҙарҙың тәъҫире арҡаһында була: бөйөр һәм йөрәк эшмәкәрлеге етешмәүе, кардиостимуляция, электрофизиологик абляция, сепсис, миокардит, кардиотроп ағыу эҙемтәһе, инфильтратив сирҙәр. == Барлыҡҡа килеүе == Миокард инфаркты миокардты ҡан менән тәьмин итеүсе ҡан тамыры (коронар артерия) ҡыуышлығының обтурацияһы (төйөрҙәр арҡаһында ҡыҫылыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул түбәндәге сәбәптәр арҡаһында була (осрау йышлығына ҡарап): # коронар артерияларҙың атеросклерозы (тромбоз, бляшка менән тығылыуы-обтурация) 93-98 % # Хирургик обтурация (артерияны бәйләү йәки ангиопластикалағы диссекция (бер өлөшөн айырып бәйләү)) # Коронар артерияның эмболизацияһы (коагулопатия тромбозы, майлы эмболия һ. б.) # Коронар артерияның спазмы (ҡыҫылыуы) ''Йөрәк етлекмәгәндә (порок сердца) тыуған инфарктты айырым билдәләйҙәр (коронар артерияларҙың аортанан ғәҙәти булмағанса айырылыуы).'' == Хәүеф факторҙары == * Тәмәке тартыу йәки пассив тәмәкесе<ref>U.S. Department of Health and Human Services. [http://profiles.nlm.nih.gov/NN/B/B/X/S/ Reducing the Health Consequences of Smoking: 25 Years of Progress. A Report of the Surgeon General] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122073244/https://profiles.nlm.nih.gov/NN/B/B/X/S/ |date=2016-11-22 }}. Rockville (MD): U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 1989 [accessed 2009 May 5].</ref> * Артериаль гипертензия (ҡан баҫымының юғары булыуы) * Ревмокардит * Элек ауырып алған стафилококк һәм стрептококк инфекциялары * Ҡан составында ЛПНП холестеринының («насар» холестерин) юғары концентрацияһы * Ҡан составында ЛПВП холестеринының («яҡшы» холестерин) түбән концентрацияһы * Ҡандағы триглицеридтарҙың юғары кимәле * Физик әүҙемлектең түбән кимәле * Оло йәштә булыу * Атмосфераның бысраныуы<ref>Peters A, von Klot S, Heier M, Trentinaglia I, Hormann A, Wichmann HE, et al. 2004. ''Exposure to traffic and the onset of myocardial infarction.'' N Engl J Med 351:1721-1730</ref> * Енес (Ир-аттар ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда миокард инфаркты менән йышыраҡ яфаланалар) * Һимеҙлек<ref name="Yusuf-2005">{{cite journal | author=Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Bautista L, Franzosi MG, Commerford P, Lang CC, Rumboldt Z, Onen CL, Lisheng L, Tanomsup S, Wangai P Jr, Razak F, Sharma AM, Anand SS; INTERHEART Study Investigators. | title=Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-5-11-2005_366_9497/page/n75 | journal=Lancet | year=2005 | volume=366 | issue=9497 | pages=1640–9 | pmid=16271645 | doi = 10.1016/S0140-6736 (05)67663-5}}</ref> * Алкоголизм * Шәкәр диабеты * Элек булған миокард инфаркты һәм атеросклероздың һәр төрлө күренештәренең артыуы == Патогенез == Түбәндәге стадиялар билдәле: # Ишемиялар # Зарарланған урындар (некробиоз) # Некроз # Яра бөтәшеүе Ишемия сире инфарктты тыуҙырыуы һәм ул оҙайлы ваҡытҡа һуҙылыуы ихтимал. Был процесс арҡаһында миокардтың гемодинамикаһы боҙола. Миокардты (йөрәк тамырын) ҡан менән тәъмин итеүсе артерияның ҡан үткәрмәҫлек булып ҡыҫылыуы клиник йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә. Йыш ҡына был хәл тамыр киҫеме майҙанының 70 % ҡа ҡәҙәр тарайыуынан тыуа. Компенсация механизмдарының сиге тип миокардтың метаболизмы һәм функцияларының боҙолоуын әйтәләр. Был боҙолоуҙы кисектереү ҙә мөмкин (ишемия булғанда). Боҙолоу стадияһы 4-тән 7 сәғәткә тиклем һуҙыла. Ә некроз иһә зарарланыуҙы кисектереү мөмкин булмауын аңлата. Инфаркттан һуң 1-2 аҙна үткәс некроздан барлыҡҡа килгән яра бөтәшә башлай. Яра 1-2 айҙан һуң тулыһынса йөй (рубец) менән ҡаплана. == Клиник картинаһы == Төп клиник билдәһе — күкрәк һөйәге артындағы ныҡ һәм тотороҡло ауыртыу (ангиоз ауыртыныу). Әммә ауыртыуҙың бер көсәйеп, бер кәмеп тороуы ла ихтимал. Пациент күкрәктәге ҡыҫыу, эс, тамаҡ, ҡул, ҡалаҡ һөйәге тәңгәлендәге ауыртыуҙарға зарланыуы ихтимал<ref name="Mallinson 2010 15">{{cite journal | last=Mallinson | first=T | title=Myocardial Infarction | journal=Focus on First Aid | volume= | issue=15 | pages=15 | year=2010 | pmid= | url=http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx | accessdate=2010-06-08 | doi= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521050422/http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx |date=2010-05-21 }}</ref>. Ҡайһы берҙә сир ауыртыныуһыҙ ҙа була. Бигерәк тә бындай хәл шәкәр диабеты менән сирләүселәргә хас. Ауыртыныу синдромы 15 минут (1 сәғәткә тиклем) һаҡлана һәм бер-нисә сәғәттән йәки наркотик анальгетиктар ҡабул иткәндән һуң кәмей. Нитраттар файҙаһыҙ. Ҡайһы берҙә тиренән профуз (йәбешкәк, һалҡын) тир бәреп сыға. 20-40 % осраҡта, әгәр зарарланыу урыны ҙур булһа, йөрәк эшмәкәрлегенең етешмәй эшләүе билдәләре беленә башлай. Пациенттар һауа етешмәүенә зарлана, сәбәпһеҙ йүткереү барлыҡҡа килә. Йыш ҡына аритмия осрай. Ҡағиҙә булараҡ, экстрасистолияның төрлө формалары йәки йөрәк алды ҡарынсығының фибрилляцияһы. Ҡайһы берҙә миокард инфарктының берҙән-бер симптомы булып йөрәк туҡтауы тора. Ғәҙәттә был хәлгә юлығыр алдынан ауыр физик эшмәкәрлек, ныҡ итеп арыу, гипертоник криз (ҡан баҫымының кинәт юғары күтәрлеүе йәки түбәнәйеүе) була. == Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары == Ҡайһы берҙә миокард инфаркты симптомдары ғәҙәттәгенән айырыла. Бындай клиник билдәләр миокард инфарктын диагнозлауҙы ҡатмарлаштыра. Миокард инфарктының тәбәндәге атипик (ғәҙәти булмаған) төрҙәре осрай: * Абдоминаль төр — инфаркттың симптомдары: эстең өҫкө өлөшөндәге ауыртыу, тамаҡ саҡырыуы, эс күбеүе, ҡоҫоу. Был осраҡта инфаркт симптомдары киҫкен панкреатитты хәтерләтеүе ихтимал. * Астматик төр — инфаркт симптомдары һаман арта барған һайын тын ҡыҫылыуы көсәйә. Инфаркт симптомдары бронх астмаһын хәтерләтә. * Атипик ауыртыу синдромдары инфарктта күкрәктә түгел, ә ҡулда, яурында, аҫҡы яңаҡтар, ҡултыҡ аҫты соҡоронда беленергә мөмкин. * Ауыртыныуһыҙ миокард ишемияһы бик һирәк осрай. Бындай инфаркт шәкәр диабеты менән сирләүселәрҙә генә булыуы ихтимал. * Церебраль форма — инфаркт симптомдары: баш әйләнә, аң томалана, неврологик симптомдар беленә. * Арҡа буйы һөйәгенең күкрәк остеохондрозы менән сирләүселәрҙә миокард инфарктының төп ауыртыныу синдромдарына ҡабырға араһы невралгияһына хас булған күкрәк урата ауыртыныу ҙа өҫтәлә. Был ауыртыныу арҡаны артҡа, алға, ян-яҡҡа бөккән ваҡытта көсәйеүсән. == Диагностика == [[Файл:AMI pain front.png|right|thumb|150px| Миокард инфарктындағы ауыртыныу урындары: ҡуйы-ҡыҙыл = типик өлкә, аҡһыл-ҡыҙыл = мөмкин булған башҡа өлкәләр.]] [[Файл:AMI pain back.png|right|thumb|150px| Арҡанан ҡарағанда.]] # Иртә: ## Электрокардиография ## Эхокардиография ## Кардиотроп аҡһымға ҡан анализы # Кисектерелгән: ## Коронарография == Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы == Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы (0-6 сәғәт) [[File:Stage of developing myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы]] * ST-ның көмбәҙ һымаҡ сегменты изолиниянан юғары * ST cегменты T тешсәһе менән береккән * R тешсәһе бейек * Q тешсәһе бейек түгел Миокард инфарктының киҫкен осоро (6-7 тәүлек) [[File:Acute stage of myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының киҫкен осоро]] * Т тешсәһенең кирегә китеүе * R тешсәһе амплитудаһының (тулҡын бейеклеге) кәмеүе * Q тешсәһенең тәрәнәйеүе Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты (7-28 тәүлек) [[File:Healing myocardial infarction.jpg|thumb|Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты]] * Т тешсәһенең кирегә китеүе * ST сегментының изолинияға яҡынайыуы Бөтәшкән миокард инфаркты ( 29-сы тәүлектән – бер-нисә йылға тиклем) [[File:Healed myocardial infarction.jpg|thumb|Бөтәшкән миокард инфаркты]] * Тотороҡло Q тешсәһе * R тешсәһенең тәпәшәйгән амплитудаһы * Ыңғай Т тешсәһе * ST комплексының изолинияла булыуы<ref>{{Книга|автор = Федюкович Н.И.|заглавие = Внутренние болезни. Учебник|место = Ростов-на-Дону|издательство = Феникс|год = 2012|страницы = 230}}</ref> == Ҡатмарланыуҙар == Иртә осорҙа : * киҫкен йөрәк етешһеҙлеге (үпкәнең шешеүе, шок)<ref name="Lancet2005">{{cite journal |author=McMurray JJ, Pfeffer MA |title=Heart failure |journal=Lancet |volume=365 |issue=9474 |pages=1877–89 |year=2005 |pmid=15924986 |doi=10.1016/S0140-6736 (05)66621-4 }}</ref> * кардиоген шок * Аритмия йәки ритм һәм үткәреүҙең боҙолоуы. Ҡарынсыҡтарҙың фибрилляцияһына тиклем; Ярайһы йыш осраған ҡатмарланыу<ref>{{cite book |title=Cardiac Arrhythmia: Mechanisms, Diagnosis, and Management |last=Podrid |first=Philip J. |coauthors=Peter R. Kowey |year=2001 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0781724864 }}</ref>. * тромбоэмболик ҡармарланыуҙар. * миокардтың өҙөлөүе арҡаһында перикард (йөрәк тышсаһы) йыртылыуы (йөрәк тампонадаһы). Хәҙерге дауалауҙар һөҙөмтәһендә был ҡатмарланыу ихтималлағы 1 процент ҡына осрай<ref name="Yip-2003">{{cite journal | author=Yip HK, Wu CJ, Chang HW, Wang CP, Cheng CI, Chua S, Chen MC. | title=Cardiac rupture complicating acute myocardial infarction in the direct percutaneous coronary intervention reperfusion era | journal=Chest | year=2003 | volume=124 | issue=2 | pages=565–71 | format=[[PDF]] | url=http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf | pmid=12907544 | doi=10.1378/chest.124.2.565 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070615025741/http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf |date=2007-06-15 }}</ref>. * перикардит * ангиноз ауыртыуҙың яңынан башланыуы * артериаль гипотензия (ҡан баҫымының түбәнәйеүе), шулай уҡ медикаменттар арҡаһында ла булыуы ихтимал; * артериаль гипотензия, стрептокиназа индергәндәге аллергик, аритмик, геморрагик ҡатмарланыуҙар * наркотик анальгетиктар индергәндә тын алыуҙың боҙолоуы; Һуңғараҡ: * инфаркт аҙағы синдромы (Дресслер синдромы) * тромбоэмболик ҡатмарланыуы * хроник йөрәк етлекмәүе * йөрәк аневризмаһы == Дауалау == === Тәүге ярҙам === * Миокард инфарктына шик тыуһа, ауырыуҙы тәүҙә ултырталар һәм тынысландыралар. Ултырырға (арҡалы ҡәнәфи (ултырғыс) булһа яҡшыраҡ) йәки тубыҡтарҙы бөгөп ҡырынлап ятырға кәңәш ителә. Ҡыҫып торған кейемде сисәләр, галстукты бушаталар.<ref name="bbc">[https://web.archive.org/web/20130304225156/http://www.bbc.co.uk/health/treatments/first_aid/procedures/heartattack.shtml First Aid procedures: heart attack]</ref>. * Әгәр ауырыуға элек күкрәк ҡыҫҡанда нитроглицерин эсергә кәңәш ителгән һәм ошо дарыу ҡул осонда булһа, ауырыуға шуны бирәләр.<ref name="nlm">[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000063.htm Heart attack first aid]</ref>. * Әгәр 3 минут тынысланып ултырғас та, йәки нитроглицерин биргәс тә ауыртыу кәмемәһә, кисекмәҫтән тиҙ ярҙам машинаһын саҡыртырға кәрәк. Тәүге ярҙам күрһәтеүселәр ауырый башлаған кешенең, хәҙер үтә ул, тигән тынысландырыу һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмаҫҡа тейеш<ref name="nlm" />. Әгәр тиҙ ярҙам машинаһы оҙаҡлар булһа, ауырыуҙы юлайҡан машинала дауаханаға оҙаталар. Был осраҡта машинала ике һау кешенең булыуы шарт: береһе — машина йөрөтә, икенсеһе — ауырыуҙың хәлен күҙәтә<ref name="mayo">[http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-heart-attack/FA00050 Heart attack: First aid]</ref>. * Әгәр ҙә ҡул осонда аспирин булһа, ауырыуҙың аспиринға аллергик реакцияһы булмаһа, уға 300 мг аспиринды сәйнәргә ҡушалар. Әгәр ауырыу көн һайын аспирин эскән булһа, көндөҙ ҡабул иткән дозаны 300 мг-ға еткерерлек дозала бирәләр. Иң мөһиме — аспиринды сәйнәп ашарға кәрәк, юғиһә ул тиҙ файҙа бирмәҫ.<ref name="bbc"/><ref name="mayo"/>. * Йөрәк туҡтаған хәлдә (аң юғалыу, тыш алыуы булмауы йәки өҙөк-өҙөк тын алыуы) тиҙ арала йөрәк-үпкә реанимацияһын башлайҙар. Был сара ауырыуҙың терелеүенә килтерәсәк. Бигерәк тә портатив дефибрилляторҙарҙы ҡулланыу отошло: йәмғиәт урындарында булғанда (кафе, аэропорт, һ.б.), тәүге ярҙам күрһәтеүселәргә хеҙмәткәрҙәрҙән яҡын тирәлә дефибриллятор бармы-юҡмы икәнен белешергә кәрәк. Бөгөнгө осорҙа пульс юғалғас ҡына реанимация башлау — төп шарт тип һаналмай. Аң юғалһа һәм тын алыу ритмы боҙолһа, шунда уҡ реанимация башларға кәңәш ителә.<ref name="about">[http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm Cardiac Arrest Symptoms Cardiac Arrest Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329042222/http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm |date=2013-03-29 }}</ref>. === Врачтар ярҙамы === Тәүге этапта ауыртыныуҙы бөтөрөү, коронар ҡан әйләнешен тергеҙеү (тромболитик терапия, коронар артерияларға ангиопластика, АКШ) шарт. Йөрәк етлекмәүе билдәләре аныҡ һиҙелгәндә, клиника шарттарында, аорта эсенә баллонлы контрпульсация ҡуйыу ихтималлығы бар. ==== Ауыртыныуҙы, тын ҡыҫылыуын һәм борсолоуҙарҙы бөтөрөү ==== Әгәр ҙә тиҙ ярҙам бригадаһы килгән мәлдә лә ауыртыныу булһа, табип морфин ҡуллана. Тәүҙә 10 мг морфин гидрохлоридын 10 мл 0,9 % натрий хлориды иҙелмәһендә йәки дистиллирләнгән һыуҙа шыйыҡлайҙар. Тәүге дозаны, йәғни 2-5 мг (2-5 мл иҙелмәне) венаға ағым менән индерәләр (внутривенно струйно). Һуңынан өҫтәп һәр 5-15 минут һайын 2-5 мг индерә баралар. Шулай ауыртыныу туҡтағанға тиклем дауам итәләр. ST сегменты күтәрелмәйенсә морфин индереү үлеү осраҡтарын арттыра<ref name="pmid15976786">{{cite journal |author=Meine TJ, Roe MT, Chen AY, ''et al.'' |title=Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative |journal=Am Heart J |volume=149 |issue=6 |pages=1043–9 |year=2005 |pmid=15976786 |doi=10.1016/j.ahj.2005.02.010 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002870305001493}}</ref>. Шулай уҡ ауыртыуҙы баҫыу маҡсатында нейролептанальгезияны — фентанил наркотик анальгетигы (0,05-0,1 мг) һәм дроперидол нейролептигын (2,5-10 мг, артериаль ҡан баҫымы кимәлен ҡарап) ҡулланырға мөмкин. Кәрәк булһа, нейролептанальгезияны аҙыраҡ дозала ҡабатлайҙар. Ауырыған кешелә артериаль гипоксемия (артериаль ҡанда кислород әҙәйеүе < 90 %), тын ҡыҫылыуы йәки йөрәк етлекмәүенең башҡа билдәләре булғанда 2-5 л/мин тиҙлегендә дымланған кислород (битлек йәки танау катетеры аша) бирәләр. Артериаль гипоксемияны пульсоксиметрия приборы менән билдәләйҙәр. Шулай ҙа, 2009 һәм 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙә миокард инфаркты ваҡытында кислород ҡулланыу үлеү хәүефен һәм некроз зонаһын арттырған. Шуға күрә кислородотерапияны бик ҡулланмаҫҡа кәңәш ителә<ref name="heart.bmj.com">{{cite web |url=http://heart.bmj.com/cgi/content/full/95/3/198 |title=Routine use of oxygen in the treatment of myocardial infarction: systematic review -- Wijesinghe et al. 95 (3): 198 -- Heart |format= |work= |accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuLKMTK|archivedate=2012-05-28}}</ref><ref>{{cite journal |author=Cabello JB, Burls A, Emparanza JI, Bayliss S, Quinn T |editor1-last=Cabello |editor1-first=Juan B |title=Oxygen therapy for acute myocardial infarction |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=6 |issue= 6|pages=CD007160 |year=2010 |pmid=20556775 |doi=10.1002/14651858.CD007160.pub2 |url=}}</ref>. Ныҡ ярһыған, ҡурҡҡан ауырыуҙарға (әгәр был билдәләр наркотик анальгетик биргәс тә юғалмаһа) транквилизатор (мәҫәлән, диазепам — венаға 2,5-10 мг) бирергә мөмкин. Шулай уҡ пациентты ла, уның яҡындарын да тынысландырырға кәрәк. ==== Антитромбоцитар терапия ==== Киҫкен коронар синдром (миокард инфаркты йәки тәүге тотороҡһоҙ стенокардия) билдәләре беленгән һәр кемгә, был дарыуҙы әлегә ҡулланмаған һәм уға кире реакциялары булмағандарға, тәүге дозаһын 162—325 мг итеп ацетилсалицил кислотаһын (аспирин) бирергә кәрәк<ref name=ACC_STEMI_2013 /><ref name=ACC_nonST_ACS_2011 /><ref name=AHA2007 /><ref name=Antman-2004>{{cite journal | author=Antman EM, Anbe DT, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Hand M, Hochman JS, Krumholz HM, Kushner FG, Lamas GA, Mullany CJ, Ornato JP, Pearle DL, Sloan MA, Smith SC Jr | year=2004 | title=ACC/AHA guidelines for the management of patients with ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management of Patients With Acute Myocardial Infarction) | journal=J Am Coll Cardiol | volume=44 | pages=671–719 | pmid=15358045 | url=http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/Guideline1/index.htm | issue=3 | doi=10.1016/j.jacc.2004.07.002 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509012940/http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/guideline1/index.htm |date=2010-05-09 }}</ref> (йәки европалылар тәҡдим иткәнсә,150-300 мг<ref name=ESC_STEMI_2012 /><ref name=ESC2011 />). Был маҡсатта аспириндың эсәктәрҙә генә тарҡала торған формаһы бармай, сөнки ул тиҙ генә файҙа бирмәй. Әгәр ҙә ҡоҫҡо килһә, ауырыу ҡоҫһа, унда ашҡаҙан сирҙәре булһа ацетилсалицил кислотаһын 250—500 мг күләмендә вена аша ла индерергә мөмкин. Был ауырыуҙарға артабан да ғүмере буйына ацетилсалицил кислотаһын тәүлегенә 75-162 мг эсеп торорға кәңәш ителә<ref name=AHA_SecPrev_2011>{{Cite journal | author = Smith SC Jr, Benjamin EJ, Bonow RO, ''et al.'' | title = AHA/ACCF Secondary Prevention and Risk Reduction Therapy for Patients with Coronary and other Atherosclerotic Vascular Disease: 2011 update: a guideline from the American Heart Association and American College of Cardiology Foundation. | journal = Circulation | volume = 124 | issue = 22 | pages = 2458-73 | month = Nov | year = 2011 | doi = 10.1161/CIR.0b013e318235eb4d | pmid = 22052934 |url=http://circ.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=22052934 }}</ref>. Ацетилсалицил кислотаһына ҡаршы күрһәтмәләр булған осраҡта тәүҙә 300 мг һәм артабан 75 мг/тәүлек әйләнәһенә клопидогрел ҡулланалар<ref name="Lancet1988-ISIS2">{{cite journal | author=ISIS-2 Collaborative group | title=Randomized trial of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases of suspected acute myocardial infarction: ISIS-2 | journal=Lancet |volume=2 |issue=8607 |pages=349–60 | year=1988 | pmid=2899772}}</ref><ref name="Brown-2000">{{cite journal | author=Brown AL, Mann NC, Daya M, Goldberg R, Meischke H, Taylor J, Smith K, Osganian S, Cooper L. | title=Demographic, belief, and situational factors influencing the decision to utilize emergency medical services among chest pain patients. Rapid Early Action for Coronary Treatment (REACT) study | url=https://archive.org/details/sim_circulation_2000-07-11_102_2/page/n68 | journal=Circulation | year=2000 | volume=102 | issue=2 | pages=173–8 | pmid=10889127}}</ref>. Клопидогрел менән аспиринды ҡушыу STсегменты күтәрелмәгән миокард инфарктында аспирин менән генә монотерапия үткәреүгә ҡарағанда отошлораҡ һәм экономик йәһәттән яҡшыраҡ. Сөнки был осраҡта бер кешенең һәр сәләмәт үткән йылы өсөн һаулыҡ һаҡлау ведомстволары 6078 фунт стерлинг ҡына сарыф итә (quality-adjusted life year (QALY))<ref>[http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf Main C, Palmer S, Griffin S, Jones L, Orton V, Sculpher M, et al. Clopidogrel used in combination with aspirin compared with aspirin alone in the treatment of non-STsegment-elevation acute coronary syndromes: a systematic review and economic evaluation. Health Technol Assess 2004;8(40).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506152906/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf |date=2012-05-06 }}</ref>. ST сегменты күтәрелмәгән миокард инфарктын консерватив дауалағанда, шулай уҡ металл стент (цитостатик ҡулланмайынса) һәм цитостатиклы стент ҡуйғанда аспиринға клопидогрел ҡушыу 2007 йылда Америка кардиологтары коллегияһында тәҡдим ителә<ref name=AHA2007 />. ==== Антикоагулянттар ==== Тамырҙарҙағы ҡуйы ҡанды шыйыҡлау өсөн 48 сәғәт буйы гепарин бирәләр. Тәүҙә 60 МЕ/кг (4000 МЕ -нан да арттырмай) венаға шприц аша индерәләр, һуңынан бер өҙлөкһөҙ тәүҙә 13 МЕ/кг/сәғ тиҙлегендә башлап (100 МЕ/сәғ. арттырмай) венаға система аша тамыҙалар. Шулай уҡ түбәнмолекуляр гепарин-эноксапаринды ла ҡулланалар. Уны эс тиреһе аҫтына 1 мг/кг дозаһында тәүлегенә 2 тапҡыр 5-7 көн буйы һалалар. Тәүге инъекцияға 15 минут ҡалғас венаға шприц аша был препаратты 30 мг индереү кәрәк. Тәүге ике инъекцияның дозалары 100 мг-дан артмаһын. Был ысулдың өҫтөнлөгө: индереү ябайлығы һәм әлдән-әле ҡан ҡуйылығын тикшереп тороу хәжәте юҡлығы. Ҡайһы берҙә 2,5 мг дозаһында эс тиреһе аҫтына 1 тапҡыр фондапаринукс бирәләр. Был ысулдың аҙаҡ ҡатмарлашыу осраҡтары һирәк. ==== Тромболитик терапия ==== ЭКГ-ла ST сегменты юғары күтәрелеүе күҙәтелгәндә тромболитик терапия ҡаралған. Уның һөҙөмтәлелеге иҫбатланған. Был сара коронар ҡан әйләнешен тергеҙә һәм инфаркт дәүмәлен кәметеп үлем осраҡтарын һирәгәйтә. Тромболизисты мөмкин тиклем иртәрәк һәм ауырыу башланғандан алып 12 сәғәткә тиклем атҡарыу хәйерле. Бының өсөн вена аша 1,5 млн МЕ дозаһында 100 мл 0,9 процентлы натрий хлориды иҙелмәһендә 30-60 минут буйы ағыҙалар. Шулай уҡ 100—200 мл изотоник иҙелмәлә альтеплазаны схема буйынса ҡулланалар: 15 мг венаға шприц аша, аҙаҡтан 0,75 мг/кг 30 мин буйына (50 мг-дан артыҡ түгел) һәм артабан 0.5 мг/кг 60 минут буйына (35 мг-дан артыҡ түгел) система аша ағыҙалар. ==== Бета-адреноблокаторҙар ==== Кире ҡағыуҙары булмаһа метапролол, пропранолол йәки атенолол ҡулланалар. Әммә тәүге этаптарҙа адреноблокаторҙарҙы вена аша индереү һөҙөмтәлелеге ныҡлап иҫбатланмаған һәм был ысул кардиоген шок хәүефен арттыра. Шулай ҙа ауырыуҙы дауаханаға илткән ваҡытта метапролол ҡулланыу миокард инфаркты осорондағы йөрәк зарарланыуын кәметкәне бар<ref>B. Ibanez, C. Macaya, V. Sanchez-Brunete, G et al. (2013) Effect of Early Metoprolol on Infarct Size in ST-Segment-Elevation Myocardial Infarction Patients Undergoing Primary Percutaneous Coronary Intervention: The Effect of Metoprolol in Cardioprotection During an Acute Myocardial Infarction (METOCARD-CNIC) Tri. Circulation, 128 (14): 1495 OI:10.1161/%u200BCIRCULATIONAHA.113.003653</ref> == Психик үҙгәрештәр һәм психоздар == Миокард инфаркты ваҡытында невротик һәм неврозға оҡшаған психик үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Был үҙгәрештәр шәхестең ауыр һәм ғүмергә ҡурҡыныс янаған сиргә ҡарашы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шәхес үҙенсәлектәренән тыш МИ менән ауырыусыға тирә-яҡ мөхиттең (медиктарҙың, туған-тумасаның, эргәләге сирлеләрҙең һ.б.) тәъҫире көслө була. Адекват (нормаль) һәм патологик (невротик) реакцияларҙы нисек айырырға? Мәҫәлән, түбәндәге билдәләр күҙәтелгәндә ауырыуҙың сиргә реакцияһын адекват тип атарға була: а) сирленең ҡылыҡтары, хис-тойғолары һәм ауырыу тураһында уйланыуҙары табиптан МИ һәм уның эҙемтәләре хаҡында алған мәғлүмәткә ярашлы була; б) сирле режимды үтәй, табип ҡушҡандарҙы эшләй һәм в) сирле үҙенең хис-тойғоларын үҙе контролдә тота ала. Патологик реакциялар араһында 40 проценттан артығы — кардиофобик реакция тора. Был осраҡта сирлеләр яңынан МИ булып ҡуйыуҙан һәм кинәт кенә йөрәк өйәнәгенән үлеп ҡуйыуҙан ҡурҡа. Бындай сирлеләр үтә лә һаҡ ҡыланалар. Хатта физик әүҙемлекте арттырыу мөмкинлеге тыуғас та. Был ҡурҡыу артҡанда тән ҡалтырай, хәлһеҙлек көсәйә, тир бәреп сыға, йөрәк йышыраҡ тибә башлай, һауа етмәгән кеүек тойола. Шулай уҡ МИ ваҡытында депрессив (хәүефле-депрессив) реакция булыуы ихтимал. Кәеф төшөүе күҙәтелә. Сирлеләр ауырыуҙы еңеп сығырына ышанмай, эстән күңелен нимәлер өйкәй башлай, ниндәйҙер оло хәүеф етеп килеүен, ғаилә именлеге емерелеүен алдан күҙаллау тынғы бирмәй. Йоҡо боҙола, тирләү, йөрәктең ярһып тибеүе күҙәтелә. Һирәкләп, бигерәк тә оло йәштәге кешеләрҙә, ипохондрик (депрессив-ипохондрик) реакция күҙәтелә. Был осраҡта даими һәм күрәләтә үҙенең хәленең ауырлығын арттырып ҡабул итеү, зарланыуҙарҙың объектив билдәләргә тап килмәүе, үҙенең һаулығына үтә ныҡ иғтибар итеүе күҙәтелә. Анозогнозик реакциялар ҙа (ауырыуҙы кире ҡағыу һәм табип ҡушҡандарҙы инҡар итеү, режимды үтәмәү) ҡатмарланыуҙарға килтереүе ихтимал. Ҡайһы берҙә истерик реакция күҙәтелә. Бындай сирлеләргә эгоцентризм, дмонстративлыҡ, тирә-яҡтағыларҙың иғтибарын йәлеп итергә тырышыуы, эмоциональ үҙгәрештәр хас. Үрҙәге психик үҙгәрештәр психик астения фонында (дөйөм хәлһеҙлек, аҙ ғына физик хәрәкәттәр йәки уй уйлауҙан да тиҙ генә арыу, үпкәләү, үтә ярһыулыҡ, йоҡо боҙолоуы) үтә. Психик астения бигерәк тә постель режимдә оҙаҡ ятыусылар һәм оло йәштәгеләрҙә сағыу беленә. Махсус рәүештә дауаламағанда, психиканың үҙгәреүе тәрәнәйә, нығына һәм киләсәктә реабилитацияға ҡамасаулауы һәм хатта психик йәһәттән инвалидлыҡҡа тиклем алып барып еткереүе ихтимал. Ауырыуҙың киҫкен мәлендәге иң ҡурҡыныс ҡатмарланыуы — психоздар. Улар 6-7 % осраҡта күҙәтелә. Тәртибенең ҡырҡа боҙолоуы, киҫкен вегетатив үҙгәрештәр соматик хәл-тороштоң насарайыуына килтерә. Психоз мәлендә йыш ҡына үлеү осраҡтары күҙәтелә. Күпселек психоздар ауырыуҙың тәүге аҙнаһында була. Уларҙың оҙайлығы 2-5 көндән артмай. МИ ваҡытындағы психоздарҙың төп сәбәбе — организмдың миокардтағы некротик (үлгән) урындарҙа барлыҡҡа килгән токсиндар менән ағыуланыуы, йөрәк эшмәкәрлеге насарайыуы арҡаһында церебраль (нервы системаһы) гемодинамика боҙолоуы һәм гипоксемия (кислород етешмәүе). Шуға ла психоздар күберәк миокардтың киң майҙанда боҙолоуы (обширный инфаркт миокарда) һәм ҡан әйләнешенең киҫкен етешмәүе (кардиогенный шок, үпкә шешеүе) күҙәтелгән сирлеләрҙә осрай. МИ мәлендә психоздың барлыҡҡа килеүенә алдан ниндәйҙер бер төрлө баш мейеһенә бәйле ауырыу (баш һөйәге зарарланыуы эҙемтәләре, хроник алкоголизм, церебраль атеросклероз, гипертоник ауырыу һәм б.) кисереү йәки оло йәштә булыу ҙа ярҙам итә. Психоздар йыш ҡына кискеһен һәм төнгө сәғәттәрҙә башлана. Ҡағиҙә булараҡ ул делирия формаһында үтә. Ауырыу тирә-яҡ мөхит һәм әлеге мәлдәге ваҡытты аңламай бутала башлай. Күҙҙәренә төрлө шәүләләр күренә, сирле кеше ҡурҡа, тынысһыҙлана, хәрәкәт итеү теләге уяна (ул карауатына бер ултыра, бер тора, йәки коридорға йүгереп сыға, тәҙрәнән сығырға теләй һәм б.). Дилерия башланыр алдынан сирле кеше йыш ҡына эйфория кисерә, йәғни күңеле күтәрелеп китә, ул ауырыу булыуын ҡырҡа инҡар итә башлай, үҙенең мөмкинлектәрен арттырып тоя. Оло йәштәге ауырыуҙар ҡайһы берҙә уяулы-йоҡоло хәлдә була: төн уртаһында уяна, ҡәтғи постель режимға ҡарамай, тора, һәм үҙенең сирле икәнен онотоп, дауахана коридоры буйлап йөрөй башлай. == Профилактика == * Аспирин һәм/йәки клопидогрел менән алдан дауаланыу миокард инфарктының яңынан ҡабатланыуын иҫкәртә. Клопидогрел һәм аспирин ҡулланыу йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын булдырыуҙы киҫәтә, әммә ҡан ағыу осраҡтарын булдырыуы ла ихтимал<ref name="Peters-2003">{{cite journal | author=Peters RJ, Mehta SR, Fox KA, Zhao F, Lewis BS, Kopecky SL, Diaz R, Commerford PJ, Valentin V, Yusuf S; Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) Trial Investigators. | title=Effects of aspirin dose when used alone or in combination with clopidogrel in patients with acute coronary syndromes: observations from the Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) study | url=https://archive.org/details/sim_circulation_2003-10-07_108_14/page/n65 | journal=Circulation | year=2003 | volume= 108 | issue=14 | pages=1682–7 | pmid=14504182 | doi = 10.1161/01.CIR.0000091201.39590.CB}}</ref>. * Бета-блокаторҙар элек миокард инфаркты кисергән кешеләрҙә яңынан МИ булыуын иҫкәртә<ref name=Yusuf>{{cite journal |author=Yusuf S, Peto R, Lewis J, Collins R, Sleight P |title=Beta blockade during and after myocardial infarction: an overview of the randomized trials |journal=Prog Cardiovasc Dis |volume=27 |issue=5 |pages=335–71 |year=1985 |pmid=2858114 |doi= 10.1016/S0033-0620 (85)80003-7|url=}}</ref>. Барлыҡ бета-блокаторҙар араһында бисопролол, метопролола сукцинат һәм карведилол йөрәктең һул ҡаҙансығының ҡан үткәреүе 40 проценттан кәм булған кешеләргә яҡшы тәъҫир итә<ref name="Dargie-2001">{{cite journal | author=Dargie HJ. | title=Effect of carvedilol on outcome after myocardial infarction in patients with left-ventricular dysfunction: the CAPRICORN randomised trial | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2001-05-05_357_9266/page/1385 | journal=Lancet | year=2001 | volume=357 | issue=9266 | pages=1385–90 | pmid=11356434 | doi=10.1016/S0140-6736 (00)04560-8}}</ref>. Бета-блокаторҙар булып үткән МИ-нан һуң ауырыу һәм үлеүҙәрҙе киҫәтә. * Статиндар менән дауаланыу МИ-нан һуң үлеү осраҡтарын кәметә<ref name="Sacks-1996">{{cite journal | author=Sacks FM, Pfeffer MA, Moye LA, Rouleau JL, Rutherford JD, Cole TG, Brown L, Warnica JW, Arnold JM, Wun CC, Davis BR, Braunwald E. | title=The effect of pravastatin on coronary events after myocardial infarction in patients with average cholesterol levels. Cholesterol and Recurrent Events Trial investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1996-10-03_335_14/page/1001 | journal=N Engl J Med | year=1996 | volume=335 | issue=14 | pages=1001–9 | pmid=8801446 | doi = 10.1056/NEJM199610033351401}}</ref><ref name="Sacks-1998">{{cite journal | author=Sacks FM, Moye LA, Davis BR, Cole TG, Rouleau JL, Nash DT, Pfeffer MA, Braunwald E. | title=Relationship between plasma LDL concentrations during treatment with pravastatin and recurrent coronary events in the Cholesterol and Recurrent Events trial | url=https://archive.org/details/sim_circulation_1998-04-21_97_15/page/1446 | journal=Circulation | year=1998 | volume=97 | issue=15 | pages=1446–52 | pmid=9576424}}</ref>. * Омега-3- тулыландырылмаған май кислоталарын ҙур күләмдә ҡулланыу ҙа кисерелгән МИ-нан һуң бик ныҡ файҙа итә<ref>{{cite journal |author=Mozaffarian D, Micha R, Wallace S |title=Effects on Coronary Heart Disease of Increasing Polyunsaturated Fat in Place of Saturated Fat: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=PLoS Med. |volume=7 |issue=3 |pages=e1000252 |year=2010 |pmid=20351774 |pmc=2843598 |doi=10.1371/journal.pmed.1000252 |url= |editor1-last=Katan |editor1-first=Martijn B.}}</ref><ref name="GISSI-Prevenzione-2001">{{cite journal | title=Dietary supplementation with n-3 polyunsaturated fatty acids and vitamin E after myocardial infarction: results of the [[GISSI]]-Prevenzione trial. Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell'Infarto miocardico | journal=Lancet | year=2001 | volume=354 | issue=9177 | pages=447–55 | pmid=10465168 | doi=10.1016/S0140-6736 (99)07072-5}}</ref><ref name="Leaf-2005">{{cite journal | author = Leaf A, Albert C, Josephson M, Steinhaus D, Kluger J, Kang J, Cox B, Zhang H, Schoenfeld D | title = Prevention of fatal arrhythmias in high-risk subjects by fish oil n-3 fatty acid intake | journal = Circulation | volume = 112 | issue = 18 | pages = 2762–8 | year = 2005 | pmid = 16267249 | url = http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/112/18/2762 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.105.549527}}</ref>. * фракцияланмаған гепаринды вена аша йәки түбән молекулалы гепаринды тире аҫтына һалыу ҙа беренсел тотороҡһоҙ стенокардияһы булған кешеләрҙә миокард инфарктын кисектерә<ref>{{cite journal |author=Magee KD, Campbell SG, Moher D, Rowe BH |title=Heparin versus placebo for acute coronary syndromes |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD003462 |year=2008 |pmid=18425889 |doi=10.1002/14651858.CD003462.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD003462/frame.html |editor1-last=Magee |editor1-first=Kirk}}</ref>. * АПФ ингибиторҙары һул ҡаҙансыҡ ырғытҡан ҡан фракцияһы 40 проценттан кәм булған осраҡта МИ-на профилактика булып тора<ref name="Pfeffer-1992">{{cite journal | doi=10.1056/NEJM199209033271001 | author=Pfeffer MA, Braunwald E, Moye LA, Basta L, Brown EJ Jr, Cuddy TE, Davis BR, Geltman EM, Goldman S, Flaker GC, et al. | title=Effect of captopril on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after myocardial infarction. Results of the survival and ventricular enlargement trial. The SAVE Investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1992-09-03_327_10/page/n48 | journal=N Engl J Med. | year= 1992 | volume= 327 | issue= 10 | pages= 669–77 | pmid=1386652}}</ref>. == Прогноз == Был ауырыуҙың прогнозы шартлыса яҡшы түгел. Сөнки инфаркт барлыҡҡа килгәс миокардта кире ҡайтарып булмаҫтай үҙгәрештәр, тамырҙарҙың үткәреү һәләте юғалыуы (ишемия) барлыҡҡа килә. Ә был иһә үҙ сиратында төрлө кимәлдәге ауыр ҡатмарланыуҙарға килтерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf Кардиоваскулярная профилактика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508065707/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf |date=2016-05-08 }} Национальные рекомендации, Москва 2011 * [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod'emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf Реабилитация и вторичная профилактика у больных, перенёсших острый ИМ с подъёмом сегмента ST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105749/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod%27emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf |date=2016-03-04 }}, Российские клинические рекомендации, 2014 == Һылтанмалар == * [http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf Предупреждение инфарктов и инсультов. Не будьте жертвой Предохраните себя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709214518/http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf |date=2012-07-09 }} / ВОЗ, 2005, ISBN 978 92 4 254672 7 * [http://zdorovomne.ru/неотложный-состояния/неотложные-кардиологические-состоян/310-2/ Острый инфаркт миокарда — неотложные состояния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504165700/http://www.zdorovomne.ru/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD/310-2 |date=2017-05-04 }} / сайт Здоровье во мне {{Һайланған мәҡәлә|Медицина}} [[Категория:Инфаркт]] [[Категория:Кардиология]] [[Категория:Йөрәк ауырыуҙары]] 2vr5u09pi4t6hmgmv0p4ri60r9xt4we 0 115682 1305931 1202700 2026-09-23T03:01:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305931 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист|имя=Крис Хемсворт|Оригинал имени=Chris Hemsworth|Изображение=Chris Hemsworth, April 2012.jpg|Описание изображения=|Дата рождения=11.08.1983|Место рождения={{ТУ|Мельбурн}}, [[Виктория (Австралия)|Виктория]], [[Австралия]]|Гражданство={{AUS}}|Профессия={{актёр|Австралия|Австралия телевидениеһы|АҠШ|XXI быуат}}|Годы активности=2002 — <small>хәҙерге ваҡыт</small>}} '''Крис Хемсворт''' ({{lang-en|Chris Hemsworth}}; [[11 август]] [[1983 йыл]], Мельбурн, Виктория, Австралия) — [[Австралия]] актёры, ''BAFTA ''премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «[[Үс алыусылар: Альтрон дәүере]]» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай. == Биографияһы == Крис Хемсворт [[1983 йыл]]да Мельбурнда<ref name="bio">[http://www.imdb.com/name/nm1165110/bio Biography for Chris Hemsworth — IMDb]</ref> тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар. Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә [[Филиппин |Филиппин утрауы]]на күсенә. [[2009 йыл]]дың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн [[Америка Ҡушма Штаттары]]на килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр. == Шәхси тормошо == 2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки<ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|title=''Thor'' Star Chris Hemsworth Gets Married|first=Julie|last=Jordan|date=28 December 2010|work=[[People (magazine)|People]]|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|archivedate=28 March 2011|accessdate=7 October 2011|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html |date=28 March 2011 }}</ref> менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында<ref>[http://www.accesshollywood.com/avengers-star-chris-hemsworth-and-wife-elsa-pataky-welcome-baby-girl_article_64631?__source=rss%7Cimdb%7Clatest-originals/ Avengers Star Chris Hemsworth & Wife Welcome Daughter]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. [[2013 йыл]]дың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә<ref>{{cite web|url=http://popcornnews.ru/news/2013/11/21/148713/|title=Крис Хемсворт и Эльза Патаки снова станут родителями|popcornnews=ru|accessdate=2013-11-21|archiveurl=http://www.popcornnews.org/148713|archivedate=2013-11-21}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|last=Schutte|first=Lauren|title=Chris Hemsworth and Elsa Pataky Are Expecting Baby No. 2!|url=http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html|publisher=Yahoo|accessdate=20 November 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123093132/http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html |date=23 November 2013 }}</ref>. [[2014 йыл]]дың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа. == Фильмографияһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|1165110}}(инг.)<span id="cxmwTg" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmwTg" tabindex="0"> сайтта</span> * [http://www.chris-hemsworth.net/ Актёр Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125035351/http://chris-hemsworth.net/ |date=2017-01-25 }} [[Категория:АҠШ актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 августа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] lbcs5lqc5euvzcnj41x23d0zo0wy0jj 0 115807 1305935 1273911 2026-09-23T07:59:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305935 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Лисин}} {{Хоккейсы2 | Имя = Энвер Лисин | Оригинал имени = | Изображение = Энвер Лисин.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = һөжүмсе | Рост = 186 | Вес = 92 | Хват = Һул | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2001—2003|{{Россия|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо-2]] |2003—2004|{{Россия|20px}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]] |2004—2006|{{Россия|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] |2006|{{АҠШ|20px}} [[Финикс Койотс]] |2006|{{АҠШ|20px}} [[Сан Антонио Рэмпэйдж]] |2006—2007|{{Россия|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] |2007—2009|{{АҠШ|20px}} [[Финикс Койотс]] |2007—2009|{{АҠШ|20px}} [[Сан Антонио Рэмпэйдж]] |2009—2010|{{АҠШ|20px}} [[Нью-Йорк Рейнджерс]] |2010—2013|{{Рәсәй|20px}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] |2013|{{Рәсәй|20px}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]] |2013—2014|{{Рәсәй|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |2014—2015|{{Рәсәй|20px}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]] |2015—2018|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2018—ә.в.|{{Россия|20px}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]] |2018—2019|{{Россия|20px}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] |2019|{{Россия|20px}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]}} | Гражданство = {{Флаг России|20px}} [[Рәсәй]] | Дата рождения = 22.04.1986 | Место рождения = [[СССР]], {{МестоРождения|Воскресенск|Воскресенскийҙа}} ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2004|2004]] йылда [[Финикс Койотс|«Финикс Койотс»]] клубы менән икенсе раундта 50-се һан аҫтында һайлана'' | Карьера = 2001—ә.в. | Награды и премии = | Медали = {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар донъя чемпионаты|Юниорҙар чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар донъя чемпионаты 2004|Белоруссия 2004]]}} {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты|Йәштәр чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты 2005|АҠШ 2005]]}} {{медаль|Көмөш|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты 2006|Канада 2006]]}} }} '''Лисин Энвер Геннадьевич''' ([[22 апрель]] [[1986 йыл]], Воскресенск) — [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], һөжүмсе. Мәскәүҙең [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо»]] хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. 2019 [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]] хоккей клубы уйынсыһы була. Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе, юниорҙар араһында донъя чемпионы, ике тапҡыр йәштәр араһында донъя чемпионатының көмөш миҙалы эйәһе. 2017 йылда КХЛ оҫталыҡ конкурстарында йүгереү тиҙлеге буйынса яңы рекорд ҡуя. == Карьераһы == «Динамо» спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе булһа ла, Энвер ЦСКА спорт мәктәбе өсөн дә уйнап өлгәрә. 1999/2000 йылдар миҙгелендә [[Мәскәү]]ҙең асыҡ чемпионатының 32 осрашыуында 72 мәрәй (49+23) йыя. ЦСКА беренсе урындан Рәсәй финалына сыға. Финалда ла Энвер яҡшы уйнай — 6 уйында үҙ иҫәбендә 13 мәрәй һала. ЦСКА бер кемгә лә мөмкинлек ҡалдырмай һәм 1986 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионатында еңеүсе була. === «Динамо» һәм «Кристалл» (2001—2004) === 2001/02 миҙгелендә профессиональ карьераһы башлана. 15 йәшендә «Динамо-2» командаһы өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы беренсе этабының 6 уйында ҡатнаша. Шул уҡ йылда Мәскәү чемпионатында 31 осрашыуҙа 82 мәрәй йыя. Мәскәү йыйылма командаһы составында регионар араһында Рәсәй беренселегендә көмөш миҙал яулай. 2003 йылда [[Һарытау]]ҙан [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]] хоккей клубына күсә. Рәсәй чемпионатының Юғары лигаһында даими миҙгелдең 35 осрашыуында 16 мәрәй йыя. «Кристалл» плей-оффтың тәүге раундында [[Силәбе|Силәбенең]] [[Мечел (хоккей клубы)|«Мечел»]] хоккей клубына отола. 2004 йылда [[Милли хоккей лигаһы]]ның драфтында Энверҙы икенсе раундта дөйөм 50-се һан аҫтында [[Финикс Койотс|«Финикс Койотс»]] хоккей клубы һайлай. Лисин Төньяҡ Америкаға күсергә әҙер була, әммә миҙгелдә МХЛ-да локаут иғлан ителә, һәм Энвер Рәсәйҙә ҡала. === «Аҡ Барс» (2004—2007) === 2004 йылда [[Ҡазан]]дан [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] хоккей клубы ҡаланың мең йыллығына арнап составына иң көслө уйынсыларҙы йыя. Ун һигеҙ йәшлек Лисин да командаға эләгә. Энверҙың шул йылда Рәсәй чемпионатында дебюты була. Ул Суперлиганың даими миҙгелендә 53 уйында 12 (8+4) мәрәй йыя. Тик команда менән ул ҙур уңыштарға өлгәшмәй. Ҡазан командаһы плей-оффтың тәүге этабында уҡ ярыштарҙан төшөп ҡала. Киләһе йылда даими миҙгелдең 43 осрашыуында 12 мәрәй йыя. Плей-оффта «Аҡ Барс» бер тапҡыр ғына еңелә һәм Рәсәй чемпиондары титулын яулай. Лисин бөтә ун өс осрашыуҙа ла ҡатнаша һәм дүрт мәрәй йыя. Рәсәй чемпионы исемен яулағас, Энвер Америкаға китә. 2006 йылдың 14 октябрендә ул «Финикс» өсөн МХЛ-да тәүге уйынын үткәрә. 17 октябрҙә үҙ иҫәбенә тәүге мәрәй яҙа, ә 4 ноябрҙә тәүге шайба индерә. МХЛ-да шул миҙгелдә ун ете уйында ҡатнаша һәм башҡа бер мәрәй ҙә йыймай. Америка хоккей лигаһында ике уйында ике гол керетә, һәм миҙгелде Рәсәйгә ҡайтып тамамлай. Шул йылда Рәсәй чемпионатында 21 уйында 8 мәрәй йыя. «Аҡ Барс» миҙгелдең финалында еңелә һәм Энвер көмөш миҙалға лайыҡ була. Энвер командаһы менән тағы ла Европа чемпиондары кубогын яулай. === Төньяҡ Америкала === 2007/08 йылдар миҙгелен Энвер күберәк АХЛ-да үткәрә. Әммә МХЛ-да ла ул уйнап өлгөрә. «Финикс» өсөн 13 осрашыуҙа 5 (4+1) мәрәй йыйһа, фарм-лигала «Сан-Антонио» составында 58 уйында 35 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. [[Колдер кубогы]]нда — Америка хоккей лигаһының плей-офф уйындарының тәүге раундында уҡ «Сан-Антонио» төшөп ҡала. Лисин шунда алты осрашыуҙа 3 (1+2) мәрәй йыя. Киләһе 2008/2009 йылдар миҙгелендә Энвер күбеһенсә МХЛ-да уйнай — 48 осрашыуҙа уның иҫәбендә 21 (13+8) мәрәй була. Ә АХЛ-да ун осрашыуҙа алты мәрәй йыя. Шул йылда Милли хоккей лигаһында ул өс тапҡыр бер уйында ике гол керетә. Был миҙгел тамамланғас, Лисинды «Финикс» етәкселеге [[Нью-Йорк Рейнджерс|«Нью-Йорк Рейнджерс»]] хоккей клубына алмаштыра<ref>[https://www.nhl.com/rangers/news/rangers-obtain-lisin-in-deal-with-phoenix/c-494035 Rangers obtain Lisin in deal with Phoenix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023051219/https://www.nhl.com/rangers/news/rangers-obtain-lisin-in-deal-with-phoenix/c-494035 |date=2019-10-23 }}</ref>. Клуб менән контракт бер йылға төҙөлә. Энвер даими миҙгелдең 57 осрашыуында 14 (6+8) мәрәй генә йыя, ә «Рейнджерс» плей-оффҡа эләкмәй. Был йылдан һуң Энвер Рәсәйгә ҡайтырға була. Әммә быға тиклем ул МХЛ-да күнекмәләр лагерендә ҡатнаша, тик бер клубтан да килешеү төҙөргә тәҡдим алмай. === «Металлург» Мг (2010—2013) === [[Файл:Enver Lisin 2012-01-16.JPG|thumb|right|200px|Энвер Лисин «Металлург» составында]] 2010 йылдың 4 октябрендә Энвер [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған Магнитогорскиҙан [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]] менән ике йыллыҡ контракт төҙөй<ref>[https://sports.ru/hockey/73414877.html Лисин подписал контракт с магнитогорским «Металлургом»]</ref>. Даими миҙгелдең 44 уйынында 25 мәрәй йыя. «Металлург» [[Гагарин кубогы]]нда конференциялар финалында буласаҡ чемпионға [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубына еңелә. Энвер плей-оффтың ун биш осрашыуында ике гол керетә. Киләһе миҙгелдең 42 уйынында 14 (7+7) мәрәй йыя. Ә плей-оффта бер осрашыуҙа ғына ҡатнаша. 2012 йылдың 14 апрелендә Энвер «Металлург» менән ике йылға контракт төҙөй<ref>[https://sports.ru/hockey/140048818.html «Магнитка» продлила контракты с Лисиным и Казионовым]</ref>. Магнитогорск командаһы миҙгелде конференцияла дүртенсе урында тамамлай, ә плей-оффтың тәүге раундында шул уҡ «Салауат Юлаев» командаһына ете уйында еңелә. === «Адмирал» һәм ЦСКА (2013—2015) === 2013 йылдың 17 июнендә КХЛ яңы клуб «Адмирал» өсөн киңәйеү драфтын үткәрә. Шунда яңы команда һәр клуб тәҡдим иткән биш кешенән берәйһен һайлай ала ине. «Адмирал» һайлаған кешеләр араһында Энвер Лисин да була<ref>{{cite web|author=interfax|publisher=InterFax.ru|url=http://www.interfax.ru/sport/312883|title=Состоялся драфт расширения КХЛ|date=17 июнь 2013}}</ref>. Лисин [[Владивосток]] командаһының капитаны тип билдәләнә<ref>{{cite web|author=Р-Спорт|publisher=sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/152521410.html|title=Лисин станет капитаном ХК "Адмирал" в первом сезоне клуба - Селиванов|date=31 август 2013}}</ref>. Ул 27 декабргә тиклем 28 уйында 18 (7+11) мәрәй йыя. Яңы клуб өсөн уйнауҙан башҡа, Энвер [[Сочи]] ҡалаһында Ҡышҡы Олимпия уйындарының олимпия утының эстафетаһында ҡатнаша<ref>[https://sports.ru/hockey/154358254.html Лисин примет участие в эстафете Олимпийского огня во Владивостоке]</ref>. 10 декабрҙә журналистар Энверҙы КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына һайлай<ref>[https://sports.ru/hockey/155008660.html КХЛ. Определены вторые пятерки и вратари Матча Звезд-2014]</ref>. 26 декабрҙә «Адмирал» Лисинды Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубына Илья Зубовҡа һәм Михаил Науменковҡа алмаштыра<ref>[https://sports.ru/hockey/155403158.html «Адмирал» обменял Лисина в ЦСКА на Зубова и Науменкова]</ref>. [[Братислава]]ла үткән был йондоҙло сараның оҫталыҡтар конкурстарында Энвер «Змейка» һәм командалы эстафеталарында ҡатнаша. Ә уйында Лисин бер гол керетә һәм ике тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. ЦСКА өсөн даими миҙгелдә Энвер 14 осрашыуҙа 2 мәрәй йыя, ә плей-оффта ЦСКА серияла 0-4 иҫәбе менән [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] командаһына еңелә. Миҙгел бөткәс, Энверҙың ЦСКА менән килешеүе тамамлана, һәм ул кире Владивосток ҡалаһына ҡайта<ref>[https://sports.ru/hockey/1021905273.html Лисин вернулся в «Адмирал»]</ref>. Миҙгел алдынан Лисин команданың капитаны ассистенты тип тәғәйенләнә.<ref>[https://sports.ru/hockey/1022474860.html Зубов стал капитаном «Адмирала», Лисин и Угаров – ассистентами]</ref>. 2014/15 йылдар миҙгелендә Энвер 54 осрашыуҙа 32 (16+16) мәрәй йыя, тик «Адмирал» плей-оффҡа эләкмәй. === «Салауат Юлаев» (2015—2018) === 2015 йылдың 1 май көнөндә Энвер [[Өфө]]нән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] менән ике йылға контракт төҙөй<ref>[http://rsport.ru/hockey/20150501/827770932.html Хоккеист Лисин перешел в "Салават Юлаев", подписав контракт на 2 года - Вайсфельд]</ref>. 2015/16 йылдар миҙгелендә ул 54 уйында 14 тапҡыр ғына һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. «Салауат Юлаев» плей-оффта «Аҡ Барс» һәм «Авангард» хоккей клубтарын үтә. Конференциялар финалдарында ул Магнитогорскиҙан «Металлург» командаһына еңелә. Энвер Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. Киләһе миҙгел статистика яғынан уңышлыраҡ була Энвер өсөн. Ул 55 уйында 30 (14+16) мәрәй йыя. Шулай уҡ ул Өфөлә үткән КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. Энвер йүгереү тиҙлеге конкурсында КХЛ-дың яңы рекордын ҡуя<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1047666212.html Матч звезд КХЛ. Лисин выиграл конкурс на скорость и побил рекорд]</ref>. Тағы ла ул командалы эстафетаһында Көнсығыш конференцияһына еңергә ярҙам итә. Ә бөтә йондоҙҙар уйыны мини-турнир форматында үтә. Шунда Лисин [[Чернышёв дивизионы]] составында ике гол керетә һәм турнирҙа беренсе урынды ала. Тәүҙә Энвер йондоҙҙар уйынына эләкмәй ҙә ҡала ала ине. Ул ауырып киткән [[Владимир Соботка]]ны алмаштыра<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1047593912.html Лисин заменит Соботку в Матче звезд КХЛ]</ref>. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. 60 уйында Энвер бөтәһе 33 мәрәй йыя. 17 мартта Энвер Лисин клуб етәкселеге менән килешеүен оҙайтыуы тураһында мәғлүмәт килеп сыға<ref>[https://m.sport.business-gazeta.ru/article/186325/ «Салават Юлаев» продлит контракт с Лисиным]</ref>. 21 мартта был турала рәсми рәүештә иғлан ителә — һөжүмсе клуб менән ике йылға контракт төҙөй<ref>{{cite web|author=[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] рәсми сайты|publisher=hcsalavat.ru|url=http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/enver-lisin-prodlil-kontrakt-na-2-sezona/|title=Энвер Лисин ике йылға контрактын озайта|date=21 март 2017}}</ref>. 2017/18 йылдар миҙгелендә Энвер даими чемпионатта бар 54 осрашыуҙа ҡатнаша һәм 24 мәрәй йыя. «Салауат Юлаев» конференцияла икенсе урынды яулай, ә плей-оффта конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» хоккей клубына отола. Миҙгел тамамланғас клуб етәкселеге Энвер менән килешеүҙе өҙә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1064266156.html «Салауат Юлаев» расторг контракт с Лисиным]</ref>. === Башҡа клубтар (2018—ә.в.) === 2018 йылдың 20 июнендә Энвер Лисин Новосибирскиҙан «Себер» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1064358487.html Энвер Лисин подписал контракт с «Сибирью»]</ref>. Был клуб өсөн ул 10 уйын ғына үткәреп өлгөрә (команда бөтәһендә лә еңелә), 2018 йылдың 3 октябрендә «Себер» хоккейсы менән контракты өҙә һәм 15 миллион һум компенсация түләй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1067457272.html «Сибирь» расторгла контракт с Лисиным и заплатила ему 15 млн рублей компенсации]</ref>. 10 октябрҙә Лисин Мәскәүҙең «Спартак» хоккей клубы менән миҙгел аҙағына тиклем контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1067702933.html «Спартак» подтвердил переход Лисина]</ref>. «Спартак» Гагарин кубогының тәүге раундында [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] хоккей клубына серияла 2-4 иҫәбе менән отола, ә Энвер 34 уйында өс гол ғына керетә һәм 23 осрашыу дауамында шайбаны ҡапҡаға керетә алмай интегә. 2019 йылдың 1 май көнөндә һөжүмсе Силәбенән «Трактор» хоккей клубы менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1074165767.html «Трактор» заключил контракт с нападающим Лисиным на 1 год]</ref>. Әммә 23 июлдә клуб Лисин менән килешеүҙе өҙә<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3809117-traktor-rastorg-kontrakt-s-lisinym-po-soglasheniju-storon.html Энвер Лисиндың контракты өҙөлә]</ref>. «Трактор» генераль директоры Борис Видгоф, хоккейсы менән килешеүҙе йәрәхәттәренән шәбәйгәс яңынан эшләйәсәктәр, тип белдерә<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3809121-vidgof-prodolzhim-sotrudnichestvo-s-lisinym-kogda-on-reshit-voprosy-so-zdorovem.html Видгоф: продолжим сотрудничать с Лисиным, когда она решит вопросы со здоровьем]</ref>. === Рәсәй йыйылма командаһында === Рәсәй йыйылма командаһына Энвер тәү тапҡыр 2002 йылда юниорҙар йыйылма командаһына саҡырыла. Словакияла үткән халыҡ-ара турнирҙа Рәсәй хоккейсылары бронза миҙалдарын яулайҙар. Киләһе йылда Лисин Швейцарияла 86 йылғы үҫмерҙәр араһында турнирҙа ҡатнаша һәм 3 (2+1) мәрәй йыя, ә Рәсәй беренсе урынды яулай. 2003 йылда ул Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында [[Чехия]] менән [[Словакия]]ла үткән Донъя кубогында көмөш миҙалдарҙы еңә һәм биш осрашыуҙа ике тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Шул миҙгелдә ул ике тапҡыр халыҡ-ара турнирға барып ҡайта, икеһендә лә беренсе урын яулай һәм 7 осрашыуҙа 11 мәрәй йыя. Был уйыны менән уны 2004 йылдың апрелендә [[Белоруссия]]ла үткән юниорҙар донъя чемпионатында ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе урынды ала. Ярымфиналда Канада, ә финалда АҠШ үҫмерҙәрен оталар һәм алтын миҙалдарҙы еңәләр. Энвер алты осрашыуҙа бер гол ғына керетә. 2005 йылда Энвер йәштәр араһында донъя чемпионатында ҡатнаша. Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе урынды ала, ә финалда Канада командаһына еңелә (1:6) һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Лисин 6 уйында 5 (2+3) мәрәйгә өлгәшә. Киләһе йылда Энвер тағы ла йәштәр йыйылма командаһына донъя чемпионатында ҡатнашырға саҡырыла. Шунда Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе була, ә финалда тағы ла Канада хоккейсыларына еңелә. Лисин бул турнирҙа ике гол керетә. 2010 йылда Энвер Лисин Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына Швеция хоккей уйындарында ҡатнашырға саҡырыла. Шунда Рәсәй өсөнсө урынды ала, ә Энвер бер мәрәй ҙә йыймай. 2010 йылда Мәскәүҙә үткән Беренсе канал кубогында ул шулай уҡ бер мәрәйгә лә өлгәшмәй, тик Рәсәй шунда беренсе урынды ала. 2011 йылда Энвер Рәсәй-2 составында Белоруссияла Полесья кубогында беренсе урынды яулай һәм 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Беренсе канал кубогында бер уйын ғына үткәрә. 2013 йылда ул Карьяла кубогында 2 осрашыуҙа 3 (2+1) мәрәй йыя. Энвер турнирҙың символик йыйылма командаһына керә<ref>[https://sports.ru/hockey/154277035.html Лисин и Зубарев вошли в символическую сборную Кубка «Карьялы»]</ref>. 2014 йылда ЕвроХоккей Челлендж дуҫтарса уйындарҙа Лисин өс уйын үткәрә һәм бер гол керетә. Шунан башҡа ул Рәсәй ййылма командаһына саҡырылмай. == Статистика == :''Һуңғы яңыртыу: 17 июль 2019 {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" style="text-align:center; width:70%" |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" bgcolor="#ffffff" | ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! colspan="6" | Даими миҙгел ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! colspan="6" | Плей-офф |- bgcolor="#e0e0e0" ! Миҙгел ! Команда ! Лига ! У ! Г ! П ! М ! Штр ! +/- ! У ! Г ! П ! М ! Штр ! +/- |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2001/2002|2001/02]]||[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо-2]]||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы|БЛ]]||6||3||0||3||14||—||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы 2003/2004|2003/04]]||[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы|ЮЛ]]||35||10||6||16||30||2||4||1||0||1||0||-2 |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2004/2005|2004/05]]||[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты|РСЛ]]||53||8||4||12||4||7||3||0||0||0||0||2 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2005/2006|2005/06]]||Аҡ Барс||РСЛ||43||7||5||12||26||4||13||3||1||4||6||3 |- ALIGN="center" | [[АХЛ 2006/2007 йылдар миҙгелендә|2006/07]]||[[Сан Антонио Рэмпэйдж]]||[[АХЛ]]||2||2||0||2||4||1||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2006/2007 йылдар миҙгелендә|2006/07]]||[[Финикс Койотс]]||[[МХЛ]]||17||1||1||2||16||-18||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2006/2007|2006/07]]||Аҡ Барс||РСЛ||20||6||2||8||18||6||1||0||0||0||0||0 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]]||Финикс Койотс||МХЛ||13||4||1||5||6||-5||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" | [[АХЛ 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]]||Сан Антонио Рэмпэйдж||АХЛ||58||16||19||35||26||8||6||1||2||3||0||0 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[АХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]||Сан Антонио Рэмпэйдж||АХЛ||10||2||4||6||6||-9||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" | [[МХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]||Финикс Койотс||МХЛ||48||13||8||21||24||-13||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]||[[Нью-Йорк Рейнджерс]]||МХЛ||57||6||8||14||18||-1||—||—||—||—||—||— |- ALIGN="center" | [[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]||[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]||[[КХЛ]]||44||12||13||25||44||5||15||2||5||7||18||0 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]||Металлург Мг||КХЛ||42||7||7||14||22||-8||1||0||1||1||0||1 |- ALIGN="center" | [[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]||Металлург Мг||КХЛ||47||11||7||18||32||6||7||0||3||3||12||1 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]||[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]||КХЛ||28||7||11||18||12||7||colspan="6" |''Команданан китә'' |- ALIGN="center" | 2013/14||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||КХЛ||14||0||2||2||4||-3||4||0||2||2||0||-1 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]||Адмирал||КХЛ||54||16||16||32||41||1||colspan="6" |''Команда плей-оффҡа эләкмәй'' |- ALIGN="center" | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||КХЛ||52||5||9||14||30||-11||19||1||6||7||14||-2 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||Салауат Юлаев||КХЛ||55||14||16||30||64||-3||5||2||1||3||4||1 |- ALIGN="center" | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||Салауат Юлаев||КХЛ||54||14||10||26||30||-6||13||1||2||3||12||-3 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]||КХЛ||10||0||4||4||4||-2||colspan="6" |''Команданан китә'' |- ALIGN="center" | 2018/19||[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]||КХЛ||28||2||4||6||16||-5||6||1||0||1||0||-1 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]||[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]||КХЛ|| || || || || || || || || || || || |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе РСЛ-да ! 116 ! 21 ! 11 ! 32 ! 48 ! 17 ! 17 ! 3 ! 1 ! 4 ! 6 ! 5 |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе АХЛ-да ! 70 ! 20 ! 23 ! 43 ! 36 ! 0 ! 6 ! 1 ! 2 ! 3 ! 0 ! 0 |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе МХЛ-да ! 135 ! 24 ! 18 ! 42 ! 64 ! -37 ! — ! — ! — ! — ! — ! — |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе КХЛ-да ! 428 ! 88 ! 99 ! 187 ! 299 ! -19 ! 70 ! 7 ! 20 ! 27 ! 60 ! -4 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| BORDER="0" CELLPADDING="3" CELLSPACING="0" width=50% |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Команда ! Турнир ! Урын ! ALIGN="center" rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | &nbsp; ! У ! Г ! П ! М ! Штр |- ALIGN="center" | [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЮДЧ]] | align="center" |[[Файл:Gold medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 1 | 0 | 1 | 12 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2005|2005]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы|Рәсәй U20]] | [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | align="center" |[[Файл:Silver medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 2 | 3 | 5 | 0 |- ALIGN="center" | [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] | Рәсәй U20 | ЙДЧ | align="center" |[[Файл:Silver medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 2 | 0 | 2 | 2 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) ! 18 ! 5 ! 3 ! 8 ! 14 |} == Ҡаҙаныштар == * Юниорҙар араһында донъя чемпионы — 2004. * Йәштәр араһында донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2005, 2006. * Рәсәй чемпионы — 2005/06. * Европа чемпиондары кубогы еңеүсеһе — 2007. * Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалсыһы — 2015/16. * КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусы — 2014, 2017. == Шәхси тормошо == Энверҙең милләте — [[Абхазия|абхаз]], ҡатыны Аида [[Татарҙар|татар]] милләтенән. Уның менән Энвер Ҡазанда «Аҡ Барс» өсөн сығыш яһағанда таныша. 2011 йылда уларҙа Роберт исемле улдары тыуа<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Hokkej/Evro_Hokkej_Tur/spbnews_NI282546_Enver-Lisin-V-kazhdoy-komande-dolzhen-biti-tafga Энвер Лисин: В каждой команде должен быть тафгай]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{KHL|587}} * {{eliteprospects|9255|Энвер Лисин}} * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=6650 R-Hockey.ru сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908201706/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=6650 |date=2013-09-08 }} * [https://www.sports.ru/tags/1046940/ Sports.ru сайтында профиле] * [https://www.championat.com/tags/20144-jenver-lisin.html Чемпионат.com спорт сайтында Лисиндың бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016030215/http://www.championat.com/tags/20144-jenver-lisin.html |date=2016-10-16 }} {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг России}} <font color=#0039A6>Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|<font color=#0039A6>шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]]<font color=#0039A6> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #D52B1E; |state = collapsed |2004 йылғы юниорҙар донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы | — |2005 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы |2006 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы }} [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Хоккей һөжүмселәре]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпиондары]] [[Категория:«Динамо» Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында донъя чемпиондары]] [[Категория:«Адмирал» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Аҡ Барс» хоккейсылары]] [[Категория:«Металлург» Магнитогорск хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Кристалл» Һарытау хоккейсылары]] [[Категория:«Себер» хоккейсылары]] [[Категория:«Аризона Койотис» уйынсылары]] [[Категория:«Сан-Антонио Рэмпэйдж» хоккейсылары]] [[Категория:«Нью-Йорк Рейнджерс» хоккейсылары]] [[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәй хоккей һөжүмселәре]] [[Категория:«Спартак» Мәскәү хоккейсылары]] [[Категория:«Трактор» хоккейсылары]] gudq53j08nealv0uvdfv2to6xh6s83g 0 117655 1305907 1141044 2026-09-22T16:52:52Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305907 wikitext text/x-wiki [[Файл:Veszprem_varkapu.jpg|мини|300x300пкс| Веспремдағы геройҙар ҡапҡаһы]] '''Венгрия туризмы''' бай тарихы менән дан тота. 2002 йылда [[Венгрия]], илде күрергә килеүселәр һаны буйынса, донъя кимәлендә ун өсөнсө урында тора.<ref name="Hall">{{cite book|title=Tourism and Transition: Governance, Transformation and Development|last=Hall|first=Derek R.|url=http://books.google.com/books?id=VWsb148C1zAC|year=2004|publisher=CABI Publishing|isbn=0851997481|pages=74}}</ref> 2004 һәм 2005 йылдарҙа туристарҙың һаны тағы 7 процентҡа арта.<ref name="Lyman">{{cite news|first=Rick|last=Lyman|title=Budapest Is Stealing Some of Prague’s Spotlight|url=http://travel.nytimes.com/2006/09/03/travel/03journey.html?pagewanted=1|work=The New York Times|date=2006-09-03|accessdate=2008-05-24}}</ref> Уларҙың 98 процентын европа илдәренән, бигерәк тә — [[Австрия]], [[Германия]], [[Словакия]] туристары тәшкил итә. Венгрияға сәйхәт итеү миҙгеле апрелдән октябргә тиклем дауам итә. Июль һәм август айҙарына туристик әүҙемлектең юғары нөктәһенә етеүе күҙәтелә. Туристар өсөн иң популяр урын булып [[Будапешт]] ҡалаһы тора. == [[Будапешт]] == [[Будапешт]] үткән быуаттың 90-сы йылдарында уҡ Үҙәк Европа ҡалалары араһында популярлыҡ яулай. Ҡаланың иң күркәм иҫтәлекле урыны булып, Венгрия милли галереяһы, Будапешт тарихы музейы, Изге Матьяш сиркәүе,, Балыҡсылар бастионы, Шандор Һарайы һәм башҡа үҙенең музейҙары һәм архитектура һәйкәлдәре менән танылған Буда ҡәлғәһе тора. [[Венгрия парламенты бинаһы]] һәм парк Варошлигет паркы ла ҙур популярлыҡ менән файҙалана.Ҡалала быларҙан башҡа ла театр һәм музейҙар байтаҡ.<ref name="Bachmann">{{Cite news|title=Beauty and the Feast|first=Helena|last=Bachmann|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901020325-218419,00.html|work=Time|date=2002-03-18|accessdate=2008-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009060314/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901020325-218419,00.html |date=2008-10-09 }}</ref> Буда ҡәлғәһе, [[Дунай]] ярҙары һәм Андраши Проспектын [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы]] тип ҡабул итә. Венгрияла 1300 самаһы геотермаль һыу сығанаҡтары бар, улар, [[Рим империяһы]] дәүеренән алып, релаксация һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Римлеләр [[Дунай]] буйында б. э. т. I быуатта мунсалар төҙөп ҡуя.<ref name="seattle">{{Cite news|title=Hungary: 'Mediterran' thermal spa water park|first=Kristen|last=Schweizer|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/traveloutdoors/2001871185_hungarybaths07.html|work=The Seattle Times|date=2004-03-06|accessdate=2008-05-24}}</ref> Будапештың үҙендә генә һыуының температураһы 21° алып 76 °C тиклем булған 118 термаль сығанаҡтан 30000 куб метрҙан ашыу минераль һыу сыға. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төҙөлгән Будапешт мунсалары кемуҙарҙан туристарға дауалау, массаж, спа-процедура буйынса үҙҙәренең хеҙмәтен тәҡдим итә.<ref name="thermal97">{{Cite book|last=Fallon|year=2003|first=Steve|title=Budapest: Steaming Special Section on Thermal Baths|url=http://books.google.ie/books?id=3wCiLFHUZmYC|publisher=Lonely Planet|pages=97|isbn=1864503564}}</ref><ref name="metro">{{Cite news|title=Your tour guide to Budapest|first=Szonja|last=Krezinger|url=http://www.metronews.ca/vancouver/live/article/53424|work=Metro World News|date=2008-05-14|accessdate=2008-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606090654/http://www.metronews.ca/vancouver/live/article/53424 |date=2008-06-06 }}</ref> Будапешт янында 200-гә яҡын мәмерйә бар, шуларҙың ҡайһы берҙәре туристар өсөн дә асыҡ.<ref>{{Cite news|title=Digging the way to a new market|first=Brandon|last=Swanson|url=http://www.praguepost.com/articles/2006/07/05/digging-the-way-to-a-new-market.php|work=The Prague Post|date=2006-06-05|accessdate=2008-05-24}}</ref> XX быуат башында табылған сталактитлы Палволги мәмерйәһе ''(Pálvölgy)'' ҡыҙыҡлы лабиринттары менән йәлеп итә. Ул Буда армыттарындағы иң оҙон мәмерйәләр системаһын тәшкил итә.<ref name="Hebbert66-67">{{Cite book|last=Hebbert|year=2002|first=Charles|title=The Rough Guide to Budapest|url=http://books.google.ie/books?id=H1Z5H9WdqRcC|publisher=Rough Guides|pages=66–67|isbn=1858288894}}</ref> Минераль тоҙҙар менән ҡапланған Землохеги ''(Szemlohegy)'' мәмерйәһе таҙа һауаһы менән дан тота.<ref name="Hebbert68">{{Cite book|last=Hebbert|year=2002|first=Charles|title=The Rough Guide to Budapest|url=http://books.google.ie/books?id=H1Z5H9WdqRcC|publisher=Rough Guides|pages=68|isbn=1858288894}}</ref> Ҡала ситендәге Матиас мәмерйәһе ''(Matyas)'', төрлө үтеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡлы урындары булғанға күрә, экстремаль туризм һөйөүселәргә оҡшай.<ref>{{Cite news|title=20 Urban adventures|first=Gemma|last=Bowes|url=http://www.guardian.co.uk/travel/2006/feb/26/extremesportsholidays.observerescapesection?page=4|work=The Guardian|date=2006-02-26|accessdate=2008-05-24}}</ref> == Төбәк туризмы == Айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙаланған [[Балатон]] — Үҙәк Европала иң иң ҙур сөсө һыулы [[күл]]. Венгрияла туризмында популярлыҡ буйынса икенсе урында тора. 1994 йылда унда 2.5 миллион турист килгән.<ref>{{Cite web|title=Lake Balaton|url=http://www.britannica.com/eb/article-9011913/Lake-Balaton|archiveurl=http://www.webcitation.org/67Ho0ctsc|archivedate=2012-04-29|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=2008-05-24}}</ref><ref name="Hall39">{{Cite book|last=Hall|year=2003|first=Derek|title=Tourism and Sustainable Community Development|url=http://books.google.ie/books?id=gWpeoeQ4Pn8C|publisher=Routledge|pages=39|isbn=0415309158}}</ref> Төбәк туризмының башҡа йүнәлештәре булып, спа-курорт, әүҙем ял һәм иҫтәлекле мәҙәни ҡомартҡылар һанала.<ref name="Boniface">{{Cite book|last=Boniface|year=2005|first=Brian G.|title=Worldwide Destinations: The Geography of Travel and Tourism|url=https://archive.org/details/worldwidedestina0000boni_q2v5|publisher=Butterworth-Heinemann|pages=[https://archive.org/details/worldwidedestina0000boni_q2v5/page/210 210]|isbn=0750659971}}</ref> Венгрияла яҡынса 400 кемпинг майҙансыҡтары булдырылған.<ref name="Johnstone585">{{Cite book|last=Johnstone|year=2005|first=Sarah|title=Europe on a Shoestring|url=http://books.google.ie/books?id=vwy8tk9UUMEC|publisher=Lonely Planet|pages=585|isbn=1740597796}}</ref> 2500 км ашыу велосипед юлдары һалынған.<ref name="Johnstone586">{{Cite book|last=Johnstone|year=2005|first=Sarah|title=Europe on a Shoestring|url=http://books.google.ie/books?id=vwy8tk9UUMEC|publisher=Lonely Planet|pages=586|isbn=1740597796}}</ref> Шулай уҡ балыҡ тотоу, ҡоштар артынан күҙәтеү,<ref name="Fallon55">{{Cite book|last=Fallon|year=2003|first=Steve|title=Hungary|url=http://books.google.ie/books?id=FfkOpHEUGA0C|publisher=Lonely Planet|pages=55|isbn=1740591526}}</ref> һыбай йөрөү һәм һунар итеү айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.<ref name="Fallon56">{{Cite book|last=Fallon|year=2003|first=Steve|title=Hungary|url=http://books.google.ie/books?id=FfkOpHEUGA0C|publisher=Lonely Planet|pages=56|isbn=1740591526}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} {{Европа по темам 2|туризм|цвет=Албания}} [[Категория:Венгрияла туризм|*]] hxj1l7gujamju1o1lxqzavce3oxjifx 0 119504 1305921 1062632 2026-09-22T21:47:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305921 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Карпат Украинаһы |самоназвание = {{lang-uk|Карпатська Україна}} |статус = Танылмаған дәүләт |гимн = Ще не вмерла Україна |флаг = Flag of Ukraine.svg |описание_флага = Карпат Украинаһы флагы |герб = Karptska Ukraina COA.svg |описание_герба = Карпат Украинаһы гербы |карта = Карта Карпатської України (1939).png |описание = |p1 = Икенсе Чехословакия республикаһы |flag_p1 = Flag of Czechoslovakia.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = [[15 март|15]] |ликвидировано =[[16 март|16]] ([[18 март|18]]) март<br>[[1939]] |s1 = Венгрия короллеге (1920—1946) |flag_s1 = Flag of Hungary 1940.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |девиз = |столица = [[Хуст]] |города = |язык = [[Украин теле|Украин]] |валюта = Чехословакия кронаһы |дополнительный_параметр = |содержимое_параметра = |площадь = |население = |форма_правления = Республика |династия = |титул_правителей =Президент |правитель1 =Волошин Августин Иванович |год_правителя1 = 1939 |титул_правителей2 = |правитель2 = |год_правителя2 = |титул_правителей3 = |правитель3 = |год_правителя3 = |титул_правителей4 = |правитель4 = |год_правителя4 = |титул_правителей5 = |правитель5 = |год_правителя5 = |титул_правителей6 = |правитель6 = |год_правителя6 = |религия = [[православие]], грекокатолицизм (униатство) |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |прим = }} [[Файл:Stamp of Karpatska Ukrajina.jpg|thumb|300px| ''Карпат Украинаһы'' өсөн почтаһының маркаһы , [[1939 йыл]].]] '''Карпа́т Украи́наһы''' ({{lang-uk|Карпатська Україна}}) — [[Чехословакия]]ның Карпат Русе территорияһында [[1939 йыл]]дың [[15 март]]ында [[Хуст]] ҡалаһында иғлан ителгән танылмаған дәүләт. [[16 март]]та уны мадъяр ғәскәрҙәре баҫып ала (башҡа сығанаҡтар буйынса был дәүләт [[18 март]]та Венгрия короллеге тарафынан оккупациялана<ref name=Magocsi />). == Тарихы == Карпат Украинаһының территорияһы 1918 йылға тиклем [[Австро-Венгрия|Австрия-Венгрия империяһы]] составында була. 1919 йылдың 1 ғинуарында Хуст ҡалаһында Бөтә украин йыйылышының 420 делегаты берҙәм тауыш менән Карпат аръяғын [[Украина Халыҡ Республикаһы]] составына индерелә. 1920 йылдың 4 июнендә Трианон килешеүенә ярашлы Карпат аръяғы ''Карпат буйы Русе'' (1938 йылдың 26 октябренән — ''«икенсе» Чехословакия республикаһы'' составында ''Карпат Украинаһы'' «автономиялы ере») исеме аҫтында [[Чехословакия]] составына дүрт «еренең» береһе булараҡ керә. [[1938 йылғы Мюнхен килешеүе]] һөҙөмтәһендә Чехословакия бөтөрөлгәс, автономиялы''Карпат Украинаһы'' территорияһында шул уҡ исемдәге бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан ителә. Уның президенты Волошин Августин Иванович була. Ул шунда уҡ [[Адольф Гитлер]]ға телеграмма ебәрелә:<ref name="Гай-Ныжнык">[http://hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2000doc.php ''Гай-Ныжнык П. П.'' Карпатская Украина в 1939 г. как одна из «разменных монет» Мюнхенского договора // Западная Белоруссия и Западная Украина в 1939—1941 гг.: люди, события, документы: Сборник статей. — М.: Институт славяноведения РАН, 2011.]</ref> {{начало цитаты}} ''От имени правительства Карпатской Украины прошу Вас принять к сведению провозглашение нашей самостоятельности под охраной Немецкого Рейха.'' {{конец цитаты|''Премьер-министр доктор Волошин. Хуст.''}} Быға [[Өсөнсө Рейх|Германия]]нан рәсми яуап булмай. 15 марттағы Волошин хөкүмәтенең ҡабат ебәргән мөрәжәғәтенә Хусттағы Германияның консулы уға мадъяр ғәскәренең баҫып инеүенә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә кәңәш итә, сөнки был ситуацияла немец хөкүмәте Карпат Украинаһын үҙ протектораты аҫтына ала алмауын белдерә.<ref name="Гай-Ныжнык" /> Шул ваҡытта мадъяр хөкүмәте Карпат Украинаһы етәкселегенә ҡорал һалырға һәм ыныс рәүештә Мадъярстан составына инергә тәҡдим итә. Яуап итеп Волошин Карпат Украинаһы тыныс дәүләт һәм күршеләре менән тыныс йәшәргә теләй, әммә кәрәк булһа ниндәйҙә булһа агрессорға ҡаршылыҡ күрһәтә ала тип иғлан итә. Ләкин бойондороҡһоҙлоҡ итеүҙән һуң икенсе көндә үк, [[16 март]]та Хуст ҡалаһы мадьяр армияһы тарафынан баҫып алына<ref>[http://www.regnum.ru/news/1379106.html Украинская организация: Памятник «венгерскому империализму» в Закарпатье — это преступление © ИА"REGNUM", 01.03.2011.]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, мадъяр ғәскәрҙәре Карпат аръяғы үна 14 мартта уҡ барып инә, шунлыҡтан Карпат Украинаһы хөкүмәте дәүләт территорияһын бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс тә ташлап китергә мәжбүр була. 16 мартта мадъяр ғәскәрҙәре Хуст ҡалаһын биләй, ә 18 мартта Мадьярстан бөтә Карпат Украинаһы территорияһын оккупациялай<ref name=Magocsi>{{книга|автор=Magocsi, Paul Robert|заглавие=The Shaping of a National Identity: Subcarpathian Rus’, 1848-1948|ссылка=http://ftp.malorus.org/mnib043-Magocsi-TheShapingOfANationalIdentitySubcarpathianRus1848-1948.djvu|место=London|издательство=Harvard University Press|год=1978|pages=245|isbn=0-674-80579-8}}</ref>. Карпат Украинаһы бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүселәр партизан һуғышын 1939 йылдың апреленә ҡәҙәр алып бара. Аҙаҡ Чехословакия һәм [[СССР]] араһындағы 1945 йылғы килешеү һөҙөмтәһендә Карпат Украинаһы СССР-ға күсә һәм [[Украина ССР-ы]] составында [[Карпат аръяғы өлкәһе]] булып китә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://1939.in.ua/ Сайт о Карпатской Украине] — онлайн сборник материалов * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://www.hrono.ru/sobyt/1939ku.html|title=«Карпатская Украина» 1938—1939 гг.|format=|work=|publisher=// Хронос|accessdate=13.03.2012|lang=|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67wDBEOW9|archivedate=2012-05-26}} * ''Вегеш Микола''. Августин Волошин і Карпатська Україна. — Львів: ЗУКЦ, 2004. — 414 с. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Vehesh_Mykola/Karpatska_Ukraina_Dokumenty_i_fakty/ ''Вегеш М.'' Карпатська Україна. Документи і факти. — Ужгород: Карпати, 2004. — 432 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317025426/http://chtyvo.org.ua/authors/Vehesh_Mykola/Karpatska_Ukraina_Dokumenty_i_fakty/ |date=2013-03-17 }} * Карпатська Україна (1939) VHSRip (документальная кинохроника (1939), Продолжительность: 00:45:20): [http://tab.net.ua/sites/files/site_name.UkrHistory/id.144360/ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119020510/http://tab.net.ua/sites/files/site_name.UkrHistory/id.144360/ |date=2011-11-19 }} * «39-й Карпатська Україна» — Україна: Закарпатська обласна державна телерадіокомпанія, студія «Експеримент», Цикл програм «Третій відділ», 2009. — документальный фильм о событиях 38-39гг. в Закарпатье: [http://rutube.ru/tracks/3669703.html?v=3164b623cea75073c85a9104faa4c017 1 часть]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://rutube.ru/tracks/3669771.html?v=8763b89bb0090bd492027df8ee6be816 2 часть]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://rutube.ru/tracks/3669821.html?v=56fc25ea79c435659e23c5fe9d540200 3 часть]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}. * {{cite web|author=В'ятрович Володимир, старший запрошений дослідник Українського наукового інституту Гарвардського університету.|last=|first=|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://www.istpravda.com.ua/artefacts/2011/03/16/31888/|title=Карпатська Україна та її армія у фотографіях Каленика Лисюка|format=|work=|publisher=// Українська правда, Історична правда|accessdate=13.03.2012|lang=uk|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67wDBgYL0|archivedate=2012-05-26}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Карпат аръяғы өлкәһе]] {{Euro-hist-stub}} <!-- {{Украина в темах}} --> [[Категория:Карпат аръяғы тарихы]] [[Категория:Украина тарихы (1917—1991)]] [[Категория:Танылмаған тарихи дәүләттәр]] [[Категория:Украина тарихында дәүләттәр]] axfft0638aufln0kbjwz4hwgxah9c0q 0 125703 1305927 1252212 2026-09-23T00:48:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305927 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Иван Ковалевский |Төп исеме = |Рәсеме = Ковалевский Иван Ефимович.jpg |Киңлек = 230px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Ковалевский <br />Иван Ефимович |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 19.10.1899 |Тыуған урыны = {{ТыуғанУрыны|}}Рәсәй империяһы, Сумский өлкәһе, Конотоп районы, Бочечки ауылы |Вафат булыу датаһы = 11.6.1994 |Вафат булған урыны = Рәсәй, Дондағы Ростов |Гражданлығы = Рәсәй империяһы, СССР, Рәсәй |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = шиғыр |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Красной Звезды|1967}}{{!}}{{!}}{{Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»}} {{!}}}<br /> РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау Грамотаһы |Викисклад = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Ковалевский Иван Ефимович''' ([[19 октябрь]] [[1899 йыл]] — [[11 июнь]] [[1994 йыл]]) — шағир, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Совет Армияһы майоры, [[Граждандар һуғышы]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Әсирлеккә эләккәс, фашистарға ҡаршы шиғырҙар яҙа. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1967) кавалеры. == Биографияһы == Сумский өлкәһе Конотоп районы Бочечки ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлағас, батраклыҡтабула, артабан шәкәр заводында мастер ярҙамсыһы булып эшләй. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң Ҡыҙыл гвардияға инә. [[Граждандар һуғышы]]нда данлыҡлы совет хәрби начальнигы Г. Д. Гай командалыҡ иткән 24-се Һамар-Сембер Тимер уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. Сембер дивизияһы В. И. Чапаевтың 25-се уҡсылар дивизияһы менән берлектә хәрәкәт алып барған һуғышта Ковалевский ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Был күрһәткән батырлығы өсөн Чапаев Ковалевскийға исеме яҙылған сәғәт бүләк итә<ref name="Писатели Дона 1986, С. 174">Книга:Писатели Дона, 1986, страница 174</ref>. 1920 йылда Большевиктарҙың Рәсәй Коммунистар партияһына ҡабул ителә. Артабан баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә ҡатнаша. Үҙ ғүмерен Кыҙыл Армияла хеҙмәт итеүгә бағышлап, [[Ташкент]] хәрби училищеһына уҡырға инә. Уны [[1924 йыл]]да тамамлағас, [[Дондағы Ростов]]ҡа ебәрелә һәм 1941 йылға тиклем артиллерияла хеҙмәт итә. 1932 йылда Ковалевский Юғары артиллеристар курсын тамамлай һәм 9-сы Дон уҡсылар дивизияһының Новочеркасскиҙағы танкетлы батальонына хәрби аҙыҡландырыу начальнигы итеп тәғәйенләнә<ref>{{cite web | url = http://mechcorps.rkka.ru/files/spravochnik/personalii/abtv_skvo.htm | title = Именной список командно-административного и технического состава автобронетанковых войск СКВО по состоянию на 1.01.33 | author = | date = | work = Механизированные корпуса РККА | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/69S2KUS6f | archivedate = 2012-07-26 }} </ref>. Һуңғараҡ уға майор званиеһы бирелә. Ковалевский шиғырҙар яҙа, «Мои герои» ([[1938]]) һәм «Перед боем» ([[1940]]) тигән шиғырҙар йыйынтығын баҫтырып сығара. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, фронтҡа 6-сы армияның 41-се уҡсылар дивизияһына артиллерия штаб начальнигы вазифаһында ебәрелә. Харьков өсөн барған һуғышта [[1942 йыл]]дың [[26 май]]ында ауыр яралана һәм контузия ала<ref name="Донесение об освобождении">{{cite web | url = http://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/006/058-0018003-1445/00000129.jpg&id=65148028&id=65148028&id1=9a2dcb2bbd89e105969363e999dd184f | title = Донесение об освобождении из плена | author = | date = | work = ОБД «Мемориал» | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/69S2Majv4 | archivedate = 2012-07-26 }} </ref>. Ошо хәлендә әсирлеккә алына. Әсирлектә фашистарға ҡаршы йүнәлтелгән шиғырҙар ижад итә, уларҙы барактарҙың стенаһына, цемент тоҡтарынан йыртып алынған ҡағыҙ киҫәктәренә яҙа. [[1945 йыл]]да әсирлектән азат ителә. Махсус тикшереүҙәрҙән һуң Ковалевскийға майор хәрби званиеһын ҡайтаралар һәм ауырыуы арҡаһында запасҡа сығаралар<ref name="Писатели Советского Дона 1966, С. 32">Книга:Писатели Советского Дона, 1966, страница 32}}</ref>. 1946-1947 йылдарҙа Ковалевский Воскресенскиҙағы цемент заводында эшләй, артабан [[Дондағы Ростов]]ҡа ҡайта һәм «Ростсельмаш» заводына эшкә инә. Әсирлектә саҡта Ковалевскийҙың һаулығы ныҡ ҡаҡшаған була, шунлыҡтан шағир [[1952 йыл]]да заводтан китә һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә башлай. [[1959 йыл]]да Ковалевскийҙың фашист әсирлегендә яҙылған, уның менән әсирлек лагерында бергә булып, тере ҡалған кешеләр һәм үҙе һаҡлап ҡалған шиғырҙары «Дон» журналында Евгений Долматовскийҙың инеш һүҙе менән баҫылып сыға. Артабан уның «Рождение песни», «Наклонились вербы», «Взятое с бою», «Я снова в дороге», «Красная птица», «Над полями, травами…», «Стучи, моё сердце», «Родниковый свет» шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шағир шулай уҡ балалар өсөн «У нашего дома, у тихого Дона» һәм «Красная птица» шиғырҙар китабын баҫтырып сығара. [[1960 йыл]]да Ковалевскийҙы [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул итәләр. Билдәле дон шағиры Даниил Долинский Ковалевскийҙың шиғырҙары тураһында былай тип яҙа: {{цитата| Очень трудно писать просто. Стих Ковалевского прост, естественен, душевен. Но — ёмок, лаконичен, как сам автор, — немногословен<ref>{{статья |автор = Попова А. |заглавие = Истоки современной ростовской поэзии. Экскурс в прошлое — 6 |ссылка = http://www.donlib.ru/images/omo/gaseta/2011-4.pdf |язык = |издание = Донской писатель |тип = |год = 2011 |том = |номер = 5 |страницы = 2 |doi = |issn = }} </ref>.}} Дондағы Ростовта [[1994 йыл]]дың [[11 июнь|11 июне]]ндә 95-се йәшендә вафат була<ref name="Культура Дона">Книга:Культура Дона в лицах, страница 420</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ([[1967]]<ref name="Писатели Дона 1986, С. 175">Книга:Писатели Дона, 1986, страница 175</ref>) миҙалдар * РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау Грамотаһы([[5 мая]] [[1980]]<ref>{{статья | автор = | заглавие = [О награждении почётной грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР Ковалевского И. Е. — писателя, Ростовская область]: Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 5 мая 1980 г. | ссылка = | язык = | издание = Ведомости Верховного Совета РСФСР | тип = | год = 1980 | том = | номер = 19 | страницы = 423 | doi = | issn = }} </ref>) == Хәтер == == Китаптары == * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Мои герои |ответственный = [Отв. редактор А. И. Бусыгин] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Ростиздат |год = 1938 |страницы = |страниц = 44 |серия = |isbn = |тираж = 5000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Перед боем: Стихи и песни |ответственный = [Отв. редактор В. Жак; Художник В. Бирюков] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Ростиздат |год = 1940 |страницы = |страниц = 56 |серия = |isbn = |тираж = 3000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Рождение песни |ответственный = [Предисловие Евгения Долматовского] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1959 |страницы = |страниц = 70 |серия = |isbn = |тираж = 3000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Наклонились вербы |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1961 |страницы = |страниц = 70 |серия = |isbn = |тираж = 2000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Взятое с бою |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1965 |страницы = |страниц = 106 |серия = |isbn = |тираж = 10 000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = [Стихи] |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = |страницы = |страниц = 23 |серия = Поэзия Дона |isbn = |тираж = 3000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = У нашего дома, у тихого Дона. [Для детей |ответственный = Ил.: А. И. Хлебников] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1969 |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = 50 000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Я снова в дороге |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1969 |страницы = |страниц = 119 |серия = |isbn = |тираж = 10 000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Красная птица |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1975 |страницы = |страниц = 26 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Над полями, травами… |nodot=1 |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1976 |страницы = |страниц = 63 |серия = |isbn = |тираж = 5000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Стучи, моё сердце |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1980 |страницы = |страниц = 63 |серия = |isbn = |тираж = 5000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Родниковый свет |ответственный = [Ил.: Н. Я. Бойко] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1984 |страницы = |страниц = 61 |серия = |isbn = |тираж = 4000 }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Радость взгляда |ответственный = [Худож. Э. С. Бобрешов] |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1989 |страницы = |страниц = 78 |серия = |isbn = 5-7509-0046-0 |тираж = 1000 }} == Әҙәбиәт == * Писатели Советского Дона, 1966, страницы=32—34 * Писатели Дона, 1976, страницы 125—128 * Писатели Дона, 1986, страницы 174—178. * {{статья | автор = Калинин Анатолий Вениаминович | заглавие = О любви и ненависти: [О стихах, написанных в фашистских лагерях в период Великой Отечественной войны] | ссылка = | язык = | издание = Литература и жизнь | тип = | год = 10 июля 1959 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Жак В. К. | заглавие = Куда зовут дороги?: [О творчестве молодых ростовских поэтов Н. Скрёбова, И. Ковалевского и М. Авилова] | ссылка = | язык = | издание = Комсомолец (газета) | тип = | год = 12, 15 декабря 1961 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Червяченко Г. А. | заглавие = Поэзия борется: [О стихах И Ковалевского и М. Авилова] | ссылка = | язык = | издание = Дон (журнал) | тип = | год = 1962 | том = | номер = 2 | страницы = 160—162 | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Котовсков В. Я.| заглавие = Дорогой мужества | ссылка = | язык = | издание = Молот (газета) | тип = | год = 18 февраля 1965 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Гольдман Ю. С. | заглавие = Словом искренним и правдивым: [К 80-летию] | ссылка = | язык = | издание = Молот | тип = | год = 19 октября 1979 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Зоткин В. М. | заглавие = Иначе в жизни не мог: [К 80-летию] | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 19 октября 1979 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Гегузин И. М. | заглавие = Поэзия любви и гнева | ссылка = | язык = | издание = Комсомолец | тип = | год = 20 октября 1979 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Шаромов К. | заглавие = С родиной в сердце: Путь поэта | ссылка = | язык = | издание = Дон | тип = | год = 1981 | том = | номер = 7 | страницы = 159—161 | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Помазков Г. П. | заглавие = «Стучи, моё сердце…»: Штрихи к творческому портрету | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 20 октября 1984 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Котовсков В. Я. | заглавие = Он был поэтом и солдатом: [К 100-летию со дня рождения] | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 19 октября 1999 | том = | номер = | страницы = 5 | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Котовсков В. Я. | заглавие = Служил отчизне до конца: [К 100-летию со дня рождения] | ссылка = | язык = | издание = Приазовский край | тип = | год = 21 октября 1999 | том = | номер = | страницы = 14 | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Рогачёв А. А. | заглавие = Рождение песни | ссылка = | язык = | издание = Молот | тип = | год = 26 декабря 1959 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Сёмин В. Н. | заглавие = «Железки строк» | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 29 декабря 1959 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Бондаренко И. М. | заглавие = Книга поэта-солдата | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 8 июня 1965 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} * {{статья | автор = Жак В. К. | заглавие = Стихом и рисунком: [Рецензия на сборник стихов для детей «У нашего дома, у тихого Дона»] | ссылка = | язык = | издание = Вечерний Ростов | тип = | год = 15 ноября 1969 | том = | номер = | страницы = | doi = | issn = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=62471 Иван Ефимович Ковалевский] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Биография. Ру» * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/56813/%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Иван Ефимович Ковалевский] в Большой биографической энциклопедии * [http://biblus.ru/Default.aspx?auth=9j1j0a1j2 Иван Ефимович Ковалевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042614/http://biblus.ru/Default.aspx?auth=9j1j0a1j2 |date=2016-03-05 }} в каталоге «Библус» * {{cite web | url = http://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/013/122/1220815.jpg&id=272153292&id=272153292&id1=d1b77e3b94d65e67a9e3791700be32ac | title = Кароточка военнопленного на Ивана Ковалевского, лист 1 | author = | date = | work = ОБД «Мемориал» | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/67cwLWVI7 | archivedate = 2012-05-13 }} * {{cite web | url = http://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/013/122/1220816.jpg&id=272153294&id=272153294&id1=a1489f772d5bf2dfe26ab4cee8fb6305 | title = Кароточка военнопленного на Ивана Ковалевского, лист 2 | author = | date = | work = ОБД «Мемориал» | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/67xeW98Cg | archivedate = 2012-05-27 }} * {{cite web | url = http://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/013/122/1220816_1.jpg&id=272153295&id=272153295&id1=3a7b23fe1dcf4752846ca2e8dd19b554 | title = Кароточка военнопленного на Ивана Ковалевского, лист 3 | author = | date = | work = ОБД «Мемориал» | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/67cwM69Rm | archivedate = 2012-05-13 }} {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Тема = Иван Ковалевский }} [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың балалар яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] 02rcnm08xwmwvd5kqr8ti8irpusrzbm 0 130623 1305944 1302467 2026-09-23T10:28:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305944 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Марио Лемье'''<ref>согласно французско-русской транскрипции наиболее точный вариант — '''Лемьё'''</ref> ({{Lang-fr|Mario Lemieux}}, <small>МФА</small> {{Ipa|maʁjo ləmjø}}; [[5 октябрь]] [[1965 йыл]], Монреаль, [[Канада]]) — Канада [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], үҙәк һөжүмсе, күп йыл дауамындағы капитан, ә бөгөнгө көндә НХЛ-дың «Питтсбург Пингвинз» клубы хужаһы (1999 йылдан алып). «Питтсбург Пингвинз» командаһы тарафынан 1984 йыл драфтында беренсе номер аҫтында һайлана. 1984—2005 йылдарҙа «Питтсбург Пингвинз» составында Милли хоккей лигаһында 18 миҙгел уҙғара һәм командаһы менән уйынсы сифатында ике Стэнли Кубогын (1991, 1992) яулауға һәм өсәүһендә (2009, 2016, 2017) хужа булараҡ еңеүгә өлгәшә. Канада Кубогы (1987), хоккей буйынса Донъя кубогы (2004) эйәһе, Канада йыйылма командаһы составында Солт-Лейк-Сити-2002 олимпия чемпионы. Бер нисә абруйлы индивидуаль трофей яулай: лиганың иң әһәмиәтле уйынсыһы булараҡ, 3 тапҡыр «Харт Мемориал Трофи» яулай; иң яҡшы һөжүмсе булараҡ, 6 тапҡыр «Арт Росс Трофи» ала; плей-оффтың иң яҡшы уйынсыһы булараҡ, 2 тапҡыр «Конн Смайт Трофи» яулай; 4 тапҡыр «Лестер Пирсон Эворд» һәм 1 тапҡыр «Билл Мастертон Трофи»ға лайыҡ була<ref>Pittsburgh Penguins Legends — [http://penguinslegends.blogspot.com/2006/12/mario-lemieux.html Mario Lemieux]</ref>. 1984 йылда шулай уҡ лиганың иң яҡшы яңы уйынсыһы тип таныла һәм «Колдер Трофи» алыуға өлгәшә. НХЛ-дың регуляр миҙгелендә 915 матч үткәрә һәм 1723 мәрәй йыя (690 гол, 1033 тапшырыу)<ref name="NHL.com">[http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8448782 Mario Lemieux profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202115743/http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8448782 |date=2014-02-02 }} — NHL.com</ref>. Әлеге ваҡытта был НХЛ тарихында һигеҙенсе һөҙөмтә күрһәтә<ref>[http://www.nhl.com/ice/careerstats.htm?navid=NAV%7CSTS%7CCareer Skater career leaders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303155308/http://www.nhl.com/ice/careerstats.htm?navid=NAV%7CSTS%7CCareer |date=2014-03-03 }}</ref>. Стелли кубогының плей-офф уйындарында 107 уйында ҡатнашып, 172 мәрәй йыя (76 гол, 96 тапшырыу). НХЛ йондоҙҙарының бөтә 10 матчында ла ҡатнаша. Өс тапҡыр иң әһәмиәтле уйынсы исеменә лайыҡ була (1985, 1988, 1990). Ике тапҡыр карьераһын тамамлай: тәүге тапҡыр 1997 йылда арҡаһын ауырттырғас (2000 йылда кире ҡайтты), икенсе тапҡыр 2006 йылда йөрәге менән проблемалар барлығы асыҡланғас. Марио Лемье — карьераһы тамамланыу менән, исеме Хоккей даны залына индерелгән НХЛ-дың һирәк уйынсыларының береһе. 2000 йылда ҙур спортҡа кире ҡайтҡан [[Горди Хоу]] һәм Ги Лафлерҙан һуң, ул — Хоккей даны залына ағза итеп алынған өсөнсө кеше. 2004 йылда Канаданың «Дан аллеяһына» индерелә. 2009 йылдың 17 июнендә Милли Квебек ордены рыцары тигән исем ала. Уйын ваҡытында тамаша ҡора белгәне һәм спорттағы күренекле ҡаҙаныштары өсөн, көйәрмәндәр уға «Иң яҡшы» ({{Lang-fr|Le Magnifique}}, {{lang-en|The Magnificent}}) һәм видеоуйын персонажы исеме менән «Супермарио» тигән ҡушамат бирәләр. Уйын номеры — «66». == Үҫмер сағы һәм башланғыс карьераһы == [[Файл:Mario_Lemieux_1984.jpg|мини|Марио Лемь «{{Тәржемәһеҙ 3|Вуазен де Лаваль|3=fr|4=Voisins de Laval}}» командаһы формаһында, 1984 йыл]] Марио Лемье 1965 йылдың 5 октябрендә [[Монреаль]] янындағы биҫтәлә төҙөүсе Жан-Гө ({{Lang-fr|Jean-Guy Lemieux}}) һәм хужабикә Пьерретт Лемь ({{Lang-fr|Pierrette Lemieux}}) ғаиләһендә тыуа. Марио ғаиләлә өсөнсө бала була. Ул үҙенең ике Ален һәм Ришар менән бала сағын Монреалдең Виль-Эмар (Ville-Émard) тигп аталған эшселәр районында үткәрә. Лемье өс йәшенән үк хоккей уйнай башлай. Ағалары үҙҙәре йәшәгән йорттоң баҙында шешә ҡапҡастарын шайба итеп уйнарға яратҡан була<ref>{{cite book|last=Christopher|first=Matt|title=On the Ice With… Mario Lemieux|origyear=2002|url=https://books.google.com/books?id=5D6CaqcQhkgC|accessdate=2007-09-21|publisher=[[Little, Brown and Company]]|isbn=0-316-13799-5|pages=3}}</ref>. Аталары уларҙың хоккей менән мауығын һәр саҡ хуплай, хатта йорт алдындағы аҡланда, улдары даими шөғөлләнә алһын өсөн, боҙлоҡ та эшләп бирә<ref name="ask men">{{cite web|url=http://ca.askmen.com/men/sports/34c_mario_lemieux.html|title=Mario Lemieux|publisher=Ask Men|accessdate=2007-09-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JgEQ5tQ|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220050039/http://ca.askmen.com/celebs/men/sports/34_mario_lemieux.html |date=2012-02-20 }}</ref>. Ғаилә легендаһына ярашлы, аталары ҡунаҡ бүлмәһен тығыҙлап ҡатырылған ҡар менән тултырыр булған, һәм унда ҡараңғы булған саҡтала ла хоккей уйнау мөмкинселеге тыуған<ref name="macleans">{{cite journal|last=Deacon|first=James|url=http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0010639|title=Lemieux, Mario (profile)|publisher=''[[Maclean's Magazine]]''|date=1996-04-08|accessdate=2007-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015163600/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0010639 |date=2007-10-15 }}</ref>. Пьереттоның пиониноһы улар өсөн ҡапҡа ролен үтәгән<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=39|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Шулай уҡ Сен-Жан-де-Мата сиркәүенең артында урынлашҡан күршеләге боҙлоҡта ла Марио үҙенең ағалары менән хоккей уйнаған<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=38|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Мәктәптәге дәрестәрҙән һуңғы буш ваҡытын ул боҙлоҡта бишәр сәғәткә тиклем күнекмәләр менән шөғөлләнгән<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=43|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Бәләкәй сағынан уҡ Марионың хоккейға ҡарата ғәҙәттән тыш һәләте бар икәне асыҡлана. 1972—1973 йылдарҙа ул «Харрикейнз де Виль-Эмар» (Hurricanes de Ville-Émard) командаһы өсөн Atom А категорияһында уйнай һәм Монреальҡалаһы чемпионы титулын яулай<ref>{{Китап|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|издание=Universe Publishing|год=2001|страницы=42|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Был командала йәш Лемье киләсәктә НХЛ-дың буласаҡ уйынсылары Марк Бержевен һәм Жан-Жак Дэньо менән дуҫлаша<ref>{{Cite web|title=One town, one team, three NHLers|url=http://www.montrealgazette.com/sports/town+team+three+NHLers/8289648/story.html|author=,Brenda Branswell|accessdate=2015-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004145848/http://www.montrealgazette.com/sports/town+team+three+NHLers/8289648/story.html |date=2015-10-04 }}</ref>. Ул балалар командаларында бер матч ваҡытында 5-6 гол индерә, ә 14 йәшендә ул НХЛ-да уйнаясаҡ, тип юрайҙар.1980 йылда Лемье үҫмерҙәрҙең «Конкордия» командаһы составында 62 гол индерә һәм 47 матч эсендә 127 минутлыҡ штраф ала. Марио үҙ карьераһын «Вуазен де Лаваль» — Квебектың төп юниор хоккей лигаһы командаһында башлай. Бында ул өс миҙгел үткәрә. Уның сығыш яһау йылдары иҫ китмәле һөҙөмтәле булыуы менән айырыла. Әле драфта уҡ ул миҙгел эсендә йыйған мәрәйҙәр һәм индерелгән шайбалар һаны буйынса лига рекордын уҙып китергә йыйыныуы тураһында белдерә. 1983/84 йылдар миҙгелендә Лемье 70 уйында 282 мәрәй (133 гол һәм 149 тапшырыу) йыя һәм шуның менән яңы рекорд ҡуя (унан алдағы рекордты Пьер Ларуш ҡуя, уның мәрәйҙәр һаны — 252). Миҙгелдең һуңғы уйыны алданан уға 160 шайба индергән Ли Гефлерҙың рекорды менән тигеҙләшеү өсөн, тағы ла өс шайба индерергә кәрәк була. Лемье алты гол индерә һәм биш гол тапшырыуы яһай, уның командаһы 16-4 иҫәбе менән еңеп сыға16-4<ref name="hhof bio">{{Cite web|title=Mario Lemieux|url=http://www.legendsofhockey.net:8080/LegendsOfHockey/jsp/LegendsMember.jsp?mem=p199701&page=bio#photo|publisher=Legends of Hockey|accessdate=2009-01-22}}</ref>. Квебекта үткән юниорҙар лигаһындағы өс миҙгел эсендә Лемье 562 мәрәй йыя (247 гол, 315 тапшырыу). == НХЛ-дағы карьераһы == === Драфт === 1984 йылда Мариоға НХЛ драфына сығыр ваҡыт еткәс, үҫмерҙәр хоккейындағы ҙур уңыштары уны үҙенә алырға теләүселәрҙең күплегенән сират барлыҡҡа килтерә. Канаданың бөтә малайҙары кеүек үк Марио ла легендар «Монреаль Канадиенс» төҫөн яҡларға хыяллана. Әммә яҙмыш икенсе төрлө хәл итә. 1983/84 миҙгел барышында «Пингвинза Питтсбург» лигаһында аҙаҡҡы урын биләй һәм драфт тарихында беренсе тапҡыр тәүге урынға дәғүә итә. Кемдең беренсе булып һайланасағына берәү ҙә шикләнмәй. Күп кенә клубтар Марионы үҙҙәренең сафында күрергә теләй. «Квебек Нордикс» клубы «Пингвиндарға» Марио урынына ағалы-ҡустылы өс Штястнды (Петер, Антон һәм Марианды), «Миннесота Норт Старз» иһә үҙенең1984 йылғы драфының бөтә номерҙарын тәҡдим итә. Әммә «Стальной» ҡалаһы клубы етәкселеге үҙ һүҙендә ныҡ тора — бары тик Марио Лемье ғына «Пингвиндың» яңы йөҙө һәм лидеры булырға тейеш. Марионың үҙенә килгәндә иһә, ул тәрән ҡәнәғәтһеҙлек тойғоһо кисерә. Уны команданың аутсайдер статусы ла, финанс шарттары ла, «Пингвиндың» АҠШ-та урынлашыуы ла ҡәнәғәтләндермәй. Хатта шуға тиклем барып етә: Лемье тәүҙә яңы команда свитерында фотоға төшөүҙән дә баш тарта. Әммә команданың генераль менеджеры Эдди Джонстон үҙ һүҙле үҙәкфорвардҡа ике йыллыҡ контракт тәҡдим итеп, килешеүгә өлгәшә. Был контракт буйынса, Лемье 600 мең $ эш хаҡы һәм 150 мең $ приз фонды алырға тейеш була<ref name="autogenerated1">Бремя выбирать. 1984 — [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/lvd/174790.html http://www.sports.ru]</ref>. === 1984/85 йылдар миҙгеле === НХЛ тарихында драфта юғары баһаланған уйынсылар өлкәндәр хоккейында үҙҙәрен күрһәтә алмаған хәлдәр ҙә була. Марио үҙе менән бындай хәлдең булмаясағына шунда уҡ барыһын да инандыра. Үҙенең тәүге шайбаһын ул «Бостон Брюинзға» ҡаршы уйнаған беренсе матчта уҡ бер һуғыуҙан ҡапҡаға индерә. Үҙҙәренең күк һыҙығында Лемье Рэй Буркты отоп, бер үҙе Пит Питерсҡа ҡаршы сыға һәм ҡапҡаның аҫҡы мөйөшенә тейҙерә. «Пингвиндарҙың» үҙҙәрендә үткән уйында тулы аншлаг була. Питтсбург халҡы Лемьеның уйынын үҙ күҙҙәре менән күрергә теләй. Марио уларҙың өмөттәрен аҡлай: ул үҙенең гол тапшырыуы үтәүе һәм Гари Лупул менән сәкәләшеүе арҡаһында ла айырыла. Дебют миҙгеле эсендә Лемье барлығы '''100 мәрәй''' (43 гол, 57 тапшырыу) йыя, лига тарихында яңы уйынсы өсөн был өсөнсө һөҙөмтә була. Бары тик Дэйл Хаверчук һәм Петер Штястн ғына унан күберәк мәрәй йыя. Марио НХЛ-дың бөтә йондоҙҙары матчына саҡырыу ала, унда ла MVP All-Star Game исемен яулап, бөтә хоккей донъяһын тағы ла хайран итә. Миҙгел тамамланғас, Лемье лиганың иң яҡшы яңы уйынсыһы булараҡ, «Колдер Трофи» ала. Марио Лемьеның һөҙөмтәле һәм тамашасы өсөн мауыҡтырғыс уйыны, асылда, «Пингвиндарҙы» банкротлыҡтан һаҡлап алып ҡала, ә Питтсбург халҡының хоккей менән ҡыҙыҡһыныуы арта. Лемьеның хоккей йылы Прагала үткән донъя чемпионатында тамамлана, унда ул Канада йыйылма командаһына СССР йыйылма командаһын еңергә һәм беренселектең көмөш миҙалын яуларға ярҙам итә. Лемье шәхсән үҙе 9 матчта 10 мәрәй йыя һәм турнирҙың төп асышы тип таныла. === 1985/86 һәм 1986/87 йылдар миҙгеле === 1985/86 миҙгелдә Лемье 141 мәрәй (48 гол, 93 гол тапшырыуы) йыя. Бары тик Уэйн Гретцки ғына миҙгел эсендә унан күберәк мәрәй йыя, уның һөҙөмтәләре әлеге көндә лә НХЛ рекорды (215 мәрәй) булып тора. Миҙгел йомғаҡтары буйынса, Лемье «Лестер Пирсон Эворд» наградаһына лайыҡ була, бындай бүләкте регуляр чемпионатта үҙ командаһының уңышына ҙур өлөш индергән хоккейсыға тапшыралар. Бының менән, Марио Гретцкиҙың был премияны бер-бер артлы дүрт йыл алыу серияһын туҡтатыт Лемья тырышлығы арҡаһында «Пингвин» ярайһы уҡ алға китә һәм, унан алдағы миҙгелгә ҡарағанда, 23-кә күберәк мәрәй йыйып, 76 мәрәй туплай, иллә мәгәр был уларға плей-офф стадияһына эләгергә мөмкинлек бирмәй. Лемье ошо уҡ йылды үҙ командаһы менән яңы контракт төҙөй һәм Гретцкиҙан һуң иң юғары эш хаҡы алған уйынсыға әйләнә. Марио үҙенең өсөнсө уйын миҙгелендә, йәрәхәт алыуы арҡаһында, 17 матчты үткәреп ебәрергә мәжбүр була. Шулай ҙа йыйған 107 мәрәйе уға бомбордирҙар бәхәсендә Уэйн Гретцки (183 һөҙөмтәле балл) һәм Яри Курриҙан (108) һуң өсөнсө булырға мөмкинлек бирә. 1987 йылдың йәйендә Лемье Канаданың йыйылма командаһы составында Канада кубогында ҡатнаша. Көсөргәнешле көрәштә почетлы трофейҙы Канада хоккейсылары яулай, ә Марио турнирҙың иң яҡшы снайперы булараҡ ҡына түгел (11 шайба индергән), ә СССР йыйылма командаһы менән хәл иткес өсөнсө уйында еңеү шайбаһының авторы булараҡ та (Гретцки тапшырыуы менән) Канаданың ысын геройына әйләнә. === 1987/88 йылдар миҙгеле === Канада кубогында яулаған тәжрибә шунда уҡ үҙен һиҙҙерә. 1987/88 йылдар миҙгелендә Лемье тәүге тапҡыр Уэйном Гретцки менән тигеҙләшә. 168 мәрәй йыйып, һәм лиганың иң яҡшы бомбордиры булараҡ, ул үҙенең тәүге «Арт Росс Трофиһын» ала. Быға тиклемге 7 йылда был наградаға тик Гретцки ғына эйә булған була. НХЛ тарихында 168 мәрәйле һөҙөмтә тик ике кешегә — Уэйн Гретцкиға һәм Марио Лемьеға ғына буйһона. Марио лига тарихында миҙгелдә 70 шайба индергән (элек бындай форсат Фил Эспозито, Гретцки һәмЯри Курриға ғына эләгә) дүртенсе хоккейсы, шулай уҡ Гретцкиҙан ҡала бер уйында уртаса икенән күберәк мәрәй йыйған икенсе уйынсы була. Лемье шулай уҡ «Харт Мемориал Трофи» һәм сираттағы «Лестер Пирсон Авард» наградаларын яулай. Марионың һөҙөмтәле уйнауына ҡарамаҫтан, Пингвиндар Стенли кубогына тағы үтә алмай. Шул уҡ миҙгелдә Марио Лемье «Бөтә йондоҙҙар матчында» ҡатнаша һәм уйын барышында 6 мәрәй йыйып (3 гол, 3 тапшырыу), овертаймдағы еңеү шайбаһын да иҫәпкә алып, иң әһәмиәтле уйынсы тип танылаи. Әлегә тиклем лига тарихында был иң яҡшы абсолют һөҙөмтәһе булып тора. === 1988/89 йылдар миҙгеле === Был миҙгелдә Марио Лемье иң көслөһө була. Ул бик еңел генә сираттағы «Арт Росс Трофи», «Харт Трофи» һәм «Лестер Пирсон Авард» наградаларын яулай. 76 уйында Лемье 199 мәрәй (85 гол һәм114 тапшырыу) йыя<ref name="stats">NHL.com — [http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8447400 Mario Lemieux career stats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920035413/http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8447400 |date=2012-09-20 }}</ref>, бының менән ул Гретцкиҙы 30 мәрәйгә уҙып китә. Лига тарихында 200 мәрәй билдәһенә еткән уйынсылар араһында Гретцкиҙан һуң икенсе урында булыу өсөн, уға ни бары бер генә мәрәй етмәй. Лемье миҙгел эсендә 80 гол индергән тарихтағы икенсе уйынсы була. Уға тиклем әлеге сик ике тапҡыр — Гретцкиға, ә унан һуң 1990/91 йылдар миҙгелендә Бретт Халлға буйһона. Марио лига тарихында шул уҡ Гретцки һәм Бобби Орранан ҡала, бер миҙгелдә 100 һөҙөмтәле тапшырыу эшләгән уйынсыларҙың өсөнсөһө була. Бынан тыш, «Бөйөктөң» рекордтарының береһен уҙып китергә насип була — команда әҙселектә уйнағанда ла ул миҙгел эсендә 13 гол индерә. Лемье — 50 уйында 50 гол индергән тарихтағы бишенсе (ҡайһы бер фараздар буйынса дүртенсе) уйынсы. Уға тиклем Морис Ришар, Майк Босси, Уэйн Гретцки (өс тапҡыр) һәм Яри Курриҙар ғына быны эшләүгә ирешә. Һуңыраҡ был иҫ киткес һөҙөмтәләргә Бретт Халл (ике тапҡыр), Кэм Нили, Александр Могильный һәм тағы ла ике тапҡыр Марио үҙе өлгәшә. 1988 йылдың 30 октябрендә «Мэдисон-сквер-гарденда» үткән «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйналғын матчта хужаларҙың һаҡсыһы Дэвид Шоу Марио Лемьеның күкрәгенә ныҡ итеп һуға. Бынан һуң ул биш минуттан артыҡ күтәрелә алмай ята. Инцидент өсөнсө осор башында була һәм команда уйынсылары араһында сәкәләшеүгә сәбәпсе була. Сәкәләшкәндәрҙе тынысландырыу өсөн ике сәғәттәй ваҡыт талап ителә. Бөтә штраф ваҡыты 300-ҙән ашыу минут тәшкил итә, шул иҫәптән, сәкәләшеү өсөн16 ҙур штраф бирелә. Лемье бик ныҡ ҡына итеп күкрәген имгәтә, ә Шоу 12 уйынға дисквалификациялана. 1988 йылдың 31 декабрендә күптәр лига тарихының иң сағыу ҡаҙанышы тип атаған хәл була. Марио Лемье «Нью-Джерси Девилза» командаһына ҡаршы уйында бөтә булған мөмкинлектең барыһында ла 5 шайба индерә: тигеҙ уйнағанда ла, күпселектә уйнағанда ла, аҙсылыҡта уйнағанда ла, буллитты тормошҡа ашырғанда һәм буш ҡапҡаға индергәндә лә. Уға тиклем дә, унан һуң да бындайҙы бер кем дә башҡара алмай. Әммә иң мөһиме — «Пингвин» 7 йыл эсендә беренсе тапҡыр плей-оффҡа эләгә. Уларҙың был юлы ҡыҫҡа булыуға ҡарамаҫтан, икенсе раундта Питтсбург Нью-Йорктың «Рейнджерсынан» еңелһә лә, Марио Лемье 11 уйында 19 мәрәй йыйып өлгөрә, шул иҫәптән, 12 гол индерә. Бының менән ул лиганың плей-офф уйындарындығы голдар һәм мәрәйҙәр һаны буйынса рекордын ҡабатлай. «Филадельфия Флайерз» командаһына ҡаршы уйында Лемье 8 мәрәй йыя (5 гол, 3 тапшырыу). «Пингвин» ул ваҡытта 10-7 иҫәбе менән еңеүгә өлгәшә. === 1989/90 йылдар миҙгеле === Нәҡ ошо миҙгелдә Лемьеның бик ныҡ итеп арҡаһы ауырта башлай. Ҡайһы ваҡыт ул шул тиклем ныҡ ауырта, хатта Марио сисенеү бүлмәһенә килгәнендә лә ғәҙәттәгесә сисенә алмай ыҙалана: ул кейеменең һиҙәптәрен ысҡындыра ла, иҙәнгә шыуып төшкән кейемдәрен аша атлап сығыр була, ә иптәштәре кейемдәрен йыйып алырға ярҙамлаша. Матч ваҡытында, үҙ сменаһынан һуң эскәмйәгә ултырыр алдынан, ул оҙаҡ ҡына бортик янында ял итер булып китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ауыртыуын еңеп, Лемье лигалағыларҙың барыһынан да яҡшыраҡ уйнай. 59 матчта 123 мәрәй (45 гол, 78 тапшырыу) йыя. Ул миҙгелдә Уэйн Гретцки, Марк Мессье һәм Стив Айзерман ғына, һәр ҡайһыһы 70-тән ашыу уйын уйнап, иң күп мәрәй йыйыусылар була. Лемья Бөтә йондоҙҙар матчында ҡатнаша, бында ла уға тиң уйынсы булмай: 4 гол һәм Матчтың иң әһәмиәтле уйынсыһы исемен яулай. [[Хэллоуин]] алдынан, 1989 йылдың 31 октябрендә, «Лос-Анджелес Кингз» командаһына ҡаршы уйында, Марио Лемье үҙенең һөҙөмтәле уйындар серияһын башлай: бер-бер артлы үткән 46 уйын дауамында ул һәр матчта, кәм тигәндә, бер мәрәй йыя. Был лига тарихында сериялар оҙонлоғо буйынса икенсе уйын иҫәпләнә, Уэйн Гретцки серияһында 51 матч була. 1990 йылдың 14 февралендә «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйналған матчта, ул арҡаһы ауыртҡанлыҡтан, майҙансыҡты ташлап китергә мәжбүр була. Лемье боҙға миҙгелендең һуңғы уйынына ғына кире әйләнеп ҡайта. Плей-офф стадияһына үтеү өсөн, «Пингвиндарға» тигеҙ иҫәпкә уйнау кәрәк була, әммә «Баффало Сейбрз» командаһынан еңелеп, ул Стэнли кубогы өсөн көрәштән төшөп ҡала. Табиптар Лемьеның умыртҡа бағанаһы дискыһының тайпылыуын асыҡлай. 1990 йылдың 11 июлендә Марионың умыртҡаһына беренсе операция яһала. Табиптар уны уңышлы үтте тип иҫәпләһә лә, был операция Марионы һыҙланыуҙарҙан арындырмай. Улай ғына ла түгел, операция ваҡытында яраһына һирәк инфекция индерелгәнлеге асыҡлана. Лемье бер нисә ай дауахана койкаһында ятырға мәжбүр була. Марио башына төшкән бөтә бәхетһеҙлектәрҙе күҙ уңында тотоп, матбуғатта форвард карьераһын тамамлай имеш, тигән хәбәрҙәр тарала. Ул саҡта Лемьеға ни бары 25 йәш кенә була. === 1990/91 йылдар миҙгеле === Реабилитация курсы ярты йыл ваҡытты ала, Марио боҙға бары 1991 йылдың ғинуарында ғына сыға ала<ref name="biography">http://www.mario-lemieux.com — {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208090652/http://www.mario-lemieux.com/ |date=2009-02-08 }} [http://www.mario-lemieux.com/biography.php#8586 Биография Марио Лемье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710012448/http://www.mario-lemieux.com/biography.php#8586 |date=2011-07-10 }}</ref> Ул әйләнеп ҡайтҡан команда 80-се йылдарҙағы Питтсбургҡа бөтөнләй оҡшамаған була. Мәғлүмәтле менеджмент һәм етди селекция эше хатта капитан булмаған саҡта ла еңеү яуларлыҡ коллектив тупларға ярҙам итә. Командала йәш форвардтар Яромир Ягр һәм Марк Рекки, шулай уҡ тәжрибәле ветерандар Пол Коффи һәм Ларри Мёрфии уйнай башлай. Боҙға әйләнеп ҡайтҡан тәүге уйынында уҡ Лемье 6 мәрәй (2 гол, 4 тапшырыу) йыйып өлгөрә<ref name=answers>http://www.answers.com — [http://www.answers.com/topic/mario-lemieux биография Марио Лемье]</ref>. «Пингвиндар» тулы көстәренә уйнайҙар һәм хаҡлы рәүештә Патрик дивизионында беренсе урын алалар. 26 уйында Лемье бөтәһе 45 мәрәй (19 гол һәм 26 тапшырыу) йыя<ref name="NHL.com"/>. Плей-офф ярыштары, «Пингвиндар» өсөн ғөмүмән һәм, айырым алғанда, Марио өсөн, йондоҙло сәғәткә әүерелә. Нью-Джерси, Вашингтон, Бостон һәм финалдағы 6 матчлы серияла «Норт Миннесота Старз» командалары бер-бер артлы уларҙан еңелә. «Пингвиндар» үҙҙәренең беренсе Стэнли кубогын яулай. Лемье 23 уйында 44 мәрәй йыя һәм плей-оффтың иң әһәмиәтле уйынсыһы булараҡ, «Конн Смайт Трофи» ала. Плей-оффтың бер уйыны сиктәрендә бары тик Уэйн Гретцки ғына 1984-85 йылдар миҙгелендә унан күберәк мәрәй йыя. === 1991/92 йылдар миҙгеле === Киләһе миҙгел башы команданың баш тренеры Боб Джонсондың ҡапыл вафаты менән барыһын да ауыр ҡайғыға һала. Тетрәнеү шул ҡәҙәре көслө була, хатта Марио карьераһын тамамлау тураһында һүҙ ҡуҙғата башлай<ref name="people.ru">Биография Марио Лемье на — [http://www.peoples.ru/sport/hockey/lemieux/ peoples.ru]</ref>. Тренер вазифаһына легендар Скотти Боумэн тәғәйенленә, һәм «Пингвиндар» ҡабаттан яҡшы сығыш яһай башлай. 64 уйындағы 131 мәрәй (44 гол, 87 тапшырыу) Лемьеға үҙенең коллекцияһында өсөнсөһө булған сираттағы «Арт Росс Трофиҙы» алып килә. Был миҙгелдә үҙ карьераһында Марио 1000 мәрәй билдәһенә етә. Бының өсөн уға 513 матчта ҡатнашырға кәрәк була, был, әлбиттә, 424 уйында мең мәрәй йыйған Уэйн Гретцкиҙыҡынан ҡайтышыраҡ. Команда ҡабаттан плей-оффҡа эләгә. Лемье «Вашингтон Кэпиталзҡа» ҡаршы уйнаған беренсе серияның тәүге уйынында ҡатнашмай, быға арҡаһы ауыртыуы сәбәпсе була. Киләһе уйында Марио уйынға әйләнеп ҡайта һәм артабанғы 6 уйында 17 мәрәй йыя. Шуныһы ҡыҙыҡ, «Пингвиндар» серия барышында 3-1 иҫәбе менән еңелеп барһалар ҙа, етенсе уйында еңеү яулауға өлгәшәләр. Ярымфинал конференцияһының икенсе матчында «Нью-Йорк Рейнджерстың» уйынсыһы сәкәне менән Лемьеның ҡулына бик ҡаты итеп һуға һәм уның ҡул суғын һындыра. Хатта "Пингвиндар"еңгән осраҡта ла, Марионың артабанғы плей-офф серияһында ҡатнашыуы бик икеле була. Лемье, ғәмәли яҡтан ҡарағанда, мөмкин булмағанды эшләй һәм ни бары биш уйынды ғына үткәреп ебәрә лә конференцияның финал серияһындағы икенсе уйынында уҡ боҙға сыға. Бынан һуң «Пингвиндар» плей-офф уйындарында бер тапҡыр ҙа еңелмәй һәм икенсе тапҡыр Стенли кубогын яулайҙар. Марио үҙе иһә 15 уйында бөтәһе 34 мәрәй йыя, рәттән икенсе тапҡыр «Конн Смайт Трофи» алыуға өлгәшә. Лемьенан тыш, был призды бер-бер артлы ике тапҡыр яулаған һирәк уйынсылар рәтенә «Филадельфия Флаерздың» ҡапҡа һаҡсыһы Берни Парент (1974, 1975)<ref name="conn smythe">NHL.com — [http://www.nhl.com/trophies/smythe.html Conn Smythe Trophy Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109110910/http://www.nhl.com/trophies/smythe.html |date=2010-01-09 }}</ref> һәм «Питтсбург Пингвинздың» һөжүмсеһе Сидни Кросби (2016, 2017) алған була.<blockquote class="" style="">«Лемьены туҡтатығыҙ, Лемьены туҡтатығыҙ, Лемьены туҡтатығыҙ», — тип яуап бирә Рик Боунесс, «Бостон Брюинз» командаһының баш тренеры, үҙенең командаһының плей-офф серияһында «Питтбург Пингвинзға» ҡаршы тактикаһы тураһында һорағас<ref>{{Cite book|last=Glenn|first=Liebman|title=Hockey Shorts: 1,001 of the Game's Funniest One-liners|year=1996|url=https://archive.org/details/hockeyshorts100100lieb|publisher=[[McGraw-Hill Professional]]|pages=272|isbn=0809233517}}</ref>. </blockquote><blockquote class="">«Плей-офф серияһында беҙгә ҡаршы уйналған алты матчта Лемье17 мәрәй йыйғас, мин үҙемә әйттем: „Бөттө, килеп еттек. Беҙҙе бер уйынсы яңғыҙы еңде“. Дөрөҫ, был иң яҡшы уйынсы. Хатта уның өсөн дә был үтә артыҡ ине: шайба бөтә майҙан буйлап Марио артынан үҙе йөрөнө», — ти 1991/92 йылдар миҙгелендәге «Вашингтон Кэпиталздың» баш тренеры Терри Мюррей<ref name="Terry Murray">NHL.com — [http://pens.narod.ru/mario_lemex.htm Terry Murray about Mario Lemieux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050218182433/http://pens.narod.ru/mario_lemex.htm |date=2005-02-18 }}</ref>. </blockquote> === 1992/93 йылдар миҙгеле === Миҙгел башланыу менән «Пингвин» юғары темп ала. Уларҙың маҡсат рәттән өсөнсө тапҡыр Стэнли кубогын алыу була. Лемье бер уйында уртаса өсәр мәрәй йыйып, һәр саҡтағыса иң шәп уйынсы була. Бындай һөҙөмтәлеле уйын индерелгән шайбалар (92 — 1981/82 йылдар миҙгелендә) һәм миҙгелдәге мәрәйҙәр һаны (215 1985/86 йылдар миҙгелендә) һаны буйынса Уэйн Гретцкҙың мәңгелек булып күренгән рекордын уҙып китергә мөмкинлек бирә. 1993 йылдың ғинуарында үткәрелгән медицина тикшереүе һөҙөмтәһендә Лемьела яман шештең бер төрө булған Ходжкин ауырыуы табыла. Хоккейсының карьераһы ғына түгел, уның ғүмере лә ҡурҡыныс аҫтында була. Бик оҙайлы нур терапияһы курсы дауалауы талап ителә. Әммә Лемье ике айҙан боҙға әйләнеп ҡайта. Ул булмаған арала «Пингвин» үҙ турнир таблицаһында лидерлыҡты юғалтып өлгөрә, ә Марионың үҙен һөжүмсе булыуға иҫәп тотҡан «Баффало» уйынсыһы Пэт Лафонтейн ул мәлдә Лемьенан 12 мәрәйгә алда барып, уны ҡаҫырыҡлап сығармаҡ була. 1993 йылдың 2 мартында Марио «Пингвиндың» даими дәғүәсеһе «Филадельфия Флайерзға» ҡаршы уйында сафҡа кире ҡайта. Был уйынға ул шул көндө нур терапияһының һуңғы курсын үткәргән госпиталдән тапҡыр килә. Табиптарҙың киҫәтүҙәренә ҡарамаҫтан, Лемье боҙға сыға һәм тәүҙә шайба индерә, ә аҙаҡ гол тапшырыуы башҡара. Уйын тамамланғандан һуң, «Ваковия Үҙәккә» килгән тамашасылар, ҡыйыу спортсыны сәләмләп, уны оҙайлы алҡыштарға күмәләр. Был матчтан һуң Марио миҙгелде бик яҡшы тамамлай: бер-бер артлы үткән ике уйында ул дүртәр гол индерә, ә «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйында биш шайба индереүе менән айырыла. Бөтәһе 16 уйында Марио 51 мәрәй йыя. Үҙенең лидер кире ҡайтҡандан һуң, «Питтсбург» 17 матчта рәттән еңеп, үҙенең ғәҙәттән тыш уйынын күрһәтте, был әлеге көндә лә лиганың рекорды булып тора. Лемье бик еңел генә Лафонтейнды ҡыуып етә һәм барлығы 60 уйында 160 мәрәй (69 гол, 91 тапшырыу) йыйып, һөҙөмтәлә уны 12 мәрәйгә үтеп китә, был шулай уҡ НХЛ рекорды булып тора (спортсыға «Арт Росс Трофиҙы» яулау өсөн кәрәк булған иң миҙгелдәге минималь уйые һаны). Ә тупланған мәрәйҙәрҙең һаны уналған матчтарҙың һанына нисбәте (2.67) НХЛ тарихында өсөнсө урында тора, бары тик Гретцкиҙың 1983-84 һәм 1985-86 йылдар миҙгелендәге һөҙөмтәләрҙән генә ҡалыша. Гретцки ул ваҡытта уйында уртаса2.77 һәм 2.69 мәрәй йыйған була. Плей-оффта «Пингвиндар» «Нью-Джерси Девилз» командаһын 5 матчта еңә, ләкин ете матчлы уйындар серияһында етенсе уйындың овертаймында шайба индертеп, «Нью-Йорк Айлендерстан» еңеләләр. Ҡаһарманлығы һәм хоккейға тоғролоғо өсөн, матч татмамланғандан һуң, Лемье «Билл Мастертон Трофи»ға лайыҡ була. Шулай уҡ был миҙгелдә Марио тағы бер бүләккә — «НХЛ плюс/минус Авард» лайыҡ була. === 1993/94 һәм 1994/95 йылдар миҙгеле === 1993 йылдың 23 июлендә Марио Лемье арҡаһына икенсе тапҡыр операцию эшләтә. Реабилитация курстары арҡаһында, миҙгелдең тәүге 10 уйынында ҡатнаша алмай. Әммә боҙға әйләнеп ҡайтыу менән, арҡаһының ауыртыуы тағы үҙен һиҙҙерә башлай һәм Марио яңынан лазаретҡа эләгә. 1993/94 йылдар миҙгелендә Лемье бөтәһе 22 матчта ғына уйнай ала, әммә был ваҡыт эсендә 37 мәрәй йыйып өлгөрә. Миҙгел тамамланғандан һуң, ул бер аҙға туҡтап торасағы, шулай уҡ реабилитация курстары үтеү һәм яһалған операцияларҙан һуң һаулығын нығытыу өсөн 1994/95 йылдар миҙгелендә ҡатнашмаясағы тураһында белдерә. Был миҙгел дауамында Лемье шәхси тренер күҙәтеүе аҫтында күнекмәләр үтә, гольф уйнай һәм йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә<ref name=espn>Mario Lemieux — Career Timeline — [http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=2304706 http://sports.espn.go.com]</ref>. === 1995/96 йылдар миҙгеле === 1995 йылдың йәй аҙағында Лемье үҙенең ҙур хоккейға кире ҡайтасағы тураһында иғлан итә. Уның кире ҡайтыуы триумфаль була. 69 шайба индерә, 70 уйында 161 мәрәй йыя. Сағыу уйнауының һөҙөмтәһе булып карьераһындағы бишенсе «Арт Росс Трофи», өсөнсө «Мемориал Харт Трофи» һәм лиганың иң әһәмиәтле уйынсыһы тигән исемдәре тора. Марио Лемье лига тарихында өс тапҡыр «Мемориал Харт Трофи» алған етенсе, биш тапҡыр «Арт Росс Трофи» яулаған дүртенсе кеше була. 1995 йылдың 29 октябрендә Лемье НХЛ чемпионаты сиктәрендә үҙенең биш йөҙөнсө шайбаһын индерә. Был уның карьераһының 605-се матчында була. Әлеге күрһәткестәре буйынса, Марио Лемье 500 шайба индереү өсөн, 575 матч кәрәк булған Уэйн Гретцкиҙан ғына ҡалыша. 1996 йылдың 26 мартында «Сент-Луис Блюз» командаһына ҡаршы уйналған матчта Лемье дәғүәселәрҙең ҡапҡаһына биш шайба индерә. Был уның карьераһындағы дүртенсе еңеүле күрһәткесе була, һәм ул был һөҙөмтә буйынса Гретцки менән тигеҙләшә. Был матчта Марио НХЛ-да үҙенең 800-сө тапшырыуын эшләй<ref name=5goals>Биш балл — [http://www.sports.ru/hockey/75980095.html http://www.sports.ru]</ref>. Плей-оффта Лемье 18 уйында 27 мәрәй йыя. «Пингвиндар» конференцияның финалына тиклем барып етә, әммә Флориданың «Пантерам» командаһынан еңелә. === Кире ҡайтыуы === 2000 йылдың 7 декабрендә Лемьеның хоккей уйынсыһы карьераһын тергеҙәсәге хаҡында иғлан итәләр<ref name=autogenerated2>«Питтсбург»: ун йыллыҡ уйын һөҙөмтәләре — [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/centre/58754.html http://www.sports.ru]</ref>. == Халыҡ-ара карьераһы == 1983 йылда Марио ул ваҡытта Дэйв Кинг тренер булған Канаданың йыйылма командаһына барыуҙан баш тарта. Марио Квебек лигаһында мәрәйҙәр һәм голдар һаны буйынса бер миҙгелдәге рекордын ҡуйырға теләй. Шуның өҫтәүенә, уның Кинг менән мөнәсәбәттәре лә ҡырҡыу була, Марионың фекеренсә, Кинг уның уйын майҙанындағы әһәмиәтен дөрөҫ баһаламай һәм уйын ваҡытын да бик әҙ бүлә[2]. Марио 1985 йылда Прагала үткән донъя чемпионатында ҡатнаша, унда ул 10 мәрәй туплап (4 гол һәм 6 гол тапшырыуы), иң сағыу уйынсы икәнене күрһәтә һәм Канада йыйылма командаһы менән бергә турнирҙың көмөш призёры булыуға өлгәшә. 1987 йылдың йәй аҙағында хоккей донъяһы өсөн танылған ваҡиға — Канады кубогы-87 була. Тәбиғи, Канада командаһының төп өмөт бағлаған кешеһе булып был турнирҙа Марио Лемье тора. Тренерҙар уны һәм Уэйн Гретцкиҙы бер звеноға ҡуялар, бөтә дәғүәселәр, шул иҫәптән, СССР-ҙың еңелеү белмәҫ «Ҡыҙыл Машинаһы» тип йөрөтөлгән йыйылма командаһы өсөн дә үлемесле ҡорал була. Ләкин ярымфиналда уҡ канадтарға дәғүәселәрҙең голкиперы — ЧССР йыйылма командаһы тыуҙырған етди мәсьәләне хәл итергә тура килә. Уның исеме — Доминик Гашек, киләсәктәге легендар «Доминатор». Шулай ҙа, Марио сос ҡапҡа һаҡсыһын да ота ала, һәм хужалар 5:3 иҫәбе менән еңеү яулай. СССР йыйылма командаһына ҡаршы уйнаған финалдың тәүге матчында канадтар 5:6 иҫәбе менән еңелә, ләкин икенсе матчта Марио хет-трик яһай, овертаймдаГретцки уға тапшырыу эшләгәндән һуң, еңеү голы — 6:5! Һәм — өсөнсө матч. Бында уйын әүһәлдәктәге кеүек бара, һәм матч бөтөүгә лә һанаулы ғына минуттар ҡала, ә иҫәп һаман 5:5, Лемье шунда уҡ бер мәлгә генә үҙенең һөжүмде кире ҡағыу вазифаһын онотҡан йәш совет һаҡсыһы Игор Кравчуктың тупаҫ хатаһын оҫта файҙалана (был көндө буласаҡ НХЛ уйынсыһына 21 йәш тула). Ни менәндер мауыҡҡан Кравчук эргәһенән шайбаһын үткәреп, Марио һауала 360 градусылы әйләнешле пируэт яһай, алға китә һәм Гретцкиға пас тапшыра. Өс Канада уйынсыһы (Лемье һәм Гретцкиға Ларри Мерфи ҡушыла) совет йыйылма командаһы биләмәһенә үтеп инә, ә уларға Игорь Стельнов бер үҙе генә ҡаршы тора. «Бөйөк» оҫталарса паузаны үткәреп ебәрә, бының менән ул Стельновты боҙға ултырырға мәжбүр итә, — үҙенең фирма пасын артҡа, «Иң яҡшыға» тапшыра. Ҡапыл эшләнгән тапшырыу сәпкә тейеп, голкипер Сергей Мыльниковҡа бер ниндәй мөмкинлек ҡалдырмай. 6:5 һәм 2-1 хоккейҙың ҡаршы тороу тарихында иң мәшһүр өс матчтың суммаһы. Марио, 11 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы снайперы тип таныла. «Миңә, уйынсы булараҡ, Канада кубогы уйындарында ҡатнашыу яҙмышымда хәл иткес роль уйнаны. Мин әле бөтөнләй йәш, 22 йәшлек егет, етди хоккей уйнарға саҡ өйрәнә генә башлағайным. Үҙенең карьераһының иң бейек нөктәһендә булған егет менән бер командаға эләгеп, Гретцки менән уйнау мөмкинлеге алып, минең көсөм һәм ышанысым артты, был иһә „Питтсбургта“ уйнағанда хәл иткес роль үтәне. Бары тик шунда ғына мин еңеүсе булыуҙың һәм хоккейҙа иң юғары бейеклектәрҙе яулауҙың ни икәнен аңланым», — ти Марио Лемье 1987 йылда Канада кубогында ҡатнашыуы тураһында. == Уйын номеры == Балалар лигаһында Лемье «12» йәки «27» номерҙары аҫтында сығыш яһай. Марио был һандарҙы ағаһы Аленға эйәреп, һайлар була. Танылған «66» һаны Марионың агенты Боб Перно арҡаһында барлыҡҡа килә. Йәштәр лигаһында һәм Юниорҙарҙың төп хоккей Лигаһы Квебекта йәш Лемье шул тиклем сағыу уйнай, күптәр уны ирекһеҙҙән Уэйн Гретцки менән сағыштыра башлай. Был сағыштырыуҙан бигерәк, уларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуйыу булғандыр. Гретцки Канаданың инглизсә һөйләшеүселәр вәкиле булһа, Лемье — француз теллеләрҙеке. Гретцки «99»-сы һан аҫтында уйнай. Шуға ла ҡапма-ҡаршылыҡтан файҙа алыу теләге менән, Боб Перно Мариоға «66» һанын тәҡдим итә, йәғни «66» — «99»-ҙың баш түбән әйләндерелгән варианты. == Шәхси тормошо == Лемье бер көндә ҡап ярым тәмәке тартҡан була. Ниһайәт, ул үҙенең был насар ғәҙәтенән арынырға көс таба, бәлки, был Ходжкин ауырыуы арҡаһында ла булғандыр. Марио Лемье 1993 йылдың 26 июнендә Натали Асселенға өйләнә ({{lang-en|Nathalie Asselin}})<ref name=autogenerated4>"http://www.nndb.com/people/063/000025985/»{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уларҙың дүрт балаһы бар: Лорен (1993 йылдың 29 апрелендә тыуған)<ref name=autogenerated4 />, Стефани (1995 йылғы)<ref name="autogenerated4"/>, Остин Николас (1996 йылдың 24 мартында тыуған)<ref name="autogenerated4"/> һәм Алекса (1997 йылда тыуған)<ref name="autogenerated4"/>. Остин ни бары ике фунтлыҡ ҡына булып, ваҡытынан алда тыуа, бөгөнгө көндә ул һау-сәләмәт. Улар Сеуклиҙа Питтсбургтың бай биҫтәһендә йәшәйҙәр. Лемье йәш «Пингвиндар» өсөн үҙенең өйөн һәр саҡ асыҡ тота, быны ул ҡалаға күсеү менән, хатта Питтсбург районында үҙенең шәхси өйө булмағанда ла эшләй. 1990 йылдағы драфтан һуң, Яромир Ягр Пенсильвания штатындағы Маунт Либанола уның өйөндә йәшәй. Һуңғараҡ Марк-Андре Флёри һәм Сидни Кросби ҙа уның был ҡунаҡсыллығы менән файҙалана. Марио Американың ысын гражданины<ref>[http://www.cbsnews.com/news/super-mario-eyes-olympics/ Super Mario Eyes Olympics — CBS News<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.2007 йылдың 30 мартында Лемье республикансы булараҡ теркәлә<ref>[http://www.post-gazette.com/politics-nation/2007/04/21/Who-s-getting-Pennsylvania-cash-for-08/stories/200704210123 Who’s getting Pennsylvania cash for '08? | Pittsburgh Post-Gazette<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 2008 йылда Демократик партиянан булған сенатор Хиллари Клинтондың президент кампанияһы фондына $2,300 бүлә. Унан алдағы йылдарҙа Республика партияһынан булған АҠШ-тың элекке сенаторы Рик Санторумдың яңынан һайланыу фондына ла үҙ өлөшөн индергән була. == Наградалары == [[Файл:Mario_Lemieux_HHOF.jpg|альт=Temple de la renommée|мини|Хоккей даны залының Марио Лемьеға арналған витринаһы.]] === Клуб === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1991, 1992 | Пингвинза Питтсбург | Принц Уэльский призы эйәһе |- | 1991, 1992 | Пингвинза Питтсбург | Стэнли кубогы эйәһе |- | 1993 | Пингвинза Питтсбург |Президент кубогы эйәһе |} === Халыҡ-ара === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1983 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmw_A" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Донъя йәштәре чемпионатының бронза призеры |- | 1985 | Канада | 2 !<span class="sorttext" id="cxmwAQM" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> Донъя чемпионатының көмөш призеры |- | 1987 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwAQo" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Канада кубогын эйәһе |- | 2002 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwARg" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Олимпия чемпионы |- | 2004 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwARg" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Донъя кубогы эйәһе |} === Индивидуаль === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1988, 1993, 1996 | Питтсбург Пингвинз | Харт Трофи |- | 1988, 1989, 1992, 1993, 1996, 1997 | Питтсбург Пингвинз | Арт Росс Трофи |- | 1991, 1992 | Питтсбург Пингвинз | Конн Смайт Трофи |- | 1986, 1988, 1993, 1996 | Питтсбург Пингвинз | Лестер Пирсон Эворд |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | Колдер Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | Билл Мастертон Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ плюс/минус Эворд |- | 2000 | Питтсбург Пингвинз | Лестер Патрик Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | Приз имени Лу Марша |- | 1989 | Питтсбург Пингвинз | Додж Рэм Таф Эворд |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | Мишель Бриер Эворд |- | 1985, 1988, 1990 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ Йондоҙҙарының матчындағы иң әһәмиәтле уйынсы |- | 1985, 1986, 1988, 1989, 1990, 1992, 1996, 1997, 2001, 2002 | Питтсбург Пингвинз |НХЛ Йондоҙҙарының матчы ҡатнашыусыһы |- | 1988, 1989, 1993, 1996, 1997 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың бөтә йондоҙҙарының беренсе символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1986, 1987, 1992, 2001 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың бөтә йондоҙҙарының икенсе символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың йәш йондоҙҙарының символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1985, 1986, 1987 | Питтсбург Пингвинз | Крайслер-Додж/ НХЛ йылының башҡарыусыһы |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | CHL йылының иң яҡшы уйынсыһы |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Жан Беливо Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Ги Ляфлёр Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Мишель Бриер Мемориал Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Майк Босси Трофи |} === Дәүләт === [[Файл:Mario_Lemieux_star_on_Walk_of_Fame.jpg|справа|мини|120x120пкс|Марио Лемье йондоҙо Канаданың Дан аллеяһында.]] * Милли Квебек ордены рыцары (CQ) — 2009йылдың 17 июне<ref>[http://kdka.com/local/Lemieux.knighting.Quebec.2.1048192.html Mario Lemieux To Be Knighted Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622035223/http://kdka.com/local/Lemieux.knighting.Quebec.2.1048192.html |date=2009-06-22 }} {{ref-en}}</ref> (Жан Шаре был бүләкте Лемьеға, уның «Питтсбургы» Стэнли кубогы-2009-ҙа еңеү яулағандан һуң 5 көн үткәс, тапшыра). * Канада ордены офицеры (OC) — 2009 йылдың 30 декабре<ref>{{cite web|url=http://www.gg.ca/document.aspx?id=13469|title=Governor General Announces 57 New Appointments to the Order of Canada|work=Office of the Secretary to the Governor General||date=December 30, 2009}}</ref>. * Канаданың Дан аллеяһнаы индерелгән. 2004 йылда Марио Лемье исемендәге йондоҙ ҡуйылған. == Рекордтары == * НХЛ тарихында бер матчта уйындың бөтә ситуацияһын да (әҙселек, тигеҙлек, күпселек, буллит һәм буш ҡапҡалар) ҡулланып 5 шайба индергән берҙән-бер уйынсы (1988 йылдың 31 декабрендә Нью-Джерси Девилз ҡомандаһына ҡаршы уйында) * Бер миҙгелдә әҙселектә иң күп гол индереү (1988-89 йылдар миҙгелендә 13 гол) * Бер осор эсендә иң күп гол индереү (4, 1997 йылдың 26 ғинуары, беренсе урынды бүлеште) * НХЛ тарихында ике төрлө миҙгелендә күпселектә 30 гол индергән берҙән-бер уйынсы. * НХЛ тарихында башы ике төрлө миҙгеледә әҙселектә 10 гол индергән берҙән-бер уйынсы (Уэйн Гретцки менән беренсе урын бүлешә) * Бөтә команда менән миҙгелдә 57,3 % гол индергәне йәки гол тапшырыуы үтәгән (1988-89 йылдар миҙгеле) (НХЛ тарихында иң юғары күрһәткес) * НХЛ тарихында бер уйында өс тапҡыр 8 мәрәй йыйған уйынсы * НХЛ тарихында бер миҙгелдә өс тапҡыр 8 мәрәй йыйған берҙән-бер уйынсы * НХЛ тарихында даими уйында һәм плей-оффта гол индереү буйынса иң яҡшы күрһәткестәр(750) * Бер уйында лүрт тапҡыр 5 шайба индерә (беренсе урынды бүлеште) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙар матчында шайбаны иң күп индереүсе (13, беренсе урынды бүлешә) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙарҙың айырым матчынжа иң күп шайба индереүсе (1990 йылда — 4, беренсе урынды бүлешә) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙарҙың айырым матчында иң күп мәрәй йыйыусы (1988 — 6) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙар уйынында өс тапҡыр иң әһәмиәтле уйынсы тип таныла (беренсе урынды бүлешә) * Ккомандала миҙгелдәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (17) * Карьера өсөн уйындар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (915) * Карьера өсөн шайбалар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (690) * Карьера өсөн гол тапшырыуы үтәү һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (1,033) * Карьера өсөн мәрәйҙәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (1,723) * Миҙгелдәге шайбалар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (85. 1988-89) * Миҙгелдәге гол тапшырыуы үтәү һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (114 — 1988-89) * Миҙгелдәге мәрәйҙәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (199 — 1988-89) === Шәхси ҡаҙаныштары === * Хет-трика (бер уйында өс гол) — 25 тапҡыр * Дүрт уйында бер гол — 8 тапҡыр * Бер уйында биш гол — 4 тапҡыр * Овертаймда гол — 7 тапҡыр * Бер плей-офф уйнындағы голдары — 5 (25 апрель 1989) * Даими чемпионатта иң күп мәрәйле уйын — 8 (1988 йылдың 15 октябре, 31 декабрь 1988) * Плей-офф уйындарындағы иң күп мәрәйҙәре — 8 (25 апрель 1989) * Миҙгелдәге иң күп голдары — 85 (1988—1989) * Миҙгелдәге иң күп тапшырыуҙары — 114 (1988—1989) * Бер миҙгелдәге иң күп мәрәйҙәре — 199 (1988—1989) * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәр һаны буйынса һигеҙенсе урын — 1723 * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәр һаны буйынса унынсы урын — 690 * НХЛ тарихында даими чемпионатта күпселектә мәрәйҙәр һаны буйынса етенсе урын — 236 * НХЛ тарихында даими чемпионатта аҙсылыҡта мәрәйҙәр һаны буйынса дүртенсе урын — 49 * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәрҙең уртаса һаны буйынса өсөнсө урын — 0,75 * НХЛ тарихында даими чемпионатта бер уйында һөҙөмтәле тапшырыу үтәү һаны буйынса икенсе урын — 1,13 * НХЛ тарихында даими чемпионатта бер уйында мәрәйҙәрҙең уртаса һаны буйынса икенсе урын — 1,88 == Статистика == === Регуляр сезонының һәм плей-офф === {| class="toccolours" style="text-align: center; width: 65em; margin-bottom: 10px;" | colspan="6" | Регуляр миҙгел | colspan="6" | Плей-офф |- bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | миҙгел | Команда | Лига | И | Г | П | О | Штр | +/- | И | Г | П | О | Штр | +/− |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1980-81 | Монреаль-Конкордия | QAAA | 47 | 62 | 62 | 124 | 127 | — | 3 | 2 | 5 | 7 | 8 | — |- | 1981-82 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 64 | 30 | 66 | 96 | 22 | — | 18 | 5 | 9 | 14 | 31 | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1982-83 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 66 | 84 | 100 | 184 | 76 | — | 12 | 14 | 18 | 32 | 18 | — |- | 1983-84 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 70 | 133 | 149 | 282 | 92 | — | 14 | 29 | 23 | 52 | 29 |— |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1984-85 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 73 | 43 | 57 | 100 | 54 | −35 | — | — | — | — | — | — |- | 1985-86 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 79 | 48 | 93 | 141 | 43 | −6 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1986-87 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 63 | 54 | 53 | 107 | 57 | 13 | — | — | — | — | — | — |- | 1987-88 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 77 | 70 | 98 | 168 | 92 | 23 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1988-89 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 76 | 85 | 114 | 199 | 100 | 41 | 11 | 12 | 7 | 19 | 16 | −1 |- | 1989-90 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 59 | 45 | 78 | 123 | 78 | −18 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1990-91 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 26 | 19 | 26 | 45 | 30 | 8 | 23 | 16 | 28 | 44 | 16 | 14 |- | 1991-92 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 64 | 44 | 87 | 131 | 94 | 27 | 15 | 16 | 18 | 34 | 2 | 6 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1992-93 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 60 | 69 | 91 | 160 | 38 | 55 | 11 | 8 | 10 | 18 | 10 | 2 |- | 1993-94 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 22 | 17 | 20 | 37 | 32 | 2 | 6 | 4 | 3 | 7 | 2 | −4 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1995-96 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 70 | 69 | 92 | 161 | 54 | 10 | 18 | 11 | 16 | 27 | 33 | 3 |- | 1996-97 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 76 | 50 | 72 | 122 | 65 | 27 | 5 | 3 | 3 | 6 | 4 | 4 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2000-01 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 43 | 35 | 41 | 76 | 18 | 15 | 18 | 6 | 11 | 17 | 4 | 4 |- | 2001-02 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 24 | 6 | 25 | 31 | 14 | 0 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2002-03 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 67 | 28 | 63 | 91 | 43 | −25 | — | — | — | — | — | — |- | 2003-04 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 10 | 1 | 8 | 9 | 6 | −2 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2005-06 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 26 | 7 | 15 | 22 | 16 | −16 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" | Всего в НХЛ ! 915 ! 690 ! 1033 ! 1723 ! 834 ! 116 ! 107 ! 76 ! 96 ! 172 ! 87 ! 20 |} === Халыҡ-ара ярыштары === {| class="toccolours" style="text-align: center; width: 50em; margin-bottom: 10px;" | Йыл | Йыйлма | Турнир | Урын | И | Г | П | О | Штр |- | 1983 | Канада (йәштәр) | МЧМ | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA20" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 7 | 5 | 5 | 10 | 12 |- style="background:#f0f0f0;" | 1985 | Канада | ЧМ | 2 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA3w" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> | 9 | 4 | 6 | 10 | 2 |- | 1987 | Канада | КК | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA4o" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 9 | 11 | 7 | 18 | 8 |- style="background:#f0f0f0;" | 2002 | Канада | ОИ | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwA20" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 5 | 2 | 4 | 6 | 0 |- | 2004 | Канада | КМ | 2 !<span class="sorttext" id="cxmwA3w" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> | 6 | 1 | 4 | 5 | 2 |- style="background:#f0f0f0;" ! colspan="4" | Бөтәһе (йәштәр) ! 7 ! 5 ! 5 ! 10 ! 12 |- style="background:#f0f0f0;" ! colspan="4" | Бөтәһе (төп йыйылма) ! 29 ! 18 ! 21 ! 39 ! 12 |} == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Файл:Mario_Lemieux4.jpg|справа|мини|180x180пкс|Марио Лемье Легендалар матчы ваҡытында, 2009 йылдың 21 феврале]] * Лемье фамилияһын (Le Mieux) француз теленән тәржемә иткәндә «Яҡшы» тигәнде аңлата. * 2001 йылдың 20 декабрендә Марио Лемья Солт-Лейк-Сити ҡалаһында Олимпиада-2002 олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша * Хәҙерге заман нхл клубы тарихында тәүге президенты була. Марио Лемья, үҙ командалары өсөн уйнай. Ә был инде бөтөнләй икенсе осраҡта лигаһы тарихында беренселәрҙән булып уҡ Патрик Фрэнкуйнай, [[1915 йыл]]да өсөн «Миллионерс Ванкувер». Президент вазифаһын башҡарыусы функцияһынан тыш, уның тренерҙары һәм менеджерҙары, шулай уҡ етәкләне Хоккей Ассоциацияһы тымыҡ океан яр буйҙары. * Марио Лемья өлкән ағаһы Алена шулай уҡ профессиональ хоккейсы булып китте. НХЛ-ДА бер нисә командаһы өсөн уйнаны, шул иҫәптән уйындары үткәреү өсөн бер «Пингвинза Питтсбург». Был уйын берҙән-1987 йылдың 17 февралендә үтәсәк. Команда дәғүәсе булып «Калгари Флэймза». Марио-йәрәхәт уйындарында ҡатнашыусыларҙы ҡабул итмәй. Алена лигаһының һуңғы уйынын өсөн булыр был. Ул команда ҡалаһында үткән бөтә карьераһын хоккей лигаһы. * Майҙан, унда урынлашҡан «Меллон-арена» (2012 йыл һүтелә), элекке арена «Пингвинз Питтсбург», тип марио буласаҡ майҙанда Лемья (Place Lemieux Mario), 66 спорт үҙәге биналары номер ә үҙе бирә. * Марио канада хоккейсылары менән бер йылда тыуған, бихисап башҡа бер көн Лемья — ҡапҡасы Патрик Руа. * Марио беренселәрҙән булып 13 йыл Лемья франкоканадец өсөн, милли хоккей лигаһының драфтында беренсе номер аҫтында һайлай. Бала сағым булып, уның кумиры булған Гө Лафлер, һайлау беренсе 1971 йылда<ref>Первые номера драфта 1963—2008 — http://www.nhl.com/futures/firstoverall.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703185809/http://www.nhl.com/futures/firstoverall.html |date=2009-07-03 }}</ref>. * Лемья коллекция эйәһе Марио шарап шешәһе 5000-дән ашыу иҫәпләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * НХЛ-да 1000 һәм унан да күберәк мәрәй йыйған хоккейсылар исемлеге, * НХЛ-да 1000 һәм унан да күберәкгол тапшырған хоккейсылар исемлеге * The Heckoy News журналы версияһы буйынса, НХЛ-дың иң яҡшы 100 уйынсыһы исемлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.mariolemieux.org The Foundation Mario Lemieux] * {{nhlprofile|8448782|Марио Лемье}} * [http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/LegendsMember.jsp?type=Player&mem=P199701&list=ByName#photo Марио Лемьеның биографияһы] сайтта [http://www.hhof.com Legends of Hockey] * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=00003105 Database internet лемья hockey м сайтыстатистикаһы] {{Навигация | Тема = Марио Лемье | Викицитатник = Марио Лемье }} * [http://www.hockey-reference.com/players/l/lemiema01.html Марио Лемье сайты статистикаһы Hockey-Reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424112740/https://www.hockey-reference.com/players/l/lemiema01.html |date=2018-04-24 }} (инг.) * [http://hockey.sport-express.ru/reviews/1764/ Лемьеның 44 йәшенә ҡарата «Спорт-Экспресс» гәзитендәге мәҡәлә, 5 октябрь 2009 йыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008101746/http://hockey.sport-express.ru/reviews/1764 |date=2009-10-08 }} [[Категория:Хоккей буйынса Канада йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Канада хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:2002 йылдың Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] lapfdr7y7f8tg121kkeeefm02rkfhxm 0 130755 1305946 1066951 2026-09-23T11:22:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Милли хоккей лигаһы''' ({{lang-ru|Национальная хоккейная лига, НХЛ}}, {{lang-en|National Hockey League, NHL}}; {{Lang-fr|Ligue nationale de hockey, LNH}}) — профессиональ [[спорт]] ойошмаһы, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән [[Канада]]ның хоккей клубтарын берләштерә. НХЛ донъяла тәүге профессиональ хоккей лигаларының береһе була. НФЛ, НБА, МЛБ һәм MLS кеүек үк, НХЛ [[Төньяҡ Америка]]ның иң төп спорт лигаларының береһе. Лига 1917 йылда ойошторола һәм ул саҡта 4 команданан тора. 2017/2018 миҙгеленән унда АҠШ менән Канаданың 30 ҡалаһынан 31 команда уйнай, улар йыл һайын лиганың төп трофейы — Стэнли Кубогы өсөн көрәшә. == Тарихы == [[Файл:NHL logo old.png|left|200px|thumb|НХЛ-дың классик эмблемаһы. 2004—05 миҙгеленең локауты тамамланғанға тиклем файҙаланыла]] === Баштан алып «Оригиналь алтау»ға тиклем === {| class="infobox" style="text-align: center; border: 1px solid rgb(136, 170, 255); font-size: 95%; margin-bottom: 58px;" |+'''НХЛ тарихы''' | colspan="2" | [[Файл:Leafs_v_Red_Wings_1942.jpg|200x200пкс|Торонто забрасывает шайбу в ворота Детройта (1942)]] |- ! colspan="2" style="background-color:#acf;" |Милли хоккей лигаһы |- style="background-color:#def;" |Ойошторолоуы | (1917—1942) |- style="background-color:#def;" |Оригиналь алтау | (1942—1967) |- style="background-color:#def;" |Киңәйеү | (1967—1992) |- style="background-color:#def;" |Хәҙерге заман | (с 1992) |- | colspan="2" | '''Портал: Хоккей''' |- |} Милли хоккей лигаһы 1917 йылда Милли хоккей ассоциацияһында (НХА) фекер айырымлығы килеп тыуғандан һуң ойошторола. Беренсе миҙгелде НХЛ 1917/18 йылда үткәрә, 1917 йылдың 19 декабрендә [[Монреаль|Монреалдә]] старт ала. НХА-лағы беренсе янъял «Торонто Блюширтс» хужаһы Ливингстоун менән бәйле. Ул намыҫһыҙ юл менән үҙ командаһы өсөн һәр төрлө өҫтөнлөктәр булдырырға тырышыуҙа ғәйепләнә. Уның башҡа команда хоккейсыларына уйнамаһындар өсөн контракт тәҡдим итеүе тураһында ла һүҙҙәр йөрөй. Ыҙғыштар ваҡытында Ливингстоун йыш ҡына НХА-нан китеү һәм АҠШ-та яңы лига төҙөү менән янай. Иң һуңғы миҙгелендә (1916/17) НХА алты команданан торған була: «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Уондерерс», «Оттава Сенаторз», «Квебек Булдогз», «Торонто Блюширтс» һәм [[Торонто]]ла төпләнгән 228-се батальондың армия командаһы. 1917 йылдың 11 февралендә командаларҙың хужалары ойошманың киләсәге тураһында һөйләшеү өсөн Монреалдә йыйыла. Бынан бер көн элек 228-се батальон менән уның командаһы (НХА-ның иң популяр командаһы) ағзалары [[Беренсе донъя һуғышы]]ның хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашыу өсөн саҡырып алына. "Торонто Блюширтс"тың хужаһы Ливингстоун ауырыуы арҡаһында был осрашыуға килә алмай һәм һуңынан башҡа командаларҙың хужалары уның "Блюширтс"ын НХА-нан сығарырға теләгәнен ишетеп шаҡ ҡата. НХА президенты, Ливингстоундың фекерҙәше Франк Робинсон отставкаға киткәс, Ливингстоун йыйылыштарға йөрөүҙән баш тарта һәм үҙе урынына адвокатын ебәрә. 1917 йылдың 29 сентябрендә командаларҙың хужалары Ливингстондан биш көн эсендә "Блюширтс"ты һатыуын талап итә. Ливингстоун иһә "Блюширтс"ты [[Торонто]]ның «Мьючуэл Стрит Арена» стадионы хакимиәте ҡанаты аҫтына тапшыра, «Блюширтс»ҡа «Торонто Аренас» тигән атама бирелә. НХА эшен дауам итһә, Ливингстоун командаға йоғонтоһон юғалтмауға иҫәп тота. Ләкин НХА хужалары 1917 йылдың 26 ноябрендә Монреалдең Виндзор-Отелендә йыйыла ла Милли хоккей лигаһын ойоштора. Лигаға «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Уондерерс», «Оттава Сенаторз», «Квебек Булдогз» һәм «Торонто Аренас» инә. Милли хоккей лигаһы беренсе миҙгелен [[1917 йыл]]да аса. «Квебек Булдогз» командаһы финанс сәбәптәре арҡаһында тәүге ике миҙгелдә ҡатнашмай. 1918 йылдың 2 ғинуарында Монреалдәге Вестмаунт-Арена, «Уондерерс» менән "Канадиенс"тың йорт майҙаны, янғында юҡҡа сыға. Шунлыҡтан «Уондерерс» тарҡала. Шулай итеп, тәүге ике миҙгелдә лигала өс кенә команда уйнай. Ливингстоун лиганан ҡыуылһа ла, уның даими миҙгелде өлөштәргә бүлеү фекере, плей-офф системаһы менән бергә яраштырып, ҡулланыуға алына. «Торонто Аренас» НХЛ-да Стэнли Кубогын яулаған тәүге команда була. Ярһыған Ливингстоун, "Аренас"тың табышынан өлөш алыу ниәте барып сыҡмағас, команда һәм НХЛ өҫтөнән судҡа дәғүә ғарзаһы бирә. Лига йәшәүенең тәүге тиҫтә йылында нисек тә бизнеста ҡалыу өсөн күп көс түкһә лә, НХЛ командалары боҙҙа уңышлы сығыш яһай — командалар Стэнли Кубогы өсөн туғыҙ уйындың етеһендә еңеүгә өлгәшә. Ул заманда Стэнли Кубогы НХЛ еңеүсеһе менән Тымыҡ океан яр буйы хоккей ассоциацияһы еңеүсеһе араһында уйнатыла. 1926 йылда НХЛ уйынсыларҙың эш хаҡын Төньяҡ Американың башҡа лигаларының ҡулынан килмәҫлек кимәлгә күтәрә һәм Стэнли Кубогын үҙе генә уйната башлай. Лига киңәйә: 1924 йылда уға — «Бостон Брюинз», 1925 йылда — «Нью-Йорк Американс» һәм «Питтсбург Пайрэтс», 1926 йылда «Нью-Йорк Рейнджерс», «Детройт Кугарс» (һуңынан «Детройт Ред Уингз»ҡа әүерелә) һәм «Чикаго Блэк Хокс» ҡушыла. 1930/31 миҙгеленең аҙағына НХЛ-да йәмғеһе 10 команда уйнай. Ләкин [[Бөйөк депрессия]] лигаға ҙур ғына зыян килтерә: «Пайрэтс» һәм «Американс» тарҡала, хатта «Сенаторз» уйнауҙан туҡтай. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғас, НХЛ-да алты команда ҡала. Ошо алты команда 1942 йылдан алып 25 йыл буйы уйнай һәм «Оригиналь алтау» ({{lang-en|Original Six}}Original Six) тигән атама ала, улар: «Монреаль Канадиенс», «Торонто Мейпл Лифс», «Детройт Ред Уингз», «Бостон Брюинз», «Нью-Йорк Рейнджерс» һәм «Чикаго Блэк Хокс». === Киңәйеү: 1967 һәм унан һуң === 1960-сы йылдар уртаһында түбән лигаларҙа, айырыуса АҠШ-тың көнбайышында, НХЛ командаһына торошло командалар барлыҡҡа килә башлай. [[:en:Western Hockey League (1952–74)|Көнбайыш хоккей лигаһының]] көсәйеүе, шулай уҡ финанс мәнфәғәттәре НХЛ-ды 1967 йылда 1920-се йылдарҙан һуң тәүләп киңәйеү сараларын күрергә мәжбүр итә. Лигаға тағы алты команда алына һәм улар яңы дивизион хасил итә. Улар: «Филадельфия Флайерз», «Сент-Луис Блюз», «Миннесота Норт Старз», «Лос-Анджелес Кингз», «Окленд Силз» һәм «Питтсбург Пингвинз». Өс йылдан «Ванкувер Кэнакс» менән «Баффало Сейбрз» өҫтәлә. 1972 йылда Бөтә донъя хоккей лигаһы (ВХА) ойошторола. ВХА бер ваҡытта ла НХЛ-ға Стэнли Кубогын бергәләп уйнатыу тәҡдимен индермәһә лә, бөтәһе лә был лиганың көсөн таный һәм уны НХЛ-дың лайыҡлы дәғүәсеһе тип күрә. Быға бәйле НХЛ киңәйеү сәйәсәтен йәһәтләп дауам итергә була һәм 1972 йылда лигаға «Нью-Йорк Айлендерс» менән "Атланта Флэймз"ды, ике йылдан «Канзас-Сити Скаутс» менән "Вашингтон Кэпиталз"ды ҡуша. Ләкин командалар һаны артыу уйындың дөйөм кимәле түбәнәйеүгә килтерә. Был лигалар көслө хоккейсылар өсөн аяуһыҙ көрәш алып бара, хатта 1979 йылда ВХА ябылып ҡуя. ВХА-ның дүрт командаһы — «Хартфорд Уэйлерс», «Квебек Нордикс», «Эдмонтон Ойлерз» һәм «Виннипег Джетс» — НХЛ-ға инә. 2011 йылға ВХА-ның "Эдмонтон Ойлерз"ы үҙ ҡалаһында тороп ҡалған һуңғы командаһы була. «Квебек Нордикс», «Виннипег Джетс» һәм «Хартфорд Уэйлерз», исемен үҙгәртеп, башҡа ҡалаларға күсә. НХЛ киңәйә бара һәм ике тиҫтә йыл эсендә лигалағы командалар һаны бөгөнгө максимумына — 30 командаға етә. Хоккей [[Канада]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та бик популяр булһа ла, [[бейсбол]], [[баскетбол]] һәм Америка фтуболын унда нығыраҡ яраталар. 2015 йылдың 24 июнендә Милли хоккей лигаһы киңәйеү пландары барлығы тураһында белдерә. Лигаға Канаданың Квебек һәм Американың Лас-Вегас ҡалаларынан команда ойоштороу тураһында рәсми ғаризалар бирелә. 2016 йылдың 7 июнендә клуб хужалары комитеты НХЛ-дың директорҙар советына лигаға Лас-Вегас клубын алырға тәҡдим итә. 2016 йылдың 22 июнендә НХЛ комиссары Гэри Беттмэн Лас-Вегас командаһы лигаға алыныуы тураһында иғлан итә. Яңы команда 2017/2018 миҙгелендә НХЛ-дағы сығыштарын башлай. Әммә Квебек ҡалаһының ғаризаһын ҡарауҙы лига кисектереп тора. 2017 йылдың 7 декабрендә лига комиссары Гэри Беттмэн [[Сиэтл]] ҡалаһының НХЛ-ға инеү хоҡуғы алыуын белдерә. Эштәре уңышлы барһа, команда 2020/21 миҙгеленән башлап лигала уйнай аласаҡ. === Забастовкалар һәм локауттар === НХЛ тарихында уйынсыларҙың бер забастовкаһы һәм өс локауты була. Забастовка 1992 йылдың апрелендә НХЛ уйынсылары профсоюзы НХЛПА тарафынан ойошторола. Ул 10 көн бара. Шул көндәргә тура килгән уйындар кисектерелә. 1994/95 миҙгелендәге локаут 3 ай бара. Уның арҡаһында һәр команданың уйындары һанын 84-тән 48-гә ҡалдырырға тура килә. Ҡыҫҡартылған миҙгелдә командалар үҙ конференциялары эсендә генә уйнай. Профсоюз менән лига араһында договор 1998 йылға тиклем төҙөлә, һуңынан 2004 йылдың 15 сентябренә тиклем оҙайтыла. 2004 йылда яңы килешеү буйынса һөйләшеүҙәр башлана. Профессиональ спорт тарихында улар иң ҡыҙыуы һәм иң киҫкене була. Лига бөтә клубтар өсөн дөйөм иң юғары эш хаҡы кимәлен билдәләргә була. Профсоюз ҡаршы төшә. Яңы килешеү ҡабул ителмәгәнлектән, лига комиссары Гэри Беттмэн 2004/05 миҙгелен уйнатмаҫҡа мәжбүр була. Шулай итеп, НХЛ [[Төньяҡ Америка]]ла хеҙмәт бәхәсе арҡаһында тотош миҙгелен юғалтҡан беренсе профессиональ спорт лигаһы була. [[2005 йыл]]дың июлендә килешеү лига шарттарында ҡабул ителә — эш хаҡының иң юғары кимәле бөтәһе өсөн бер төрлө итеп билдәләнә. НХЛ уйындары 2005 йылдың октябрендә дауам иттерелә. Өсөнсө локаут 2012 йылдың 16 сентябрендә иғлан ителә, был юлы лига менән профсоюз яңы коллектив килешеү буйынса уртаҡ фекергә килә алмай. Алыу ихтималлығы булған килемде лига менән профсоюз араһында бүлешеү тураһындағы пункт локаут сәбәпсеһе була. Локаут 2013 йылдың 12 ғинуарында тамамлана. === Бөтә йондоҙҙар матчы === НХЛ-дың бөтә йондоҙҙар матчы 1947 йылдан алып йыл һайын үткәрелә. Элек, ҡағиҙә булараҡ, лига йондоҙҙарының йыйылма командаһы менән Стэнли Кубогы эйәһе осрашҡан. 1969 йылдан бындай матчтарҙа Көнсығыш һәм Көнбайыш дивизиондарҙың йыйылма командалары ҡатнаша, ә 1975—1993 йылдарҙа Кларенс Кэмпбелл төркөмө йыйылма командаһы Принц Уэльский төркөмө йыйылма командаһы менән уйнай. 1994 йылдан башлап, лиганы ҡайтанан үҙгәртеп ойоштороу сәбәпле, матчтар Көнсығыш һәм Көнбайыш конференциялар командаһы араһында үткәрелә башлай. 1998 йылда лига тарафынан матчтарҙы Төньяҡ Америка һәм Бөтә ҡалған донъя йыйылма командалары араһында үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2002 йылда НХЛ командаларҙың элекке Көнбайыш һәм Көнсығыш схемаһына кире ҡайта. 2010/11—2014/15 миҙгелдәрҙә йондоҙҙар матчы «Капитандарҙың йыйылма командалары» форматында үткәрелә, йәғни лига һайлаған ике капитан командаларына уйынсыларҙы үҙҙәре йыя. 2015/2016 миҙгелендә дивизиондарҙың 3 х 3 форматындағы алышы рәүешендә яңы формат тәҡдим ителә. Бөтә йондоҙҙар матчы 60 йыллыҡ тарихында һигеҙ тапҡыр үткәрелмәй ҡала. 1979 һәм 1987 йылдарҙа — Советтар Союзының клубтары менән матчтар үткәреү арҡаһында, 1995, 2005 һәм 2013 йылдарҙа — локаут сәбәпле, 2006, 2010 һәм 2014 йылдарҙа лиганың иң яҡшы хоккейсыларының Олимпия уйындарында үҙҙәренең милли командалары составында уйнауы арҡаһында. Бөтә йондоҙҙар матчының иң яҡшы бомбардиры тип [[Уэйн Гретцки]] иҫәпләнә, ул 17 осрашыуҙа 25 мәрәй йыйған. Шунса уҡ уйын уйнаған [[Марио Лемье]]ның мәрәйҙәр һаны 2-гә кәмерәк. === Драфт === НХЛ драфты ({{lang-en|NHL Entry Draft}}) — клубтарҙың үҙ сафтарын Американың, Канаданың һәм Европаның иң яҡшы юниорҙары һәм өлкәнерәк йәштәге уйынсылары менән тулыландырыуы. Һәүәҫкәр драфт беренсе тапҡыр 1963 йылда үткәрелә. Клубтарға 17 йәштән өлкәнерәк юниорҙарҙы алыу рөхсәт ителә. 1968/1969 миҙгелендә бөтә донъянан хоккейсылар алырға ярай. 11 йылдан 18 йәше тулған юниорҙарҙы драфтлау мөмкин була. Юниорҙарҙы беренсе булып һайлау хоҡуғы үтеп киткән даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса иң йомшаҡ командаға бирелә, шунан — ҡойроҡтан икенсегә һәм артабан. Бөтә клубтар ҙа берәр уйынсы алып сыҡҡас, шул уҡ эҙмә-эҙлелектә һайлауҙың икенсе раунды, шунан өсөнсөһө һ.б. үткәрелә. Плей-офҡа эләгеү форсатынан яҙған клубтар беренсе булып һайлау хоҡуғын алыу маҡсатында юрамал еңелеп йөрөмәһен өсөн, НХЛ драфт-лотерея индерә. Уға ярашлы, һуңғы урынды алған командаға беренсе булып һайлау хоҡуғы алыуға 25 процентлы форсат, 17-се урынды алғанға 0,5 процентлы форсат бирелә. 2013 йылға тиклем драфт-лотереяла миҙгел һөҙөмтәләре буйынса иң һуңғы биш урындағы команда ғына ҡатнаша ала. === NHLPA === НХЛ уйынсылары ассоциацияһы ({{lang-en|The National Hockey League Players' Association (NHLPA)}}) — НХЛ уйынсылары ағза булып торған һәм НХЛ-да уларҙың мәнфәғәттәрен сағылдырған профсоюз. Ассоциация 1967 йылдың июнендә ойошторола. Боб Палфорд — беренсе президенты, ә Алан Иглсон етәксеһе була. Штаб-фатиры [[Торонто]]ла урынлашҡан. НХЛ-дың өс локауты ла НХЛПА менән бәйле. Икенсеһенән һуң NHLPA 1995 йылда хеҙмәт шарттары тураһында коллектив килешеүгә ҡул ҡуя, ул 2004 йылдың 15 сентябренә тиклем ғәмәлдә була. Договорҙың яңы шарттары тураһында НХЛ менән НХЛПА килешеүгә килә алмай, шунлыҡтан 2004/2005 миҙгеле бөтөнләй үткәрелмәй. «Локаут» башланғандан һуң ике айҙан профсоюз үҙенең ағзаларына «[[эшһеҙлек]] буйынса пособие» — айына 10 000 [[АҠШ доллары|доллар]] түләй башлай. Был аҡсаларҙы хоккейсылар үҙҙәре һуңғы бер нисә йыл буйы профсоюздың махсус фондына йыйып барған була. == Миҙгелдең структураһы == === Даими миҙгел === Даими миҙгелдә һәр команда 82 уйын уйнай — өйҙә 41 һәм ҡунаҡта 41 уйын. 2005/06 миҙгеленән башлап өс миҙгел дауамында һәр команда үҙ дивизионы командаларына ҡаршы — 32 (һәр береһенә ҡаршы 8 уйын), үҙ конференцияһының башҡа дивизиондары командаларына ҡаршы — 40 (һәр береһенә ҡаршы 4-әр уйын) һәм башҡа конференциялар командаларына ҡаршы 10 уйын уйнай (шунлыҡтан бер миҙгел барышында бөтә командалар ҙа бер-береһе менән уйнап өлгөрмәгән була). 2008/09 миҙгеле алдынан лига элекке календарға кире ҡайта — хәҙер һәр команда, 2004/05 миҙгел локаутына тиклемге кеүек үк, миҙгел эсендә лиганың башҡа командаһы менән кәм тигәндә бер уйын уйнай. 2013/2014 миҙгеленән башлап календарь структураһы үҙгәрә. Көнбайыш конференция командалары үҙ дивизионындағылар менән — 29 матч (биш дәғүәсе менән 5 матч: икеһе менән 3 уйынды өйҙә һәм 2-не ҡунаҡта, өсөһө менән — 2 уйын өйҙә һәм 3 уйын ҡунаҡта, йәнә тағы бер команда менән 4 матч: 2-не өйҙә, 2-не ҡунаҡта форматында); көнбайыш конференцияның башҡа дивизионы командалары менән 21 матч (һәр команда менән 3-әр уйын: дүрт дәғүәсегә ҡаршы 2-һе өйҙә, 1-һе ҡунаҡта, ҡалған өсәүгә ҡаршы 1-һе өйҙә, 2-һе ҡунаҡта); көнсығыш конференцияһының һәр командаһы менән икешәр матч (1 өйҙә, 1 ҡунаҡта) үткәрә (бөтәһе 32 матч). Көнсығыш конференция командалары үҙ дивизионы эсендә 30 матч (икешәр команда менән 5-әр матч: береһе менән — өйҙә 3 һәм ҡунаҡта 2, икенсеһе менән — өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 3, йәнә башҡа биш команда менән 4-әр матч: өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 2); көнсығыш конференцияның башҡа дивизионы командалары менән 24 матч (һәр дәғүәсе менән 3-әр матч: дүрт команда менән өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 1, ҡалған дүрт команда менән өйҙә 1 һәм ҡунаҡта 2); көнбайыш конференцияның һәр командаһы менән икешәр матч (өйҙә 1 һәм ҡунаҡта 1) матч үткәрә (бөтәһе 28 матч). Һәр дәғүәсе менән үткәрелеүсе матчтар һаны йыл һайын ротация принцибы буйынса билдәләнә. Еңеү өсөн команда ике мәрәй ала, овертаймда йә буллиттар буйынса еңелгән өсөн команда бер мәрәй ала, төп ваҡытта еңелһә, бер мәрәй ҙә алмай. Мәрәй биреүҙең был системаһы 2005/06 миҙгеленән алып эшләй. Даими миҙгел тамамланғас, үҙ дивизионында иң күп мәрәй йыйған команда дивизион чемпионы тип иғлан ителә (бөтә командалар менән уйындарҙан йыйылған мәрәйҙәр һанала, үҙ дивизионы командалары менән осрашыуҙарҙан ғына түгел), ә Лиганың бөтә клубтары араһында даими миҙгелдә иң күп мәрәй йыйған команда Президент Кубогына лайыҡ була. Һәр дивизиондағы тәүге өс урынды алған команда һәм йәнә мәрәйҙәр һаны буйынса иң яҡшы 4 команда (һәр конференциянан икешәр) плей-офҡа эләгә һәм Стэнли Кубогы өсөн алыша. === Стэнли Кубогы плей-офы === Стэнли Кубогы плей-офы — төшөп ҡалыу турниры, командалар дүрт еңеүгә тиклем уйнай. Матчтың төп ваҡыты тигеҙ иҫәп менән тамамланһа, беренсе шайбаны индергәнгә тиклем овертайм уйнала. Стэнли Кубогындағы овертаймдар тулы ҡиммәтле егерме минутлыҡ периодтар кеүек уйнала, уларҙа 5 х 5 ялан уйынсыһы ҡатнаша, ә даими миҙгелдең овертаймдарында ғәҙәттә 3 х 3 ялан уйынсыһы биш минут уйнай. Бынан тыш, плей-офф овертаймдары, даими миҙгелдәге кеүек, штраф ташлауҙары серияһы менән тамамланмай, ә командаларҙың береһе шайба индергәнсе дауам итә. Даими миҙгелдә юғарыраҡ урын алған команда өҫтөнлөккә эйә — өйөндәге боҙҙа бер уйынға күберәк уйнай. Беренсе, икенсе, кәрәк булһа, бишенсе һәм етенсе уйындар — был команданың боҙонда, ҡалғандары даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команданың боҙонда уйнала. == Трофейҙар һәм бүләктәр == [[Файл:Stanley Cup in Hockey Hall of Fame (may 2008).jpg|справа|мини|300x300пкс|Стэнли Кубогы Торонтола Хоккей даны залында]] Милли хоккей лигаһы йыл һайын бер нисә трофей тапшыра. Иң абруйлы клуб призы — Стэнли Кубогы, ул Стэнли Кубогының плей-офы еңеүсеһенә бирелә. Даими миҙгел йомғаҡтары буйынса иң күп мәрәй алған еңеүсегә Президент кубогы тапшырыла. Уйынсыларҙың һәм ҡапҡа һаҡсыларының статистика күрһәткестәренә таянып бирелә торған трофейҙар ҙа бар. Мәҫәлән, «Арт Росс Трофи» миҙгелдең иң яҡшы бомбардирына бирелә (голдар + тапшырыуҙар), лиганың иң яҡшы снайперына «Морис Ришар Трофи» һәм даими миҙгел йомғаҡтары буйынса уйындарҙа ҡапҡаға уртаса иң әҙ гол үткәргән ҡапҡа һаҡсыһына «Уильям М. Дженнингс Трофи» тапшырыла. Айырым уйынсыларға бирелгән башҡа приздар НХЛ клубтары булған ҡалаларҙа НХЛ Журналистар ассоциацияһы вәкиллектәренең йә командалар тренерҙарының тауыш биреүе һөҙөмтәһендә бүленә. Миҙгелдең иң баһалы уйынсыһына тәғәйенләнгән «Харт Трофи» призы журналистар араһында тауыш биреү һөҙөмтәһендә тапшырыла. «Везина Трофи» миҙгелдең иң яҡшы голкиперына бирелә, ә тауыш биреү НХЛ командаларының баш тренерҙары араһында үткәрелә. «Джеймс Норрис Трофи» менән — миҙгелдең иң яҡшы һаҡсыһы, «Колдер Трофи» менән яңы уйынсыларҙың иң яҡшыһы бүләкләнә. НХЛ-да 25-тән кәмерәк уйында ҡатнашҡан уйынсы ғына яңы тип һанала. «Леди Бинг Трофи» наградаһы намыҫлы спорт көрәше өлгөһө булған һәм уйын оҫталығы күрһәткән хоккейсыға тапшырыла. Был өс награда НХЛ Журналистар ассоциацияһы вәкиллектәре биргән тауыштарға ҡарап бирелә. Даими миҙгел наградаларынан тыш, Стэнли Кубогының плей-офф уйындары һөҙөмтәләренә ҡарап тапшырыла торғандары бар. «Конн Смайт Трофи» плей-офтың иң яҡшы уйынсыһына тапшырыла . НХЛ Журналистар ассоциацияһы фекеренә ярашлы миҙгелдең иң яҡшы тип табылған тренеры «Джек Адамс Эворд» призын ала. Милли хоккей лигаһы һәр призға дәғүә иткән өс кандидат исемен баҫтырып сығара һәм бүләкләү тантанаһында еңеүселәрҙе атай. === Хоккей даны залы === [[Файл:Hockey_Hall_of_Fame.jpg|мини|Хоккей даны залы]] Уңышлы карьераға эйә булған уйынсылар, тренерҙар һәм рәсми кешеләр "Хоккей даны залы"на индерелә ала. Уйынсы, хоккей карьераһы тамамланып, өс йыл үткәс кенә залға һайлана ала. Әгәр уйынсының ҡаҙаныштары етерлек дәрәжәлә ҙур тип табылһа, был ҡағиҙәнең боҙолоуы ла ихтимал. [[Уэйн Гретцки]] 1999 йылда был мөҙҙәте тамамланмайынса "Дан залы"на һайланған һуңғы уйынсы була «Хоккей даны залы» Канаданың [[Торонто]] ҡалаһындағы «BCE Place» бинаһында урынлашҡан, ул [[1943 йыл]]да булдырылған. Тәүге 12 уйынсы 1945 йылда индерелә. Үтеп киткән 70 йылдан ашыу осорҙа Залға 300-ҙән ашыу уйынсы, тренер, функционер һәм журналист индерелгән. == Телевидение == Милли хоккей лигаһы уйындарын Төньяҡ Америкала түбәндәге телеканалдар тота: АҠШ-та — NBC селтәре каналдары, Канадала — Sportsnet, CBC, TVA, TVA Sports (һуңғы икеһе француз телендә), ике илдә лә — NHL Network. 2005 йылдың уртаһында, 2004-05 локаутынан һуң, Американың ESPN кабелле телеканалы киләһе миҙгелгә НХЛ менән контрактты оҙайтмаҫҡа була. Ошо арҡала лига телетрансляциялау хоҡуғын һатып эшләп алырға мөмкин булған 60 миллион долларҙы юғалта . Унан да алдараҡ ABC телеканалы уйындан сыға уның урынын НХЛ өсөн отошһоҙораҡ шарттарҙа NBC биләй . 2010/11 миҙгеле тамамланыуға НХЛ менән NBC араһындағы договорҙың мөҙҙәте тула. ESPN каналы матчтарҙы ҡабат күрһәтә башлау теләген белдерә, ләкин НХЛ NBC менән 10 йылға яңы килешеү төҙөй . Канадала матчтарҙы трансляциялау хоҡуғына 2014/2015 миҙгеленән Rogers Communications компанияһы эйә. Контракт 12 йылға, 5,232 миллиард Канада долларына төҙөлгән. Рәсәйҙә даими миҙгел матчтарын һәм Стэнли Кубогының плей-офф уйындарын 2011/2012 миҙгеленә тиклем «НТВ-плюс» менән Viasat Sport трансляцияланы. 2011/2012 миҙгелендә трансляциялау хоҡуғын ВГТРК алды һәм матчтарҙы Россия-2 менән Спорт-1 каналдары күрһәтте. 2012/2013 миҙгеленән НХЛ уйындары Рәсәйҙә трансляцияланманы. 2016 йылда Матч ТВ телеканалы 2016 йылғы Стэнли Кубогы матчтарын күрһәтеү хоҡуғын һатып алды. 2016 йылдың уртаһында «Медиа Альянс» компанияһы НХЛ матчтарын Рәсәйҙә күрһәтеү хоҡуғын 3 йыллыҡ мөҙҙәткә алды. Матчтарҙы «Eurosport» каналы күрһәтә. == Командалар == 2011 йылдың 5 декабрендә НХЛ-дың директорҙар советы командаларҙың яңыса бүленешен раҫлай. Алты дивизион урынына командалар дүрт конференцияға етешәр һәм һигеҙәр командалап бүленә. Һәр команда үҙ конференцияһы эсендә 36 (етешәр командалы конференцияларҙа) йәки 38 (һигеҙәр командалы конференцияларҙа) матч һәм башҡа конференциялар командалары менән икешәр матч (өйҙә һәм ҡунаҡта берәр) уйнарға тейеш була. Үҙгәрештәр 2012/2013 миҙгеленән ғәмәлгә инергә тейеш була, әммә планды уйынсылар профсоюзы хупламай. 2013 йылдың февралендә НХЛ дивизиондарҙың яңы структураһын тәҡдим итә. Конференциялар һаҡлана, әммә дивизиондар һаны алтынан дүрткә ҡалдырып кәметелә (һәр конференцияла икешәр). Уйынсылар профсоюзы был планды хуплай. Үҙгәрештәр 2013/2014 миҙгеленән көсөнә инә. Плей-офҡа һәр дивизиондан иң яҡшы өсәр команда һәм тағы һәр конференциянан ике команда мәрәйҙәренә ҡарап алына. <div class="references-small"> ''Эдмонтон Ойлерз, Хартфорд Уэйлерз (ныне Каролина Харрикейнз), Квебек Нордикс (ныне Колорадо Эвеланш) и оригинальный Виннипег Джетс (ныне Аризона Койотис) вступили в НХЛ в 1979 как часть ВХА после объединения с НХЛ.'' </div><small>*</small> — ''отмечены команды, совершившие переезд.'' == Маскоттар == Лиганың бөтә командалары ла (икеһенән башҡа) үҙ маскотына (тылсым) эйә. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> {{примечания}} </div> == Һылтанмалар == * [http://www.nhl.com Официальный сайт НХЛ] {{Ref-en}}(инг.) {{Fr icon}}(фр.) {{Ref-ru}}(рус.) {{Ref-fi}}(фин.) (швед.) {{Ref-cs}}(чех.) {{Ref-sk}}(словак.) {{Ref-de}}(нем.) * [http://www.nhl.com/ru/index.html Русскоязычная версия официального сайта НХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125120531/http://www.nhl.com/ru/index.html |date=2013-11-25 }} * [http://www.nhl.ru Русскоязычный сайт о НХЛ] * [http://www.nhlfa.com Сайт ассоциации болельщиков НХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719114358/http://www.nhlfa.com/ |date=2006-07-19 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://www.nhlpa.com Сайт ассоциации игроков НХЛ] {{Ref-en}}(инг.) {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-681-20|NHL (команды, арены)}} (файл меток KMZ для Google Earth)<div class="NavFrame autocollapse"> <div class="NavHead" id="802">НХЛ командалары</div> <div align="center" class="NavContent" id="805"><br> {| id="806" ! colspan="2" id="811" style="background-color: Salmon;" | Көнсығыш конференция ! colspan="2" id="814" style="background-color: #99ccff;" | Көнбайыш конференция |- align="center" id="817" | id="818" style="background-color: Salmon; width: 25%" | '''Баш ҡала дивизионы''' | id="821" style="background-color: Salmon; width: 25%" | '''Атлантик дивизион''' | id="824" style="background-color: #99ccff; width: 25%" | '''Үҙәк дивизион''' | id="827" style="background-color: #99ccff; width: 25%" | '''Тымыҡ океан дивизионы''' |- align="center" id="830" | id="831" style="background-color: #FFCCCC;" | Вашингтон Кэпиталз | id="834" style="background-color: #FFCCCC;" | Баффало Сейбрз | id="837" style="background-color: #D0E7FF;" | Виннипег Джетс | id="840" style="background-color: #D0E7FF;" | Анахайм Дакс |- align="center" id="843" | id="844" style="background-color: #FFCCCC;" | Каролина Харрикейнз | id="847" style="background-color: #FFCCCC;" | Бостон Брюинз | id="850" style="background-color: #D0E7FF;" | Даллас Старз | id="853" style="background-color: #D0E7FF;" | Аризона Койотис |- align="center" id="856" | id="857" style="background-color: #FFCCCC;" | Коламбус Блю Джекетс | id="860" style="background-color: #FFCCCC;" | Детройт Ред Уингз | id="863" style="background-color: #D0E7FF;" | Колорадо Эвеланш | id="866" style="background-color: #D0E7FF;" | Ванкувер Кэнакс |- align="center" id="869" | id="870" style="background-color: #FFCCCC;" | Нью-Джерси Девилз | id="873" style="background-color: #FFCCCC;" | Монреаль Канадиенс | id="876" style="background-color: #D0E7FF;" | Миннесота Уайлд | id="879" style="background-color: #D0E7FF;" | Вегас Голден Найтс |- align="center" id="882" | id="883" style="background-color: #FFCCCC;" | Нью-Йорк Айлендерс | id="886" style="background-color: #FFCCCC;" | Оттава Сенаторз | id="889" style="background-color: #D0E7FF;" | Нэшвилл Предаторз | id="892" style="background-color: #D0E7FF;" | Калгари Флэймз |- align="center" id="895" | id="896" style="background-color: #FFCCCC;" | Нью-Йорк Рейнджерс | id="899" style="background-color: #FFCCCC;" | Тампа-Бэй Лайтнинг | id="902" style="background-color: #D0E7FF;" | Сент-Луис Блюз | id="905" style="background-color: #D0E7FF;" | Лос-Анджелес Кингз |- align="center" id="908" | id="909" style="background-color: #FFCCCC;" | Питтсбург Пингвинз | id="912" style="background-color: #FFCCCC;" | Торонто Мейпл Лифс | id="915" style="background-color: #D0E7FF;" | Чикаго Блэкхокс | id="918" style="background-color: #D0E7FF;" | Сан-Хосе Шаркс |- align="center" id="921" | id="922" style="background-color: #FFCCCC;" | Филадельфия Флайерз | id="925" style="background-color: #FFCCCC;" | Флорида Пантерз | id="929" style="background-color: #D0E7FF;" | Эдмонтон Ойлерз |- id="932" ! colspan="6" id="933" style="background-color: #FFE6BD;" |Юҡҡа сыҡҡан командалар |- id="936" | colspan="6" id="937" |Атланта Флэймз • Гамильтон Тайгерз • Калифорния Голден Силз • Канзас-Сити Скаутс • Квебек Булдогз • Кливленд Баронз • Колорадо Рокиз • Миннесота Норт Старз <br /> Монреаль Марунз • Монреаль Уондерерз • Нью-Йорк Американс • Питтсбург Пайрэтс • Сент-Луис Иглз • Филадельфия Квакерз • Виннипег Джетс • Квебек Нордикс • Хартфорд Уэйлерс • Атланта Трэшерз • Оттава Сенаторз |} </div> </div> [[Категория:Милли хоккей лигаһы]] [[Категория:1917 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Төньяҡ Американың хоккей лигалары]] kckxvdouwcssn4hd5cqx6xk0xhe43l4 0 137440 1305925 1278464 2026-09-22T23:02:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305925 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кентикян Сюзанна Левоновна''' ({{Lang-hy|Սուսաննա Լեվոնի Քենթիկյան}}, {{Lang-de|Susianna Kentikian}}, [[11 сентябрь]] [[1987 йыл]]) — әрмән ҡатын-ҡыҙ-боксcыһы, [[Германия]] өсөн сығыш яһай. Ҡатын-ҡыҙ-профессионалдар араһында WBA (2007—2012, 2013—х. в.), WIBF (2007—2012, 2015—х. в.), WBO (2009—2012 йылдар) һәм GBU (2015—х. в.) версиялары буйынса иң еңел ауырлыҡта донъя чемпионы<ref>[http://www.boxrec.com/list_bouts.php?human_id=292211&cat=boxer Сюзи Кентикян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616191215/http://boxrec.com/list_bouts.php?human_id=292211&cat=boxer |date=2015-06-16 }} на сайте boxrec.com</ref>. == Биографияһы == Сюзанн (Сюзи) Левоновна Кентикян 1987 йылдың 11 сентябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы [[Ереван]]да тыуған. Уҙған быуаттың 90-сы йылдары башында [[Советтар Союзы]] тарҡалғандан һуң Әрмәнстан ауыр социаль-иҡтисади хәлдә ҡалғас, [[1992 йыл]]да Кентикяндар ғаиләһе тыуған илен ташлап китергә ҡарар итә. Был ваҡытта Сьюзиға 5 йәш була. Иммиграциянан һуң [[Германия]]ла (Гамбург) ҡасаҡ статусына дәғүә итеп, ваҡыт-ваҡыт йәшәп ала. [[2007 йыл]]дан алдынғы профессиональ бокс ойошмаларының чемпион титулдарын яулай. 2008 йылда Германия гражданлығы ала<ref>[http://www.championat.ru/boxing/news-136222.html «Сьюзи Кентикян получила немецкое гражданство»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, championat.ru, 27 августа 2008</ref><ref>[http://www.spiegel.de/sport/sonst/0,1518,466274,00.html Статья о Кентикян] на сайте [//ru.wikipedia.org/wiki/Spiegel Spiegel]</ref>. == Физик мәғлүмәттәре == * Сюзанна Кентикяндың буйы — 1,54 м<ref>[http://www.kentikian.de/de/portrait/portrait.php Профиль] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306164805/http://www.kentikian.de/de/portrait/portrait.php|date=2010-03-06}} на официальном сайте{{Ref-de}}(нем.)</ref>. * [[2008 йыл]]да Шмулефельд-Финер менән алыш алдынан ауырлығы 50,71 кг була<ref>[http://sport.rambler.ru/news/boxing/565633541.html «Сюзи Кентикян и Агарь Шмулифельд-Финер сделали вес»], sport.rambler.ru, 29.08.2008</ref> == Өҫтәмә факттар == [[Файл:Kentikian-Hokmi.jpg|мини|200x200пкс]] * Ҡушаматы — «Killer Queen» (һүҙмә-һүҙ — «Үлтереүсе королева») [[Queen]] рок-төркөмөнөң шул атамалағы йырынан алынған. Ғәҙәттә рингҡа ошо йыр менән сыға<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ytUs2GCETxA Любительское видео] на [//ru.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], в котором [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%8E%D0%B7%D0%B8_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%8F%D0%BD Сюзи Кентикян] выходит на ринг под песню «Killer Queen»</ref> * 2009 йылдың 10 октябрендәсудьяларҙың бер тауыштан ҡабул ителгән ҡарары буйынса (98-92, 96-94, 97-93), төрөк сығышлы немка Юлия Сахинды еңеп, Сюзи Кентикян WBA һәм WBIF титулдарын уңышлы яҡлай һәм уларға иң еңел ауырлыҡта WBO титулын өҫтәй. * Италияның Affaritaliani баҫмаһы С. Кентикянды донъяла ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң шәһәүәтле тип билдәләй<ref>[http://www.newsru.co.il/sport/31mar2010/susi_photos_111.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: Русалочья фотосессия «Королевы-Убийцы», чемпионки мира по боксу]</ref>. == Алыш һөҙөмтәләре == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 36px;" !Алыш !Дата !Дәғүәсеһе !Судьялар !Алыш урыны !Раундтар !Һөҙөмтә !Өҫтәмә |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |39 |30 июль 2016 |{{Флаг Хорватии}} {{Тәржемәһеҙ 3|Микулич, Невенка|Невенка Микулич|en|Nevenka Mikulic}} (инг.)[[Микулич, Невенка|баш.]] <small>(6-6-1)</small> |Мустафа Эренай |Спортхалле, Альстердорф (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>99-91, 99-92, 100-90</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |38 |2 октябрь 2015 |{{Флаг Мексики}} Сюзана Крус Перес <small>(17-6-0)</small> |Джузеппе Квартароне |Инзельпаркхалле, Гамбург-Вильгельмсбург, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>97-93, 98-92, 97-93</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |37 |8 ноябрь 2014 |{{Флаг Японии}} Наоко Фудзиока <small>(12-0-0)</small> |Стефано Кароцца |Porsche-Arena, Штутгарт, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>96-94, 97-93, 97-94</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |36 |31 май 2014 |{{Флаг Республики Корея}} Дан Би Ким <small>(9-2-1)</small> |Лахсен Умгар |Königpalast, Крефельд, [[Германия]] |10 |Еңеү |TKO9 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |35 |7 декабрь 2013 |{{Флаг Италии}} {{Тәржемәһеҙ 3|Галасси, Симона|Симона Галасси|it|Simona Galassi}} (итал.)[[Галасси, Симона|баш.]] <small>(19-2-1)</small> |Хесус Мората Гарсия |Porsche-Arena, Штутгарт, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>98½-94, 99-91½, 97-95½</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |34 |6 июль 2013 |{{АҠШ флагы}} Карина Морено <small>(23-5-0)</small> |Стефано Кароцца |Westfalenhallen, Дортмунд, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>96-94, 97-93, 97-93</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |33 |1 февраль 2013 |{{Флаг Марокко}} Саная Ях <small>(7-0-0)</small> |Марк Нельсон |ISS Dome, Дюссельдорф, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>99-90½, 98-93, 97½-92</small> |- ! {{Стиль-Бокс-еңелеү}} |32 |1 декабрь 2012 |{{АҠШ флагы}} Карина Морено <small>(22-5-0)</small> |Хесус Мората Гарсия |Бург-Вехтер Кастелло, Дюссельдорф, [[Германия]] |10 |Поражение |SD <small>94-96, 94-96, 97-93</small> |- ! {{Стиль-Бокс-еңелеү}} |31 |16 май 2012 |{{АҠШ флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Макморроу, Мелисса|Мелисса Макморроу|en|Melissa McMorrow}} (инг.)[[Макморроу, Мелисса|баш.]] <small>(6-3-3)</small> |Бранденбург-Халле, Франкфурт-на-Одере, [[Германия]] |10 |Поражение |MD <small>95-95, 94-96, 94-96</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |30 |21 октябрь 2011 |{{Флаг Таиланда}} Тирапорн Паннимит <small>(14-4-0)</small> |Стефано Кароцца |Бранденбург-Халле, Франкфурт-на-Одере, [[Германия]] |10 |Еңеү<ref>[http://armboxing.com/2011/10/21/syuzi-kentikyan-uspeshno-provela-zashhitu/ «Сюзи Кентикян успешно защитила титулы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624180610/http://armboxing.com/2011/10/21/syuzi-kentikyan-uspeshno-provela-zashhitu/ |date=2018-06-24 }}, Armboxing.com, 22 октября 2011</ref> |UD <small>100-90, 100-90, 100-90</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |29 |26 март 2011 |{{Флаг Мексики}} Ана Аррасола <small>(13-5-2)</small> |Universum Gym, Вандсбек (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD |- ! {{Стиль-Бокс-тигеҙ иҫәп}} |28 |17 июль 2010 |{{Флаг Мексики}} {{Тәржемәһеҙ 3|Мусиньо, Арели|Арели Мусиньо|es|Arely Muciño}} (исп.)[[Мусиньо, Арели|баш.]] <small>(10-0-1)</small> |Джо Кортес |Спортивный центр, Шверин, [[Германия]] |10 |Ничья |NC |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |27 |24 апрель 2010 |{{Германия флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Рауи, Надя|Надя Рауи|de|Nadia Raoui}} (нем.)[[Рауи, Надя|баш.]] <small>(11-0-1)</small> |Пол Томас |Спортхалле, Альстердорф (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |SD <small>96-94, 95-96, 96-94</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |26 |10 октябрь 2009 |{{Германия флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Сахин, Юлия|Юлия Сахин|de|Julia Sahin}} (нем.)[[Сахин, Юлия|баш.]] <small>(20-0-0)</small> |Даниэль Ван де Виле |Штадтхалле, Росток, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>98-92, 96-94, 97-93</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |25 |4 июля 2009 |{{Флаг Аргентины}} {{Тәржемәһеҙ 3|Гутьеррес Гайте, Каролина|Каролина Гутьеррес Гайте|es|Carolina Gutiérrez Gaite}} (исп.)[[Гутьеррес Гайте, Каролина|баш.]] <small>(15-1-0)</small> |Хесус Мората Гарсия |Color Line Arena, Альтона (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>100-90, 100-90, 100-90</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |24 |20 март 2009 |{{АҠШ флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Рейд, Елена|Елена Рейд|en|Elena Reid}} (инг.)[[Рейд, Елена|баш.]] <small>(19-4-6)</small> |Андре Ван Гротенбрейл |Спортхалле, Альстердорф (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>100-90, 100-90, 100-91</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |23 |5 декабрь 2008 |{{Рәсәй флагы}} Анастасия Токтаулова <small>(13-9-0)</small> |Хесус Мората Гарсия |Брандберге-Арена, Галле, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>98-92, 99-92, 99-91</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |22 |29 август 2008 |{{Флаг Израиля}} Хагар Шмоулефельд Файнер <small>(17-6-3)</small> |Даниэль Ван де Виле |Бург-Вехтер Кастелло, Дюссельдорф, [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>97-93, 98-92, 99-91</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |21 |10 май 2008 |{{АҠШ флагы}} Мэри Ортега <small>(29-4-2)</small> |Андре Ван Гротенбрейл |Брандберге-Арена, Галле, [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО1 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |20 |29 февраль 2008 |<span id="cxmwAZE" tabindex="0"></span> Сара Гудсон <small>(26-15-1)</small> |Микаэль Хук |Спортхалле, Альстердорф (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО3 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |19 |7 декабрь 2007 |{{Флаг Франции}} {{Тәржемәһеҙ 3|Хокми, Надя|Надя Хокми|fr|Nadya Hokmi}} (фр.)[[Хокми, Надя|баш.]] <small>(10-5-1)</small> |Спортхалле, Альстердорф (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>97-95, 96-94, 96-94</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |18 |7 сентябрь 2007 |{{Флаг Великобритании}} Шейни Мартин <small>(8-3-0)</small> |Джузеппе Квартароне |Бург-Вехтер Кастелло, Дюссельдорф, [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО3 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |17 |25 май 2007 |{{Флаг Франции}} {{Тәржемәһеҙ 3|Хокми, Надя|Надя Хокми|fr|Nadya Hokmi}} (фр.)[[Хокми, Надя|баш.]] <small>(9-4-1)</small> |Рафаэль Рамос |Fight Night Arena, Кёльн, [[Германия]] |10 |Еңеү |SD <small>97-93, 98-92, 93-97</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |16 |30 март 2007 |{{Флаг Уругвая}} Мария Хосе Нуньес <small>(7-2-0)</small> |Кельн-арена, Кёльн, [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО3 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |15 |16 февраль 2007 |{{Флаг Венесуэлы}} Каролина Альварес <small>(8-0-1)</small> |Марк Нельсон |Fight Night Arena, Кёльн, [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО9 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |14 |21 ноябрь 2006 |{{Германия флагы}} Майя Френцель <small>(8-5-2)</small> |Йоахим Якобсен |Universum Gym, Вандсбек (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО4 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |13 |9 сентябрь 2006 |{{АҠШ флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Сурита, Марибель|Марибель Сурита|en|Maribel Zurita}} (инг.)[[Сурита, Марибель|баш.]] <small>(8-7-1)</small> |Манфред Кюхлер |Бёрделандхалле, Магдебург, [[Германия]] |10 |Еңеү |ТКО4 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |12 |25 июль 2006 |{{Германия флагы}} Даниэла Граф <small>(3-4-1)</small> |Йоахим Якобсен |Спортшуле Саксенвальд, Аймсбюттель (Гамбург), [[Германия]] |10 |Еңеү |UD <small>98-92, 98-92, 99-91</small> |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |11 |14 апрель 2006 |{{Рәсәй флагы}} Евгения Заблоцкая <small>(дебют)</small> |Отель «Маритим», Магдебург, [[Германия]] |6 |Еңеү |ТКО2 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |10 |14 ғинуар 2006 |{{Флаг Болгарии}} Эмилина Методиева <small>(дебют)</small> |Ballhaus-Arena, Ашерслебен, [[Германия]] |6 |Еңеү |ТКО4 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |9 |13 декабрь 2005 |{{Рәсәй флагы}} Мария Кривошапкина <small>(дебют)</small> |Freizeit Arena, Зёльден, Австрия |6 |Еңеү |UD |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |8 |29 октябрь 2005 |{{Флаг Болгарии}} Светла Таскова <small>(4-11-1)</small> |TURM ErlebnisCity, Ораниенбург, [[Германия]] |6 |Еңеү |ТКО2 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |7 |17 сентябрь 2005 |{{Флаг Чехии}} Рената Весецкая <small>(2-6-0)</small> |Харцландхалле, Ильзенбург, [[Германия]] |6 |Еңеү |ТКО4 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |6 |2 июль 2005 |{{Флаг Словакии}} Симона Пенцакова <small>(0-0-1)</small> |Color Line Arena, Альтона (Гамбург), [[Германия]] |4 |Еңеү |ТКО2 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |5 |4 июнь 2005 |{{Флаг Болгарии}} Албена Ацева <small>(дебют)</small> |Ballhaus-Arena, Ашерслебен, [[Германия]] |6 |Еңеү |ТКО2 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |4 |7 май 2005 |{{Флаг Словакии}} Юлия Власенко <small>(дебют)</small> |Volkswagen Halle, Брауншвейг, [[Германия]] |4 |Еңеү |ТКО3 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |3 |29 март 2005 |{{Флаг Словакии}} Луция Горнакова <small>(0-1-0)</small> |Спортхалле, Вандсбек (Гамбург), [[Германия]] |4 |Еңеү |ТКО1 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |2 |26 февраль 2005 |{{Германия флагы}} Дебби Ломайер <small>(1-3-0)</small> |Color Line Arena, Альтона (Гамбург), [[Германия]] |4 |Еңеү |КО1 |- ! {{Стиль-Бокс-Еңеү}} |1 |15 ғинуар 2005 |{{Флаг Болгарии}} Илиана Бонева <small>(0-6-0)</small> |Бёрделандхалле, Магдебург, [[Германия]] |4 |Еңеү |UD |- !Бой !Дата !Соперник !Судьи !Место боя !Раундов !Результат !Дополнительно |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.kentikian.de Официальный сайт kentikian.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210074959/http://www.kentikian.de/ |date=2014-02-10 }}{{Ref-de}}(нем.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1987 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ереванда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] pm9lk4zwf8uqzgwn06a3ljui0zcinuk 0 142553 1305922 1195365 2026-09-22T22:48:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305922 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кедрин Максим Николаевич''' ([[21 сентябрь]] [[1982 йыл]]) — [[Рәсәй]] саңғысыһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1999—2003), Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1999, 2003 — слалом, 2003 — тиҙ йөрөшлө шыуыу (скоростной спуск) һәм супергигант), үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионы (1999), FIS халыҡ-ара ярыштарҙың бронза призеры (2000 — слалом), Австрия чемпионатының бронза призеры (2002 — слалом-гигант)<ref>[http://www.infosport.ru/xml/t/person.xml?id=1444 Спортивная Россия]</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/53573/%D0%9A%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD Большая биографическая энциклопедия]</ref><ref>[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=59240 Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002060605/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=59240 |date=2011-10-02 }}</ref>. == Биографияһы == Максим Николаевич Кедрин 1982 йылдың 21 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында тыуған. Тау саңғыһы техникаһы оҫталығына тренерҙары Вячеслав Николаевич һәм Галина Дмитриевна Астаховтар етәкселегендә өйрәнә. Һигеҙенсе класты тамамлағандан һуң, Санкт-Петербургҡа күсә, әсәһе эшләгән олимпия резервы мәктәбендә уҡый. 2001 йылдың ноябрендә Максим [[Франция]]ла «Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры» спорт разряды нормаларын һәм талаптарын үтәй<ref>[http://beloretsk.ru/content/view/223/73/ Наши в Солт-Лейк-Сити] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Алған йәрәхәттәре арҡаһында 2003 йылда ҙур спорттан китергә мәжбүр була<ref>[http://www.skisport.ru/news/index.php?news=742 Журнал «Лыжный спорт»]</ref><ref>[http://www.kirovsk.mels.ru/pages/news080304.shtml Новости Кировска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112064439/http://www.kirovsk.mels.ru/pages/news080304.shtml |date=2007-11-12 }}</ref>. === Спорт династияһы === * Атаһы: Николай Кедрин — слаломда СССР үҫмерҙәр беренселегендә ике тапҡыр чемпион<ref>[http://www.rucompany.ru/company.php?id_company=3771 Мончегорская специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва по горнолыжному спорту]</ref>, халыҡ-ара класс спорт мастеры<ref>[http://skfkis.ucoz.ru/index/o_kolledzhe/0-9 Официальный сайт ФГОУ СПО]</ref>, 70-се йылдарҙа саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йыйылма командаһы ағзаһы<ref>[http://libsport.ru/doc/e2af4e50-1a43-46fd-b9d5-0263370abcbf/ Вадим Шаньгин: в Мончегорске гордятся воспитанниками своей СДЮШОР] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * Әсәһе: Кедрина Людмила Владимировна — тау саңғыһы буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, тау саңғыһы спорты буйынса ун тапҡыр Рәсәй чемпионы, СССР-ҙың йыйылма командаһы составында донъя чемпионатында ҡатнаша, Европа беренселеге призеры була. * Апаһы: Кедрина Анастасия Николаевна — ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2009, Таштагол, супергигант, суперкомбинация), донъя беренселегендә ҡатнашыусы ([[2009]], [[Германия]]), [[2008]]—[[2009]] йылдар миҙгелендә Рәсәйҙең тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы уны үҫмер спортсылар араһында «Миҙгел асышы» тип таный, [[2009 йыл]]дан Рәсәйҙең төп йыйылма командаһы составында шөғөлләнә. == Һүрәттәр == == Һылтанмалар == * {{SportsReference|ke/maksim-kedrin-1|NAME=Максим Кедрин}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1982 йылда тыуғандар]] [[Категория:Белоретта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] b3rhsmyf16u1yy23lxuc82sse772f7q 0 143342 1305936 1064265 2026-09-23T08:28:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305936 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Луняков Григорий Евгеньевич''' ([[7 ғинуар]] [[1955 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[РСФСР]] — [[7 октябрь]] [[1990 йыл]], Манаслу, [[Непал]]) — совет Ҡаҙағстаны альпинисы. [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1989). [[Гималай]]ҙағы Канченджанганың бөтә дүрт түбәһенә (1989) һәм [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа (1990) менеүсе. == Биографияһы == Альпинизм менән [[1969 йыл]]да Ҡаҙаҡ дәүләт университеты секцияһында шөғөлләнә башлай, аҙаҡ [[Алматы]]ға армия спорт клубына күсә. [[1980 йыл|1980 йылдан]] алып альпинизм буйынса спорт мастеры. Ҡаҙаҡ спорт комитетының альпинизм буйынса инструкторҙар әҙерләү мәктәбен тамамлай. [[Урта Азия]] хәрби округы альпинистәр лагерында даими эшләп, [[1983 йыл|1983 йылдан]] армия яугирҙәре һәм офицерҙары тау әҙерлеге буйынса эшкә тотона. Ҡаяға менеү буйынса спорт мастерына кандидат булараҡ, төрлө рангтағы ҡаяға менеү буйынса ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Сәнәғәт альпинизмына өлөш индерә, альпинистар бригадаһында эшләй, улар Медео [[Алматы|Алма-Ата янында]] көслө ағымдан һаҡлаусы быуа төҙөгәндә эшселәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Бер нисә ҡатмарлы стена һәм ҙур бейеклектәге маршрут үтә, альпинизм буйынса бер нисә тапҡыр СССР чемпионы була. Өс тапҡыр, тәү тапҡыр [[1984 йыл]]да һәм тарихта беренсе булып [[1990 йыл|1990 йылда]] бер миҙгел эсендә ике тапҡыр {{comment|«Снежный барс»|«СССР-ҙың иң бейек түбәләрен яулаусы» титулын биргәндә тапшырыла торған рәсми махсус жетон}} 10 йыл эсендә 7-меңлектәргә:Ленин пигына — 8, Коммунизм пигына — 6, Корженевская пигына — 4, Еңеү пигына — 3, Хан-Тенгри пигына — 3, бөтәһе 24 тапҡыр тау башына менә. Төп ҡаҙаныштары: * [[1979 йыл|1979]] — Рәсәйҙәге иң бейек нөктә (Фәндәр академияһы һырты) Ю-В ст., пп, 6 к/тр., СССР чемпионатында 1 урын; * 1980 — Коммунизм пигы Ю-З склона и Ю ст., 6 к/тр. контрфорсы буйынса, 6 к/тр., пп, 1 урын; * 1982 — 1-се Гималай экспедицияһы составында ҡатнашырға әҙерләнә, әммә СССР медик-биологик тикшеренеүҙәр институты табиптары уны үткәрмәй; * 1983 — ТГУ пигы, 6183 м (Шахдара һырты), 2 урын; Зиндон (Зәрәвшан һырты) , 1-се урын СССР Ҡораллы Көстәре чемпионаты; * 1984 — Еңеү пигы, 1-се урын; * 1985 — Кызыл-Аскер пигы (Кокшаал-Тоо һырты) С-з ст., 6 к/тр., пп (етәксеһе Вәлиев Казбек); * 1986 — Хан- Тенгри пигы. Коммунизм пигы ҡыш; * 1987 — Коммунизм пигы; * 1988 — траверс 6Б к/тр.: Важ Пшавела пигы — Еңеү пигы — Хәрби Топографтар пигы (Вәлиев Казбек төркөмөндә) * 1989 — «Канченджанга-89» совет экспедицияһы составында була. [[16 апрель|16 апрелдә]] Канченджанганың Баш түбәһенә кислород маскаһы кеймәй күтәрелә (8586 м) ; 1 һәм 2 майҙа массивтың бөтә дүрт түбәһе траверсында (альпинистарҙың тау теҙмәләре аша сығыуы) ҡатнаша (В. Елагин төркөмөндә, З. Хәлитов, Г. Луняков, В. Коротеев, В. Балыбердин составында). [[1 май]]ҙа бер көн эсендә өс түбәне үтәләр: Көньяҡ (8491 м), Урта (8478 м) һәм Баш. Көнбайыш түбәһендә (8505 м) [[2 май|2 май]]ҙа булалар, өҫтәүенә, Көньяҡ түбәһенә Луняков тағы ла килородһыҙ күтәрелә. Был тау башына күтәрелгән өсөн башҡа тау башына менеүселәр менән бергә атҡаҙанған спорт мастеры һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры исемдәре һәм «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены менән бүләкләнә. * [[1990 йыл|1990]] — 15 көн эсендә Еңеү пигы — Хан-Тенгри траверсы (етәксеһе В. Хрищатый.), траверс класында 1-се урын. ** 1990 йылдың яҙында [[Джомолунгма|Эверестҡа]] төньяҡтан, ҡытай яғынан халыҡ-ара (ҠХР, СССР, АҠШ) экспедицияла ҡатнаша. Everest Climb Peace (« Донъяның Эверестҡа күтәреүе») 1990 йылда булған ике ваҡиғаға арналған: Сиэтл Изге ихтыяр уйындарына һәм Ер Көнөнөң 20 йыллығына. Луняков [[Джомолунгма|Эверестҡа]] [[7 май|7 майҙа]] беренсе интернациональ төркөмдә күтәрелә. Был күтәрелеүҙә үҙен ғәҙәттән тыш ҙур һәләтле, үҙ-үҙен аямай торған һәм көтөлмәгән ҡылыҡтарға һәләтле итеп күрһәтә: тап ул түбәгә [[Беларусь|Белоруссияның]] Дан ҡурғаны тупрағы менән шкатулка алып менә һәм ул экспедиция начальнигы Джим Уиттакер бойороғон һәм берлектәге экспедиция бағыусылары шарттарын боҙа (өс илдән альпинистарҙың түбәгә бер үк ваҡытта күтәрелеүе) — ленинградлы Сергей Арсентьев менән тау түбәһенә кислородһыҙ һәм, америка һәм ҡытай ҡаяға үрмәләүселәренән бер сәғәт артҡа ҡалып күтәреләләр, бының менән яңғырауыҡлы проектты саҡ өҙмәйҙәр<ref>[http://www.skitalets.ru/books/everest_gorbenko/ Восхождение Мира на Эверест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115225230/http://www.skitalets.ru/books/everest_gorbenko/ |date=2018-11-15 }}</ref>. == Һәләк булыуы == 1990 йылдың 6 октябрендә Ҡаҙағстан экспедицияһының Гималай һигеҙ меңлеге Манаслаға (8163 м) күтәрелгәндә һәләк була. Хәлитов — Луняков — Ғәлиев бәйләме ҡаянан яны маршрут эшкәрткәндә йығылып төшә: 7200 м бейеклектә М. Ғәлиев ысҡынып китә һәм бәйләмдәге иптәштәре Г. Луняков менән 3. Хәлитовты тартып төшөрә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң был урынға ҡабырғанан Украина командаһы яҡыная. Билдәле Киев альпинисы Игорь Чаплинский раҫлауы буйынса, Ҡаҙағстан командаһы тура менгән һәм украиндар күргәнде күрә алмаған: ҡая тиҫкәре градуслы уйынҡы формала булған һәм таш тоҡомдары ышаныслы страховкалау ойоштора алмаҫлыҡ булған<ref>[http://alp.helenka.ru/?1.19.17 Казахстанцы в Гималаях]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.alpklubspb.ru/persona/lunyakov.htm Профиль на сайте www.alpklubspb.ru] * [http://www.mountain.kz/ru/Hall-of-Fame/1205/lunyakov-grigorii-evgenevich На сайте www.mountain.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928085047/http://mountain.kz/ru/Hall-of-Fame/1205/lunyakov-grigorii-evgenevich |date=2018-09-28 }} [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:7 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:СССР тренерҙары]] [[Категория:7 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] bmi45ulttrxvpzr7jpfmhxyzk986iqo 0 146448 1305932 1301001 2026-09-23T07:34:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305932 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ленинград эше»''' — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород|Горький]], [[Мурманск]], [[Симферополь]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Рязань]], [[Псков]], [[Петрозаводск]], [[Таллин]] ҡалаларында. Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар: * Кузнецов Алексей Александрович — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары ; * Попков Петр Сергеевич — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала өлкә комитеты беренсе секретары ; * Вознесенский Николай Алексеевич — СССР Госпланы рәйесе; * Капустин Яков Федорович — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала комитеты икенсе секретары; * Лазутин Петр Георгиевич — Ленгорисполком рәйесе; * Родионов Михаил Иванович — РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе; * Турко Иосиф Михайлович — ВКП(б)-ның Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары; * Михеев Филипп Егорович — ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының эштәр идаралығы начальнигы; * Закржевская Таисия Владимировна — ВКП(б)-ның Ленининград өлкә комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире. == Тикшереү барышы == ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр. {{начало цитаты}} «[[Сталин И. В.]] РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә»<ref>«Д. Л. Браденбергер Национал-Большевизм. Сталинская массовая культура и формирование русского национального самосознания (1931—1956)»: Академический проект, Издательство ДНК; СПб; 2009; ISBN 978-5-7331-0369-3 (Академический проект), ISBN 978-5-901562-88-8 (ДНК).</ref>.{{конец цитаты}} Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе ''Ленинград эшен'' асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр<ref>Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир Сталин и завершение сталинской диктатуры М., 2011</ref> ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй. СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә. 1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла. Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була. 1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр. 1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана. Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй. Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә<ref>Известия ЦК КПСС. 1989 г. № 2. Стр.126.</ref>. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә<ref>{{cite book|title=Курс уголовного права. Том 1. Общая часть. Учение о преступлении|publisher=I.F. Zertsalo|page=2002|url=http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|editor=N.F. Kuznetsova and I.F. Tyazhkova|language=Russian|chapter=7 Военное и послевоенное уголовное законодательство (1941-1945 гг. и 1945-1953 гг.)|ISBN=5-94373-034-6|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|archivedate=2013-12-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html |date=2013-12-07 }}</ref><ref>{{cite web|title=«Ленинградское» дело (политический процесс 40-50 гг. XX века)|url=http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm|publisher=Memorial}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222002942/http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm |date=2014-02-22 }}</ref><ref>{{cite book|last=Pazin|first=Mikhail|title=«Страсти по власти: от Ленина до Путина»|date=2012|isbn=978-5-459-01201-9|url=http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html|language=Russian|chapter=«Ленинградское дело»}}</ref>. [[1947 йыл]]да [[үлем язаһы]] илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана. 1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла. «Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә<ref>[http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf ''Смирнов А. П.'' «Ленинградское дело». Портрет поколения // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }}</ref>. [[Файл:Музей_обороны_Ленинграда.jpg|справа|мини|Музейға инеү урыны (2007 йылдың йәйе)]] [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетында]], Ленин музейының Ленинград филиалында<ref name="сжс">[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}</ref>, Ленинградском музее революции<ref>''Глезеров С.'' Горели костры «Ленинградского дела»/ «Санкт-Петербургские ведомости» от 31.10.2011</ref> һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә. Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ''Ленинград эше'' менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановтың]] командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә. Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә. СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан: {{Цитата башы}}«Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә»<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 ЛЕНИНГРАДСКОЕ ДЕЛО "И ДРУГИЕ ДЕЛА ГЕНЕРАЛА АБАКУМОВА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>.{{Цитата аҙағы}} Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана. Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә. 1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла<ref name=":1">[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml World War Two: Stalin and the Betrayal of Leningrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217130907/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml |date=2007-12-17 }}, John Barber, [[BBC]], 2001-08-01</ref>. == Эште ҡайтанан ҡарау == [[1954 йыл]]дың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808185619/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699 |date=2016-08-08 }}, Постановление президиума ЦК КПСС о «Ленинградском деле», 03.05.1954, № 63. п. 53</ref>. {{начало цитаты}}…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр… {{конец цитаты}} 1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ<ref>[http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html POLITICS — ПОЛИТИКА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032212/http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html |date=2010-05-26 }}</ref> ҡарар итә:{{начало цитаты}} Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай. {{конец цитаты}} == Фекерҙәр == Серго Берия<ref>[http://artevik.narod.ru/knigi/3WW/glava2.html Glava2<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, Феликс Чуев<ref name="Чуев">Ф. Чуев Сто сорок бесед с Молотовым. // М.1991. стр. 434.</ref> һәм М. Е. Червяков<ref name=":0">Червяков М. Е. По «хозяйственному делу» // «Ленинградское дело». 1989 г. Стр. 280.</ref> «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр. Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай<ref>Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир М., 2011; из выступления на пленуме ЦК КПСС в июне 1957 года</ref>. == Хәтер == 2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла<ref>[https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/posleslovie_k_nbsp_leningradskomu_nbsp_delu/ Сергей Глезеров//Послесловие к «ленинградскому делу». «Санкт-петербургские ведомости». 03.10.2017].</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Шахта эше * Табиптар эше * [[Сталин репрессиялары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Материалы КПК о Ленинградском деле / ''Никанорова Т. Н.''. Документы Комиссии партийного контроля при ЦК ВКП(б) как источник изучения экономической преступности в среде партийной номенклатуры. Москва, РГГУ, дисс, 2018, 224 стр. * ''Костырченко Г. В.'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm «Маленков против Жданова»] // Родина. — 2000. — № 9. — С. 85-92. * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=558051 Письмо заместителя председателя Госснаба СССР Михаила Помазнева] * ''Кутузов В. А.'' «Ленинградское дело»: реабилитация //Университетские Петербургские чтения: 300 лет Северной столице. Сб. статей. СПб., 2003. * «Ленинградское дело». Л., 1990. * ''Пыжиков А. В.'' Ленинградская группа: путь во власть (1946—1949) // Свободная мысль — XXI. 2001. № 3. * Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953-февраль 1956. М., 2000. * ''Смирнов А. П.'' [http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }} «Ленинградское дело». Портрет поколения] // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23. * ''Смирнов А. П.'' [http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }} «Ленинградское дело» в судьбах детей]] // История Петербурга. 2013 № 2. С. 49—60. * {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судьбы людей. «Ленинградское дело»|ссылка=|ответственный=Сост. А. П. Смирнов; [[Государственный музей политической истории России]]|издание=|место=СПб.|издательство=Норма|год=2009|страницы=|страниц=208, [16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }}|серия=|isbn=978-5-87857-158-6|тираж=2&nbsp;000}} (в пер.) * ''Никитин С.'' Процесс над городом // Петербургский дневник. 2010, № 39 (303). С. 12. * Шульгина Н. И. «Ленинградское дело»: пора ли снимать кавычки? Мнение архивиста. http://andrei-ershov.narod.ru/Leningrad.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Бардин С.'' [http://scepsis.net/library/id_3647.html «Ленинградское дело» глазами очевидцев] // ''Факел''. — 1990. * {{Китап|автор=[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С.Ю.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московские против питерских: Ленинградское дело Сталина|ссылка=|место=М|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2013|страницы=|страниц=256|серия=Трагедии советской истории|isbn=978-5-4438-0218-3|тираж=3000}} * ''Сушков А.'' «Ленинградское дело». Привилегированная жизнь «ленинградских вождей» в первые послевоенные годы // Свободная мысль. 2018. № 4. С. 41—58. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105032313/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf |date=2020-11-05 }} * ''Сушков А. В.'' «Ленинградское дело»: генеральная чистка «колыбели революции». Екатеринбург: Альфа Принт, 2018. 182 с. [https://alfaprint24.ru/media/book/pdf/da19f5fc977940e58346309013e605e9/stranitsy.na.sait.suschkow.monografiya.2018.pdf] == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=NEIlXvlvXMA Stalin and the Betrayal of Leningrad] — документальный фильм Би-Би-Си * [http://www.pravda-pravo.ru/forum/index.php?topic=489.0 Ленинградское дело. Независимое исследование] * [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/19500930len.html Хронос «Ленинградское дело»] * Левашовская Пустошь Мемориалы жертвам репрессий * [http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo Петербургский исторический клуб: «Ленинградское дело».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203030736/http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo |date=2019-02-03 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:Санкт-Петербург тарихы]] [[Категория:Советтар Союзы Коммунистар партияһы]] [[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]] 7ce5ronfuwk1uroxp4elpi8c4ol5fq0 0 149984 1305943 908819 2026-09-23T10:26:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305943 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Марин Гетальдич''' ({{lang-hr|Marin Getaldić}}; [[2 октябрь]] [[1568 йыл]] — [[11 апрель]] [[1626 йыл]]) — хорват [[Математик|математигы]] һәм физигы. == Биографияһы == Абруйлы ғаиләлә алты баланың береһе булып тыуа. Башланғыс белемде тыуған ҡалаһында ала. 1588 йылда Дубровник республикаһының Оло советы ағзаһы була. 1595 йылда бер иптәше менән [[Лондон]]ға сығып китә, 1597—1599 йылдарҙа [[Антверпен]]да француз математигы Мишель Куаньела белем ала һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙә беренсе аҙымдарын эшләй. Унан һуң ул Францияға юллана һәм [[Париж]]да уның артабанғы математик тикшеренеүҙәренә ҙур йоғонто яһаған ''Франсуа Виет'' менән осраша. Италияла Гетальдич [[Галилео Галилей]], Христофор Клавий һәм Кристофер Грюмбергер менән таныша. Ошонда уҡ ул тәүге ғилми хәҙмәттәрен баҫтыра. 1603 йылда Дубровникка әйләнеп ҡайта, унда Бет мәмерйәһендә параболик көҙгөләр менән тәжрибә үткәрә һәм оптиканы өйрәнә. 1606 йылда [[Истанбул]] солтанына яһаҡ килтергән ике эмиссарҙың береһе була<ref name="enc"/>. == Хеҙмәттәре == [[Файл:Ghetaldi_-_Variorum_problematum_collectio,_1607.jpg|мини|''Variorum problematum collectio'', 1607]] Гетальдич Истанбулдың һәм Дубровниктың киңлектәрен билдәләй. Шулай уҡ ул астрономик үлсәүһеҙ Ерҙең күләмен һанап сығара, бының өсөн ул замана өсөн иң теүәл булып сыҡҡан һәм үлгәндән һуң ғына баҫтырылған ''«De resolutione et compositione mathematica»'' («Математикала аналитика һәм синтетика тураһында», 1630) исемле хеҙмәтендә тасуирланған үҙенсәлекле геодезик методиканы ҡуллана. Уның беренсе баҫмаһы, ''«Promotus Archimedis seu de variis corporum generibus gravitate et magnitudine comparatis»'' (1630), төрлө есемдәр өсөн ауырлыҡ һәм күләм араһындағы нисбәтте билдәләй. Уның ''«Nonnullae propositiones de parabola»'' («[[Парабола]] тураһында бер кәлимә һүҙ», 1603) хеҙмәтендә үҙенең тәжрибәләренән сығып, парабола көҙгөләрен барлыҡҡа килтереү өсөн түңәрәк тура конустың арҡыры киҫелештәре генә түгел, ә теләһә ниндәй параболалар ярай, тип иҫбатлай. ''«Supplementum Apollonii Galli seu exsuscitata Apollonii Pergaei Tactionum geometriae pars reliqua»'' (1607) китабы менән Гетальдич Виеттың «Тейеү нөктәләре»(''«Касания») исемле хеҙмәтен'' тулыландыра (әлеге хеҙмәтендә Виета Аполлоний Пергскийҙың әҫәрҙәрен тергеҙергә маташа). ''«Variorum problematum Collectio»'' (1607) иҫемле хеҙмәте 42 математик проблеманың сиселешен үҙ эсенә ала. Гетальдичтың хеҙмәттәре геометрияның алгебраға үтеп инеүенә ҙур йоғонто яһай һәм һөҙөмтәлә [[аналитик геометрия]] барлыҡҡа килә<ref name="enc">[http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=21855 Getaldić, Marin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009025735/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=21855 |date=2016-10-09 }}, [[Хорватская энциклопедия]]</ref>. 1968 йылда Загребта ''«Opera omnia»'' исеме аҫтында Гетальдичтың хеҙмәттәренең тулы йыйынтығы нәшер ителә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{библиоинформация}} [[Категория:Хорватия математиктары]] [[Категория:Хорватия физиктары]] 1qbujjxugnacf8rbg8zrlsn4sakr6sm 0 150077 1305928 1270330 2026-09-23T01:20:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305928 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ко́ла» Р-21 ''' ( 2018 йылға тиклем бер үк ваҡытта иҫке иҫәп номеры М-18 файҙаланылды<ref>{{cite web|url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=107089|title=Постановление правительства РФ №928 от 17.11.2010 года "О перечне автомобильных дорог общего пользования федерального значения}}</ref>) — [[Санкт-Петербург]] — [[Петрозаводск]] — [[Мурманск]] — [[Печенга]] — Борисоглебский (Мурманск өлкәһе) - ([[Норвегия|Норвегия]] сиге) Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтле автомобиль юлы. Автомобиль юлының оҙонлоғо 1592 [[километр]] (юлдарҙы туралатыу эштәре барғанға күрә яҡынса алынған).<ref>{{Cite web |url=http://rosavtodor.ru/agency/sub-organizations/86.html |title=Данные Федерального дорожного агентства |accessdate=2015-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304083624/http://rosavtodor.ru/agency/sub-organizations/86.html |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083624/http://rosavtodor.ru/agency/sub-organizations/86.html |date=2016-03-04 }}</ref> {{табличка-eu|105}} [[Киркенес]] — [[Ялта]] европа маршрутына инә. {{табличка-eu|06}} һәм {{табличка-ru|М|10}}. менән киҫелешеп китә. «Кола» автомобиль юлына элекке {{табличка-ru|А|138}} Мурманск — Печенга һәм {{табличка-ru|Р|10}} Лиинахамари — Финляндия сиге автомобиль юлдары инеп киткән. 2018 йылда «Кола» автомобиль юлында тулыһынса Волхов йылғаһы аша күпер реконструкцияланған: ул 2 тапҡырға киңәйтелгән, ә күпергә барып етер ерҙә ике ярҙа ла транспорт сиселештәре урынлаштырылған. [[Файл:М-18.JPG|thumb|240px|«Кола» автомобиль юлына Мурманск өлкәһендә]] [[Файл:Р-21(Karelia).jpg|thumb|240px|«Кола» автомобиль юлына Карелияла]] [[Файл:Karelia. Road roller.jpg|thumb|240px| [[Кондопога|Кондопога]] ҡалаһы янында юл катогына һәйкәл (Карелия)]] [[File:Место соединения войск Ленинградского и Волховского фронтов03.jpg|thumb|Ленинград һәм Волхов фронттары ғәскәрҙәре ҡушылған урын]] [[File:Место, где проходила железнодорожная линия, связывавшая осажденный Ленинград со страной6.jpg|thumb|Ҡамалған Ленинградты ил менән бәйләп торған тимер юлы буйы]] [[File:Место форсирования реки Невы войсками Ленинградского фронта в январе 1943 г.jpg|thumb| Нева йылғаһын Ленинград фронты яугирҙары 1943 йылда кисеп сыҡҡан урын]] [[File:Добро пожаловать в Карелию - panoramio.jpg|thumb| Карелияға рәхим итегеҙ]] [[File:Around Medvezhyegorsk 4.JPG|thumb|Юл саты]] == Маршрут == {| class="wikitable" |- ! Аралыҡ<br><small>(яҡынса)</small> ! ! Сервис ! Атама ! Башҡа трассалар |- | 0 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Санкт-Петербург|САНКТ-ПЕТЕРБУРГ]] | {{Табличка-eu|18}} {{Табличка-eu|20}} {{Табличка-eu|95}} {{Табличка-eu|105}} {{Табличка-ru|М|10}} {{Табличка-ru|М|11}} {{Табличка-ru|Р|23}} {{Табличка-ru|А|118}} {{Табличка-ru|А|121}} {{Табличка-ru|А|180}} |- | 22 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Всеволожск|ВСЕВОЛОЖСК 13]] [[Поселок имени Свердлова|КРАСНАЯ ЗВЕЗДА 12]] | {{Табличка-ru|А|129}} |- | 34 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Поселок имени Морозова| МОРОЗОВ ис. ҡасаба 11]] БОРИСОВА ГРИВА 21 | {{Табличка-ru|А|120}} |- | 38 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кировск (Ленинградская область)|КИРОВСК 1.5]] [[Шлиссельбург|ШЛИССЕЛЬБУРГ 3]] | {{Табличка-ru|А|120}} |- | 45 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Синявино (Ленинградская область)|СИНЯВИНО]] | |- | 48 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | ПТИЦЕФАБРИКА «СЕВЕРНАЯ» САДОВЫЕ ТОВАРИЩЕСТВА | |- | 108 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]][[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кисельня|КИСЕЛЬНЯ]] [[Черноушево|ЧЕРНОУШЕВО 11]] | |- | 109 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Волхов (город)|ВОЛХОВ 12]] | {{Табличка-ru|Н|36}} |- | 121 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]][[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.4 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Юшково (Ленинградская область)|ЮШКОВО]][[Новая Ладога|НОВАЯ ЛАДОГА 2]] [[Волхов (город)|ВОЛХОВ 20]] [[Кириши|КИРИШИ 80]] | {{Табличка-ru|А|115}} {{Табличка-ru|Н|35}} |- | 122 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]][[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:3.24 Russian road sign.svg|23px]] | [[Волхов (река)|й. ВОЛХОВ]] [[Тихвин|ТИХВИН 103]] [[Череповец|ЧЕРЕПОВЕЦ 416]] [[Вологда|ВОЛОГДА 531]] | {{Табличка-ru|А|114}} |- | 138 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] [[Файл:RU road sign 1.8.svg|23px]] | [[Сясьстрой|СЯСЬСТРОЙ]] [[Сясь|й. СЯСЬ]] | |- | 177 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]][[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Паша (село)|ПАША]][[Паша (приток Свири)|й. ПАША]] | |- | 186 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Доможирово (село)|ДОМОЖИРОВО]] | {{Табличка-ru|Н|147}} |- | 207 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Лодейное Поле|ЛОДЕЙНОЕ ПОЛЕ 24]] | |- | 222 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Тихвин|ТИХВИН 115]] | {{Табличка-ru|Р|36}} |- | 228 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Подпорожье|ПОДПОРОЖЬЕ 45]] [[Вытегра|ВЫТЕГРА 189]] | {{Табличка-ru|Р|37}} |- | 229 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]][[Файл:RU road sign 1.7.svg|23px]] | [[Лодейное поле|ЛОДЕЙНОЕ ПОЛЕ]] | |- | 230 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | [[Файл:RU road sign 1.9.svg|23px]] | [[Свирь (река)|й. СВИРЬ]] | |- | 269 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] | [[Олонец|ОЛОНЕЦ 14]] [[Сортавала|СОРТАВАЛА 198]] | |- | 276 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Олонец|ОЛОНЕЦ 9]] [[Сортавала|СОРТАВАЛА 206]] | {{Табличка-ru||А130}} |- | 313 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | | [[Торосозеро|ТОРОСОЗЕРО]] | |- | 366 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | | [[Святозеро|СВЯТОЗЕРО 1]] | |- | 383 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]][[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Пряжа (посёлок городского типа)|ПРЯЖА]] [[Сортавала|СОРТАВАЛА 208]] | {{Табличка-ru|Р|21}} |- | 403 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Матросы|МАТРОСЫ]] | |- | 410 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.8 Russian road sign.svg|23px]] | [[Половина (Карелия)|ПОЛОВИНА]] | |- | 419 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | | [[Вилга|ВИЛГА]] | |- | 420 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | [[Файл:7.12 Russian road sign.svg|23px]] | [[Новая Вилга|НОВАЯ ВИЛГА 1]] [[Петрозаводск|ПЕТРОЗАВОДСК 4]] | |- | 433 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Петрозаводск|ПЕТРОЗАВОДСК 3]] | {{Табличка-ru|А|133}} |- | 434 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | | [[Суоярви|СУОЯРВИ 123]] [[Бесовец (аэропорт)|АЭРОПОРТ ПЕТРОЗАВОДСК (БЕСОВЕЦ) 5]] | {{Табличка-ru|А|133}} |- | 436 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | | [[Мелиоративный|МЕЛИОРАТИВНЫЙ 1]] | |- | 435 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|25px]] | | [[Шуя (посёлок)|ШУЯ 1]] [[Петрозаводск|ПЕТРОЗАВОДСК 7]] | {{Табличка-ru|Р|15}} |- | 436 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]][[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Шуя (посёлок)|ШУЯ]] [[Шуя (бассейн Онежского озера)|й. ШУЯ]] | |- | 438 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | | [[Шуя (посёлок)|ШУЯ 0.2]] [[Верховье (Прионежский район)|ВЕРХОВЬЕ 3]] | |- | 443 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|25px]] | | [[Шуйская Чупа|ШУЙСКАЯ ЧУПА 3]] [[Косалма|КОСАЛМА 12]] [[Кончезеро|КОНЧЕЗЕРО 26]] [[Гирвас (посёлок)|ГИРВАС 71]] | {{Табличка-ru|Р|15}} |- | 444 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|24px]] | | [[Шуйская (станция)|СТАНЦИЯ ШУЙСКАЯ 0.4]] | |- | 463 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Янишполе|ЯНИШПОЛЕ]] | |- | 463 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Суна (река, Карелия)|й. СУНА]] | |- | 473 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|25px]] | [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кондопога|КОНДОПОГА 2]] | |- | 479 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кондопога|КОНДОПОГА 3]] [[Берёзовка (Карелия)|БЕРЁЗОВКА 0.6]] [[Кончезеро|КОНЧЕЗЕРО 18]] | |- | 492 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Кивач|КИВАЧ 5]] | |- | 493 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Сопоха|СОПОХА]] | |- | 507 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Уссуна|УССУНА 2]] | |- | 509 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Гирвас (посёлок)|ГИРВАС 7]] | {{Табличка-ru|Р|15}} |- | 635 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|25px]] | | [[Медвежьегорск|МЕДВЕЖЬЕГОРСК 3]] | {{Табличка-ru|А|132}} {{Табличка-ru|А|119}} |- | 721 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Сегежа (река, впадает в Выгозеро)|й. СЕГЕЖА]] | |- | 730 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.7 Russian road sign.svg|23px]] | [[Сегежа|СЕГЕЖА 10]] | |- | 753 | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кочкома|КОЧКОМА 9]] [[Тикша (посёлок)|ТИКША 85]] [[Ледмозеро (посёлок)|ЛЕДМОЗЕРО 108]] [[Муезерский|МУЕЗЕРСКИЙ 149]] [[Реболы|РЕБОЛЫ 193]] [[Костомукша|КОСТОМУКША 190]] | {{Табличка-ru|А|134}} |- | 796 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Пушной (Карелия)|ПУШНОЙ]] | |- | 800 | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|25px]] | | [[Беломорск|БЕЛОМОРСК 36]] | |- | 854 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Подужемская ГЭС|ПОДУЖЕМСКАЯ ГЭС]] | |- | 854 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Кемь (город)|КЕМЬ 20]] | {{Табличка-ru|А|135}} |- | 863 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Калевала (посёлок)|КАЛЕВАЛА 154]] | {{Табличка-ru|А|135}} |- | 903 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Летняя (река, впадает в Онежский залив)|й. ЛЕТНЯЯ]] | |- | 1009 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Лоухи (посёлок городского типа)|ЛОУХИ 3]] | 86К-127 |- | 1009 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Пяозерский|ПЯОЗЕРСКИЙ 101]] | 86К-127 |- | 1021 | [[Файл:AB-Brücke.svg|25px]] | | [[Кереть (река)|й. КЕРЕТЬ]] | |- | 1060 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Тэдино (посёлок)|ТЭДИНО 1,5]] | |- | 1111 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | [[Файл:7.3 Russian road sign.svg|23px]] | [[Зеленоборский|ЗЕЛЕНОБОРСКИЙ]] | |- | 1144 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | | {{Табличка-ru|47А|001}} ( [[Финляндия|Финляндияға]]) |- | 1151 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Кандалакша|КАНДАЛАКША 3]] | |- | 1155 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Кандалакша|КАНДАЛАКША 3]] | |- | 1182 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Полярные Зори|ПОЛЯРНЫЕ ЗОРИ 3]] | |- | 1202 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Ковдор|КОВДОР 97]] | |- | 1235 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Апатиты|АПАТИТЫ 28]] | |- | 1260 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Мончегорск|МОНЧЕГОРСК]] | |- | 1291 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Оленегорск|ОЛЕНЕГОРСК 3]] | |- | 1382 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Мурманск|МУРМАНСК]] | |- | 1385 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Кола (город)|КОЛА]] | |- | 1389 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | | {{Табличка-ru|47А|059}} ( [[Финляндия|Финляндияға]]) |- | 1511 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Спутник (Мурманская область)|СПУТНИК]] | |- | 1517 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Печенга|ПЕЧЕНГА 2]] | |- | 1538 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Заполярный|ЗАПОЛЯРНЫЙ 1]] | |- | | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | | {{Табличка-ru|47К|089}} ( [[Финляндия|Финляндияға]]) |- | 1590 | [[Файл:Sinnbild Autoabzweig.svg|25px]] | | [[Борисоглебский (Мурманская область)|БОРИСОГЛЕБСКИЙ 3]] | |- | 1592 | [[Файл:3.17.1 Russian road sign.svg|25px]] | | [[Борисоглебск (МАПП)|МАПП «БОРИСОГЛЕБСК»]] | |} == Иҫтәлекле урындары == * [[Нева|Нева]] йылғаһы аша ''Ладога күпере'' ([[1981 йыл|1981]]). Уның урынында [[1943 йыл]]да боҙ аша танкылар үтеп йөрөгән, Ленинград блокадаһын өҙөүҙә уның әһәмиәте ҙур булған. :* Ладога күпере янындағы [[диорама]] «Ленинград Блокадаһын өҙөү» :* Ладога күперенә етәрәк [[танк]] музейы бар (Нева төбөнән сығарылған танкыларҙан) * «Поляр түңәрәк» монументы, автомобиль юлының Поляр түңәрәк менән киҫелешкән урынында * Дан үҙәне монументы (Мурманск өлкәһе), Көнбайыш Лица йылғаһы ярында == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://fad.karelia.ru/ Федеральное казенное учреждение «Управление автомобильной магистрали Санкт-Петербург — Мурманск Федерального дорожного агентства» (ФКУ Упрдор «Кола»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017083925/https://fad.karelia.ru/ |date=2017-10-17 }} * [http://fad.karelia.ru/?page_id=456 Ситуация на федеральной трассе «Кола» в режиме онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702005924/https://fad.karelia.ru/?page_id=456 |date=2017-07-02 }} * [http://alexeyzaytsev.ru/2017/10/18/kola-road/ Трасса «Кола»: дороги в России могут быть хорошими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505031731/http://alexeyzaytsev.ru/2017/10/18/kola-road/ |date=2019-05-05 }} {{Рәсәй федераль автомобиль юлдары}} [[Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәтле автомобиль юлдары]] [[Категория:Ленинград өлкәһенең автомобиль юлдары]] [[Категория:Рәсәй юлдары]] [[Категория:Мурманск өлкәһе]] [[Категория:Карелия]] [[Категория:Рәсәй автомагистралдәре]] kl3j0vmwakpwn4w43nq0ed9nbtvk7ex 0 157329 1305909 1066581 2026-09-22T17:45:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305909 wikitext text/x-wiki '''Иңһәлек''' — [[башҡорттар|башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙарының яурынына һалына торған биҙәү әйбере. Уны ал яҡтан күкрәккә кейелә торған һаҡалға беркеткес менән тоташтырып кейгәндәр<ref>[{{БЭ2013|2-statya/16499-nagrudnye-ukrasheniya.html}}]</ref> == Эшләнеше == Иңһәлекте туҡымаға тәңкә-мәрйен баҫып, сулпы-мәрйен менән аҫтан суҡлап, тотош иңде, яурынды ҡапларлыҡ итеп яһайҙар. Уны ғәҙәттә йәш ҡатындар байрам кейеме элементы булараҡ ҡулланған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/12383-kostyum-bashkirskij|Костюм башкирский|автор=Шитова С. Н.}} * http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123144401/http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html |date=2019-11-23 }} [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] 26lg9npldto7pdvxersxc6mx3qu0jhq 0 159597 1305904 1198682 2026-09-22T16:42:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305904 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Италия ҡунаҡханаһы''' ({{lang-mt|Berġa tal-Italja}}, {{lang-it|Albergo d'Italia}}) — [[XVI быуат]] аҙағында Изге Ионна рыцарҙары өсөн төҙөлгән ҡунаҡхана. [[Мальта]]ның баш ҡалаһы [[Валлетта]]ла Изге Екатерина Александровская сиркәүе ҡаршыһында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡунаҡхана төҙөлөшө башланыуын теүәл генә теркәгән документтар юҡ. [[1579 йыл]]да ҡунаҡхана асылған тип иҫәпләнә.<ref name="angelfire">{{cite web|title=The Auberge d'Italie|url=http://www.angelfire.com/ma/maltarchitecture/italie.html|website=angelfire.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305200919/http://www.angelfire.com/ma/maltarchitecture/italie.html|archivedate=2016-03-05}}</ref> Беренсе ҡат төҙөлөп бөткәс, башҡа төҙөлөш эштәре туҡтатыла, әммә бинаның бәләкәй булыуы аңлашыла. 1582 йылдың 25 августында икенсе ҡатты төҙөргә тигән ҡарар ҡабул ителә.<ref name="mta">{{cite web|title=The Auberge d'Italie|url=http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|website=Malta Tourism Authority|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905193129/http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|archivedate=2015-09-05}}</ref><ref>{{статья|издание=Malta Medical Journal|ссылка=http://www.um.edu.mt/umms/mmj/PDF/132.pdf|заглавие=The concept and range of charitable institutions up to World War I - University of Malta|том=18|номер=1|издательство=Malta University Press|страницы=48|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160317234500/http://www.um.edu.mt/umms/mmj/PDF/132.pdf|archivedate=2016-03-17|ref=Cassar|язык=en|тип=journal|автор=Cassar, Paul|месяц=3|год=2006}}</ref> Мастер [[Джой Андреа Фарругия]] төҙөлөш өсөн яуаплы була, тик ул проект тамамланғансы вафат була. Төҙөлөш эштәре 1580-се йылдарҙа башҡарыла һәм 1595 йылда тамамлана. [[Кассар]] һәм [[Фарругия]]нан башҡа, төҙөлөш өсөн бер нисә оҫтаны һәм архитектор, шул иҫәптән билдәле инженер [[Франческо Антрини]] яуаплы була. 1604 йылда төп залдың бер өлөшөндә ярыҡтар барлыҡҡа килгәс [[Алессандро Стафрасе]] ремонт эштәрен башлай. Ул ваҡытта ҡунаҡханаға инеү Көньяҡ урамдан булған, һуңынан уны япҡандар. Тарихсы Джованни Бонелло был отелгә төп инеү ишеге булған тип иҫәпләй. 1649-50 йылдарҙа Адмирал залы аҫтында аралаш ярамҡат төҙөлә. 1654 йылда бинаның артындағы дүрт бүлмәлә кибеттәр асыла. 1680 йылда барокко мтилендәге ҡунаҡханаға ремонт эштәре башлана. Бинаның фасадын Медерико Блонделе ремонтлай, өсөнсө ҡат оҫта Грегорио Графин аҡсаһына төҙөлә. Төп инеү ишеге өҫтәнә бай итеп биҙәлгән Графина бюсты ҡуйыла. Фасад мәммәр менән биҙәлә. Бина тәғәйенләнешенә ярашлы 1798 йылға тиклем, йәғни Мальтала француз окуупацияһына тиклем хеҙмәт итә. 1920 йылда бинаның бел өлөшөндә Заммит Фемистокл нигеҙ һалған [[археология|археологик]] [[музей]] эшләй башлай. == Француз оккупацияһы һәм инглиз хакимлеге == Изге Иоанн ордены 1798 йылда француз оккупацияһы ваҡытында Мальтанан сығарылған. Наполеонның Палаццо Парисио резеденцияһы ҡаршыһында урынлашҡанға күрә, ҡунаҡзана француз командованиеһы штабы тип үҙгәртелә. 1800 йылда Мальта Британия хакимиәтенә бойһонғандан һуң бина ҡунаҡхана итеп тә, граждандар администрацияһы итеп тә файҙаланыла. 1888 йылда цоколь ҡат нотариаль архив итеп файҙаланыла, өҫкө ҡаттарҙа хеҙмәт бүлеге эшләй. Ҡунаҡхана граждандар арссеналы итеп үҙгәртелә. Протестант часовняһы итеп үҙгәртеү тәҡдиме кире ҡағыла. Был ваҡытта цоколь ҡатта хөкүмәт командованиеһы урынлашҡан була, өҫкө каттарҙа короллек инжереҙары була. Артабан 1920-се йылдарға тиклем корпус штабы итеп файҙаланыла. [[XIX быуат]] башында Мальтала медицина персоналы менән булған химик Джон Дэйви ярлыларҙы дауалау өсөн ижтимағи диспансер аса һәм ҡунаҡхана Ярлылар отле булараҡ таныла. Артабан хөкүмәт поликлинакаһы урынлаша. 1922 йылда Палаццонан Милли музей күсерелә.<ref>{{книга|issn=1650-3740|том=64|заглавие=Building National Museums in Europe 1750-2010: Conference Proceedings from EuNaMus, European National Museums: Identity Politics, the Uses of the Past and the European Citizen, Bologna 28-30 April 2011|часть=National Museums in Malta|journal=Linköping Electronic Conference Proceedings|ссылка часть=http://www.ep.liu.se/ecp/064/024/ecp64024.pdf|издательство=Linköping University Electronic Press (Linköping electronic conference proceedings)|страницы=578—579|дата ссылки=20 November 2017|ref=Delia|ссылка=https://web.archive.org/web/20171120084034/http://www.ep.liu.se/ecp/064/024/ecp64024.pdf|язык=en|автор=Delia, Romina|ответственный=Peter Aronsson|год=2011}}</ref> Музей етәксеһе [[Заммит Темистоклес|Темистоклеса Заммита]] була һәм музейҙа археология, тарих, сәнғәт, тәбиғәт белеме һәм минералогия бүлектәре булдырыла. Музей [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында эшләмәй. 1942 йылдың 7 апрелендә авианалёт барышында бина зыян күрә. Бинаның фасады һәм музейҙың тәбиғәт белеме бүлеге емерелә. Һуғыштан һуң ҡунаҡхананың емерелгән өлөшө реконструкциялана, музей эшләй башлай. Бинала сәнғәт мәктәбе эшләй башлай. == Бойондороҡһоҙ Мальта == [[File:Pillar Box, Valletta. - Flickr - sludgegulper.jpg|thumb|Отель алдында почта йәшниге]] 1971 йылда суд инстанциялары һәм Сәнғәт мәктәбе бинанан яңы төҙөлгән йортҡа күсә.<ref name="blieturhula">{{книга|заглавие=Bliet u Rħula Maltin|издательство=Klabb Kotba Maltin|isbn=99932-39-40-2|страницы=922|автор=Guillaumier, Alfie|год=2005}}</ref> <ref name="maltapost">{{cite news|title=Maltapost privatisation latest red-letter day in postal history|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080121/local/maltapost-privatisation-latest-red-letter-day-in-postal-history.192808|work=[[Times of Malta]]|date=2008-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304001150/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080121/local/maltapost-privatisation-latest-red-letter-day-in-postal-history.192808|archivedate=2016-03-04}}</ref> Шул уҡ йылда бина почта хеҙмәте һәм элемтә бүлксәһенә тапшырыла. 1973 йылдың 4 июнендә масштаблы реконструкциянан һуң бинала Главпочтамп асыла. Главпочтамп Марста яңы почта асылғанға тиклем эшләй. Бинала шулай уҡ Һыу менән тәьмин итеү, электр энергияһы менән тәьмин итеү департаманты урынлаша. Ауыл хужалығы депертаменты һәм Үҙәк статистика идаралығы тарафынан да файҙаланыла. 1997 йылда Мальтаның туризм идаралығы ҡунаҡхананы реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул итә. 2002 йылдың 18 мартында туризм министрлығы ошо бинаға күсә.<ref name="maltapost"/><ref name=arthur>{{cite news|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/48397/1/Lehen%20is-Sewwa_1974_11_02_Bonnici_Arturo_Mur%20gib%20il-Kavallieri.pdf|last=Bonniċi|first=Arthur|date=1974-11-02|title=Mur ġib il-Kavallieri|newspaper=Leħen is-Sewwa|language=mt|page=7}}</ref> [[File:Auberge d'Italie finalization of restoration of front façade.jpeg|thumb|left|Восстановительные работы отеля в июле 2016 года]] Адмиралтейство йортонан Рәсем сәнғәте музейын ҡунаҡхана бинаһына күсереү 2013 йылдв башланды.<ref>{{cite news|last1=Cooke|first1=Patrick|title=Museum will move to Auberge d'Italie|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131121/local/Museum-will-move-to-Auberge-d-Italie.495589|work=[[Times of Malta]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623152900/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131121/local/Museum-will-move-to-Auberge-d-Italie.495589|archivedate=2016-06-23|date=2013-11-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623152900/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131121/local/Museum-will-move-to-Auberge-d-Italie.495589 |date=2016-06-23 }}</ref> Башҡа ҡоролмалар менән бер рәттән бина боронғо ҡомартҡылар исемлегенә керетелгән.<ref>{{cite web |title=Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939. |url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627 |website=[[Malta Environment and Planning Authority]] |archiveurl=https://www.webcitation.org/6guMwmZDW?url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627 |archivedate=2016-04-20 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006040554/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627 |date=2016-10-06 }}</ref> Бина шулай уҡ Мальта утрауының Милли мәҙәни киммәттәр реестрында тарихи ҡомартҡы булараҡ урын алған. Бина 1925 елгы Борынгы урыннар исемлегенә Валлеттадагы башка корылмалар белән бергә кертелгән иде. Хәзерге вакытта отель Исемлеккә 1 нче класслы Милли һәйкәл буларак кертелгән, шулай ук Мальта утрауларының Милли мәдәни кыйммәтләр реестрына кертелгән. == Иҫтәлекле тәңкәләр == Италия ҡунаҡханаһы 2010 йылда Мальтаның Үҙәк банкы тарафынан сығалырған иҫтәлеклә аҡсаларҙа һүрәтләнгән. Тәңкәнең реверсында ҡунаҡхананың фасады, аверс яғында Мальта гербы төшөрөлгән.<ref>{{cite web|title=Europa Programme 2010 with the theme of 'Cultural Heritage' – Auberge d'Italie|url=https://www.centralbankmalta.org/2010-auberge-ditalie|website=[[Central Bank of Malta]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326063721/https://www.centralbankmalta.org/2010-auberge-ditalie|archivedate=2016-03-26}}</ == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} * {{commons category|Category:Auberge d'Italie (Valletta)}} [[Категория:Мальта]] [[Категория:Архитектура]] bf1gm83ymki8992u8byhuwsmhzs5y8x 0 173089 1305941 1198648 2026-09-23T10:23:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305941 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Мари-Луиз Колейро Прека''' ({{lang-en|Marie Louise Coleiro Preca}}, [[7 декабрь]] [[1958 йыл]], Корми, Мальта таж колонияһы) — [[Мальта]] сәйәсмәне. 2014 йылдың 4 апреленән Мальта президенты. Лейборист партияһы ағзаһы<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140305045818.shtml |title=Новым президентом Мальты назначена Мари-Луиз Колейро Прека. |accessdate=2014-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407124141/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140305045818.shtml |archivedate=2014-04-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407124141/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140305045818.shtml |date=2014-04-07 }}</ref>. == Биографияһы == Мари-Луиз Колейро Прека 1958 йылдың 7 декабрендә Мальта таж колонияһының Мальта утрауының үҙәгендәге Корми ҡалаһында тыуған. Мальта университетын тамамлай. 1982—1991 йылдарҙа партияның генераль сәркәтибе вазифаһын үтәй һәм Мальта паритияһын етәкләгән тәүге ҡатын-ҡыҙ була. Бынан тыш төрлө осорҙа социалистик йәштәр милли бюроһы ағзаһы, партияның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге рәйесе (1996—2001) һәм «Il-Ħelsien» партия гәзитенең нәшриәтсеһе була. 1998 йылда Лейборист партияһынан Мальта парламентына депутат итеп һайлана. Альфред Сант партия етәксеһе вазифаһын ҡалдырғас, яңы лидерҙы һайлауҙарҙа уңышһыҙ ҡатнаша. 2013 йылдың мартында Джозеф Мускат хөкүмәте ағзаһы булып, ғаилә һәм социаль теләктәшлек министры вазифаһын биләй. 2014 йылдың мартында илдең премьер-министры уны Мальта президент вазифаһына тәҡдим итә һәм тиҙҙән ул был вазифала раҫлана<ref>{{Cite web |url=http://russian.news.cn/world/2014-03/03/c_133154394.htm |title=Мария Луиз Колейро Прека станет новым президентом Мальты. |accessdate=2014-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407082507/http://russian.news.cn/world/2014-03/03/c_133154394.htm |archivedate=2014-04-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407082507/http://russian.news.cn/world/2014-03/03/c_133154394.htm |date=2014-04-07 }}</ref>. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә яңы президент үҙ вазифаһын үтәй башлай. == Факттар == * Мари-Луиз Колейро Прека, [[Агата Барбара]]нан һуң, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан Мальтаның икенсе президенты була<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140301/local/marie-louise.508800 Coleiro Preca to be named as President within days.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420012819/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140301/local/marie-louise.508800 |date=2015-04-20 }}</ref>. * Мари-Луиз Колейро Прека Мальтаның иң йәш президенты булып тора<ref name=autogenerated1 />. == Бүләктәре == <span>Мальта наградалары</span><div class="NavContent"> {| class="wikitable"; border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;" |- ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <span style="color:#696969;">Дәүләт</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <span style="color:#696969;">Дата</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="55%" colspan="2" | <span style="color:#696969;">Награда</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="5%" | <span style="color:#696969;">Литерҙар</span> |- | {{Флагификация|Мальта}} || '''4 апрель 2014''' || colspan="2" | Хеҙмәттәре өсөн милли ордены почётының гроссмейстеры һәм компаньоны<ref>В рамках полномочий президента Республики Мальта</ref> || K.U.O.M. |- | {{Флагификация|Мальта}} || '''4 апрель 2014''' || colspan="2" | «Республика мәнфәғәтенә» ордены гроссмейстеры || |} <span>Сит ил наградалары</span></div><div class="NavContent"> {| class="wikitable"; border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;" |- ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <span style="color:#696969;">Дәүләт</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <span style="color:#696969;">Тапшырыу датаһы</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="55%" colspan="2" | <span style="color:#696969;">Награда</span> !! bgcolor="#F5F5F5" width="5%" | <span style="color:#696969;">Литерҙар</span> |- | {{Флагификация|Великобритания}} || '''Ноябрь 2015 <ref>[https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/509363/2015_Honorary_Awards_-_Final.pdf Honorary awards]{{ref-en}}</ref>''' || colspan="2" | Изге Михаил һәм Георгий орденының Ҙур тәреһе почётная дамаһы || GCMG |- | {{Флагификация|Болгария}} || '''8 ноябрь 2016<ref>Указ № 335 Обн. ДВ. бр. 88 от 8 ноември 2016 г.</ref>''' || colspan="2" | Таҫма менән «Стара-планина» ордены || |- | {{Флагификация|Украина}} || '''15 май 2017<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/1302017-21854 Указ Президента України № 130/2017 від 15 травня 2017 року «Про нагородження орденом князя Ярослава Мудрого»]{{ref-uk}}</ref>''' || colspan="2" | 1 дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены дамаһы || |- | {{Флагификация|Италия}} || '''7 сентябрь 2017<ref>[http://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/348259 Официальный сайт Президента Италии]{{ref-it}}</ref>''' || colspan="2" | «Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының таҫмаһы менән биҙәкләнгән ҙур тәреһе дамаһы || |- | {{Флагификация|Португалия}} || '''15 май 2018''' || colspan="2" | Дон Энрике инфантаһы орденының ҙур сылбыры дамаһы ||GColIH |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20111010190017/http://president.gov.mt/biography_dr_george_abela?l=1 Мальта президентының рәсми сайты.] {{ref-en}} {{ВС}} [[Категория:Мальта президенттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ президенттар]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] hd5khf24f1n19nm0xv2p3xxaku6an9q 0 174824 1305940 1180400 2026-09-23T09:51:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305940 wikitext text/x-wiki {{Государственная должность |должность = Премьер-министр Мальты |оригинальное название = {{lang-en|Prime Minister of Malta}}<br>{{lang-mt|Prim Ministru ta' Malta}} |страна = Мальта |эмблема = Coat of arms of Malta.svg |ширина эмблемы = 100px |подпись эмблемы = Герб Мальты |нынешний = [[Абела, Роберт|Роберт Абела]] |назначен = {{датаСобытия|13|1|2020}} года |портрет = |ширина портрета = 150px |подпись портрета = |возглавляет = Правительство Мальты |форма обращения = |резиденция = |номинируется = |назначается = Президентом Мальты |срок полномочий = |зарплата = |появилась = {{датаСобытия|4|11|1947}} года |восстановлена = |упразднена = |первый = [[Боффа, Пол|Пол Боффа]] |последний = |сайт = }} [[Файл:Malta_-_Valletta_-_Pjazza_Kastilja+Auberge_de_Castille_01_ies.jpg|справа|мини|295x295пкс|Кастилия ихатаһы, премьер-министры резиденцияһы]] '''Мальта премьер-министрҙары исемлеге,''' 1921 йылда барлыҡҡа килгәндән алып, ил менән идара итеүгә [[Британия]] колониаль властары тарафынан мөмкинлек бирелгәс, [[Мальта]] хөкүмәтенә етәкселек иткән кешеләрҙе үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта Хөкүмәт һәм башҡарма власть башлығы булып, '''''Мальта Премьер-министры''''' (ингл. Prime Minister of Malta, мальт. Prim Ministru ta 'Malta) тора<ref>{{cite web|url=https://protocol.un.org/dgacm/pls/site.nsf/HSHGNFA.xsp|title=Главы государств|work=ООН|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225120820/https://protocol.un.org/dgacm/pls/site.nsf/HSHGNFA.xsp|archivedate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>. Ул Мальта парламентының вәкилдәр Палатаһында сәйәси көстәрҙең нисбәтенә ярашлы ил президенты тарафынан тәғәйенләнә. Шулай итеп, күпселек партия лидеры булараҡ, вазифаларға раҫлағанда депутаттарҙың ярҙамына таянырға тейеш<ref name="const-m-64">{{Cite web|url=https://legislation.mt/eli/const/eng/pdf|title=Constitution of Malta|publisher=Legislation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308194140/https://legislation.mt/eli/const/eng/pdf|archivedate=2021-03-08|deadlink=no}}{{ref-en}}</ref>. Таблицаның тәүге бағанаһындағы нумерация шартлы булып тора. Шулай уҡ тәүге бағанала төҫтәр ҡулланыу шартлы булып тора. Төҫтәр ағзаларҙың төрлө сәйәси көстәргә эйәлекте бағанаға мөрәжәғәт итмәйенсә аңлауҙы ябайлаштырыу өсөн ҡулланыла. Хөкүмәттең бер кеше тарафынан эҙмә-эҙлекле формалашыу дәүере (мәҫәлән, [[:ru:Борг Оливер, Джордж|Джордж Борг Оливер]]ҙың 1950—1955 йылдарҙағы өс кабинеты) айырым күрһәтелә. «Һайлау» бағанаһында хөкүмәт етәксеһен хуплаусы Парламент составын формалаштырған һайлау процедуралары сағылдырыла. Премьер-министрҙың резиденцияһы булып, [[Валлетта]]лағы 1574 йылда [[:ru:Госпитальеры|госпитальер]]ҙар тарафынан төҙөлгән Кастиль ихатаһы (фр. Auberge de Castille, «кастиль таверна») тора<ref name="const-64">{{Cite web|url=http://www.opm.gov.mt/auberge.de.castille.htm|title=Auberge de Castille|publisher=Office of the Prime Minister|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705182935/http://www.opm.gov.mt/auberge.de.castille.htm|archivedate=2019-06-08|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref>. == Вазифала тороу диаграммаһы == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:50 right:350 left:20 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1921 till:2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1921 Colors = id:colon value:rgb(0.5,0.5,0.5) legend: колония id:queen value:rgb(0.5,0.5,1) legend: монархия id:respu value:rgb(1,0.5,0) legend: республика Legend = columns:3 left:150 top:24 columnwidth:100 TextData = pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M text:"период истории:" BarData = barset:PM PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:PM from: 1921 till: 1923 color:colon text:"[[Ховард, Джозеф|Ховард]]" fontsize:10 from: 1923 till: 1924 color:colon text:"[[Бухаджир, Франческо|Бухаджир]]" fontsize:10 from: 1924 till: 1927 color:colon text:"[[Мифсуд, Уго Паскуале|Мифсуд]]" fontsize:10 from: 1927 till: 1932 color:colon text:"[[Стрикленд, Джеральд|Стрикленд]]" fontsize:10 from: 1932 till: 1933 color:colon text:"[[Мифсуд, Уго Паскуале|Мифсуд (2)]]" fontsize:10 from: 1947 till: 1950 color:colon text:"[[Боффа, Пол|Боффа]]" fontsize:10 from: 1950 till: 1950 color:colon text:"[[Мицци, Энрико|Мицци]]" fontsize:10 from: 1950 till: 1955 color:colon text:"[[Борг Оливер, Джордж|Борг Оливер]]" fontsize:10 from: 1955 till: 1958 color:colon text:"[[Минтофф, Доминик|Минтофф]]" fontsize:10 from: 1962 till: 1964 color:colon text:"[[Борг Оливер, Джордж|Борг Оливер (2)]]" fontsize:10 from: 1964 till: 1971 color:queen text:"[[Борг Оливер, Джордж|он же]]" fontsize:10 from: 1971 till: 1974 color:queen text:"[[Минтофф, Доминик|Минтофф (2)]]" fontsize:10 from: 1974 till: 1984 color:respu text:"[[Минтофф, Доминик|он же]]" fontsize:10 from: 1984 till: 1987 color:respu text:"[[Мифсуд Бонничи, Кармело|Мифсуд Бонничи]]" fontsize:10 from: 1987 till: 1996 color:respu text:"[[Фенек Адами, Эдвард|Фенек Адами]]" fontsize:10 from: 1996 till: 1998 color:respu text:"[[Сант, Альфред|Сант]]" fontsize:10 from: 1998 till: 2004 color:respu text:"[[Фенек Адами, Эдвард|Фенек Адами (2)]]" fontsize:10 from: 2004 till: 2013 color:respu text:"[[Гонзи, Лоренс|Гонзи]]" fontsize:10 from: 2013 till: 2020 color:respu text:"[[Мускат, Джозеф|Мускат]]" fontsize:10 from: 2020 till: 2021 color:respu text:"[[Абела, Роберт|Абела]]" fontsize:10 </timeline> == Мальта (үҙидаралы колония) == Британия колониаль властары тәүге тапҡыр Мальтаға үҙ аллы идара итеү хоҡуғын, [[1921 йыл]]да министрлыҡ башлығы етәкселегендә хөкүмәт ойоштороу хоҡуғын биргән Конституция индерелгәс бирә Был илдең министрлыҡ башлығы етәкселегендә хөкүмәт ойоштороу хоҡуғы (англ. Head of Ministry) бирә. Был Конституцияның ғәмәлдәре ике тапҡыр туҡтатыла: тәүҙә, урындағы хөкүмәтте бөтөрмәйенсә, 1930—1932 йылдарҙа; 1933 йылда уны бөтөрөп, ә 1936 йылда, Конституцияла үҙгәрештәрҙән һуң, Мальта яңынан тура колониаль идара ителеүгә күсә. Урындағы идараны тергеҙеү һәм хөкүмәт булдырыу хоҡуғын тергеҙеү 1947 йылғы конституция ҡабул ителгәс була. Уның буйынса хөкүмәт һәм башҡарма власть башлығы вазифаһы '''''Мальта премьер-министры''''' (ингл. Prime Minister of Malta, мальт. Prim Ministru ta 'Malta) тип атала башлай<ref>{{книга|заглавие=The Malta Constitution 1947|место=Valletta|издательство=Government Printing Office|год=1947|страниц=47}}{{ref-en}}</ref>. 1947 йылғы Конституция 1958 йылдан алып 1962 йылға тиклемге осорҙа ла туҡтап тора{{sfn|Cremona|1997|с=}}. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" width="100%" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Портрет ! rowspan="2" |Имя<br><br><small>(йәшәгән йылдары)</small> ! colspan="2" |Вәкәләтлеге ! rowspan="2" |Партия ! rowspan="2" |Һайлауҙар ! rowspan="2" |Вазифаһы ! rowspan="2" |{{Comment|Пр.|Примечания}} |- !Башланған !Тамамланған |- |style="background:#00FFFF|1 |[[Файл:Joseph Howard (Prime Minister of Malta).jpg|100px]] |Ховард, Джозеф|Джозеф Ховард<br><small>(1862—1925)<br>{{lang-en|Joseph Howard}} |{{ДатаСобытия|26|10|1921}} |{{ДатаСобытия|13|10|1923}} | rowspan="2" |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтийский политический союз||en|Maltese Political Union}} | rowspan="2" |{{Тәржемәһеҙ 3|Парламентские выборы на Мальте (1921)|1921|en|Maltese general election, 1921}} | rowspan="5" |<small>министрлыҡ башлығы<br><br>[[инглиз теле|инг.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Heads of Ministry</span></small> | |- | style="background:#00FFFF" |2 |[[Файл:Dr Francesco Buhagiar.jpg|100px]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Бухаджир, Франческо|Франческо Бухаджир|en|Francesco Buhagiar}}<br><br><small>(1876—1934)<br><br>{{lang-mt|Francesco Buhagiar}}</small> |{{ДатаСобытия|13|10|1923}} |{{ДатаСобытия|22|9|1924}} | |- | style="background: #5D8AA8" |3<br><br>(I) |[[Файл:Malta - Floriana - Triq Sarria - The Mall 31 ies.jpg|100px]] |Уго Паскуале Мифсуд<br><br><small>(1889—1942)<br><br>{{lang-mt|Ugo Pasquale Mifsud}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Ugo Pasquale Mifsud</span></small> |{{ДатаСобытия|22|9|1924}} |{{ДатаСобытия|1|8|1927}} |[[Мальта милли партияһы|Милли партия]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1924)|1924|en|Maltese general election, 1924}} | |- | style="background:#CD00CD" |4 |[[Файл:Gerald Strickland 1930s.jpg|100px]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Стрикленд, Джеральд|Джеральд Пол Джозеф Каджетан Кармел Энтони Мартин Стрикленд,<br>граф делла Катена, барон Стрикленд|en|Gerald Strickland, 1st Baron Strickland}}<ref group="комм.">Титул графа делла Катена приобретён со {{ДатаСобытия|2|1|1928}} года.</ref><br><br><small>(1861—1940)<br><br>[[Английский язык|англ.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Gerald Paul Joseph Cajetan Carmel Antony Martin Strickland, 6th Count della Catena, 1st Baron Strickland</span></small> |{{ДатаСобытия|9|8|1927}} |{{ДатаСобытия|21|6|1932}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Конституциональ партия||en|Constitutional Party (Malta)}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1927)|1927|en|Maltese general election, 1927}} | |- | style="background:#5D8AA8" |3<br><br>(II) |[[Файл:Malta - Floriana - Triq Sarria - The Mall 31 ies.jpg|100px]] |Сэр <br><br>Уго Паскуале Мифсуд<br><br><small>(1876—1934)<br><br>{{lang-mt|Ugo Pasquale Mifsud}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Ugo Pasquale Mifsud</span></small> |{{ДатаСобытия|21|6|1932}} |{{ДатаСобытия|2|11|1933}} |[[Мальта милли партияһы|Милли партия]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1932)|1932|en|Maltese general election, 1932}} | |- ! colspan="9" |1933 йылдың 2 ноябренән Мальта хөкүмәте эшләмәй |- | style="background:#FF0000" |5 | rowspan="2" |[[Файл:Silver - replace this image male.svg|100px]] | rowspan="2" |[[Пол Боффа]]<br><br><small>(1890—1962)<br><br>{{lang-mt|Pawlu Boffa}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Pawlu Boffa</span></small> |{{ДатаСобытия|4|11|1947}} |{{ДатаСобытия|15|10|1949}} |Лейбористская партия | rowspan="2" |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1947)|1947|en|Maltese general election, 1947}} | rowspan="7" |<small>премьер-министр<br><br>[[инглиз теле|инг.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Prime ministers</span></small> | rowspan="2" | |- | style="background:#F4A460" | |{{ДатаСобытия|15|10|1949}} |{{ДатаСобытия|26|9|1950}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальта эшселәр партияһы||en|Malta Workers Party}} |- | style="background:#5D8AA8" |6 |[[Файл:Dr Enrico Mizzi.jpg|100px]] |[[Энрико Мицци]]<br><br><small>(1885—1950)<br><br>{{lang-mt|Enrico Mizzi}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Enrico Mizzi</span></small> |{{ДатаСобытия|26|9|1950}} |{{ДатаСобытия|20|12|1950}} | rowspan="4" |[[Мальта милли партияһы|Милли партия]] | rowspan="2" |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1950)|1950|en|Maltese general election, 1950}} | |- | rowspan="3" style="background:#5D8AA8" |7<br><br>(I—III) | rowspan="3" |[[Файл:GBO (cropped).jpg|100px]] | rowspan="3" |Джордж Борг Оливер<br><br><small>(1911—1980)<br><br>{{lang-mt|George Borġ Olivier}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">George Borġ Olivier</span></small> |{{ДатаСобытия|20|12|1950}} |май 1951 | rowspan="3" | |- |май 1951 |декабрь 1953 |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1951)|1951|en|Maltese general election, 1951}} |- |декабрь 1953 |{{ДатаСобытия|11|3|1955}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1953)|1953|en|Maltese general election, 1953}} |- | style="background:#FF0000" |8<br><br>(I) |[[Файл:Dom Mintoff (1974).jpg|100px]] |Доминик Минтофф<br><br><small>(1916—2012)<br><br>{{lang-mt|Duminku Mintoff}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Duminku Mintoff</span></small> |{{ДатаСобытия|11|3|1955}} |{{ДатаСобытия|26|4|1958}} |Лейбористская партия |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1955)|1955|en|Maltese general election, 1955}} | |- ! colspan="9" |1962 йылдың 26 апреленән 1962 йылдың 5 мартына тиклем Мальта хөкүмәте эшләмәй |- | style="background:#5D8AA8" |7<br><br>(IV) |[[Файл:GBO (cropped).jpg|100px]] |Джордж Борг Оливер<br><br><small>(1911—1980)<br><br>{{lang-mt|George Borġ Olivier}}</small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">George Borġ Olivier</span></small> |{{ДатаСобытия|5|3|1962}} |''{{ДатаСобытия|21|9|1964}}'' |[[Мальта милли партияһы|Милли партия]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Мальтала парламент һайлауҙары (1962)|1962|en|Maltese general election, 1962}} |<small>премьер-министр<br><br>[[Английский язык|англ.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Prime ministers</span></small> | |} == Мальта дәүләте (1964—1974) == 1964 йылда монарх етәкселегендә [[Милләттәр Берләшмәһе]]нә ингән Мальта дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғо ({{lang-en|State of Malta}}<span lang="en" style="font-style:italic;">State of Malta</span>, мальт. <span lang="mt" style="font-style:italic;">Ta Stat' Malta</span>) иғлан ителә. Уны Мальта утрауында һәм бойондороҡло биләмәләрҙә губернатор һәм баш командующий (ингл. <span lang="en" style="font-style:italic;">Governor and Commander-in-Chief in and over the Island of Malta and its Dependencies</span>, {{lang-mt|Gvernatur u Kap Kmandant tal-Gżira ta’ Malta u d-Dipendenzi Tagħha}}) уның исеменән сығыш яһай<ref name="Style">{{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/malta/01_polity.php|title=Malta: Polity Style: 1962—2021|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310042132/http://www.archontology.org/nations/malta/01_polity.php|archivedate=2021-03-10|deadlink=no}}{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/malta/00_1962_64_g.php|title=Malta: Governors: 1962—1964|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308142742/http://www.archontology.org/nations/malta/00_1962_64_g.php|archivedate=2021-03-08|deadlink=no}}{{ref-en}}</ref>. Королева [[Елизавета II]], Мальта дәүләте башлығы булараҡ, тәүҙә ''аллаһы тәғәлә Рәхмәте, Бөйөк Британия короллеге һәм [[Төньяҡ Ирландия]]ның берләшкән короллеге һәм королеваһы һәм уның башҡа биләмәһе, Берләшмә башлығы ({{lang-en|By the Grace of God, of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and of Her other Realms and Territories Queen, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith}}, {{lang-mt|Għall-Grazzja t’Alla tar-Renju Unit tal-Britannja l-Kbira u ta’ l-Irlanda ta’ Fuq u tar-Renji u t-Territorji l-Oħra Tagħha, Reġina, Kap tal-Commonwealth u Difenditriċi tal-Fidi}}),'' ә 1965 йылдың 18 ғинуарынан — ''аллаһ мәрхәмәте менән, Мальта һәм башҡа короллектәре һәм биләмәләре короле, Берләшмә башлығы'' ({{lang-en|By the Grace of God, Queen of Malta and of Her other Realms and Territories, Head of the Commonwealth}}, мальт. <span lang="mt" style="font-style:italic;">Għall-тратить Grazzja Alla, ta Reġina' tar Malta u-t Renji u-Territorji l-Oħra Tagħha, tal Kap-Commonwealth</span>) титулы менән идара итә<ref>{{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/malta/00_1964_74_s.php|title=Malta: Heads of State: 1964—1974|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143300/http://www.archontology.org/nations/malta/00_1964_74_s.php|archivedate=2021-03-08|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308143300/http://www.archontology.org/nations/malta/00_1964_74_s.php |date=2021-03-08 }}{{ref-en}}</ref>. 1964 йылда ҡабул ителгән Мальта Конституцияһы әлегә тиклем ҡайһы бер төҙәтмәләр менән эшләй, уларҙың иң әһәмиәтлеһе — 1974 йылда [[республика]] итеп иғлан ителеүе<ref name="const-m-64"/>{{sfn|Cremona|1997|с=}}. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" width="100%" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Портреты ! rowspan="2" |Исеме<br><br><br><br><small>(йыл)</small> ! colspan="2" |Вәкәләттәр ! rowspan="2" |Партияның ! rowspan="2" |Һайлау ! rowspan="2" |{{Comment|Пр.|Примечания}} |- !Башы !Тамамлаған |- | rowspan="2" style="background:#5D8AA8" |7<ref group="комм.">Продолжение полномочий Джорджа Борга Оливера.</ref><br><br><br><br>(IV—V) | rowspan="2" |[[Файл:GBO (cropped).jpg|100px]] | rowspan="2" |Оливер Джордж Борг<br><br><br><br><small>(1911—1980)<br><br><br><br>мальт. </small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">George Borġ Olivier</span></small> |''{{ДатаСобытия|21|9|1964}}''<ref group="комм." name="mt-1">Дата провозглашения независимости [[Государство Мальта|Государства Мальта]].</ref> |март 1966 | rowspan="2" |[[Мальта милли партияһы|Милли партияһы]] |{{Тәржемәһеҙ 3|Парламентские выборы на Мальте (1962)|(1962)|en|Maltese general election, 1962}} | rowspan="2" |<ref name="Borġ-1">https://www.gov.mt/mt/Government/Government%20of%20Malta/Prime%20Ministers%20of%20Malta/Pages/Dr-George-Borg-Olivier.aspx{{ref-en}}</ref><ref name="Borġ-2">http://www.searchmalta.com/surnames/borg/george.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506073243/http://www.searchmalta.com/surnames/borg/george.shtml |date=2011-05-06 }}{{ref-en}}</ref> |- |март 1966 |{{ДатаСобытия|21|6|1971}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Парламентские выборы на Мальте (1966)|1966|en|Maltese general election, 1966}} |- | style="background:#FF0000" |8<br><br><br><br>(II) |[[Файл:Dom Mintoff (1974).jpg|100px]] |Минтофф Домино<br><br><br><br><small>(1916—2012)<br><br><br><br>мальт. </small><small><span lang="mt" style="font-style:italic;">Duminku Mintoff</span></small> |{{ДатаСобытия|21|6|1971}} |''{{ДатаСобытия|13|12|1974}}''<ref group="комм." name="mt-2">Дата провозглашения Мальты республикой.</ref> |Лейбористар партияһы |{{Тәржемәһеҙ 3|Парламентские выборы на Мальте (1971)|1971|en|Maltese general election, 1971}} |<ref name="Duminku-1">https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Prime%20Ministers%20of%20Malta/Pages/Mr-Dom-Mintoff.aspx{{ref-en}}</ref><ref name="Duminku-2">https://gozo.news/24609/former-prime-minister-dom-mintoff-passes-away/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308140137/https://gozo.news/24609/former-prime-minister-dom-mintoff-passes-away/ |date=2021-03-08 }}{{ref-en}}</ref> |} == Мальта Республикаһы (1974) == 1974 йылда Мальта Республикаһы ({{lang-en|Republic of Malta}}, {{lang-mt|Repubblika ta’ Malta}}) иғлан ителә, етәксеһе итеп Мальта президенты ({{lang-en|President of Malta}}, {{lang-mt|President ta' Malta}}) тәғәйенләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[:ru:Президент Мальты|Президент Мальты]] == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="комм."|2}} ;Сығанаҡтар {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Китап|заглавие=Heads of States and Governments Since 1945|ответственный=Lentz, Harris (ed.)|место=Abingdon-on-Thames|издательство=Routledge|год=1996|страниц=912|страницы=85—90|isbn=978-1-884-96444-2|ref=Lentz}}{{Ref-en}} * {{Китап|автор=Cremona, John Joseph|заглавие=The Maltese Constitution And Constitutional History Since 1813|место=San Gwann|издательство=Publishers Enterprises Group|год=1997|страниц=180|isbn=978-9-990-90086-6|ref=Cremona}}{{Ref-en}} * {{Китап|автор=Nohlen, Dieter; Stöver, Philip|заглавие=Elections in Europe: A data handbook|место=Baden-Baden|издательство=Nomos|год=2010|страниц=2070|isbn=978-3-8329-5609-7}}{{Ref-en}} * {{Китап|автор=Rudolf, Uwe Jens|заглавие=Historical Dictionary of Malta|место=Lanham, MD|издательство=Rowman & Littlefield|год=2018|страниц=402|издание=3|isbn=978-1-538-11918-1|ref=Rudolf}}{{Ref-en}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * [https://www.worldstatesmen.org/Malta.htm Список руководителей Мальты]{{ref-en}} ([https://web.archive.org/web/20210308063348/https://www.worldstatesmen.org/Malta.htm <small>архивная копия 2021-03-08</small>]) [[Категория:Премьер-министрҙар исемлектәре]] [[Категория:Мальта сәйәсмәндәре]] 8guke0inbi05dc0v5clybpy6bqzybrk 0 179746 1305923 1300389 2026-09-22T22:54:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305923 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Людмила Всеволодовна Ке́лдыш''' ({{OldStyleDate2|12|март|1904|27|февраль}}, [[Ырымбур]] — [[16 февраль]] 1976, [[Мәскәү]]) — совет математигы, [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1941), профессор (1964). == Биографияһы == [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]н тамамлаған (1926). [[Мәскәү авиация институты]]нда (1930—1934) һәм СССР Фәндәр академияһының Математика институтында (1934 йылдан башлап) эшләй. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм теоретик-күмәклектәр топологияһы өлкәһендә ҙур белгес. Төп хеҙмәттәре B-күмәклектәр (йомоҡ һәм асыҡ күмәклектәрҙән, сикле йәки иҫәпле һандағы күмәклектәргә ҡарата ҡулланылған берләштереү һәм киҫелеш операциялары ярҙамында алырға мөмкин булған күмәклектәр), күмәклектәр һәм топологияның дескриптив теорияһы буйынса. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән. 2004 йылдың авгусында Мәскәүҙә (Фәндәр академияһының Математика институтында) Л. В. Келдыштың тыуыуының йөҙ йыллығына арналған «Геометрическая топология, дискретная геометрия и теория множеств» халыҡ-ара конференцияһы үтә. == Ғаиләһе == Л. В. Келдыш — М. В. Келдыштың апайы (генерал-майор Всеволод Михайлович Келдыштың ете баланың береһе). Ире — математик Новиков С. П. (1934). Теүәл фәндәргә иҫ киткес һәләтте уның улдары, өлкәне (беренсе никахтан) — Леонид Вениаминович Келдыш, кесе улы — Новиков Сергей Петрович һәм уртансыһы — Андрей, Мәскәү физика-техник институтының элекке доценты мираҫ итеп алғандар. Ғаиләлә тағы ике ҡыҙы була, улар: Нина һәм Елена. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=59357 на сайте «Биография.ру»] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=23115 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017063010/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=23115 |date=2021-10-17 }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=7990&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к пятидесятилетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=7231&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к семидесятилетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=1442&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к столетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/conference.phtml?option_lang=rus&confid=46 Воспоминания о Л. В. Келдыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017063021/http://www.mathnet.ru/php/conference.phtml?option_lang=rus&confid=46 |date=2021-10-17 }} (видеозаписи с конференции 2004 года) * Келдыш Вера Всеволодовна. [http://www.keldysh.ru/memory/keldysh/vera_keldysh.htm Семья Келдышей.] * ''A. V. Chernavsky''. Liudmila Vsevolodovna Keldysh (To Her Centenary, in 2 Parts), European Mathematical Society Newsletter, Isue 58, December 2005; Issue 59, March 2006. * ''А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Чернавский''. [http://www.mathnet.ru/links/18c07a83e85cb30d41659d8026b7c5e7/rm1443.pdf О работах Л. В. Келдыш и её семинара. УМН, 60:4(364) (2005), 11-36]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] pwjslc895gd0aa56m7nwksaz6jh7os9 0 184050 1305926 1271992 2026-09-22T23:28:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305926 wikitext text/x-wiki [[Файл:Swimming.breaststroke.arp.750pix.jpg|справа|мини|Брасс менән йөҙөү]] '''Йөҙөү''' — [[кеше]]нең [[һыу]]ҙа аяҡ-ҡулдары ярҙамында, ҡағиҙә булараҡ, бер ниндәй яһалма аппаратһыҙ хәрәкәте. Йөҙөү — күңелле һәм файҙалы эшмәкәрлек төрө. Уның төп маҡсаты — ванна ҡабул итеү, тәнде һыуытыу, балыҡ тотоу, ял, физик күнегеүҙәр йәки спорт ярыштары. == Тарихы == Йөҙөү тарихҡа тиклемге осорҙан билдәле. Йөҙөүселәрҙең иң тәүге һүрәттәре [[Таш быуат|таш быуатҡа]] ҡарай, улар 7000 йылдан ашыу элек төшөрөлгән. Тәүге яҙмалар б. э. т. 2000 йылдан алдараҡҡа ҡарай. Уларҙың ҡайһы берҙәре [[Гилгәмеш эпосы|Гилгәмеш]], [[Илиада]], [[Одиссей]], [[Библия]] (Иез. 47:5, Ғәмәлдәр 27:42, Исаия 25:11), [[Беовульф]] һәм башҡа сагаларҙа телгә алына. 1538 йылда [[тел ғилеме]] буйынса немец профессоры Николаус Винманн йөҙөү буйынса «Йөҙөүсе йәки йөҙөү сәнғәте буйынса диалог» (''Der Schwimmer oder ein Zweigespräch über die Schwimmkunst'') тигән тәүге [[китап]] яҙа. [[Европа]]ла йөҙөү буйынса ярыштар яҡынса 1800 йылда башланған, башлыса брасс ҡулланыла. 1873 йылда Джон Артур Треджен йөҙөү буйынса көнбайыш ярыштарына [[Индейҙар|индейҙарҙан]] ҡабул ителгән треджен стилен индерә. Уларҙа йөҙөүҙең шундай уҡ стиле кроль тип аталған. Ул ваҡытта инглиздәр һыу сәсрәтеп йөҙөүҙе яратмайҙар. Индейҙар кролдә вертикаль тирбәлеү хәрәкәттәре ҡулланған. ә тредженда аяҡтар ҡайсы һымаҡ горизонталь хәрәкәттәр яһай. Йөҙөү хәҙерге [[Олимпия уйындары]] программаһына индерелә ([[1896 йыл]]да [[Афина]]ла). 1902 йылда Ричард Кавилл [[Көнбайыш Европа|көнбайыш]] донъяла кролде индерә. 1908 йылда йөҙөү буйынса халыҡ-ара ассоциация, Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (FINA) ойошторола. Баттерфляй 1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килә һәм тәүге мәлдәрҙә, 1952 йылда айырым стиль тип танылғанға тиклем, брастың варианты тип иҫәпләнгән. == Һөнәр булараҡ == [[Файл:WaterBallet.jpg|мини|Профессиональ йөҙөүселәр Гуардалавакала ([[Куба]]) һыуҙағы балетта сығыш яһай.]] Ҡайһы бер һөнәрҙәр йөҙә белеүҙе талап итә. Мәҫәлән, галиотис һәм ынйы аулаусылар, һыу аҫты һунарсылары кеүек үк, үҙҙәренә аҡса эшләү өсөн, йөҙә һәм сума белергә тейеш. Йөҙөү һыуҙа бәләгә тарыған кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн кәрәк. [[АҠШ|АҠШ-тың]] күпселек [[штат]]<nowiki/>тары һәм ҡалаларында бассейндарҙа һәм пляждарҙа һаҡта тороусы ҡотҡарыусылар отрядтары әҙерләнгән. Ҡотҡарыу маҡсатында бер нисә махсус йөҙөү стиле эшләнгән, уларҙы ошо һөнәр кешеләренә, шулай уҡ яр буйы һағы хеҙмәткәрҙәренә өйрәтәләр. Һыуҙа ҡотҡарыусылар башҡа күп илдәрҙә, шул иҫәптән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] лә бар. Диңгеҙҙәге үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы тәбиғи йәшәү мөхитендә күҙәтеү өсөн [[Океан биологияһы|диңгеҙ биологияһы]] өлкәһендәге белгестәргә йөҙә белеү мотлаҡ. Фәндең башҡа өлкәләре ғалимдары ла ҡайһы берҙә үҙҙәренең эшендә йөҙәләр. Мәҫәлән, Конрад Лоренц хайуандарҙың тәртибен тикшереү ваҡытында [[ҡаҙҙар]] эргәһендә ҙур араны йөҙөп үткән. Йөҙөү шулай уҡ хәрби маҡсаттарҙа ла кәрәк, ғәҙәттә махсус бүлексәләр, мәҫәлән, Хәрби-диңгеҙ флотының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәре тарафынан ҡулланыла. Йөҙөү маҡсатҡа яҡынайыу, мәғлүмәт йыйыу, диверсия йәки һуғыш һәм маҡсаттан ситкә китеү өсөн ҡулланылырға мөмкин. Бер үк ваҡытта операция һауанан һыуға десантлауҙы йәки һыу аҫтындағы кәмәнән сығыуҙы үҙ эсенә алыуы мөмкин. Америка хәрби көстәренең, диңгеҙ пехотаһының һәм яр буйы һағының яңы хеҙмәткә алыныусылары эре һыу ятҡылыҡтары менән даими бәйләнештә булыу кәрәклеге арҡаһында йөҙөүҙең төп ысулдарын камил белергә һәм һыуҙа иҫән ҡалыу буйынса әҙерлек үтергә тейеш. Йөҙөү шулай уҡ профессиональ спорт төрө булып тора. Ҡайһы бер компаниялар халыҡ-ара кимәлдәге ярыштарҙа юғары һөҙөмтәләр күрһәткән йөҙөүселәргә бағымсылыҡ итә. Күп кенә эре ярыштарҙа рекордтар ҡуйыу өсөн приздар ҡуйылған. Профессиональ йөҙөүселәр шулай уҡ һыуҙағы балетта сығыш яһаусы артист сифатында аҡса эшләй ала. == Хәрәкәт итеү ысулы булараҡ == Альтернатив алымдар булмаған осраҡта ҡыҫҡа араларға йөҙәләр. Күп һанлы мигранттар [[йылға]] һәм [[диңгеҙ]] аша йөҙөп сыға, атап әйткәндә, [[Рио-Гранде (Мексика ҡултығына ҡойоусы йылға)|Рио-Гранде]] һәм Көнбайыш Бугты еңел үткәндәр. Сәйәси ҡасаҡтарҙың [[Балтик диңгеҙе]]н йөҙөп сығыу осраҡтары билдәле<ref>Top athlete escaped the GDR using his aquatic talents http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4862742,00.html</ref>, күп кешеләр, үҙҙәре күҙалламаған һәм килергә тейеш булмаған урындарҙа ярға сығыу маҡсаты менән, караптарҙан һыуға һикергән<ref>Chronology of Albanian Immigration to Italy http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1998/Chronology.html</ref>. Йөҙөү «Рәхим итегеҙ» (2009) фильмы сюжетында төп урынды биләй. 1980-се йылдарҙа сигенеүсе меңәрләгән [[Ираҡ]] һалдаты Шатт әл-Ғәрәп йылғаһы аша уның түбәнге ағымында йөҙөп сыға<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/iran-iraq.htm Iran-Iraq War (1980—1988)]</ref>. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында Американың буласаҡ президенты [[Кеннеди Джон Фицджералд]], үҙенең торпеда катерын һыу батырылғандан һуң, моряктары менән бер утрауҙан икенсеһенә йөҙөп сыҡҡан. Уның ҡустыһы сенатор Эдвард Кеннеди Чаппаквиддик утрауынан йөҙөп сығыуын белдерә (1969 йылдың 19 июлендә автомобиль һәләкәтенән һуң)<ref>[http://telegrafua.com/world/12622/ Три брата-аристократа Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012045037/http://telegrafua.com/world/12622/ |date=2016-10-12 }}</ref>. == Ял итеү һәм физик күнегеүҙәр төрө булараҡ == [[Файл:Yosemite_2006_July_-_Dog_lake_-_green_tortoise_trip_(60175182).jpg|мини|Йосемити милли паркындағы күлдә һыу инеү (АҠШ).]] Йөҙөүҙең киң таралған маҡсаттары — ял итеү, физик күнегеүҙәр һәм спорт күнекмәләре. Күңел асыу өсөн йөҙөү һыуҙың бөтә тәнгә еңел тәьҫире менән ләззәтләнеп, рәхәтләнеп ял итеүҙең яҡшы ысулы булып тора<ref>{{Китап|заглавие=Your Water Workout|ссылка=https://archive.org/details/aquafitdrjanekat0000katz|издательство={{Нп3|Broadway Books}}|год=2003|издание=First|isbn=0-7679-1482-1|ref=Katz|автор=Katz, Jane}}</ref>. Йөҙөү физик күнекмәләрҙең бик яҡшы төрө булып тора. [[Кеше]] тәненең тығыҙлығы [[һыу]] тығыҙлығына бик яҡын булғанлыҡтан, быуындарға һәм [[һөйәк]]<nowiki/>тәргә йөктө кәметә. Йөҙөү йыш ҡына йәрәхәттәрҙән һуң реабилитациялау ваҡытында һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн күнегеү сифатында файҙаланыла. Йөҙөүҙә резистив йөҙөү һәйбәт күнегеү булып тора. Ул ишеүҙе анализлағанда һәм нығытҡанда йөҙөүсене бер урында тотоу өсөн йә иһә сикләнгән арауыҡта йөҙөүҙә күңел асыу йәки терапия маҡсатында ҡулланыла. Йөҙөү машинаһында ҡаршы һыу ағымына йәки һығылмалы ҡулайламалар ярҙамында йөҙөүсене стационар торошта тотоу өсөн резистив йөҙөү башҡарылырға мөмкин. Йөҙөү тәү сиратта оҙаҡҡа һуҙылыуы арҡаһында аэроблы күнегеү булып тора, Ул мускулдарға, [[мускулдар]] [[Анаэробтар|анаэроб]] эшләгән ҡыҫҡа спринтер дистанцияларҙан тыш, [[Кислород|кислородтың]] даими килеүен талап итә. Күпселек аэроблы күнегеүҙәр кеүек үк, ул стресстың зарарлы тәьҫирен кәметә, тип иҫбатлайҙар. Йөҙөү кәүҙә торошон яҡшыртырға ярҙам итә һәм көслө буй-һынды үҫтерә, унда кешене йыш ҡына «йөҙөүсе буй-һынлы» тип атайҙар. Һуңғы йылдарҙа америка яҙыусылары Кейт Рю һәм Даниэл Старттың бестселлерҙары баҫылып сығыуға бәйле, шулай уҡ «ҡырағай йөҙөү» булараҡ билдәле асыҡ һыуҙа йөҙөүҙең популярлығы артыуы күҙәтелә. == Спорт төрө булараҡ == Спорт йөҙөүе — ҡатнашыусыларҙың, үҙенең тәне мөмкинлектәрен генә файҙаланып, билдәләнгән араны иң тиҙ үтеүгә ярышы ул. Төрлө дистанцияларға йөҙөү ярыштарҙың кимәленә ҡарай. Мәҫәлән, хәҙерге [[Олимпия уйындары]]нда йөҙөү программаһына 50, 100, 200, 400, 800, 1500 метр арауыҡты ирекле стилдә йөҙөү инә; арҡала йөҙөү, брасс һәм баттерфляй менән 100 һәм 200 метр; 200 метрға комплекслы йөҙөү (йәғни баттерфляй менән 50 метр, арҡала 50 метр йөҙөү, брасс менән 50 метр һәм ирекле стилдә 50 метр); 400 метрға комплекслы йөҙөү (баттерфляй менән 100 метр, арҡала 100 метр йөҙөү, брасс менән 100 метр һәм ирекле стилдә 100 метр) һәм 10 километрға [[марафон]]. Урта мәктәптәрҙең күбеһендә ирекле стилдә 50, 100, 200 һәм 500 метр, арҡала 100 метр, брасс менән 100 метр, баттерфляй менән 100 метр һәм комплекслы йөҙөү буйынса 200 метрлыҡ дистанцияларға йөҙөү ҡаралған. Ярыштар программаһына шулай уҡ ҡатнаш эстафеталар индерелә, уларҙа дүрт этаптың һәр береһендә: арҡала йөҙөү, брасс, баттерфляй һәм ирекле стиль кеүек йөҙөү стилдәре берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта һәр йөҙөүсе үҙ этабында бер стилдә генә йөҙә. Ҡатнаш стилдәге эстафеталар — 800 метрҙан, ирекле стилдәге ҡатнаш эстафеталар 400 метрҙан артмаҫҡа тейеш, шул уҡ ваҡытта эстафетаның һәр ҡатнашыусыһы бер дистанцияла йөҙә. Спорт йөҙөүе өсөн бассейндар үлсәмдәре йә 25, йә 50 метр тәшкил итә ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та һәм ҡайһы бер илдәрҙә 25 йәки 50 ярд оҙонлоғондағы бассейндар осрай). Бассейндың бер сигенән икенсеһенә тиклем ара әйләнеш тип атала, шуға күрә тренер 100 йәки 200 метр урынына «дүрт түңәрәк» тип әйтергә мөмкин. Типик йәмәғәт, мәктәп һәм шәхси бассейндарҙың оҙонлоғо 25 метр, олимпия ярыштары һәр саҡ илле метрлыҡ бассейндарҙа үтә. 1896 йылда ҡабаттан ойошторолғандан алып йөҙөү хәҙерге [[Олимпия уйындары]] программаһына инә. Ул, [[һыуға һикереү]], синхрон йөҙөү һәм [[Һыуҙа туп уйнау|һыу полоһы]] кеүек башҡа һыу дисциплиналары менән бер рәттән, халыҡ-ара йөҙөү Федерацияһы (ФИНА) тарафынан халыҡ-ара кимәлдә көйләнә, ә һәр илдең йөҙөү буйынса үҙ милли федерациялары бар, мәҫәлән, Бөтә Рәсәй йөҙөү федерацияһы. == Йөҙөү төрҙәре == Йөҙөү стиле йөҙөүсенең кәүҙә торошо һәм башҡарылған хәрәкәттәренең эҙмә-эҙлелеге менән билдәләнә. Заманса спорт йөҙөүҙә башлыса түбәндәге стилдәр ҡулланыла: кроль, арҡала йөҙөү, брасс һәм баттерфляй. Һәүәҫкәр йөҙөүҙә, был дүртәүҙән тыш башҡа төрҙәре лә ҡулланыла. Һәүәҫкәр йөҙөүгә бер нисә стиль яраҡлы. Һәүәҫкәр йөҙөүселәрҙең күбеһе баш һыу аҫтында булмаған стилдәргә өҫтөнлөк бирә, ә ҡулдар, киреһенсә, һәр ваҡыт һыу аҫтында була. Һәүәҫкәрҙәр йөҙөүҙә ҡулланылған стилдәр араһында — саженки, брасс, ҡырын килеш йөҙөү, башты һыуға батырмайынса кроль, «эт стиле», диңгеҙ («тәлмәрйен») стилдәре, «траджен» — аяҡтары брасс, ҡулдары кролде файҙалана<ref name="автоссылка12">[https://www.samara.kp.ru/daily/26263/3141778/ «Комсомолка» испытала пять забытых стилей плавания.]</ref>. Ирекле стиль һәм баттерфляй юғарыраҡ тиҙлек менән йөҙөргә мөмкинлек бирә. Ни бары ҡулдар йәки аяҡтар ярҙамында ғына — дельфинса, колхидо-иберия стилендә генә йөҙөргә мөмкин<ref name="автоссылка13">[https://www.samara.kp.ru/daily/26263/3141778/ «Комсомолка» испытала пять забытых стилей плавания.]</ref>. Бындай стилдәрҙе махсус маҡсаттарҙа, уҡыу һәм күнекмәләр яһау өсөн, аяҡтары киҫелгән һәм фалиждан яфаланған кешеләр өсөн ҡулланырға мөмкин. == Һыуҙа булыу хәүефе == [[Файл:Hanakapiai_Beach_Warning_Sign_Only.jpg|справа|мини|Был билдә Ханакапия пляжына барған һуҡмаҡта туристарҙы иҫкәртә, [[Гавай (штат)|Гавай]].]] Кешенең һыуҙа булыуы үлем осраҡтарына килтерергә мөмкин. Һыуҙа үҙ теләгең менән булғанда ла, хәүефле хәлдәрҙә лә йөҙә белергә кәрәк. Һыуҙа теркәлгән үлем осраҡтарының күбеһе түбәндәге категорияларға бүленә: * '''Паника''' (юғалып ҡалыу) арҡаһында тәжрибәһеҙ йөҙөүсе йәки йөҙә белмәгән кеше, һыуға төшкәс, ҡаушап, һыу аҫтына китергә һәм батып үлергә мөмкин. Ҡайһы берҙә паникаға тарыған кешеләр бик һай һыуҙа ла үлеүе ихтимал. * '''Прострация''' — кеше йөҙөргә тырышмай, был йыш ҡына һыуға батып үлеүгә килтерә. Өлкән йәштәге кешенең [[үпкә]]<nowiki/>һе тулыһынса үҫешкән була, шуның арҡаһында, әгәр ул тыныс булһа һәм аҙ ғына тырышлыҡ һалһа, аҡмаған һыуҙа батмаҫҡа мөмкин. Бәләкәй бала, киреһенсә, һыуға эләккәс, йә тиҙ генә батасаҡ, йә булмаһа, батмаҫ өсөн, даими тырышлыҡ һалырға мәжбүр буласаҡ. * '''Гипотермия''' йәки һалҡын тейҙереү, кешенең тән температураһы критик температуранан түбән булғанда, аңын юғалтыуға йәки йөрәктең туҡталыуына килтерә. * Тоҙло һыуҙа оҙайлы ваҡыт булыу һөҙөмтәһендә һыуһыҙланыу, һирәгерәк тоҙло һыуҙың аспирация синдромы. Был ваҡытта тын алыу ауырлаша, сөнки тоҙло һыу һулау үпкәлә күбек барлыҡҡа килтерә. Һыуыҡ тейҙереү һәм һыуһыҙланыу кеше хатта ҡотҡарыу жилеты кейгән осраҡта ла туранан-тура үлемгә килтереүе мөмкин. * Тиҙ хәрәкәт иткән ағымда йәки йылғала тупаҫ йәрәхәт. Һирәгерәк таралған осраҡтар булып тора: * Кире эҙемтәләре: ** Экзостоз — тышҡы тыңлау каналының анормаль киңәйеүе. ** Һыу аша йоға торған [[бактериялар]], [[вирустар]] йәки паразиттар арҡаһында инфекция. ** [[Хлор]] һулау (бассейнда). * Һыу хайуандары һәм үҫемлектәре зыяны: ** Диңгеҙ беттәренең, [[балыҡтар]]<nowiki/>ҙың, диңгеҙ моллюскыларының сағыуы, медузаларҙан һәм [[мәрйен]]<nowiki/>дәрҙең ҡайһы бер төрҙәренән зарарланыу. ** Краб, диңгеҙ ҡыҫалаһы, диңгеҙ терпеһе, скат, үткер [[ҡабырсаҡ]], осар балыҡ, диңгеҙ ҡоштарынан йәки кеше сығарып ташлаған сүп-сарҙан йәрәхәтләнеү йәки ҡырҡылыу. ** Балыҡтар, диңгеҙ имеҙеүселәре һәм диңгеҙ һөйрәлеүселәре тешләүенән, ҡайһы берҙә һөжүм итеүенән ҡан китеү. ** Диңгеҙ йыландарының һәм һигеҙаяҡтың ҡайһы бер төрҙәренең тешләүе һөҙөмтәһендә ағыуланыу. ** Электрлы йыланбалығы ** йә электрлы скат тогынан еңелсә зарарланыу. Һәр бассейнда хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн ҡорамалдарҙың булыуы, шулай уҡ ҡотҡарыу операцияларына әҙерләнгән махсус хеҙмәткәрҙәрҙең дежур итеүе һәм күҙәтеүе мөһим әһәмиәткә эйә. Был талап йөҙөү буйынса бөтә ярыштарҙы уҙғарыуға һәм даими эшләүсе бассейндарҙың күбеһенә ҡағыла<ref>[http://ebooks.grsu.by/tb_sport/4-3-rekomendatsii-po-tekhnike-bezopasnosti-na-zanyatiyakh-po-plavaniyu-v-bassejne.htm 4.3. Рекомендации по технике безопасности на занятиях по плаванию в бассейне.]</ref><ref>[http://plavanieinfo.ru/pravila-povedeniya-v-basseine.html Правила поведения в бассейне.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712105452/http://plavanieinfo.ru/pravila-povedeniya-v-basseine.html |date=2018-07-12 }}</ref><ref>[https://www.dss-sport.ru/news/news_fsk/tekhnika_bezopasnosti_v_basseyne/ Техника безопасности в бассейне Полная версия: https://www.dss-sport.ru/news/news_fsk/tekhnika_bezopasnosti_v_basseyne/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706161815/https://www.dss-sport.ru/news/news_fsk/tekhnika_bezopasnosti_v_basseyne/ |date=2018-07-06 }}</ref><ref>[http://брянское-динамо.рф/bassein/pravila-povedeniya-posetiteley-basseina/ Правила поведения посетителей бассейна.]</ref>. == Йөҙөргә өйрәтеү == [[Файл:Girl with swimming board.jpg|мини|Пенополистирол таҡталар балаға йөҙөргә өйрәнергә ярҙам итә.]] Йөҙөргә өйрәнеү өсөн балалар, ғәҙәттә, йөҙөү техникаһын һәм үҙ-үҙенә ышанысты үҫтереүгә өйрәткән йөҙөү дәрестәре ала. Ҡағиҙә булараҡ, балалар 4 йәшкә тиклем үҙаллы йөҙә белмәй<ref>{{статья|заглавие=Swimming lessons for infants and toddlers|издание={{Нп3|Paediatrics & Child Health}}|том=8|номер=2|страницы=113—114|ссылка=http://www.cps.ca/english/statements/IP/IP03-01.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060712031306/http://www.cps.ca/english/statements/IP/IP03-01.htm|archivedate=2006-07-12|accessdate=2012-02-03|язык=und|автор=Injury Prevention Committee|год=2003}}</ref>. [[Швеция]]ла, [[Дания]]ла, [[Норвегия]]ла, [[Эстония]]ла һәм [[Финляндия]]ла бишенсе класс уҡыусылары өсөн (Эстонияла — дүртенсе класс өсөн) бөтә балалар йөҙөргә өйрәнергә, шулай уҡ һыуҙа ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә үҙҙәрен нисек тоторға кәрәклеген белергә тейеш, тип билдәләйҙәр. Ғәҙәттә, балаларҙың 200 метр араға йөҙә алыуы талап ителә. Шуның 50 метрҙан ашыуы арҡала — тәрән һыуға беренсе тапҡыр эләккәндән һуң. Швеция уҡыусыларының 95 проценты йөҙә белһә лә, һыуға батып үлеү балалар араһында үлемдең өсөнсө сәбәбе булып ҡала<ref>{{cite web|url=http://www.skolverket.se/content/1/c4/05/26/Rapport_simtillsyn.pdf|title=Tillsyn av simkunnighet och förmåga att hantera nödsituationer vid vatten|first=Ulrika|last=Lindmark|format=PDF|lang=sv|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060724184839/http://www.skolverket.se/content/1/c4/05/26/Rapport_simtillsyn.pdf|archivedate=2006-07-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820162210/http://www.skolverket.se/content/1/c4/05/26/Rapport_simtillsyn.pdf |date=2006-08-20 }}</ref>. [[Нидерланд]]та һәм Бельгияла мәктәптә йөҙөү дәрестәре (''schoolzwemmen'', йөҙөү мәктәптәре) хөкүмәт тарафынан хуплана. Күпселек мәктәптәрҙә был дәрестәр ҡаралған. Был илдәрҙә элек-элекке традиция һаҡлана, брасс менән йөҙөү стилен голланд теленән тәржемә иткәндә мәктәп стиле (''schoolslag'') тип атайҙар. Балаларҙы брасс алымының техник яҡтан дөрөҫ булмаған вариантына өйрәтәләр. [[Франция]]ла йөҙөү бөтә башланғыс мәктәптәрҙә уҡыу программаһының мотлаҡ өлөшө булып тора. Балалар, ғәҙәттә, 2-се, 3-сө һәм 4-се кластарҙа йылына бер сиректә йөҙөргә өйрәнәләр. Күпселек урындарҙа йөҙөү дәрестәре урындағы власть органдары ҡарамағында булғандары кеүек, шәхси компаниялар ҡарамағында ла урындағы бассейндар менән тәьмин ителә. Күп кенә мәктәптәр үҙҙәренең физик белем биреү буйынса уҡытыу программаларына үҙ бассейнында йәки яҡындағы йәмәғәт бассейнында йөҙөү дәрестәре индерә. [[Бөйөк Британия]]ла «топ-осоу схемаһы» 11 йәштән өлкәнерәк йөҙә белмәгән уҡыусыларҙы интенсив көндәлек дәрестәр алырға саҡыра. Улар — башланғыс мәктәптә Бөйөк Британияның йөҙөү буйынса 25 метрға милли уҡыу стандартына өлгәшмәгән балалар. Уларға уҡыу сирегендә ике аҙна дауамында көн һайын ярты сәғәтлек дәрестәр бирелә<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/06/14/nswim14.xml&sSheet=/news/2006/06/14/ixuknews.html|title=Children unable to swim at 11 will be given top-up lessons|publisher=Telegraph Group Limited|date=2006-06-14|location=London|first=Catriona|last=Davies}}</ref>. 2005 йылға ҡарата [[Канада]]ла һәм [[Мексика]]ла дәүләт мәктәптәренең уҡыу программаларына йөҙөүҙе индереү буйынса бәхәс бара<ref>{{Cite news|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20050718/swim_in_school_050718?s_name="&noUS95ads="|title=Federal minister calls for school swim lessons|publisher=CTV|date=2005-07-18}}{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Кейем һәм аксессуарҙар == === Һыу инеү костюмы === Ғәҙәти көндәлек кейем, ҡағиҙә булараҡ, һыу инеүгә ярашһыҙ, хатта хәүефле лә. Күпселек культураларҙа бөгөн йәмәғәт урындарында һыу ингәндә һыу инеү кейемдәре ҡулланалар. Хәҙерге заман ирҙәр йөҙөү костюмы, ҡағиҙә булараҡ, трусик, шорты, спорт бридждары, лайкранан эшләнгән йөҙөү костюмдары, эластан/спандекстан йәки джинсы һымаҡ гидрокостюмдар (асыҡ [[диңгеҙ]]<nowiki/>ҙә, [[океан]]<nowiki/>да йәки [[күл]]<nowiki/>дә йөҙөп йөрөгәндә һаҡланыу өсөн) рәүешендә эшләнә. Шулай уҡ һыуға һикереү өсөн плавкиларҙа йәки шорттарҙа йөҙөргә мөмкин. Ғәҙәттә, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө асыҡ ҡала, йәки йөҙөүсе ҡояштан һаҡланыу өсөн һаҡлағыс футболка йәки неопрендан топ йөрөтә. Донъяның ҡайһы бер илдәрендә йолалар һәм закондар йәмәғәт бассейндары өсөн тап булыуын талап итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәҙерге һыу инеү кейеме, ҡағиҙә булараҡ, йә түшен һәм янбаш өлкәһен уратып алған ике өлөштән, йә булмаһа тәненең был ике өлкәһен һәм улар араһындағы кәүҙәне ҡаплаусы бер бөтөн туҡыма киҫәктән тора. Юбкалар һирәк осрай, ғәҙәттә ҡыҫҡа була. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә улар кәрәк, мотлаҡ талап — оҙон итәк. Спортсыларҙың һыу инеү кейемдәре тиҙлекте арттырыу өсөн яҡшыртыла бара. [[Тиҙлек]]<nowiki/>те арттырыу өсөн йөҙөүселәр резина йәки [[Пластмассалар|пластмасса]] ҡушымталы костюмдар кейә, улар һыуҙы кәүҙәһе янында бер аҙ киңәйтә һәм уға тиҙерәк йөҙөргә ярҙам иткән тартым барлыҡҡа килһен өсөн шарттар булдыра. Гидрокостюмдар йылылыҡ һаҡлай һәм йөҙөүсәнлектең артыуын да тәьмин итә. Күп спортсыларҙың, башлыса ир-егеттәрҙең, аяҡтарының йөҙөүсәнлеге юҡ. Йөҙөү гидрокостюмының ҡул өлөшөндә бик йоҡа неопрен ҡатламы бар, был уларҙың һығылмалылығын арттыра, аяҡтарында ҡалыныраҡ ҡатлам. Был йөҙөүсегә аяҡтарының вертикаль хәрәкәте амплитудаһын арттырырға ярҙам итә, һөҙөмтәлә уларҙың хәрәкәте рациональ була. Бындай конструкция брасс яраҡһыҙ (аяҡтары үтә ҡаты), ләкин кроль/ирекле стиль өсөн бик уңайлы. === Аксессуарҙар === * Беруштар һыуҙың ҡолағына эләгеүен тотҡарлай. * Танау ҡыҫалалары танауға һыу инеүҙән һаҡлай. Ҡағиҙә булараҡ, улар синхрон йөҙөүҙә генә ҡулланыла. Уларҙы спорт йөҙөүендә ҡулланыу күпселек йөҙөүселәргә уңайһыҙлыҡтар тыуҙырыуы мөмкин. Тап шуның өсөн танау ҡыҫҡыстары тик синхрон һәм һәүәҫкәр йөҙөү өсөн генә ҡулланыла. * Йөҙөү өсөн күҙлектәр күҙҙәрҙе хлорланған һыуҙан һаҡлай, шулай уҡ һыу аҫтында күреү һәләтен яҡшырта ала. Төҫлө күҙлектәр күҙҙәрҙе бассейн төбөн сағылдырған ҡояш нурҙарынан һаҡлай. * Йөҙөү өсөн башлыҡ организмға шыуғалаҡ форма бирә һәм сәсте хлорланған һыуҙан һаҡлай. Улар шулай уҡ сәсте ҡоро тоторға һәм организмды һыуыныуҙан һаҡларға ярҙам итә. * Йөҙөү таҡталары һәм ҡалҡыуыстары йөҙөргә өйрәткәндә йәки билдәле бер күнекмәләр яһағанда файҙаланыла. Улар кәүҙәнең аҫҡы өлөшөн күнектергәндә кәрәк. Ҡулдарҙы күнектергәндә аяҡтарҙы һыуҙа тотоу өсөн [[:ru:Колобашка (плавание)|Колобашки]]<nowiki/>лар ҡулланыла («ҡулдарҙа йөҙөү»). * Йөҙгөстәр (ласты) аяҡтың этәргес көсөн, тиҙлекте арттырыу, техниканы камиллаштырыу, өсөн ҡулланыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гидропитектар * Йөҙөү (хәрәкәт ысулы) * Ҡышҡы йөҙөү * Һыу спорты төрҙәре * Йөҙөү бассейны == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * == Һылтанмалар == * [http://drowning-prevention.org/ Drowning-Prevention.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716160857/http://drowning-prevention.org/ |date=2009-07-16 }}, Water and Information from the children ' s Safety and hospital Washington Drowning Drowning Prevention Prevention Network Seattle State. * [http://www.physsportsmed.com/issues/1999/04_99/kammer.htm Physsportsmed.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206005916/http://www.physsportsmed.com/issues/1999/04_99/kammer.htm |date=2008-12-06 }}, And Swimming Illnesses Injuries * [http://home.quicknet.nl/qn/prive/sdebest/nostalgicswimming/EN/IndexEN.html Quicknet.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204175927/http://home.quicknet.nl/qn/prive/sdebest/nostalgicswimming/EN/IndexEN.html |date=2009-02-04 }}, Known Overview and swimming historical 150 of less-strokes [[Категория:Йөҙөү]] 2f75y5rqqsjclg3atgrmm497znpt8ly 0 185666 1305934 1305718 2026-09-23T07:52:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305934 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925003727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 |date=2011-09-25 }} {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась] {{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ |date=2011-07-16 }} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109131031/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I |date=2011-11-09 }} //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> 9gvxv6avh8awefv7weag3nf3hgf1ow2 0 189875 1305908 1302535 2026-09-22T16:55:50Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305908 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәт''', бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими ('''{{Lang-ar|{{Script|Arab|مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ ٱللهِ بْنِ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ}}}}''') ({{lang-ar|محمد}} {{IPA|[mʊħɑmmæd]}}, ^{{{audio|Ar-muhammad.ogg|әйтелешен тыңларға}}}, ({{lang-ar|محمد}}‎‎), (20 (22) апрель 571 (570)<ref>Точная дата рождения достоверно неизвестна, преимущественно указывают 570 и 571 гг. См. [http://www.dslib.net/religio-vedenie/muhammad-osnovatel-novoj-konfessionalnoj-obwnosti-arabov.html Ризванов М. Р. Мухаммад — основатель новой конфессиональной общности арабов : Дис. … канд. филос. наук : Махачкала, 2005]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf афтореферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070353/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf |date=2016-03-04 }}).</ref>, {{МестоРождения|Мәккә}} — {{comment|{{ДС|8|6|632}}|12 раби аль-авваль}}, [[Мәҙинә]]) — исламдың бөтә төп ағымдарында [[Аллаһ]]тың һуңғы [[Пәйғәмбәрҙәр|Пәйғәмбәре]] тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер [[Аллаһ]]лыҡ дине — [[Ислам]] динен иңдереүсе, [[Аллаһ]] ебәргән Изге Китап — [[Ҡөрьән]]де кешеләргә еткереп, [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда көслө [[Мосолмандар|мосолман]] дәүләтен төҙөгән шәхес<ref>{{cite book|last=Muir|first=William|author-link=William Muir|title=Life of Mahomet|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215983/page/n54/mode/1up|volume=2|year=1861|publisher=Smith, Elder, & Co.|location=London|page=55}}</ref><ref name="Shibli12">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]].</ref>. == Тормош юлы == [[File:Thaniat Al-Wadaa.jpg|thumb|слева|Мөхәммәтте с.ғ.с. [[ансарҙар]] ҡаршы алған урын]] [[Мәккә|Мәккәлә]] абруйлы [[ҡорайыштар]] ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, ''әл-Әмин'' ({{Lang|ar|اَلْأَمِينُ}}<ref>{{Cite book|url=Muhammad Zafarullah Khan}}</ref> — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — [[Әҙәм]], [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим]], [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]], [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә. 40 йәшендә Мөхәммәт [[Хира (мәмерйә)|Хира мәмерйә]]һендә тәүге [[үәхи]] ала, был [[Ҡөрьән]] иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)]<ref name="Shibli1">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]]</ref>. Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт [[мосолман календары]]булдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе ''Мәҙинә концепцияһы'' ҡабул итә, бойондороҡһоҙ [[өммәт]] туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]]<ref>{{Cite book|author=live}}</ref> һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша<ref name="Ramadan-178">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref><ref name="Haykal-438">{{Cite book|url=Muhammad Husayn Haykal}}</ref><ref name="Hitti-118">{{Cite book|url=Philip Khuri Hitti}}</ref><ref name="Ramadan-177">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref> ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә<ref name="Watt12">{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|author-link=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina0000watt|year=1956|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-577307-1|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina0000watt/page/261 261]–300}}</ref>.<ref>Campo (2009), «Muhammad», ''Encyclopedia of Islam'', p. 494</ref>Ғәрәбстан ярымутрауындағы<ref name="Watt1">{{Cite book|url=William Montgomery Watt}}</ref> бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә === Мәҙинәлә ән-Нәбәүи мәсете === [[File:Madina Haram at evening.jpg|980px|align-cap=center|<center>Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет эргәһендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. Кәшәнәнең икенсе исемен көмбәҙенең төҫөнә ҡарата "Йәшел көмбәҙ" тип йөрөтәләр.</center>]] * '''Мәҙинә ҡалаһы.[[Ән-Нәбәүи мәсете]]. Был мәсет ихатаһы эсендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. "Йәшел көмбәҙ" кәшәнәһе күренә''' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Refbegin|3}} * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] * [[Ислам тарихы]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия]] * [[Мөхәммәттең ғазауаттары]] * [[Мөхәммәт ҡомартҡылары]] *[[Мөхәммәт мөһөрө]] * [[Мәккәне яулау]] *[[Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң|Мәккәне алғандан һуң]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре|Мөғжизәләре]] * [[Бәхилләшеү хажы]] {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Cite book|last=Ali|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=f_j9ayrVpHMC&pg=PT113|title=Introduction to the Study of The Holy Qur'an|year=2011|isbn=978-1-934271-21-6}} * {{Cite book|last=Bennett|first=Clinton|title=In search of Muhammad|year=1998|isbn=978-0-304-70401-9|url=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} * {{Cite book|last=Guillaume|title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Isḥāq's sīrat|url=https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n23/mode/2up|year=1955|isbn=978-0-19-577828-1}} * {{Cite book|last=Ghali|first=Muhammad M|title=The History of Muhammad: The Prophet and Messenger|year=2004|url=http://www.enjoyislam.com/books/islamic_books/the-history-of-muhammad-the-prophet-and-messenger.pdf}} [https://books.google.com/books?id=Ggp8OFBIzssC&pg=PA5 alternate URL] * {{Cite book|last=Haykal|first=Muhammad Husayn|url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&pg=495|title=The Life of Muhammad|year=2008|isbn=978-983-9154-17-7}} * {{Cite book|last=Hitti|first=Philip Khuri|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.13564|title=History of the Arabs|year=1946}} * {{Cite book|last=Khan|first=Majid Ali|title=Muhammad the Final Messenger|year=1998|isbn=978-81-85738-25-3}} * {{Cite book|last=Khan|first=Muhammad Zafrullah|title=Muhammad: Seal of the Prophets|url=https://books.google.com/books?id=baw9AAAAIAAJ&pg=PA17|year=1980|isbn=978-0-7100-0610-3}} * {{Cite book|title=Islamic Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr0000stef|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0}} * {{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4}} * {{Cite book|last=Ramadan|first=Tariq|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|year=2007|isbn=978-0-19-530880-8}} * {{Cite book|last=Al Mubarakpuri|first=Safi ur Rahman|title=Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar)|url=https://archive.org/details/sealednectararra0000safi|year=2002}} * {{Cite book|last=Muir|first=William|title=The Caliphate: Its Rise, Decline and Fall, from Original Sources|url=https://archive.org/details/caliphateitsrise0000sirw_n1w2|year=1892|isbn=9781417948895}} * {{Cite book|last=Shibli Nomani|url=Shibli Nomani|title=Sirat-un-Nabi}} * {{Cite book|last=Watt|first=William Montgomery|url=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina.|year=1956|isbn=978-0-19-577307-1}} {{Refend}} {{Мөхәммәт}} {{islam-stub}} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] t3wg81rnkvq3chswc65mejmeisp0w9t 0 195373 1305945 1261839 2026-09-23T10:52:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305945 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Penalty kick Lahm Cech Champions League Final 2012.jpg|right|thumb|310px|[[Лам Филипп|Филипп Лам]] 2012 йылда УЕФА чемпиондары лигаһы финалында пенальти тибә]] '''Матчтан һуңғы пенальти''' (рәсми — '''ун бер метрлыҡ билдәнән тибеү''', рәсми булмаған — '''пенальти серияһы''') — [[футбол]] уйыны ҡағиҙәләренә ярашлы, тигеҙ иҫәп булған осраҡта матчта йәки матч серияһында еңеүсене билдәләргә мөмкинлек биргән процедураларҙың береһе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.fifa.com/mm/document/affederation/generic/81/42/36/lawsofthegame%5f2010%5f11%5fe.pdf Правила игры в футбол, сезон 2010/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628211134/https://www.fifa.com/mm/document/affederation/generic/81/42/36/lawsofthegame_2010_11_e.pdf |date=2021-06-28 }} [[Категория:Футбол]] da1b6ft2lryac0tg5o7769qwh5jsvna 1 201549 1305896 2026-09-22T14:04:28Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ яңы бүлек 1305896 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:04, 22 сентябрь 2026 (UTC) 7f8zje6emniz4ossdqc3pnckcal2ja6 1305897 1305896 2026-09-22T14:12:07Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ Тулыраҡ мәғлүмәт һәм һылтанма өҫтәлде. 1305897 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9,5 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 15 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. bb1t2agnbv83ani1quvsllhllp7z76o 1 201550 1305898 2026-09-22T14:22:06Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ яңы бүлек 1305898 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9,5 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 15 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC) q30wkskui30awavzn6uoo0gmb4b3qge 10 201551 1305918 2026-09-22T20:33:50Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Zabytkowa cerkiew wpisana na listę UNESCO.jpg 1305918 wikitext text/x-wiki Zabytkowa cerkiew wpisana na listę UNESCO.jpg sp1aroc4gf5q64qo1u10ipjsqrrorb3 10 201552 1305942 2026-09-23T10:24:13Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Violet-backed starling (Cinnyricinclus leucogaster verreauxi) female.jpg 1305942 wikitext text/x-wiki Violet-backed starling (Cinnyricinclus leucogaster verreauxi) female.jpg 2gxdwwczbbithvrxxez47yil28s495a