Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 9316 1305975 1277423 2026-09-24T00:26:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305975 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:COAST CPU.jpg|thumb|220px|right|Pentium Үҙәк процессоры]] '''Үҙәк проце́ссор''' ('''ЦП'''; шулай уҡ '''үҙәк эшкәртеү ҡоролмаһы (центра́льное проце́ссорное устро́йство)''' — '''ЦПУ'''; {{lang-en|central processing unit}}, {{lang-en2|CPU}}, йыш ҡына ''процессор'') — машина инструкцияларын (программа кодын) үтәүсе электрон берәмек йәки интеграцияланған схема, компьютер техникаһының төп өлөшө йәки программалы логика контролеры. Ҡайһы берҙә микропроцессор йәки процессор тип кенә телгә алына. Тәүҙә үҙәк эшкәртеү ҡоролмаһы терминында ҡатмарлы компьютер программаларын үтәү өсөн тәғәйенләнгән логик машиналарҙың махсуслаштырылған класы тасуирлана. Был маҡсаттың ул ваҡытта булған компьютер процессорҙары функцияларына ярайһы уҡ теүәл тап килеүе арҡаһында ул тәбиғи рәүештә компьютерҙарға тапшырыла. Терминды ҡулланыу башлана һәм уны компьютер системаларына ҡарата ҡыҫҡартыу 1960-се йылдарҙа һалына. Шул ваҡыттан алып процессорҙарҙы проектлау, архитектуралау һәм тормошҡа ашырыу күп тапҡырҙар үҙгәрә, әммә уларҙың төп функциялары элекке кеүек булып ҡала. ЦПУ-ның төп тасуирламаһы: эшләгән ваҡытты такт йышлығы, эшсәнлек, энергия ҡулланыу (микропроцессорҙар өсөн)һәм архитектура. Тәүге процессорҙар уникаль һәм хатта бер төрлө компьютер системалары өсөн уникаль компоненттар булараҡ булдырылған. Һуңынан, бер йәки бер нисә юғары махсуслаштырылған программаны тормошҡа ашырыу өсөн тәғәйенләнгән процессорҙарҙы эшләүҙең ҡиммәтле ысулынан компьютер етештереүселәр күп маҡсатлы процессор ҡоролмаларының типик кластарын сериялы етештереүгә күсә. [[Компьютер]] компоненттарын стандартлаштырыу йүнәлеше [[Ярым үткәргес|ярымүткәргесле]] элементтарҙың, майнфреймдарҙың һәм мини-компьютерҙарҙың йылдам үҫеше дәүерендә барлыҡҡа килә, интеграль схемалар барлыҡҡа килеү менән ул тағы ла популярыраҡ булып китә. Чиптар эшләү КПУ-ның ҡатмарлылығын тағы ла арттырырға, шул уҡ ваҡытта уларҙың физик күләмен кәметергә мөмкинлек бирә. Процессорҙарҙы стандартлаштырыу һәм миниатюралау цифрлы ҡоролмаларҙың кешенең көндәлек тормошона тәрән үтеп инеүенә килтерә. Хәҙерге процессорҙарҙы компьютер кеүек юғары технологиялы ҡулайламаларҙа ғына түгел, автомобилдәрҙә, калькуляторҙарҙа, кеҫә телефондарында һәм хатта балалар өсөн дә осратырға мөмкин. Йышыраҡ микроконтроллерҙарҙан торалар, унда, иҫәпләү ҡоролмаларынан тыш, чипта өҫтәмә компоненттар урынлашҡан (программа һәм мәғлүмәттәр хәтере, интерфейстар, I/O порттары, таймерҙар һ.б.). Микроконтроллерҙың заманса иҫәпләү мөмкинлектәре персональ компьютерҙар эшкәртеүселәре менән ун йыл элек сағыштырыла, һәм йышыраҡ уларҙың эшсәнлегенән күпкә артығыраҡ була. == Тарихы == Процессор етештереүҙе үҫтереү тарихы тулыһынса башҡа электрон компоненттар һәм схемалар етештереү технологияһын эшләү тарихына тап килә. 1940-сы йылдарҙан алып 1950-се йылдар аҙағына тиклемге осорға ҡағылған ''беренсе этап'' булып электромеханик эстафеталар, феррит йәҙрәләре (хәтер ҡоролмалары) һәм [[вакуумлы лампалар]] ярҙамында процессорҙар булдырыу тора. Улар стеллаждарҙа йыйылған модулдәрҙә махсус тоташтырғыстарға ҡуйылған. Кондукторҙар тоташтырып торған бындай стеллаждарҙың күплеге процессорҙы кәүҙәләндерә. Айырмалы һыҙаттар булып түбән ышаныслылыҡ, түбән етештереүсәнлек һәм йылылыҡтың юғары тарҡалыуы тора. 1950-се йылдар уртаһынан алып 1960-сы йылдар уртаһына тиклем [[транзистор]]ҙар индереү ''икенсе этап'' булып тора. Транзисторҙар хәҙерге таҡталарға яҡын, стеллаждарға ҡуйылған булған. Элекке кеүек үк, уртаса процессор бер нисә шундай стеллаждан торған. Етештереүсәнлектең артыуы, ышаныслылыҡтың артыуы, ҡеүәтте ҡулланыуҙы кәметеү. 1960-сы йылдар уртаһында чиптар ҡулланыу ''өсөнсө этап'' була. Тәүҙә ябай транзистор һәм резисторлы йыйынтыҡтарҙан торған түбән интеграциялы чиптар ҡулланыла башлай, артабан, технология үҫешкән һайын, цифрлы схеманың айырым элементтарын (беренсе элементар асҡыстарҙы һәм логик элементтарҙы, һуңынан ҡатмарлыраҡ элементтарҙы — элементар регистрҙарҙы, иҫәпләгестәрҙе, сумматорҙы) тормошҡа ашырыусы чиптар ҡулланыла башлайҙар. == Структура == Процессор ({{lang-en|Central Processing Unit}}) һәр бер [[компьютер]]ҙың мөһим өлөшө. Мейе кәүҙә менән идара иткән кеүек, процессор копьютерҙың башҡа өлөштәре менән идара итер өсөн сигналдар ебәрә. Процессор инструкциялар тип аталған исемлек буйынса эшләгән электрон машина. Процессор инструкциялар яҙылған исемлекте уҡый, һәм уларҙы башҡара башлай; бер ваҡыт эсендә бер инструкция үтәлә, әммә процессор ҡаһы бер инстукцияларҙы сиратһыҙ башҡара ала. Процессор уҡый алған инструкциялар исемлеген компьютер программаһы тип әйтәләр. Үҙәк процерҙың эшен башҡара алған машиналарҙы йыш Тьюринг машинаһы тип йөрөтәләр, был атама математиканан килгән. Процессорҙың эшләү тиҙлеген герцтарҙа (Гц, Hz) үлсәйҙәр, әммә хәҙерге заман компьютерҙарының процессорҙары бик шәп булғанлыҡтан уларҙы гигагерцтарҙа (ГГц, GHz) үлсәйҙәр. Бер гигагерц – бер миллиард герц. == Функционаллек == Аҫта үҙәк процессор башҡара алған ҡайһы бер эштәр миҫалға килтерелгән: * Ике һанды бер-береһенә ҡушыу * Бирелгән һандан ҙурырыған табыу * Һанды бер ерҙән икенсе ергә урынлаштырыу * Хәтерҙән ханды күсереү * Инструкция исемлегендә икенсе урынға күсеү Бик ҡатмарлы [[программа]]ларҙы ошо әйтелеп киткән инструкцияларҙы берләштереп башҡарып була. Һәр бер инструкция бик аҙ ваҡыт эсендә башҡарылғас бындай мөмкинлек тыуа. Хәҙерге процессорҙар бер секунд эсендә 1 миллиардтан ашыу инструкциялар башҡара ала. Билдәле бер ваҡыт эсендә үҙәк процессор ни тиклеп күберәк эштәр башҡарһа ул шул тиклем шәберәк тигәнде аңлата. MIPS процессорҙың тиҙтеген үлсәү бер ысулдарҙың береһе. Шулай уҡ Flops һәм процессорҙын такт йышлығы (күбеһенсә ГГц тарҙа үлсәнелә) ысулдары тағы бер үҙәк процессорҙар билдәле бер ваҡыт экендә башҡарған эште үлсәу өсөн ҡулланыла. Үҙәк процессор логик вентельдарҙан тора; процессорҙа ҡыбырлап торған өлөштәр юҡ. Компьютерҙың процессоры, видеокарта йәки [[BIOS]] һымаҡ, башҡа электрон өлөштәр менән тоташҡан була. Ошо периферия ҡоролмаларын, компьютер программаһы яҙыу һәм уҡыу үҙгәртеүҙәренән ҡурсалап махсус компьтер хәтере урынында тота. == Бер нисә ядролы процессорҙар == Ҡайһы бер үҙәк процессорҙар бер нисә ядронан торалар. Был бер чипта бер нисә процессор урынлашҡан тигәнде аңлата, бындай процессор бер үк ваҡытта күберәк эш башҡара ала. Бер нисә ядролы процессорҙың айрым процессорҙары, шундай уҡ бер ядролы процессорҙар менән сағыштырғанда яйыраҡ булһа ла, процессорҙың тиҙлеге күпкә тиҙерәк була. Был киләһене аңлата: күп ядролы компьютерҙың такт йышлығы әҙерәк булһа ла, дөйөм процессор тиҙлеге күберәк була. ==Такт йышлығы== ''Такт йышлығы'' – ул микроэштәре күрһәтмәләрҙе уҡыу тиҙлеге. Һәр бер [[компьютер]]ҙа эске такт генераторы бар, ул күрһәтмәләрҙең башҡарылыу дәрәжәһе. Үҙәк эшкәрткәс йайланмаған һәр бер күрһәтмәне бойомға ашырыу өсөн фиксацияланған таҡтылар (йәки сәғәт циклдары) кәрәк. Такт йышлығы бейек тау башына менергә кәрәк булған һайын, үҙәк эшкәрткәс ҡорал секундына күберәк күрһәтмәләр башҡара ала. Күпселек үҙәк эшкәрткәс айланмалар һәм бик күп бер-бер артлы килеү мантиғы айланмалар табигате буйынса синхрон булып торалар. Ысынлыкта ә-ә, барлыҡ синхрон үҙәк эшкәрткәс айланмалар бер-бер артлы килеү мантиғы һәм комбинацион матайының ҡатнашыуын ҡулланалар. Шулай итеп, улар синхронизация сигналы тураһында ҡараштар нигеҙендә конструкциялаған һәм эшлиләр. Был такт сигналы булараҡ мәғлүм булған ғәҙәттә сигнал периодик турпаҡлы ел-дауыллы формаһын ала. Электр сигналдарының үҙәк эшкәрткәс йыйынманың схемаларҙың төрлө тармаҡтарында максималь ваҡытты уйлап эш итеүсән сығарып, конструкторҙар такт сигналы өсөн яраҡлы периодты һайлайҙар. ==Һылтанмалар == Microprocessor designers *[http://www.amd.com/ Advanced Micro Devices] - [[Advanced Micro Devices]], a designer of primarily [[x86]]-compatible personal computer CPUs. *[http://www.arm.com/ ARM Ltd] - [[ARM Ltd]], one of the few CPU designers that profits solely by licensing their designs rather than manufacturing them. [[ARM architecture]] microprocessors are among the most popular in the world for embedded applications. *[http://www.freescale.com/ Freescale Semiconductor] (formerly of [[Motorola]]) - [[Freescale Semiconductor]], designer of several embedded and [[System-on-a-chip|SoC]] PowerPC based processors. *[https://web.archive.org/web/20070829214301/http://www-03.ibm.com/chips/ IBM Microelectronics] - Microelectronics division of [[IBM]], which is responsible for many [[IBM POWER|POWER]] and [[PowerPC]] based designs, including many of the CPUs utilized in late [[video game console]]s. *[http://www.intel.com/ Intel Corp] - [[Intel]], a maker of several notable CPU lines, including [[IA-32]] and [[IA-64]]. Also a producer of various peripheral chips for use with their CPUs. *[http://www.microchip.com/ Microchip Technology Inc.] - [[Microchip Technology|Microchip]], developers of the 8 and 16-bit short pipleine [[RISC]] and [[Digital Signal Processor|DSP]] microcontrollers. *[http://www.mips.com/ MIPS Technologies] - [[MIPS Technologies]], developers of the [[MIPS architecture]], a pioneer in [[RISC]] designs. *[http://www.am.necel.com/ NEC Electronics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316024347/http://www.am.necel.com/micro/product/all_32_general.html |date=2009-03-16 }} - [http://www.am.necel.com/ NEC Electronics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316024347/http://www.am.necel.com/micro/product/all_32_general.html |date=2009-03-16 }}, developers of the [http://www.am.necel.com/micro/product/all_8_general.html/ 78K0 8-bit Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028210428/http://www.am.necel.com/micro/product/all_8_general.html/ |date=2008-10-28 }}, [http://www.am.necel.com/micro/product/all_16_general.html/ 78K0R 16-bit Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310032816/http://www.am.necel.com/micro/product/all_16_general.html |date=2009-03-10 }}, and [http://www.am.necel.com/micro/product/all_32_general.html/ V850 32-bit Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316024347/http://www.am.necel.com/micro/product/all_32_general.html |date=2009-03-16 }}. *[http://www.sun.com/ Sun Microsystems] - [[Sun Microsystems]], developers of the [[SPARC]] architecture, a RISC design. *[http://www.ti.com/home_p_allsc Texas Instruments]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Texas Instruments]] semiconductor division. Designs and manufactures several types of low-power microcontrollers among their many other semiconductor products. *[http://www.transmeta.com/ Transmeta] - [[Transmeta]] Corporation. Creators of low-power x86 compatibles like [[Transmeta Crusoe|Crusoe]] and [[Efficeon]]. *[http://www.viatech.com/ VIA Technologies] - Taiwanese maker of low-power x86-compatible CPUs. *[http://spectrum.ieee.org/25chips 25 Microchips that shook the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505045213/http://spectrum.ieee.org/25chips |date=2009-05-05 }} - an article by the [[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] [[Категория:Компьютер]] [[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]] ks17y9juq6cwco2lyz46f0p4ifl3kfp 0 12719 1305957 1304457 2026-09-23T14:29:01Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1305957 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәт''' ({{lang-ru|Ахметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 886 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452247, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — ?. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||886||423||463||47,7||52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 56 км == Билдәле шәхестәре == * [[Кәримова Минзәлә Мансур ҡыҙы]] (1946), [[Финанстар|финансист]], социаль хеҙмәткәр. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның халыҡты социаль яҡлау идаралығы инспекторы, 1979 йылдан — өлкән инспектор, 1984—2001 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1996), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] социаль яҡлау отличнигы (1989). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] 7oof8zgw6n0kbdk3tiah0o76hi9d8v8 1305961 1305957 2026-09-23T16:19:27Z Айсар 10823 1305961 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәт''' ({{lang-ru|Ахметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 886 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452247, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — ?. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||886||423||463||47,7||52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 56 км == Билдәле шәхестәре == * [[Кәримова Минзәлә Мансур ҡыҙы]] (1946), [[Финанстар|финансист]], социаль хеҙмәткәр. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның халыҡты социаль яҡлау идаралығы инспекторы, 1979 йылдан — өлкән инспектор, 1984—2001 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1996), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] социаль яҡлау отличнигы (1989)<ref>Хайбуллинская энциклопедия / гл. ред. Р. Х. Ибрагимов. — Уфа: Башк. энцикл., 2015. — 648 с.: ил., карты. ISBN 978-5-88185-243-6 {{ref-ru}}{{V|23|09|2026}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] r2oa0i9xqulux5mdsks70gujtbdsmld 0 18873 1306007 1305895 2026-09-24T08:36:32Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ һылтанма өҫтәү 1306007 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Исеме == Элек йылға Айыулы тип аталған һәм Йылайыр районының Матрай ауылы эргәһендәге Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған.[https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf]<ref>А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. Словарь топонимов Республики Башкортостан. belemle.ru. Китап (2002). А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — С. 26. — 256 с. — <nowiki>ISBN 5-295-03192-6</nowiki>.</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} oxiv72cjaa1g3199ghtd19c2svoy8r2 1306011 1306007 2026-09-24T09:13:57Z Аюлы река 48953 /* Исеме */ һылтанмалар өҫтәү 1306011 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Исеме == Элек йылға Айыулы тип аталған һәм Йылайыр районының Матрай ауылы эргәһендәге Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған.[https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Китап (2002). 26-сы бит.]<ref>А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. [https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Словарь топонимов Республики Башкортостан.] Китап (2002). А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — С. 26. — 256 с. — ISBN 5-295-03192-6.</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} ffzwq1g4zhpo8kw0sd31m1oombdlbr9 1306012 1306011 2026-09-24T09:14:40Z Аюлы река 48953 /* Исеме */ һүҙҙәр араһын дөрөҫләү 1306012 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Исеме == Элек йылға Айыулы тип аталған һәм Йылайыр районының Матрай ауылы эргәһендәге Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған. [https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Китап (2002). 26-сы бит.]<ref>А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. [https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Словарь топонимов Республики Башкортостан.] Китап (2002). А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — С. 26. — 256 с. — ISBN 5-295-03192-6.</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} sckk9sonsrj6xx3odslgbmqhqqkg7rj 0 29097 1305986 679016 2026-09-24T04:42:37Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Guenserode.png]] → [[File:DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 1305986 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Гюнзероде |төп исеме = Gunserode |ил = Германия |герб = DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Луц Гросстюк |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 8,52 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 180 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 172 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6567 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 027 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гюнзероде''' ({{lang-de|Gunserode}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 172 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 8,52 км². Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8xum49p6afo66ovzmzemz2125a3snrn 0 42271 1305979 1199137 2026-09-24T02:42:05Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305979 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Halobacteria.jpg | image descr = ''[[Halobacteria]]'', NRC-1 штампы, һәм күҙәнәк 5 [[мкм]] | regnum = Архейҙар | parent = | latin = Archaea | author = [[Woese]], [[Kandler]] et [[Wheelis]], [[1990]] | wikispecies = Archaea | commons = Category:Archaea | itis = | ncbi = 2157 | eol = 7920 | syn = * {{btname|Archaebacteria}} | children name = Типы | children = * {{bt-ruslat|Кренархеоттар|Crenarchaeota}} * {{bt-ruslat|Эвриархеоттар|Euryarchaeota}} * {{bt-ruslat|Корархеоттар|Korarchaeota}} * {{bt-ruslat|Наноархеоттар|Nanoarchaeota}} * {{btname|[[Thaumarchaeota]]|}} }} '''Архейҙар''' ({{lang-la|Archaea}} {{lang-grc|ἀρχαῖος}} иң боронғо, тәүге барлыҡҡа килгән) — күҙәнәк ядроһы(төшө) һәм мембраналы органеллары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар. Карл Вёзеның өс доменлы системаһында таяҡсалар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар [[Домен (биология)|домены]]. Элегерәк архейҙарҙы таяҡсалар һәм прокариоттар менән «архебактериялар» тигән дөйөм төркөмгә берләштергәндәр, тик хәҙер был квалификация иҫкергән тип һанала<ref>{{cite journal |author=Pace N. R. |title=Time for a change |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/289 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |page=289 |year=2006 |month=May |pmid=16710401 |doi=10.1038/441289a|bibcode = 2006Natur.441..289P }}</ref>. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылып торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған. Архейҙар 5 [[Тип (биология)|тип]]ҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар ({{lang-la|Crenarchaeota}}) һәм эвриархеоттар ({{lang-la|Euryarchaeota}}) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған [[Нуклеин кислоталары|нуклеин кислотаһы]] өлгөһө нигеҙендә башҡарыла. Архейҙар һәм [[бактериялар]] күҙәнәк ҙурлығы һәм формаһы буйынса бик оҡшаш, шулай ҙа ҡайһы бер архейзар ғәҙәти булмаған формала була, мәҫәлән, Haloquadratum walsbyi күҙәнәктәре ялпаҡ һәм квадрат. Бактериялар менән оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, архейҙарҙың ҡайһы бер гендары һәм метаболик юлдары уларҙы [[эукариоттар]]ға (атап әйткәндә, транскрипция һәм тәржемә процестарын катализлаусы ферменттар) яҡынайта. Архейҙар биохимияһының башҡа яҡтары ла үҙенсәлекле, мәҫәлән, ябай эфир бәйләнеше булған липидтарҙың күҙәнәк мембраналарында булыуы. Күпселек архейзар — хемоавтотрофтар. [[Эукариоттар]]ға ҡарағанда уларҙың энергия сығанаҡтары байтаҡҡа күберәк: [[шәкәр]] кеүек ябай органик берләшмәләрҙән алып [[аммиак]], металл иондарына һәм хатта [[водород]]ҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — галоархейҙар — ҡояш нурҙарын энергия сығанағы сифатында ҡуллана, архейҙарҙың башҡа төрҙәре углеродты теркәйҙәр , әммә [[үҫемлектәр]]ҙән һәм [[цианобактериялар]]ҙан (зәңгәр-йәшел [[ылымыҡтар]]) айырмалы рәүештә, архейҙың бер төрө лә быны ла, тегене лә бер үк ваҡытта эшләмәй. Архейҙар енесһеҙ юл менән үрсейҙәр: бинар бүленеү, тарҡалыу һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы рәүештә, архейҙарҙың билдәле бер төрө лә [[спора]]лар барлыҡҡа килтермәй. Башта архейҙар ҡырыҫ шарттарҙа — эҫе шишмәләрҙә, тоҙло күлдәрҙә йәшәгән экстремофил тип иҫәпләнһә лә, һуңынан төрлө урындарҙа, шул иҫәптән [[тупраҡ]]та, [[океан]]дарҙа, [[һаҙлыҡ]]тарҙа һәм кешенең [[туҡ эсәк|туҡ эсәг]]ендә табыла . Бигерәк тә океандарҙа архейҙар күп, һәм,бәлки, планктон архейҙарҙы тере организмдарҙың иң ҙур төркөмө булып торалыр. Архейҙар [[Ер]]ҙәге тереклектең мөһим өлөшө булып торалар. [[Углерод]] һәм [[азот]] циклдарында ҙур роль уйнайҙар. Архейҙарҙың билдәле вәкилдәренең береһе лә паразит йә патоген организм түгел, әммә йыш ҡына улар мутуалистар һәм комменсалдар. Ҡайһы бер вәкилдәре метаногендар булып, кешеләрҙең һәм көйшәүселәрҙең аш һеңдереү трактында йәшәйҙәр, унда аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырырға ярҙам итәләр. == Асыу тарихы == [[Файл:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|мини|справа|Архейҙар тәүге тапҡыр экстремаль йәшәү урындарында — эҫе вулкан сығанаҡтарында табыла]] Төркөмдөң тәүге ағзалары төрлө экстремаль йәшәү урындарында, геотермаль сығанаҡтарҙа табыла. ХХ быуаттың күп өлөшөндә [[прокариоттар]] берҙәм төркөм булып һанала һәм биохимик, морфологик һәм метаболик һыҙаттар буйынса классификациялана. Мәҫәлән, микробиологтар микроорганизмдарҙы күҙәнәк формаһына, күҙәнәк стенаһы төҙөлөшө деталдәренә һәм микроорганизмдар ҡулланған матдәләргә ҡарап классификацияларға тырыша. 1965 йылда төрлө прокариоттарҙың ген төҙөлөшө оҡшашлығы нигеҙендә туғанлыҡ дәрәжәһен билдәләү тәҡдим ителә. Бындай алым, филогенетика бөгөнгө көндә төп алым булып тора. Архейҙар беренсе тапҡыр филогенетик ағаста прокариоттарҙың айырым төркөмө булараҡ 1977 йылда Карл Везе һәм Джордж Эдвард Фокс тарафынан 16S рРНК сағыштырма анализында айырыла. Башта был ике төркөм архебактериялар (лат. Archaebacteria) һәм эубактерии (Eubacteria) тип билдәләнә һәм батшалыҡ йәки ярым батшалыҡ тип баһалана, уларҙы Везе һәм Фокс Urkingdoms тип атай. Вёзе, прокариоттарҙың был төркөмө бөтөнләй икенсе төрлө тормош төрө, тип ныҡыша. Был айырманы күрһәтер өсөн прокариоттарҙың ике төркөмө артабан архейҙар һәм бактериялар тип атала. Тәүҙә яңы доменға метаноген микроорганизмдар ғына иҫәпләгәндәр. Архейҙар эҫе шишмәләр, тоҙло күлдәр кеүек экстремаль шарттарҙа ғына йәшәй тип иҫәпләгәндәр. Әммә ХХ быуат аҙағына микробиологтар архейҙар тәбиғәттә киң таралған ҙур һәм төрлө организмдар төркөмө тигән һығымтаға килә. Архейҙарҙың күп төрҙәре, [[тупраҡ]]та һәм [[океан]] һыуҙарында йәшәй.<ref name=DeLong>{{статья |заглавие=Everything in moderation: archaea as 'non-extremophiles' |издание=Curr. Opin. Genet. Dev. |том=8 |номер=6 |страницы=649—654 |pmid=9914204 |doi=10.1016/S0959-437X(98)80032-4 |язык=en |тип=journal |автор=DeLong E. F. |год=1998}}</ref> Был асыш һыу һәм тупраҡ өлгөләрендәге прокариоттарҙа булған нуклеин кислоталары идентификациялау өсөн [[полимер сылбыры реакцияһы]] ҡулланғас асыҡланған. Был ысул лабораторияла теге йәки был сәбәптәр арҡаһында культифацияланмаған организмдарҙы асыҡларға мөмкинлек бирә<ref>{{статья |заглавие=Molecular techniques for determining microbial diversity and community structure in natural environments |издание={{Нп3|Critical Reviews in Microbiology|Crit. Rev. Microbiol.||Critical Reviews in Microbiology}} |том=26 |номер=1 |страницы=37—57 |pmid=10782339 |doi=10.1080/10408410091154174 |язык=en |тип=journal |автор=Theron J., Cloete T. E. |год=2000}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The maturing of microbial ecology |издание={{Нп3|International Microbiology|Int. Microbiol.||International Microbiology}} |том=9 |номер=3 |страницы=217—223 |pmid=17061212 |ссылка=http://www.im.microbios.org/0903/0903217.pdf |язык=en |автор=Schmidt T. M. |год=2006 |тип=journal}}</ref>. == Килеп сығыуҙары һәм эволюция == Таш булып ҡатҡан прокариотик күҙәнәктәр 3,5 миллиард йыл менән даталанһа ла, прокариоттарҙың күпселеге үҙенә генә хас морфологик һыҙаттарға эйә түгел, шуға күрә ташҡа әүерелгән формаларҙы архейҙар ҡалдыҡтары тип аныҡ ҡына билдәләп булмай<ref>{{статья |заглавие=Fossil evidence of Archaean life |ссылка=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/g38537726r273422/fulltext.pdf |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci]] |том=361 |номер=1470 |страницы=869—885 |pmid=16754604 |doi=10.1098/rstb.2006.1834 |pmc=1578735 |deadlink=yes |archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223213904/http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/g38537726r273422/fulltext.pdf |archivedate=2011-02-23 |язык=en |автор=Schopf J. |год=2006 |тип=journal}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта архейҙар өсөн хас булған липидтарҙың химик ҡалдыҡтары мәғлүмәтлерәк, сөнки был ҡушылмалар башҡа организмдарҙа осрамай<ref>{{статья |заглавие=Polar Lipids of Archaebacteria in Sediments and Petroleums |издание=Science |том=217 |номер=4554 |страницы=65—66 |pmid=17739984 |doi=10.1126/science.217.4554.65 |bibcode=1982Sci...217...65C |язык=en |тип=journal |автор=Chappe B., Albrecht P., Michaelis W. |месяц=7 |год=1982}}</ref>. Ҡайһы бер баҫмалар архейҙар йәки [[эукариоттар]]ҙың липид ҡалдыҡтары 2,7 миллиард йәштә булған таш тоҡомдарҙа булыуын күрһәтә<ref>{{статья |заглавие=Archean molecular fossils and the early rise of eukaryotes |издание=Science |том=285 |номер=5430 |страницы=1033—1036 |pmid=10446042 |doi=10.1126/science.285.5430.1033 |язык=en |тип=journal |автор=Brocks J. J., Logan G. A., Buick R., Summons R. E. |год=1999}}</ref>, әммә был мәғлүмәттәрҙең дөрөҫ булыуы шик тыуҙыра<ref>{{статья |заглавие=Reassessing the first appearance of eukaryotes and cyanobacteria |издание=Nature |том=455 |номер=7216 |страницы=1101—1104 |pmid=18948954 |doi=10.1038/nature07381 |bibcode=2008Natur.455.1101R |язык=en |тип=journal |автор=Rasmussen B., Fletcher I. R., Brocks J. J., Kilburn M. R. |месяц=10 |год=2008}}</ref>. Был [[липидтар]]ҙың ҡалдыҡтарының иң боронғолары Гренландияның көнбайышындағы Исуан йәшелташ бүлкәтендә осрай, ҡайҙа Ерҙә 3,8 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән ултырма тау тоҡомдары урынлашҡан<ref>{{статья |заглавие=Traces of Archaebacteria in ancient sediments |издание=System Applied Microbiology |том=7 |номер=Archaebacteria '85 Proceedings |страницы=178—183 |язык=und |автор=Hahn, Jürgen; Pat Haug |год=1986}}</ref>. Архейҙар [[Ер]]ҙә йәшәгән иң боронғо тере йәндәр булыуы ихтимал<ref name=Wang>{{статья |заглавие=Reductive evolution of architectural repertoires in proteomes and the birth of the tripartite world |издание={{Нп3|Genome Research|Genome Res.||Genome Research}} |том=17 |номер=11 |страницы=1572—1585 |pmid=17908824 |doi=10.1101/gr.6454307 |pmc=2045140 |язык=en |тип=journal |автор=Wang M., Yafremava L. S., Caetano-Anollés D., Mittenthal J. E., Caetano-Anollés G. |год=2007}}</ref>. === Архейҙарҙың һәм башҡа домендарҙың сағыштырма характеристикалары === Түбәндәге таблицала башҡа домендарға хас булған һәм хас булмаған ҡайһы бер архейҙар һыҙаттары күрһәтелгән.<ref>Information is from Willey J.M., Sherwood L.M., Woolverton C.J. ''Microbiology'' 7th ed. (2008), Ch. 19 pp. 474—475, except where noted.</ref>. {| class="wikitable" |- ! Архейҙар һәм бактерияларға хас ! Архейҙар һәм эукариоттарға хас ! Тик архейҙарға ғына хас |- | Һынланған ядро һәм мембрана органеллалары юҡ | [[Пептидогликан]] (муреин) юҡ | Күҙәнәк стенаһының төҙөлөшө (мәҫәлән, ҡайһы бер архейҙарҙың күҙәнәк стеналарында псевдомуреин бар) |- | Ҡулсалы [[хромосома]] | [[ДНК]] гистондар менән бәйле<ref>{{статья |заглавие=Histone variants – ancient wrap artists of the epigenome |издание=[[Nature Reviews Molecular Cell Biology]] |том=11 |страницы=264—275 |doi=10.1038/nrm2861 |язык=en |тип=journal |автор=Talbert P. B., Henikoff S. |год=2010}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Archaeal histones and the origin of the histone fold |издание=Curr. Opin. Microbiol |том=9 |страницы=520—525 |doi=10.1016/j.mib.2006.08.003 |язык=en |тип=journal |автор=Sandman K., Reeve J. N. |год=2006}}</ref> | Күҙәнәк мембранаһында ябай эфир бәйләнеше булған липидтар бар |- | Гендар оперондарға берләшкән | Трансляция метиониндан башлана<ref>у бактерий трансляция начинается с [[N-Формилметионин|формилметионина]]</ref> | [[Флагеллин]]дар структураһы<ref name="Zillig">{{статья |заглавие=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |издание=Curr. Opin. Gen. Dev. |том=1 |номер=4 |страницы=544—551 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X(05)80206-0 |язык=und |автор=Zillig W. |месяц=12 |год=1991}}</ref> |- | | Транскрипция комплексының [[РНК-полимераза]], [[промотор]]ҙары һәм башҡалар компоненттары оҡшашлығы<ref name="Zillig" /><ref>{{статья |pmid=11282478 |том=4 |номер=2 |заглавие=Mechanism and regulation of transcription in archaea |издание=Curr. Opin. Microbiol. |страницы=208—213 |doi=10.1016/S1369-5274(00)00190-9 |язык=en |тип=journal |автор=Bell S. D., Jackson S. P. |месяц=4 |год=2001}}</ref><ref>{{статья |pmid=12694606 |том=48 |номер=3 |заглавие=Archaeal chromatin and transcription |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |страницы=587—598 |язык=en |автор=Reeve J. N. |месяц=5 |год=2003 |тип=journal |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref> | [[Рибосома|рибосома]]лар скруктураһы (ҡайһы бер билдәләр бактерияларға яҡын, ҡайһы берҙәре эвкариоттарға яҡын) |- | Полицистрон [[мРНК]] | ДНК репликацияһы һәм репарацияһы оҡшаш <ref>{{статья |pmid=12694608 |том=48 |номер=3 |заглавие=Archaea: an archetype for replication initiation studies? |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |страницы=605—615 |язык=en |тип=journal |автор=Kelman L. M., Kelman Z. |месяц=5 |год=2003 |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref> | тРНК структураһы һәм [[метаболизм]]<ref name="Zillig" /><ref>{{статья |pmid=20129918 |doi=10.1074/jbc.M110.102236 |том=285 |номер=17 |заглавие=Discovery and characterization of an amidinotransferase involved in the modification of archaeal tRNA |pmc=2857094 |издание=[[Journal of Biological Chemistry|J. Biol. Chem.]] |страницы=12706—12713 |язык=en |тип=journal |автор=Phillips G., Chikwana V. M., Maxwell A., et al. |месяц=4 |год=2010}}</ref> |- | Күҙәнәктәр размеры эукариоттарҙыҡына ҡарағанда бәләкәйерәк | [[АТФаза]] (тип V) оҡшаш | |} == Тәбиғи йәшәү мөхите == Архейҙар йәшәү урындарының киң диапазонында йәшәй һәм глобаль экосистеманың мөһим өлөшө булып тора, дөйөм биомассаның 20 процентын тәшкил итә алалар<ref>{{статья |заглавие=Environmental diversity of bacteria and archaea |издание=[[Systematic Biology|Syst. Biol.]] |том=50 |номер=4 |страницы=470—478 |pmid=12116647 |doi=10.1080/106351501750435040 |язык=en |автор=DeLong E. F., Pace N. R. |год=2001 |тип=journal}}</ref>. Тәүге табылған архейҙар экстремофилдар була. Ысынлап та, архейҙарҙың күбеһе юғары температурала, йыш ҡына 100 °C-тан артыҡ булған [[гейзер]]ҙарҙа, май йыйғыстарҙа осрай. Башҡалары бик һалҡын шарттарҙа, бик тоҙло, юғары кислоталы һәм юғары һелтеле мөхиттә, шулай уҡ юғары баҫым аҫтында — 700 атмосфераға тиклем (барофилдар) тормошҡа яраҡлашҡандар. Әммә архейҙар араһында йомшаҡ шарттарҙа, һаҙлыҡлы урындарҙа, [[канализация]]ла, [[океан]]дарҙа һәм [[тупраҡ]]та тереклек иткән мезофилдар ҙа бар. Экстремофил архейҙар дүрт төп физиологик төркөмгә ҡарай: галофилдар, термофилдар, ацидофилдап (кислотаға сыҙамлы), алкалифилдар (һелтәгә сыҙамлы). Был төркөмдәрҙе типта йәки башҡа бойондороҡһоҙ таксон булараҡ ҡарала алмай. Бер-береһенә тәьҫир итмәйҙәр, ә ҡайһы бер архейҙар бер үк ваҡытта бер нисә төркөмгә ҡарай. Әммә улар классификация өсөн уңайлы башланғыс нөктә булып тора. == Экология == === Матдәләр әйләнешендә ролдәре === Архейҙар төрлө йәшәү урындарында [[углерод]], [[азот]], [[көкөрт]] кеүек элементтарҙы яңынан ҡулланалар. Бындай әүерелештәр [[экосистема]]ның нормаль эшләүе өсөн кәрәк булһа ла, архейҙар кеше эшмәкәрлеге арҡаһында килеп тыуған зарарлы үҙгәрештәргә һәм хатта бысраныуға ла булышлыҡ итә ала. Архейҙар [[азот]] циклының күп этаптарын үтәй. Был экосистеманан азотты сығарыусы реакцияларҙы, мәҫәлән, азот һулышы һәм денитрификация, азотты йотоусы процестарҙы, мәҫәлән, нитраттарҙы үҙләштереү һәм азотты фиксациялау, үҙ эсенә ала<ref>{{статья |заглавие=Nitrate reduction and the nitrogen cycle in archaea |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |том=150 |номер=Pt 11 |страницы=3527—3546 |pmid=15528644 |doi=10.1099/mic.0.27303-0 |ссылка=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/11/3527?view=long&pmid=15528644 |язык=en |тип=journal |автор=Cabello P., Roldán M. D., Moreno-Vivián C. |месяц=11 |год=2004 |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Nitrogen fixation at 92 degrees C by a hydrothermal vent archaeon |издание=Science |том=314 |номер=5806 |страницы=1783—1786 |pmid=17170307 |doi=10.1126/science.1134772 |bibcode=2006Sci...314.1783M |язык=en |тип=journal |автор=Mehta M. P., Baross J. A. |месяц=12 |год=2006}}</ref>. Һуңғы ваҡытта архейҙарҙың [[аммиак]]тың окисланыуға йәлеп ителеүе асыҡлана. Был реакциялар океандарҙа айырыуса мөһим<ref name="автоссылка1" /><ref>{{статья |заглавие=Putative ammonia-oxidizing Crenarchaeota in suboxic waters of the Black Sea: a basin-wide ecological study using 16S ribosomal and functional genes and membrane lipids |издание=Environ. Microbiol. |том=9 |номер=4 |страницы=1001—1016 |pmid=17359272 |doi=10.1111/j.1462-2920.2006.01227.x |язык=en |тип=journal |автор=Coolen M. J., Abbas B., van Bleijswijk J., et al. |месяц=4 |год=2007}}</ref>. Архейҙар шулай уҡ аммиактың тупраҡта окисланыуында ла мөһим роль уйнай. Нитриттар барлыҡҡа килтерәләр, һуңынан улар башҡа микробтар тарафынан нитраттарға окислана. Һуңғыларын [[үҫемлектәр]] һәм башҡа организмдар ҡуллана<ref>{{статья |заглавие=Archaea predominate among ammonia-oxidizing prokaryotes in soils |издание=Nature |том=442 |номер=7104 |страницы=806—809 |pmid=16915287 |doi=10.1038/nature04983 |bibcode=2006Natur.442..806L |язык=en |тип=journal |автор=Leininger S., Urich T., Schloter M., et al. |месяц=8 |год=2006}}</ref>. Көкөрт циклында көкөрт ҡушылмаларының окисланыуы иҫәбенә йәшәгән архейҙар уларҙы ташлы тау тоҡомдарынан ала һәм башҡа организмдар өсөн ҡулайлы итә. Әммә бының менән шөғөлләнгән төрҙәр, мәҫәлән, Sulfolobus, көкөрт кислотаһын өҫтәмә продукт сифатында барлыҡҡа килтерә, ә ташландыҡ шахталарҙа бындай организмдарҙың булыуы кислоталы шахта һыуҙары менән бергә тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүе ихтимал<ref name=Baker2003>{{статья |заглавие=Microbial communities in acid mine drainage |издание={{Нп3|FEMS Microbiology Ecology}} |том=44 |номер=2 |страницы=139—152 |doi=10.1016/S0168-6496(03)00028-X |ссылка=<!-- www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1016/S0168-6496(03)00028-X--> |pmid=19719632 |язык=en |автор=Baker, B. J.; Banfield, J. F. |год=2003 |тип=journal}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Углерод циклында метаногендар [[водород]]ты алып ташлайҙар һәм микроорганизмдар популяцияларының органик матдәләрҙе тарҡатыуында мөһим роль уйнайҙар, улар анаэробик экосистемаларҙа, мәҫәлән, ләм, һаҙлыҡ, һыу таҙартыу ҡоролмаларында тарҡатыусылар ролен үтәйҙәр<ref>{{статья |заглавие=Playing scales in the methane cycle: from microbial ecology to the globe |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=101 |номер=34 |страницы=12400—12401 |pmid=15314221 |pmc=515073 |doi=10.1073/pnas.0405075101 |ссылка=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15314221 |bibcode=2004PNAS..10112400S |язык=en |тип=journal |автор=Schimel J. |месяц=8 |год=2004}}</ref>. Әммә метан — парник эффектты барлыҡҡа килтергән ер атмосфераһында иң таралған газдарының береһе, парник газдарының дөйөм һанының 18 процентын тәшкил итә<ref>{{cite web | title= EDGAR 3.2 Fast Track 2000 | url= http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ | accessdate= 2008-06-26 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080521162831/http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ | archivedate= 2008-05-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521162831/http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ |date=2008-05-21 }}</ref>. Парник эффектын тыуҙырыу һәләте углекислый газға ҡарағанда 25 тапҡырға һөҙөмтәлерәк. Метаногендар (атмосфера метанының төп сығанағы) метандың йыллыҡ эмиссияһының күп өлөшөн бүлеп сығара<ref name="Trace Gases">{{cite web |url = http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |title = Trace Gases: Current Observations, Trends, and Budgets |work = Climate Change 2001 |publisher = United Nations Environment Programme |archiveurl = https://www.webcitation.org/69guEtsmG?url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |archivedate = 2012-08-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728082216/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |date=2012-07-28 }}</ref>. Шуға күрә был архейҙар Ерҙә парник эффектын булдырыуҙа һәм глобаль йылыныуҙа ҡатнашалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/zakinuli-arkhei-evoliutsionnyi-nevod-i-vytianuli|title=Закинули археи эволюционный невод и вытянули...|author=Волкова, Ольга|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-01-22|accessdate=2018-04-05}} * {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/karl-vioze-1928-2012|title=Карл Вёзе (1928–2012)|author=Старокадомский, Пётр|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2013-02-07|accessdate=2018-04-05}} * {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/kak-sostavlialsia-genom-eukariot-endosimbioz-vs-nepreryvnyi-gorizontalnyi-perenos|title=Как составлялся геном эукариот: эндосимбиоз VS. непрерывный горизонтальный перенос|author=Панов, Андрей|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-09-22|accessdate=2018-04-05}} * {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/arkhei-khamiat-i-pomogaiut|title=Археи «хамят» и помогают|author=Конышев, Илья|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-09-03|accessdate=2018-04-05}} * {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/mezhdu-bakteriiami-i-arkheiami-okisliaiushchimi-metan-obnaruzhena-elektroprovodka|title=Между бактериями и археями, окисляющими метан, обнаружена «электропроводка»|author=Кондратенко, Юлия|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-12-22|accessdate=2018-04-05}} {{Внешние ссылки|{{Таксон/Цвет|regnum=Археи}}}} == Әҙәбиәт == * ''Воробьева Л. В.'' Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с. * {{статья |автор = Громов Б.В. |заглавие = Удивительный мир архей |оригинал = |ссылка = http://www.pereplet.ru/obrazovanie/stsoros/296.html |издание = СОЖ |тип = |место = |год = 1997 |том = |номер = 4 |страницы = 23—26 }} * ''Морозова О. В.'' Загадки архей и их фагов // Вестник ВОГиС. — 2005. — Том 9. — № 1. — С. 55—66 * {{статья|автор = Thomas Cavalier-Smith.|заглавие = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution|ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1578732/|издание = |тип = |место = |год = 2006|том = |номер = |страницы = }} {{Biology-stub}} [[Категория:Архейҙар| ]] [[Категория:Домендар (биология)]] qfnh2jpouu8s0tm0cs8828h3qzz1unr 0 64996 1305962 1297510 2026-09-23T16:52:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305962 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Намибия Республикаһы |Оригиналь исеме = Republic of Namibia{{ref-en}}  Republiek van Namibië{{ref-af}}  Republik Namibia{{ref-de}} |Эйәлек килеш = Намибия |Флаг = |Герб = Coat of Arms of Namibia.svg |Герб урынына = |Девиз = Берҙәмлек, азатлыҡ, Ғәҙел хөкөм |Гимн исеме = Намибия, батырҙар ере |Аудио = |Идара итеү төрө = [[республика]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 22|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 17|lon_min = 53|lon_sec = 0 |region = NA |CoordScale = 7000000 |Картала = Location Namibia AU Africa.svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[Инглиз теле|Инглиз]], [[Немец теле|Немецкий]] (региональ) |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[21 март]] [[1990]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[КАР]] |Баш ҡала = [[Виндхук]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент Премьер-министр |Етәкселәр = [[Хификепунье Похамба]] [[Нахас Ангула]] |Территория буйынса урыны = 33 |Территория = 825 418 |% һыу өҫтө = ~0 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 143 |Халыҡ = 2 171 916 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2010 |Халыҡ тығыҙлығы = 3,1 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = 27.270 млрд<ref name="dataimf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|date=2019-10-11|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=2020-03-15|lang=en|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528151328/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|deadlink=no}}</ref> |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 138 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 11 298<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 104 |ЭТП (номинал) = 14.513 млрд<ref name="dataimf"/> |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 123 |Йән башына ЭТП (номинал) = 6013<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 99 |КПҮИ = {{рост}} 0,645<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2020-01-07 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024144212/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_summary_human_development_statistical_update_en.pdf |deadlink=no }}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2019 |КПҮИ буйынса урыны = 130 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> |Валюта = [[Намибия доллары]] |Домен = [[.na]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 264 |Сәғәт бүлкәте = 1 April 01:00:00 UTC+0100 (WAT) 2 September 03:00:00 UTC+0200 (WAST) |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> <!--|Иҫкәрмәләр=-->}} '''Намибия Республикаһы''' Намибия ([[Инглиз теле|ингл]]. Namibia Слушатьi/nəˈmɪbiə/, /næˈ-/<ref>{{citation|last=Wells |first=John C. |year=2008 |title= Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher= Longman |isbn= 978-1405881180}}</ref><ref>{{citation |last= Roach |first=Peter |year=2011 |title= Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher= Cambridge University Press |isbn= 978-0521152532}}</ref>)), рәсми исеме — Намибия Республикаһы (ингл. Republic of Namibia [rɪˈpʌblɪk ɒv nəˈmibiə]); 1968 йылға тиклем — Көньяҡ-Көнбайыш Африка — [[Африка]]лағы дәүләт. Төньяҡта [[Ангола]] һәм [[Замбия]], көнсығышта [[Ботсвана]], көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] менән сиктәш; көнбайыш ярҙарын [[Атлантик океан]] һыуҙары йыуа. Майҙаны 824,3 мең км². Халыҡ һаны 2 533 794 кеше тәшкил итә (2017 йыл баһаһы)<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Население|title=Намибия - Численность населения|deadlink=no|access-date=2022-07-18|archive-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520002059/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9d%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520002059/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9d%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5 |date=2016-05-20 }}</ref>. Уның баш ҡалаһы — [[Виндхук]]. Ил менән 5 йылға һайланған [[президент]] һәм ике яҡлы парламент идара итә. Намибияның халыҡ-ара рейтингтары төрлөсә: унда матбуғат азатлығы юғары, Африкала иң һөҙөмтәле хөкүмәттәрҙең береһе, әммә шул уҡ ваҡытта коррупцияның кимәле уртасанан юғары һәм кеше потенциалының үҫеш кимәле уртаса. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы (1990), [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] ағзаһы (1995). == Географияһы == [[Файл:рельеф Намибии.png|thumb|right|250px|Намибияның рельефы]] [[Файл:Природные зоны намибии.jpg|thumb|right|250px|Намибияның тәбиғәт зоналары]] [[Файл:Vordebergen Namibia.jpg|thumb|right|250px|Намибияның өҫтәл һымаҡ тау итәге, март, 2012]] [[Файл:Atlantic Namibia.jpg|thumb|250px|Намибияның Атлантик яры Свакопмунд ҡалаһы эргәһендә, март 2012]] Намибияның төп өлөшөн илдең үҙәген биләгән [[ҡалҡыулыҡ]]тар тәшкил итә. Унда иң бейек нөктә (Кёнигштайн тауы (Брандберг, 2606 м) урынлашҡан. Көнбайыштан үҙәк яҫылыҡ — Атлантик океанға килеп сығыусы Намиб сүллеге, көньяҡтан — Оранжевый йылғаһы, көнсығыштан көнсығыштан 20 м һәм 21 м градус көнсығыш оҙонлоҡ һәм [[Калахари]] сүллектәре менән сикләнгән. Каприви һыҙаттарын һәм илдең ситке төньяғын [[джунгли]]ҙар биләй. Намибияла [[йылға]]лар аҙ, һәм уларҙың күбеһе билдәле бер осорҙа ғына тулылана. Ндонга телендәге ҡоро каналдар (илдең төньяғында йәшәгән овамбо кешеләре һөйләшә) ошана тип атала: ямғырҙар миҙгелендә улар тулыланып, биләмәнең 60 процентына тиклем һыу аҫтында ҡала ала. Намибияның иң ҙур йылғалары — Оранжевый, Фиш (уның каньоны ҙурлығы буйынса АҠШ-тың Ҙур каньонынан һуң донъяла икенсе урында тора), Окаванго (Ботсванала Окаванго дельтаһы тип аталған ҙур һаҙлыҡҡа ҡоя). Намибияла ярайһы уҡ эҫе, ә яуым-төшөм аҙ яуа (был бер ни тиклем Бенгель һыуығының тәьҫире менән бәйле). Илдең иң ҙур ҡалаһы — баш ҡала Виндхук. Башҡа ҙур ҡалалары — Уолфиш-Бей, Свакопмунд, Ошакати, Хрутфонтейн, Китмансхуп, Цумеб, Гобабис. Намибияның көньяғында биотөрлөлөктөң мөһим сығанағы булып торған ике экотөбәк бар: Суккулентлы Кару һәм Нама-Кару. == Этимологияһы == 1890 йылдан алып [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ил Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы, ә һуңынан «Көньяҡ-Көнбайыш Африка» тип атала. 1968 йылдың 12 июнендә БМО Генераль Ассамблеяһының А/RES/2372 (XXII) ҡарары буйынса уға «Намибия» исеме бирелә. Топоним илдең көнбайыш ярындағы Намиб сүллеге исеменән алынған, был исем ерле нама халҡы теленән килеп сыҡҡан{{sfn|Поспелов|2002|с=282}}. Бынан һуң [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] тағы ла 20 йыл илде оккупациялауын дауам итә, тик 1988 йылда ғына Намибиянан китергә ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары Хавьер Перес де Куэльлар һәм Көньяҡ Африка Республикаһы [[президент]]ы Фредерик Виллем де Клерк ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. == Тарихы == Борон Намибия территорияһында бушмен (сан) ҡәбиләләре ([[һунар|һунарсылыҡ]] һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән) йәшәгән, һуңыраҡ унда готтентоттар — нама һәм дамара (күсмә малсылар) килгән. Яҡынса [[XVI быуат]]тан төньяҡтан банту ҡәбиләләре — гереро, овамбо, каванго, йейе, тсвана һәм башҡалар үтеп инә башлай. [[XX быуат|ХХ быуат]] аҙағында овамболар герероларҙы, шулай уҡ готтентоттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. 1830-сы йылдарҙа Кап колонияһынан ҡабат килгән юлбашсы Йонкер Африканер етәкселегендә готтентот ҡәбиләһенән ''нама''лар герерро һәм дамара ҡәбиләләрен буйһондора. Европалылар был ҡоролоҡ булған ерҙәргә сағыштырмаса һуң килә — 1878 йылда ғына [[Бөйөк Британия]] Уолфиш-Бейҙы Кап колонияһына ҡуша. 1883 йылда немец сауҙагәре Адольф Людериц яр буйындағы бер участканы Ангра-Пекен бухтаһы районында нама ҡәбиләһенең урындағы етәкселәренең береһенән 200 мылтыҡ һәм 100 фунт стерлинглыҡ тауар биреп һатып ала. 1890 йылғы инглиз-герман килешеүенә ярашлы, хәҙерге Намибияның бөтә яры, Уолфиш-Бей ҡултығынан тыш, Германияға ҡарай. Шулай итеп, Германия көньяҡ-көнбайыш Африка колонияһының сиктәре билдәләнә. Германия властары урындағы халыҡ ерҙәрен биләгән аҡ колонистарҙың килеүен хуплай. 1904 йыл башында юлбашсы Самуэль Магареро етәкселегендә гереролар баш күтәрә һәм йөҙҙән ашыу немец күскенсеһен үлтерә. Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаға генерал Лотар фон Трота етәкселегендә 14 мең һалдат ебәрә, ул герероларҙың барыһы ла илдән ҡыуылырға тейешлеген иғлан итә. Ватерберг янындағы алышта гереролар еңелеүгә дусар була. Иҫән ҡалғандар [[Калахари]] аша Британия Бечуаналенд биләмәһенә (хәҙер [[Ботсвана]]) барып етергә тырыша: Бөйөк Британия, [[фетнә]]не дауам итмәһәләр, герероларға һыйыныу урыны бирергә вәғәҙә итә. Күптәр был күсенеүгә сыҙай алмай һәләк була. 1905 йыл мәғлүмәттәре буйынса, немецтар беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәргәндә, Көньяҡ-Көнбайыш Африкала яҡынса 25 000 гереро кешеһе башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар, тороп ҡала. Улар, инглиздәр һуғыш ваҡытында ''бур''ҙарға (этник төркөм) ҡаршы ойошторған кеүек, концентрацион лагерҙарға урынлаштырыла. Герероларҙың фетнәһе баҫтырылғандан һуң күп тә үтмәй, ''нама''лар [[немецтар]]ға ҡаршы сыға. Уларҙың лидерҙары Хендрик Витбоой һәм Якоб Моренга була. Хәрби хәрәкәттәр 1907 йылдың мартына тиклем бара. Моренг килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң да һәм партизандар һуғышы туҡтамай. Ихтилал ваҡытында һәләк булған намаларҙың һанын төрлөсә (40 000 тирәһе) баһалайҙар. [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында, 1915 йылда, Көньяҡ Африка Союзы ғәскәрҙәре Намибияны баҫып ала. 1920 йылда ул Милләттәр лигаһынан Көньяҡ-Көнбайыш Африка менән идара итеүгә мандат ала. Лига эшмәкәрлеген туҡтатҡас, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] мандатты тапшырыуҙан баш тарта һәм территорияны контролдә тотоуын дауам итә, унда [[апартеид]] режимы урынлаштыра. КАР Намибияны илде Африканың «дошман» дәүләттәренән һаҡлаусы буфер итеп ҡарай. Намибияның аҡ әҙселеге Көньяҡ Африка Республикаһы Парламентында күрһәтелә. 1878 йылдан алып Кап колонияһының бер өлөшөн тәшкил иткән һәм Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына инмәгән Уолфиш-Бей инглиздәр тарафынан 1915 йылда Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына индерелә һәм 1970-се йылдар аҙағында ғына Көньяҡ Африкаға ҡайтарыла. Шулай итеп, БМО-ның деколонизация тураһындағы декларацияһы ҡабул ителгән мәлдә (1960) Уолфиш-Бей ҡалаһы Намибия составына инә, һөҙөмтәлә БМО ағзаһы булған дәүләттәр уның Көньяҡ Африка Республикаһына кире күсеүен танымай. Уолфиш-Бей 1994 йылда Намибия контроленә күсә. [[Файл:Un-namibia1975-263-264.jpg|left|230px|thumb|1975 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Намибия өсөн сығарған почта маркалары серияһы<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Un-namibia1975-263-264.jpg Un-namibia1975-263-264.jpg]</ref>]] 1966 йылдан Көньяҡ-Көнбайыш Африка Халыҡ ойошмаһы (СВАПО) Көньяҡ Африка Республикаһынан бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлай. СВОПО базалары [[Ангола]] һәм [[Замбия]] территорияһында урынлашҡан була, һәм уларҙы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] хуплай: СВОПО-ның рәсми [[идеология]]һы булып [[марксизм]] тора. Нәҡ шул ваҡытта «Намибия» исеме тәүге тапҡыр ҡулланыла. Халыҡ-ара берләшмә шулай уҡ КАР-ҙың территория менән идара итеү хоҡуғын танымай. Тик 1988 йылда ғына Көньяҡ Африка Республикаһы властары Намибиянан сығырға ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары һәм КАР Президенты ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Намибияның беренсе президенты СВАПО лидеры Сэм Нуйома була. Ул был вазифаны өс мөҙҙәт биләй. 2005 йылдың 21 мартында Элекке ер министры Хификепунье Похамба Намибия президенты була, ул 75 проценттан ашыу тауыш йыя. 1994 йылда лози халҡы вәкилдәре Каприви азатлыҡ армияһын төҙөү тураһында иғлан итә, уның маҡсаты — был территорияға бойондороҡһоҙлоҡ яулау, был ҡораллы ойошторорға маташыуға килтерә. Әлеге ваҡытта ҡапма-ҡаршылыҡ кәмей, 2001 йылдан Каприви һыҙаты туристар өсөн хәүефһеҙ тип иғлан ителә. == Халҡы == [[Файл:AIDS_and_HIV_prevalence_2009.svg|thumb|300px|2011 йылға илдәр буйлап өлкәндәр араһында [[ВИЧ-инфекция]]ның таралыуы {{легенда|#800000|15—50 %}} {{легенда|#FF0000|5—15 %}} {{легенда|#E08040|1—5 %}} {{легенда|#e0c000|0,5—1,0 %}} {{легенда|#e0e080|0,1—0,5 %}} {{легенда|#00e080|<0,1 %}} {{легенда|#c0c0c0|нет данных}}]] [[Файл:Namibia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Намибия биләмәһенең йәш-енес пирамидаһы]] [[Файл:Namibie Himba 0712a.jpg|thumb|300px|Химба ҡәбиләһе ҡыҙы үҙ йорто янында]] Намибияла 2 746 745 кеше йәшәй (2020 йыл). 2010 йыл иҫәпләүҙәре буйынса, Намибия халҡының йыллыҡ үҫеше 2,2 %<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Темп-прироста-неселения|deadlink=yes|title=Намибия - Темп прироста неселения|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429171631/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%a2%d0%b5%d0%bc%d0%bf-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%80%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b5%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f|archivedate=2016-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429171631/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%a2%d0%b5%d0%bc%d0%bf-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%80%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b5%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f |date=2016-04-29 }}</ref>. Тыуым 1000 кешегә 29,2 тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Коэффициент-рождаемости|deadlink=yes|title=Намибия - Общий коэффициент рождаемости|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505193058/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%80%d0%be%d0%b6%d0%b4%d0%b0%d0%b5%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8|archivedate=2016-05-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505193058/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%80%d0%be%d0%b6%d0%b4%d0%b0%d0%b5%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8 |date=2016-05-05 }}</ref>, үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,2<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Коэффициент-смертности|deadlink=yes|title=Намибия - Общий коэффициент смертности|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502221816/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%81%d0%bc%d0%b5%d1%80%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8|archivedate=2016-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502221816/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%81%d0%bc%d0%b5%d1%80%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8 |date=2016-05-02 }}</ref>. 2015 йылда уртаса ғүмер оҙонлоғо — 64,39 йыл<ref>{{Cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=sp_dyn_le00_in&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_dyn_le00_in&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:NAM&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=Средняя продолжительность жизни населения Намибии |access-date=2019-01-23 |archive-date=2019-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227053606/https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=sp_dyn_le00_in&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_dyn_le00_in&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:NAM&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |deadlink=no }}</ref>. Халыҡтың 13,8 % иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтора (донъяла 5-се урын)<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-highest-rates-of-hiv-aids.html|title=Countries With The Highest Rates Of HIV/AIDs|lang=en|access-date=2019-01-23|archive-date=2019-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223435/https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-highest-rates-of-hiv-aids.html|deadlink=no}}</ref>. '''Этнос-раса составы:''' Халыҡтың күпселеген (80 процент) банту ғаиләһе халыҡтары тәшкил итә — башлыса овамбо (50 проценттан ашыу), шулай уҡ гереро (7 процент) һәм башҡа ҡәбиләләр. Койсан халыҡтары — нама (5 %) һәм бушмендар (3 %). 6,5 % «төҫлө» (улар күпселек) һәм «бастер» (башлыса Виндхуктан көньяҡҡа табан Рехобот ҡалаһы тирәләй тупланған общинала йәшәй) тигән метистарға тура килә. Халыҡтың 5,7 % аҡ тәнлеләр — голланд, инглиз, португал, француз һәм немец колонистары вариҫтары (һуңғыһының бер өлөшө немец мәҙәниәтен һәм [[немец теле|телен]] һаҡлай). Намибияла күпселек аҡ тәнлеләр һәм төҫлө кешеләр африкаан телендә һөйләшә һәм мәҙәниәт һәм ғөрөф-ғәҙәттәр буйынса Көньяҡ Африка Республикаһы аҡтарынан һәм төҫлөләренән бер ни менән дә айырылмай. Шулай итеп, Намибияла 104 000 африканер һәм яҡынса 35 000 намиб немцы йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=WA&rop3=100093|title=People-in-Country Profile: Afrikaner in Namibia|accessdate=2014-02-25|website=Joshuaproject.net|lang=en|archive-date=2014-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228162304/http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=WA&rop3=100093|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/766/|deadlink=yes|title=Намибия. Белые африканцы Намибии|accessdate=2014-02-25|website=«[[Вокруг света]]»|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224121328/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/766/|archivedate=2013-12-24}}</ref>. [[Рәсми тел]]е — [[инглиз теле]], әммә ул башлыса йәштәр араһында икенсе тел булараҡ киң таралған (шулай ҙа туған телдә һөйләшеүселәр ҙә бар — 7 %). Туған тел булараҡ киң таралған тел — ошивамбо, йәки ндонга, икенсеһе — африкаанс (халыҡтың 60 %). Күптәр немец телендә һөйләшә — яртыһынан күберәге уның әҙәби формаһын, ҡалғандары — аш-һыу диалекты (кухендойче) белә. 1990 йылға тиклем рәсми телдәр [[Немец теле|немец]] һәм африкаан телдәре була. Намибияның мөһим телдәре: * Африкаанс (халыҡтың күпселеге белә) * Ндонга, йәки обшивамбо (халыҡтың яртыһы тиерлек өсөн туған тел) * Инглиз теле (рәсми тел һәм франк лингваһы) * Нама, йәки дамара * Гереро * Немец теле (Намибияла абруйлы аҙсылыҡты тәшкил иткән Намибия немецтары теле) 15 йәштән өлкән кешеләр араһында белем кимәле 85 процент тәшкил итә. == Дәүләт төҙөлөшө == == Административ бүленеше == [[Файл:Namibia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|right|300px|Намибияның административ картаһы]] 1977 йылдан 1992 йылға тиклем Намибия 26 өлкәгә бүленә. 1992 йылдың авгусында өлкәләр 13 өлкәгә (regions) үҙгәртеп ҡорола, улар үҙ сиратында 102 өлкәгә бүленә (һайлау округтары) (constituencies). 2002 йылда һайлау округтары һаны 107-гә тиклем арттырыла. 2013 йылдың 9 авгусында Окаванго өлкәһе Көнсығыш Каванго һәм Көнбайыш Кавангоға бүленә. Намибияның '''өлкәләре''': # Кунене (Намибия) # Омусати # Ошана # Охангвена # Ошикото # Көнбайыш Каванго # Көньяҡ Каванго # Замбези (область) # Эронго # Очосондьюпа # Омахеке # Кхомас # Хардап # Карас (Намибия) == Эске сәйәсәте == Намибия бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта ярҙам иткән дәүләттәр, шул иҫәптән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Куба]] менән тығыҙ бәйләнештә тора. Намибия Көньяҡ Африка төбәгендә иҡтисади һәм сәйәси бәйләнештәрҙе нығыта: [[Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе]] һәм Көньяҡ Африка таможня союзы ағзаһы булып тора. Намибия артабанғы төбәк интеграцияһы яҡлы<ref name=ss>{{Cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/africa/na-forrel.htm |title=Namibia — Foreign Relations |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220721/https://www.globalsecurity.org/military/world/africa/na-forrel.htm |deadlink=no }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Африканеры * Германская Юго-Западная Африка * Намибийские немцы == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Намибия |Портал = Намибия |Викисловарь = Намибия |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html НАМИБИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610003839/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html |date=2010-06-10 }} в энциклопедии [[Кругосвет]] * [http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 Природа и животный мир Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235009/http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 |date=2016-03-05 }} // sov-art.ru * [http://www.opec.ru/1318269.html Статистика экономического и политического состояния Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508071136/http://opec.ru/1318269.html |date=2012-05-08 }} * [http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm Уничтожение коренных народов Намибии в 1904—1907 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926230145/http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm |date=2017-09-26 }} // genocide.ru * [http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ Запасы природного газа Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904010219/http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ |date=2014-09-04 }} // trubagaz.ru * [http://www.namrus.com Namibian Russian Development Close Company — Союз Намибии и России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825225725/http://www.namrus.com/ |date=2012-08-25 }} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=569&Itemid=100 Первая научная экспедиция по Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207010001/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=569&Itemid=100 |date=2018-02-07 }} [[Томский государственный университет|Томского государственного университета]], март, 2012. Короткий рассказ, интервью с начальником экспедиции, более 150 фотографий всей страны * [https://lenta.ru/articles/2021/09/18/namibiamoya/ Африканская Швейцария. Почему Намибия не похожа ни на одну страну Африки?] // [[Лента.ру]], 18 сентября 2021 <!-- * [http://yourroadabroad.com/category/namibiya/ Интересные статьи с фотографиями о Намибии] /чисто ф.альбом Alexey Seafarer, Saint-Petersburg, Russia/--> * [http://www.klausdierks.com/ NAMIBIA LIBRARY OF DR. KLAUS DIERKS, WINDHOEK] (Библиотека Клауса Диркса) ;Правительство: * {{cite web |title = Government of Namibia |url = http://www.grnnet.gov.na/ |archiveurl = https://archive.is/20121203072358/http://www.grnnet.gov.na/ |archivedate = 2012-12-03 |deadlink = yes }} — Правительственный портал * [http://www.windhoekcc.org.na/ Windhoek City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119115836/http://www.windhoekcc.org.na/ |date=2020-11-19 }} — Мэрия Виндхука * [http://www.embnamibia.at Official website of the Namibia Embassy in Vienna, Austria] ;СМИ: * [http://www.republikein.com.na Die Republikein] Газета на африкаанс * [http://www.az.com.na/ Allgemeine Zeitung] Единственная в Африке газета на немецком языке * [http://www.namibian.com.na/ The Namibian] Газета на английском, ндонга, а также португальском языках * [http://www.newera.com.na/ New Era] Газета на английском и ряде африканских языков * [https://web.archive.org/web/20060516032337/http://www.radiokudu.com.na/ Radio Kudu] Радиостанция, вещание на английском языке, новости также на африкаанс * [https://web.archive.org/web/20120618121837/http://www.radiowave.com.na/ Radiowave 96,7 FM] Музыкальная радиостанция * {{cite web |title = Namibian Broadcasting Corporation |url = http://nbc.com.na/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121207044519/http://nbc.com.na/ |archivedate = 2012-12-07 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207044519/http://nbc.com.na/ |date=2012-12-07 }} Государственная радио- и телекомпания * [http://www.hitradio.com.na/ Hitradio Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230102154728/https://hitradio.com.na/ |date=2023-01-02 }} — немецкоязычная радиостанция {{Библиоинформация}} {{Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе}} {{Африка илдәре}} [[Категория:Намибия]] [[Категория:Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булған дәүләттәр]] {{countries-stub}} gsz37893u49ha8lzp5whz2f2yggliom 0 65087 1305976 1203846 2026-09-24T01:34:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305976 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Рождество Утрауы |Оригиналь исеме = {{lang-en|Territory of Christmas Island}} |Эйәлек килеш = Раштыуа Утрауы (Австралия) |Флаг = Flag of Christmas Island.svg |Герб = Unofficial Coat of Arms of Christmas Island.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Дан һиңә, Австралия! |Аудио = |Идара итеү төрө = [[конституцион монархия]] [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 10|lat_min = 29|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 105|lon_min = 38|lon_sec = 0 |region = AU |CoordScale = 100000 |Картала = Christmasisland.png |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = [[Инглиз теле|Инглиз]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Флайинг-Фиш-Коув]] |Эре ҡалалар = |Территория буйынса урыны = |Территория = 135 |% һыу өҫтө = |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = |Халыҡ = 1400 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2009 |Халыҡ тығыҙлығы = 10,37 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Австралия доллары]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|AUD, код 36]]) |Домен = [[.cx]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 61 |Сәғәт бүлкәте = (UTC+7) |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Раштыуа утрауы''' ({{lang-en|Christmas Island}}) — [[Һинд океаны]]нда иң эр утрауҙарҙың береһе, #REDIRECT [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе. 2019 йылдың мартынан Инфраструктура, төбәк үҫеше һәм ҡалалар министрлығы ҡарамағында булған Австралияның үҙенән-үҙе идара ителмәгән тышҡы территорияһы булып тора. Баш ҡалаһы — [[Флайинг-Фиш-Коув|Сеттльмент]] ([[Флайинг-Фиш-Коув]]). Халҡы — 1 843 кеше (2016)<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/SSC90004?opendocument|title=2016 Census QuickStats: Norfolk Island|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|access-date=2021-07-13|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507211725/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/SSC90004?opendocument|deadlink=no}}</ref>. Интернет-домен — [[cx]]. Утрауҙың 1986 йылдан рәсми булмаған үҙ флагы бар, [[2002 йыл]]дан рәсми флаг булып ҡабул ителгән. == Географияһы == [[Файл:Christmas Island Map.png|thumb|200px|left|Раштыуа Утрауы картаһы]] Утрау [[Перт (Австралия)|Перт]]тан төньяҡ-көнбайышҡа 2360 саҡрым һәм [[Джакарта]]нан көньяҡҡа табан 500 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Янартау сығышлы утрау. Иң юғары нөктә — диңгеҙ кимәленән 361 метр. Утрауҙың климаты тропик. Яуым-төшөмдөң күләме ярайһы уҡ юғары — йылына 2000 мм тирәһе. Утрауҙа бер нисә йылға бар, шулай итеп, халыҡ эсәр һыу менән тәьмин ителгән. Утрауҙың майҙаны — 135 км²<ref>{{cite web| author = First Assistant Secretary, Territories Division | title = Territories of Australia | url = http://www.ag.gov.au/territories | publisher= Attorney-General's Department | date= 30 January 2008 | accessdate = 7 February 2008 | quote = The Federal Government, through the Attorney-General's Department administers Ashmore and Cartier Islands, Christmas Island, the Cocos (Keeling) Islands, the Coral Sea Islands, Jervis Bay, and Norfolk Island as Territories. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090131100911/http://ag.gov.au/territories |archivedate = 12 November 2009 |deadlink=404}}</ref>. Утрауҙың юҡҡа сыҡҡан эндемиктары араһында ҡан һурыусы талпандар ҙа булыуы ихтимал. Улар юғалған төр сифатында ҡарала, сөнки уның хужаһы, урындағы йомшаҡ ҡомаҡ төрҙәре Rattus macleari башҡаса табылманы. Һуңғы тапҡыр Rattus macleari ҡомағының бынан 100 йыл элек табылғаны билдәле (1903 йылда)<ref name="Mihalca2011">Andrei Daniel Mihalca, Călin Mircea Gherman and Vasile Cozma. 2011. [http://www.parasitesandvectors.com/content/4/1/71/ Coendangered hard-ticks: threatened or threatening?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701072149/http://www.parasitesandvectors.com/content/4/1/71/ |date=2015-07-01 }} — Parasites & Vectors (BioMed Central Ltd.) 2011, 4:71 doi:10.1186/1756-3305-4-71</ref>. {{Климат местности | Ширина = auto | Положение = center | Место_род = Раштыуа Утрауы | Источник = [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_200790.shtml Австралийское бюро метеорологии] | Янв_ср = 25.9 | Янв_ср_осад = 300.7 | Фев_ср = 25.7 | Фев_ср_осад = 346.6 | Мар_ср = 26.1 | Мар_ср_осад = 299.2 | Апр_ср = 26.3 | Апр_ср_осад = 224.3 | Май_ср = 26.0 | Май_ср_осад = 182.4 | Июн_ср = 25.3 | Июн_ср_осад = 163.1 | Июл_ср = 24.5 | Июл_ср_осад = 94.8 | Авг_ср = 24.2 | Авг_ср_осад = 42.1 | Сен_ср = 24.3 | Сен_ср_осад = 44.8 | Окт_ср = 25.0 | Окт_ср_осад = 65.6 | Ноя_ср = 25.4 | Ноя_ср_осад = 146.7 | Дек_ср = 25.7 | Дек_ср_осад = 215.5 | Год_ср = 25.4 | Год_ср_осад = 2140.1 | Янв_ср_мин = 22.7 | Янв_ср_макс = 27.9 | Фев_ср_мин = 22.6 | Фев_ср_макс = 27.9 | Мар_ср_мин = 23.0 | Мар_ср_макс = 28.2 | Апр_ср_мин = 23.5 | Апр_ср_макс = 28.2 | Май_ср_мин = 23.8 | Май_ср_макс = 27.8 | Июн_ср_мин = 23.2 | Июн_ср_макс = 27.0 | Июл_ср_мин = 22.5 | Июл_ср_макс = 26.2 | Авг_ср_мин = 22.2 | Авг_ср_макс = 26.0 | Сен_ср_мин = 22.2 | Сен_ср_макс = 26.2 | Окт_ср_мин = 22.6 | Окт_ср_макс = 26.8 | Ноя_ср_мин = 22.8 | Ноя_ср_макс = 27.2 | Дек_ср_мин = 22.5 | Дек_ср_макс = 27.7 | Год_ср_мин = 22.8 | Год_ср_макс = 27.3 | Янв_а_мин = 18.8 | Янв_а_макс = 30.6 | Фев_а_мин = 18.4 | Фев_а_макс = 31.5 | Мар_а_мин = 18.6 | Мар_а_макс = 31.5 | Апр_а_мин = 18.3 | Апр_а_макс = 31.4 | Май_а_мин = 19.3 | Май_а_макс = 30.0 | Июн_а_мин = 14.1 | Июн_а_макс = 29.4 | Июл_а_мин = 16.2 | Июл_а_макс = 28.8 | Авг_а_мин = 17.7 | Авг_а_макс = 29.5 | Сен_а_мин = 16.7 | Сен_а_макс = 30.9 | Окт_а_мин = 18.2 | Окт_а_макс = 31.4 | Ноя_а_мин = 18.0 | Ноя_а_макс = 31.8 | Дек_а_мин = 18.0 | Дек_а_макс = 31.2 | Год_а_мин = 14.1 | Год_а_макс = 31.8 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Тарихы == Үҙенең атамаһы менән утрау 1643 йылда Раштыуа көнөндә асылыу менән бәйле. Британия диңгеҙ йөҙөүсеһе Уильям Дампир 1688 йылда утрауға ултырған һәм уны тасуирлаған тәүге европалы булған. [[1888 йыл]]да утрауҙа кальций пирофосфаты ятҡылығы табыла, унан һуң Бөйөк Британия тарафынан анексациялана һәм утрауҙы колонияға әйләндереүгә тотона<ref name="Tourism">{{cite web | title=History | url=http://www.christmas.net.au/about/history.html | publisher=Christmas Island Tourism Association | accessdate=January 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208180546/http://www.christmas.net.au/about/history.html | archivedate=2014-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141208180546/http://www.christmas.net.au/about/history.html |date=2014-12-08 }}</ref>. [[1900 йыл]]да утрау [[Сингапур]] инглиз колонияһы составына инә. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында утрауҙы [[Япония]] баҫып ала<ref name=Klemen>{{cite web|first=Klemen|last=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/christmas.html|title=The Mystery of Christmas Island, March 1942|date=1999–2000|work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|access-date=2014-04-28|archive-date=2016-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121080434/http://www.dutcheastindies.webs.com/christmas.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121080434/http://www.dutcheastindies.webs.com/christmas.html |date=2016-01-21 }}</ref>. [[1958 йыл]]да [[Австралия]]ға тапшырыла. Утрауға Австралия хөкүмәтенең рәсми вәкиле идара итә. [[2010 йыл]]дың 15 декабрендә 90-ға яҡын мигрантты ташыған судно, башлыса Ираҡтан һәм Ирандан, Раштыуа утрауы ярҙарында бата. Борттағы 48 кеше һәләк була; 42 иҫән ҡала<ref>[http://articles.cnn.com/2010-12-20/world/australia.asylum.seekers_1_asylum-seekers-asylum-seekers-christmas-island?_s=PM:WORLD Death toll up to 48 in Christmas Island shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408170957/http://articles.cnn.com/2010-12-20/world/australia.asylum.seekers_1_asylum-seekers-asylum-seekers-christmas-island?_s=PM:WORLD |date=2011-04-08 }}.</ref><ref name="Bloomberg2010-12-16">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-16/asylum-boat-death-toll-reaches-30-australia-continues-salvage-operation.html|title=Asylum Boat Death Toll Reaches 30 as Australia Continues Salvage Operation|author=Gemma Daley|date=16 December 2010|publisher=Bloomberg News|accessdate=17 December 2010|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104074324/http://www.bloomberg.com/news/2010-12-16/asylum-boat-death-toll-reaches-30-australia-continues-salvage-operation.html|deadlink=no}}</ref><ref name="WAToday">{{cite news|title=27 people confirmed dead in Christmas Island disaster|first=Chalpat|last=Sonti|url=http://www.watoday.com.au/wa-news/27-people-confirmed-dead-in-christmas-island-disaster-20101215-18xkm.html|date=15 December 2010|accessdate=15 December 2010|newspaper=[[WAtoday]]|archivedate=2017-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429000804/http://www.watoday.com.au/wa-news/27-people-confirmed-dead-in-christmas-island-disaster-20101215-18xkm.html/}}</ref><ref name="abc1">{{cite news|title=27 confirmed dead after asylum boat sinking|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/12/15/3094257.htm|work=[[ABC News Online]]|date=15 December 2010|accessdate=15 December 2010|archivedate=2011-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414203622/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/12/15/3094257.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219135844/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/12/15/3094257.htm |date=19 December 2010 }}</ref>. == Сәйәсәт == Утрауҙа йәшәүселәр федераль һайлауҙарҙа төньяҡ биләмә менән бергә (сенатҡа - Төньяҡ биләмә округы, Вәкилдәр палатаһына - Төньяҡ биләмәнең бер өлөшө менән бергә) тауыш бирә, мәғариф идаралығы Көнбайыш Австралия штаты ҡулында. Шулай уҡ хеҙмәттәрҙең бер өлөшө Көнбайыш Австралия идаралығында. Утрауҙа йәшәүселәр үҙҙәренең төбәк советын һайлай. Федераль властан администратор ҡатнаша. Утрауҙың эштәр ҡануниәтен шулай уҡ федераль парламент башҡара. == Халҡы == {| class="wikitable" ! !2016<ref name=":0" /> |- |Халыҡ һаны |1 843 |- |''шул иҫәптән ир-аттар'' |1 130 |- |''Ҡатын-ҡыҙҙар'' |712 |- |''Аборигендар'' |9 |- |0-14 йәш |16,93 |- |15-64 |73,36 |- |65+ |9,71 |- |Медиана йәше |38 |- |Ғаиләләр |305 |- |Балаларҙың уртаса һаны балалы ғаиләләргә |1,9 |- |Балаларҙың уртаса һаны бөтә ғаиләләргә |0,9 |} Раштыуа утрауында иң таралған ата-бабалары — [[ҡытайҙар]] 21,2%, австралийҙар — 12,7%, малайҙар — 12,0%, инглиздәр — 10,9% һәм ирландтар - 2,3%.<ref name=":0" />. Раштыуа утрауында 38,5 процент кеше Австралияла тыуған. Күбеһенең тыуған илдәре Малайзия — 20,1%, Яңы Зеландия — 3,0%, Англия — 2,5%, Сингапур — 2,4% һәм Иран — 1,7%.<ref name=":0" />. Дини яҡтан [[мосолмандар]] күпселекте тәшкил итә — 19,4%, (малайҙар һәм ҡайһы бер ҡытайҙар), буддистар — 18,1%, [[христиандар]] — 8,9 ([[католиктар]]), [[атеистар]] — 15,2%, билдәләмәнеләр — 27,9%. Утрауҙа урта мәктәп эшләй, унда 12 йәшкә тиклемге 300-ләгән бала белем ала. Федераль һайлауҙарҙа Төньяҡ территорияның Дингири һайлау округы буйынса тауыш бирәләр, әммә хеҙмәттәрҙең байтаҡ өлөшө Көнбайыш Австралияға буйһона. == Рөхсәтһеҙ эшләгән иммигранттар проблемаһы == Индонезияға яҡын булыу сәбәпле, утрау оҙаҡ ваҡыт Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан легаль булмаған иммигранттарҙың, йәғни «кәмәләргә ултырған кешеләр»ҙең йәки «кәмәселәрҙең» (boat people) көтөлгән маҡсаты булған. Австралия премьер-министры Джон Ховардтың Pacific Solution кеүек билдәле доктринаһынан һуң кәмәселәр ағымы һиҙелерлек кәмей. == Иҡтисады == [[1895 йыл]]дан алып фосфаттар табыу һәм экспортҡа сығарыу башлана, уларҙың индустрияһы менән даими халыҡтың барлыҡҡа килеүе бәйле. Ятҡылыҡ ярлыланғандан һуң фосфат сығарыу [[1987 йыл]]да туҡтатыла һәм утрау экологик туризм үҙәгенә әйләнә. Территорияның 63 процентын милли парк биләй. 2001 йылда [[Австралия]] хөкүмәте Росавиакосмос менән Раштыуа утрауында космодром төҙөү тураһында килешеү төҙөй. Был проект өсөн ракета йөрөтөүсе Аврора проекты әҙерләнә, ә [[2003 йыл]]да старт комплексы проектын әҙерләү тураһында иғлан ителә. Космодром проекты финанслау етмәү сәбәпле тормошҡа ашырылмай<ref>{{Книга:Ракеты-носители. Проекты и реальность. Книга 1|часть=1. Проект ракеты-носителя «Аврора»|8—18}}</ref>. == Почта һәм транспорт == ''Australia Post'' Австралия дәүләт корпорацияһы утрауҙа 1993 йылдан алып почта операторы булып тора. Ул сығарған почта маркалары, Австрия маркалары кеүек үк, Раштыуа утрауында ла ҡулланыла ала. 18 километр оҙонлоғондағы тимер юл төньяҡ Флайинг-Фиш-Ковты утрауҙың көньяҡ осонда урынлашҡан Саут-Пойнт ҡалаһы менән тоташтыра. Юлдың колеяһы — 1435 миллиметр, ул 1914 йылда төҙөлә. Флайинг-Фиш-Ков утрауында берҙән-бер граждандар аэропорты урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Остров_Рождества,_Индийский_океан Вокруг света: Остров Рождества, Индийский океан] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Һинд океаны утрауҙары]] [[Категория:Австралия утрауҙары]] [[Категория:Австралия һәм Океания утрауҙары]] 9yhss2di6yv9zlcn1ukyql4g2djdrdr 0 66659 1305953 1301905 2026-09-23T14:24:05Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1305953 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Рәсәй}} | Цвет2 = | Русское название = Аргаяшский район | Оригинальное название = Арғаяш районы | Герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png | Флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png | Описание флага = Арғаяш районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | Статус = [[муниципаль район]] | Гимн = | Входит в = [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] | Включает = 12 [[ауыл биләмәһе]] | Столица = [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] ауылы | Крупный город = | Крупные города = | Дата = [[1930 йыл]] [[20 август]] | Глава = Ишимов Игорь Викторович | Название главы = Муниципаль округ (район) хакимиәте башлығы | Глава2 = | Название главы2 = | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Аргаяшский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Аргаяшский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 9 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} / 2683.17 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]], православиелылар | Площадь = 2683.17 | Место по площади = 15 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Chelyabinskaya_oblast_Argayashsky_rayon.png | Часовой пояс = [[UTC+05:00]] | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Код автомобильных номеров = 74, 174, 774 | Сайт = | Параметр1 = 75203000000 | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Примечания = | Категория в Commons = Argayashsky District }} '''Арғаяш районы''' ({{lang-ru|''Аргаяшский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль берәмеге. 2025 йылдың 13 мартында [[Силәбе өлкәһе]] Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм '''Арғаяш муниципаль округына''' үҙгәртелә. 2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән '''Игорь Викторович Ишимов''' Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана. == Тарих == 1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә. == Географияһы == Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]]. Шулай уҡ район (округ) аша [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ағып үтә. == Халҡы == '''1934 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div style="width: 100%; max-width: 500px; overflow-x: auto; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; padding: 5px; margin: 10px 0; background: #fff;"> <div style="font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 6px 10px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; margin: -5px -5px 10px -5px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> {{Wikidata/Population}} </div> Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%. Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км² == Административ-территориаль ҡоролошо == Районда 12 берекмә, 85 ауыл: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Муниципаль берекмә ! Үҙәк ! Ауылдар <br />hаны ! Кеше <br />(2002) |- | 1 | [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] | [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |3 336 |- | 2 | [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] | [[Арғаяш (ауыл)]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |10 170 |- | 3 | [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] | [[Аяҙғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 176 |- | 4 | [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] | [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 289 |- | 5 | [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] | [[Дәрбиш]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |2 903 |- | 6 | [[Ишәле ауыл биләмәһе]] | [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле станцияһы]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |1 939 |- | 7 | [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] | [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 490 |- | 8 | [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] | [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 353 |- | 9 | [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] | [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |5 896 |- | 10 | [[Нөркә ауыл биләмәһе]] | [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | style="text-align:right" |5 | style="text-align:right" |2 832 |- | 11 | [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] | [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 557 |- | 12 | [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] | [[Яратҡол]] | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 867 |} == Тораҡ пункттар == Районда 85 тораҡ пункт бар. {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" |- ! № ! Тораҡ пункт ! Төрө ! Муниципаль берәмек |- | 1 || [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 2 || [[Әбдер]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 3 || [[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 4 || [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 5 || [[Арғужа]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 6 || [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] || ауыл || [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] |- | 7 || [[Аяҙғол]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 8 || [[Бәжекәй]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 9 || [[Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)|Байғаҙы]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 10 || [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 11 || [[Башакүл]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 12 || [[Березовка (Арғаяш районы)|Березовка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 13 || [[Бигәрҙе]] || ҡасаба || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 14 || [[Бидинск (ҡасаба)|Бидинск]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 15 || [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 16 || [[Оло Иҫәнгилде]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 17 || [[Оло Ҡуйһары]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 18 || [[Оло Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 19 || [[Оло Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 20 || [[Оло Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 21 || [[Оло Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 22 || [[Болансы]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 23 || [[Булат (Арғаяш районы)|Булат]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 24 || [[Таулы (Арғаяш районы)|Таулы]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 25 || [[Губернск (Силәбе өлкәһе)|Губернск]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 26 || [[Дәүләтбай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 27 || [[Дәрбиш]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 28 || [[Илембәт]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 29 || [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 30 || [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] || т. й. станцияһы ҡасабаһы || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 31 || [[Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)|Ҡәҙер]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 32 || [[Калиновка (Арғаяш районы)|Калиновка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 33 || [[Калиновский (Арғаяш районы)|Калиновский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 34 || [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 35 || [[Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)|Ҡаракүлмәк]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 36 || [[Ҡаратуған]] || ауыл || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 37 || [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 38 || [[Комсомольский (Арғаяш районы)|Комсомольский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 39 || [[Крутолапова]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 40 || [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 41 || [[Көҙәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 42 || [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 43 || [[Ҡолоҡай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 44 || [[Ҡорамша]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 45 || [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 46 || [[Ҡуянбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 47 || [[Ҡыҙылболаҡ]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 48 || [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 49 || [[Мәүлит (Силәбе өлкәһе)|Мәүлит]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 50 || [[Кесе Ҡуйһары]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 51 || [[Кесе Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 52 || [[Кесе Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 53 || [[Кесе Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 54 || [[Мәрйенбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 55 || [[Марксист (ауыл)|Марксист]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 56 || [[Маяҡ]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 57 || [[Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 58 || [[Мәтәл]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 59 || [[Мейәс (Арғаяш районы)|Мейәс]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 60 || [[Нәзир]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 61 || [[Яңы Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 62 || [[Яңы Мейәс]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 63 || [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 64 || [[Передовик (Силәбе өлкәһе)|Передовик]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 65 || [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 66 || [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 67 || [[Сайма (Арғаяш районы)|Сайма]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 68 || [[Сәләй]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 69 || [[Иҫке Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 70 || [[Суфый (ауыл)|Суфый]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 71 || [[Һырғайҙы]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 72 || [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 73 || [[Тураҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 74 || [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 75 || [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 76 || [[Үтәбай]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 77 || [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 78 || [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 79 || [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаевка]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 80 || [[Шишмә (Арғаяш районы)|Шишмә]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 81 || [[Субар]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 82 || [[Көньяҡ Горняк]] || ҡасаба || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 83 || [[Ялтыр]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 84 || [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 85 || [[Яратҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |} [[Файл:Administrative Map of Argayashsky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|300px|Арғаяш муниципаль округының административ картаһы]] == Күренекле шәхестәре == * [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы. * {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты * [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор. * [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе. * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе. * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946). * {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944). * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991). * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы. * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. * Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары. * [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}</ref>. == Климаты == {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1.5em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: auto;" |+ '''Арғаяш климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://chelpogoda.ru Силәбе һауа торошо үҙәге]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Абс. макс. !! Ср. макс. !! Ср. темп. !! Ср. мин. !! Абс. мин. !! Осадки (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинуар''' || 4.1 || -10.8 || -14.1 || -21.0 || -48.1 || 19 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || 8.0 || -8.1 || -12.5 || -19.3 || -45.0 || 16 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || 15.3 || -0.6 || -4.8 || -12.2 || -36.0 || 18 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 30.5 || 10.2 || 4.7 || -0.8 || -26.3 || 27 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 35.7 || 18.4 || 12.1 || 6.2 || -11.1 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 37.3 || 22.8 || 18.3 || 11.5 || -2.9 || 58 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 41.0 || 24.5 || 19.3 || 14.2 || 3.3 || 87 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 36.0 || 21.5 || 17.1 || 11.4 || 0.2 || 43 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 32.5 || 17.5 || 10.9 || 6.4 || -10.1 || 41 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 25.5 || 8.5 || 4.1 || -1.0 || -24.0 || 30 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || 16.1 || 1.6 || -5.2 || -9.3 || -36.4 || 26 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || 6.5 || -7.7 || -11.1 || -16.9 || -42.6 || 21 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 41.0 || 7.5 || 3.2 || -2.5 || -48.1 || 429 |} <br style="clear: both;" /> == Радиостанциялар == * ''106,1 МГц'' — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра). * ''93,6 МГц'' — «Маяк» радиоһы * ''101,6 МГц'' — «Европа Плюс» * ''102,9 МГц'' — «Интерволна» * ''104,1 МГц'' — «Русское Радио» * ''106,3 МГц'' — «Дорожное Радио» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }} * [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района] * [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1& Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} 7973et7kzkv9n17f5vj6j5xy30ens78 1305955 1305953 2026-09-23T14:26:56Z Shirshikay 48080 1305955 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Рәсәй}} | Цвет2 = | Русское название = Аргаяшский район | Оригинальное название = Арғаяш районы | Герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png | Флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png | Описание флага = Арғаяш районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | Статус = [[муниципаль район]] | Гимн = | Входит в = [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] | Включает = 12 [[ауыл биләмәһе]] | Столица = [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] ауылы | Крупный город = | Крупные города = | Дата = [[1930 йыл]] [[20 август]] | Глава = Ишимов Игорь Викторович | Название главы = Муниципаль округ (район) хакимиәте башлығы | Глава2 = | Название главы2 = | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Аргаяшский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Аргаяшский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 9 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} / 2683.17 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]], православиелылар | Площадь = 2683.17 | Место по площади = 15 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Chelyabinskaya_oblast_Argayashsky_rayon.png | Часовой пояс = [[UTC+05:00]] | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Код автомобильных номеров = 74, 174, 774 | Сайт = | Параметр1 = 75203000000 | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Примечания = | Категория в Commons = Argayashsky District }} '''Арғаяш районы''' ({{lang-ru|''Аргаяшский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль берәмеге. 2025 йылдың 13 мартында [[Силәбе өлкәһе]] Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм '''Арғаяш муниципаль округына''' үҙгәртелә. 2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән '''Игорь Викторович Ишимов''' Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана. == Тарих == 1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә. == Географияһы == Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]]. Шулай уҡ район (округ) аша [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ағып үтә. == Халҡы == '''1934 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div style="width: 100%; max-width: 500px; overflow-x: auto; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; padding: 5px; margin: 10px 0; background: #fff;"> <div style="font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 6px 10px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; margin: -5px -5px 10px -5px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> {{Wikidata/Population}} </div> Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%. Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км² == Административ-территориаль ҡоролошо == Районда 12 берекмә, 85 ауыл: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Муниципаль берекмә ! Үҙәк ! Ауылдар <br />hаны ! Кеше <br />(2002) |- | 1 | [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] | [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |3 336 |- | 2 | [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] | [[Арғаяш (ауыл)]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |10 170 |- | 3 | [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] | [[Аяҙғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 176 |- | 4 | [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] | [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 289 |- | 5 | [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] | [[Дәрбиш]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |2 903 |- | 6 | [[Ишәле ауыл биләмәһе]] | [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле станцияһы]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |1 939 |- | 7 | [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] | [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 490 |- | 8 | [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] | [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 353 |- | 9 | [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] | [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |5 896 |- | 10 | [[Нөркә ауыл биләмәһе]] | [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | style="text-align:right" |5 | style="text-align:right" |2 832 |- | 11 | [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] | [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 557 |- | 12 | [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] | [[Яратҡол]] | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 867 |} == Тораҡ пункттар == Районда 85 тораҡ пункт бар. {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" |- ! № ! Тораҡ пункт ! Төрө ! Муниципаль берәмек |- | 1 || [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 2 || [[Әбдер]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 3 || [[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 4 || [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 5 || [[Арғужа]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 6 || [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] || ауыл || [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] |- | 7 || [[Аяҙғол]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 8 || [[Бәжекәй]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 9 || [[Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)|Байғаҙы]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 10 || [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 11 || [[Башакүл]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 12 || [[Березовка (Арғаяш районы)|Березовка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 13 || [[Бигәрҙе]] || ҡасаба || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 14 || [[Бидинск (ҡасаба)|Бидинск]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 15 || [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 16 || [[Оло Иҫәнгилде]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 17 || [[Оло Ҡуйһары]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 18 || [[Оло Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 19 || [[Оло Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 20 || [[Оло Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 21 || [[Оло Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 22 || [[Болансы]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 23 || [[Булат (Арғаяш районы)|Булат]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 24 || [[Таулы (Арғаяш районы)|Таулы]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 25 || [[Губернск (Силәбе өлкәһе)|Губернск]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 26 || [[Дәүләтбай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 27 || [[Дәрбиш]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 28 || [[Илембәт]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 29 || [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 30 || [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] || т. й. станцияһы ҡасабаһы || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 31 || [[Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)|Ҡәҙер]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 32 || [[Калиновка (Арғаяш районы)|Калиновка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 33 || [[Калиновский (Арғаяш районы)|Калиновский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 34 || [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 35 || [[Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)|Ҡаракүлмәк]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 36 || [[Ҡаратуған]] || ауыл || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 37 || [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 38 || [[Комсомольский (Арғаяш районы)|Комсомольский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 39 || [[Крутолапова]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 40 || [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 41 || [[Көҙәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 42 || [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 43 || [[Ҡолоҡай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 44 || [[Ҡорамша]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 45 || [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 46 || [[Ҡуянбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 47 || [[Ҡыҙылболаҡ]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 48 || [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 49 || [[Мәүлит (Силәбе өлкәһе)|Мәүлит]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 50 || [[Кесе Ҡуйһары]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 51 || [[Кесе Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 52 || [[Кесе Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 53 || [[Кесе Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 54 || [[Мәрйенбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 55 || [[Марксист (ауыл)|Марксист]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 56 || [[Маяҡ]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 57 || [[Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 58 || [[Мәтәл]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 59 || [[Мейәс (Арғаяш районы)|Мейәс]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 60 || [[Нәзир]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 61 || [[Яңы Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 62 || [[Яңы Мейәс]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 63 || [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 64 || [[Передовик (Силәбе өлкәһе)|Передовик]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 65 || [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 66 || [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 67 || [[Сайма (Арғаяш районы)|Сайма]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 68 || [[Сәләй]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 69 || [[Иҫке Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 70 || [[Суфый (ауыл)|Суфый]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 71 || [[Һырғайҙы]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 72 || [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 73 || [[Тураҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 74 || [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 75 || [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 76 || [[Үтәбай]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 77 || [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 78 || [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 79 || [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаевка]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 80 || [[Шишмә (Арғаяш районы)|Шишмә]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 81 || [[Субар]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 82 || [[Көньяҡ Горняк]] || ҡасаба || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 83 || [[Ялтыр]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 84 || [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 85 || [[Яратҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |} [[Файл:Administrative Map of Argayashsky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Арғаяш муниципаль округының административ картаһы]] == Күренекле шәхестәре == * [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы. * {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты * [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор. * [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе. * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе. * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946). * {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944). * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991). * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы. * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. * Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары. * [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}</ref>. == Климаты == {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1.5em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: auto;" |+ '''Арғаяш климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://chelpogoda.ru Силәбе һауа торошо үҙәге]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Абс. макс. !! Ср. макс. !! Ср. темп. !! Ср. мин. !! Абс. мин. !! Осадки (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинуар''' || 4.1 || -10.8 || -14.1 || -21.0 || -48.1 || 19 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || 8.0 || -8.1 || -12.5 || -19.3 || -45.0 || 16 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || 15.3 || -0.6 || -4.8 || -12.2 || -36.0 || 18 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 30.5 || 10.2 || 4.7 || -0.8 || -26.3 || 27 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 35.7 || 18.4 || 12.1 || 6.2 || -11.1 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 37.3 || 22.8 || 18.3 || 11.5 || -2.9 || 58 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 41.0 || 24.5 || 19.3 || 14.2 || 3.3 || 87 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 36.0 || 21.5 || 17.1 || 11.4 || 0.2 || 43 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 32.5 || 17.5 || 10.9 || 6.4 || -10.1 || 41 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 25.5 || 8.5 || 4.1 || -1.0 || -24.0 || 30 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || 16.1 || 1.6 || -5.2 || -9.3 || -36.4 || 26 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || 6.5 || -7.7 || -11.1 || -16.9 || -42.6 || 21 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 41.0 || 7.5 || 3.2 || -2.5 || -48.1 || 429 |} <br style="clear: both;" /> == Радиостанциялар == * ''106,1 МГц'' — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра). * ''93,6 МГц'' — «Маяк» радиоһы * ''101,6 МГц'' — «Европа Плюс» * ''102,9 МГц'' — «Интерволна» * ''104,1 МГц'' — «Русское Радио» * ''106,3 МГц'' — «Дорожное Радио» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }} * [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района] * [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1& Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} 4b10vm8l4rfdtz5i3temb45smgpfpt2 0 66781 1305958 1230272 2026-09-23T14:38:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305958 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы''' ([[1 май]] [[1911 йыл]] — [[20 сентябрь]] [[1999 йыл]]) — педагог. 1963—1972 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы директоры. 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1960), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942, 1943, 1963) ордендары кавалеры. [[Сибай (ҡала)|Сибай ҡалаһы]], [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ ҡалаһы]] һәм [[Баймаҡ районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Бәҙри Мөжәүир улы Мәмбәтҡолов [[1911 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Орск өйәҙе]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]</ref> [[Темәс]] ауылында тыуған. Атаһы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк була. 1925 йылда башланғыс мәктәпте, дүрт йылдан [[Темәс мәктәбе|Темәстәге педагогик йүнәлештәге II баҫҡыс мәктәп]]те тамамлай. 1929—1931 йылдарҙа ауыл хужалығын коллективлашыу компанияһында әүҙем ҡатнаша. Ошо йылдарҙа ул педагогик хеҙмәт юлын башлай. 1930—1934 йылдарҙа башланғыс синыфтарҙа уҡыта. [[Ҡыҙыл Армия]]ла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, мәғариф бүлегендә эшләй. Тәүҙә инспектор, артабан мөдир вазифаһын башҡара. 1940 йылда Совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың авгусында йәнә хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм фронтҡа оҙатыла. Билдәле [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның [[Таһир Күсимов]] етәкләгән 275-се полктың 2-се эскадроны командиры булып хеҙмәт итә. Башҡорт кавалерия дивизияһының тәүге бәрелеше [[Курск өлкәһе]] Тербуны—2 тирәһендә 1942 йылдың 2-8 июлендә була. Дивизия [[Брянск фронты]] [[8-се кавалерия корпусы]] составында һуғыша. Хәрби частар килеп етеүгә дошман Олым йылғаһының уң ярында яҡшы нығытылған оборона булдыра. Йылға яры шул тиклем текә, тайғаҡ була, ҡыуаҡлыҡ менән ҡапланған, ә кавдивизия частары йылғаның һул ярында, асыҡ һәм тигеҙ ерҙә, урынлашҡан. Немецтар йылға аша сыға башлайҙар, уларҙың төп көсө Кусимовтың 275-се полкына йүнәлтелә, ҡаты һуғыш башлана. Ошо киҫкен мәлдә Мәмбәтҡолов эскадроны хәрби задание ала: урау юл менән шым ғына йылғаның уң ярына сығырға һәм тылдан немецтарға һөжүм итергә. Эскадрон заданиены үтәй, немецтар өсөн һөжүм бөтөнләй көтөлмәгән була, ҙур юғалтыуҙар менән немецтар сигенергә мәжбүр булалар<ref name="Р. Утягулов">[https://vk.com/doc265974427_462159439?hash=dc473961734720e731&dl=1a62f9b7839ebaafde Рамазан Утягулов. Звезда Мамбеткулова. Воспоминания. — Сибай, 2011.]</ref>. Был бәрелештә эскадрон командиры Мәмбәтҡолов яраланыуына ҡарамаҫтан, яугирҙары менән етәкселек итеүен дауам итә. Ҡыҫҡа бәрелештән һуң эскадрон фашистарҙың тылына төпкәрәк инә һәм уларҙың төп көстәренә һөжүм итә. Әлеге алышта күрһәткән батырлығы өсөн Бәҙри Мәмбәтҡолов «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына лайыҡ була. Икенсе хәрби эпизод [[Сталинград алышы]]нда күҙәтелә: 1942 йылдың 28 ноябрендә немецтар 163,5 м бейеклектә нығыналар һәм үҙ көстәрен Блиновская утары янына туплай башлайҙар. Полк командиры Кусимов Мәмбәтҡоловтың эскадронына урау маневры менән бейеклекте алырға ҡуша. Дошмандың көслө ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, эскадрон һуғыша-һуғыша бейеклекте яулай һәм шунда нығына. Алыш көн дауамында бара. Дошман һаман яңы көстәр йәлеп итә. <blockquote> «Өлкән лейтенант Бәҙри Мәмбәтҡолов эскадроны дошман танкылары һәм пехотаһы ҡамауында ҡала. Командир үҙе ҡаты яралана, әммә ауыртыныуына сыҙап, алыш менән етәкселек итә… Дошман Мәмбәтҡоловтың взводтарынан айырылған төркөмдө әсирлеккә алырға тырыша, әммә үҙ командиры менән илһамланған яугирҙар 3 сәғәт дауамында дошман контратакаларын кире ҡаға»</blockquote>, — тип яҙа корпус командиры А. Белов<ref name="Р. Утягулов" />. Эскадрон командиры, иҫһеҙ рәүештә, ваҡытлыса немец тылында ятып ҡала: <blockquote>«Кәрәк була ҡалһа, әгәр немецтар яҡын килһә, немецты һәм үҙемде үлтерәм, тере көйөнсә әсирлеккә бирелмәм, тип мин пистолетта ике патрон ҡалдырҙым»</blockquote>, — тип яҙа үҙенең хәтирәләрендә Б. Мәмбәтҡолов<ref name="Р. Утягулов" />. Яралы командирын яугирҙар яу яланынан табып алып, хәрби госпиталгә оҙаталар. Ҡаһарман яугирҙың был һуңғы алышы була. Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн өс «Ҡыҙыл Йондоҙ»<ref>{{Подвиг Народа|16031217|title=Награда документтары}}</ref>, «Ватан һуғышы»<ref>{{Подвиг Народа|1516341657|title=Карточка награждённого}}</ref> ордендары һәм миҙалдар<ref>{{Подвиг Народа|10689938|title=Награда документтары}}</ref> менән наградлана. Ҡаты яраланыуы арҡаһында ул хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм тыуған яҡтарына ҡайта. Һуғыштан ҡайтҡас, Баймаҡ райкомының хәрби бүлеген етәкләй. 1945 йылдың ғинуарынан алып Баймаҡ РОНО-һында инспектор булып эшләй. 1947 йылда [[Түбә]] ҡасабаһының 2-се мәктәбенә директор итеп күсерелә. Ситтән тороп Магнитогорск уҡытыусылар институтын, Силәбе педагогия институтының тарих факультетын тамамлай. 1963 йылда яңы асылған Сибай педагогия училищеһына директор итеп тәғәйенләнә. Ул бында 1972 йылға тиклем эшләй. Намыҫлы хеҙмәте юғары баһалана. Республикала иң тәүгеләрҙән булып Ушинский исемендәге миҙал, Ленин ордены менән наградлана, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы исемдәрен ала. 1999 йылда үлеп ҡала. Сибай ҡалаһы зыяратында ерләнгән. Баймаҡ һәм Сибай ҡалаларында унын исемен йөрөткән урамдар бар. 2011 йылда Бәҙри Мөжәүир улының тыуыуына 100 тулыу айканлы [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһында үҙе йәшәгән өйгә мемориал тактаташ ҡуйылды. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://vk.com/doc265974427_462159439?hash=dc473961734720e731&dl=1a62f9b7839ebaafde Рамазан Утягулов. Звезда Мамбеткулова. Воспоминания. — Сибай, 2011.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8654-m-mb-t-olov-b-ri-m-zh-ir-uly}} * [http://baimaklib.ru/content/m%D3%99mb%D3%99t%D2%A1olov-b%D3%99%D2%99ri-m%D3%A9zh%D3%99%D2%AFir-uly-bibliografik-k%D2%AFr%D2%BB%D3%99tkes Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы. Библиографик күрһәткес]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2605 Яугир һәм уҡытыусы иҫтәлегенә] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{мәҡәлә |автор=Владимир Романов. |заглавие=Исполнилось 100 лет со дня рождения знаменитого командира эскадрона Башкавдивизии Бадри Мамбеткулова |ссылка=http://www.bashinform.ru/news/361188-ispolnilos-100-let-so-dnya-rozhdeniya-znamenitogo-komandira-eskadrona-bashkavdivizii-badri-mambetkulova/ |язык= |издание=[[Башинформ]] |тип=МА |год=2011 |месяц=5 |число=4 |номер= |страницы= |issn=}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] 61xq60ygwzutbyk8l7f82o70qe8e8nl 0 67343 1305954 1305939 2026-09-23T14:26:27Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1305954 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''25 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 268-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя фармацевтар көнө. ** Бөтә донъя [[үпкә]] көнө. === ''Рәсми булмаған'' === * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя хыял көнө. ** [[Математика|Математик]] хикәйәләр көнө. ** {{comment|Селтәр көнө|День кружева}}. * [[Европа]]: [[Бәшмәктәр]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Дәүләт ерҙәре көнө. * {{Мозамбик}} [[Мозамбик]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ставрополь крайы]] көнө. * [[Урал (йылға)|Урал]] йылғаһы көнө ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1632 йыл]]: [[Яҡутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1993 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]]: [[Башҡортостан]]дың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Плаксин Игорь Николаевич]] (1900—15.03.1967), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1937), профессор (1934). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1932—1934 һәм 1938—1941 йылдарҙа А. А. Скочинский исемендәге Тау эше институты ([[Мәскәү өлкәһе]]) директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1944—1967 йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеге мөдире һәм 1947—1955 йылдарҙа директор урынбаҫары; Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951, 1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)|Степанов Александр Николаевич]] (1910—10.05.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар полкының уҡсылар взводы командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Демобилизациянан һуң [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим тимер юл станцияһында вокзал начальнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] (1915—12.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия рядовойы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1945 йылдан [[Асҡын районы]]ның «Төлгөҙ» сәнәғәт артеле рәйесе, 1949—1969 йылдарҙа «Сулпан» һәм «Дуҫлыҡ» колхоздары хеҙмәткәре. Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы, 1955—1996 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. * [[Суфийәров Феликс Хәбип улы]] (1945—2019), [[нефть|нефтсе]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре, ІІ һәм ІІІ дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры; [[Төмән]] ҡалаһы, [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Мансы автономиялы округы]]ның почётлы гражданы. * [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]] (1950), педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, 2005 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Флүзә Мырҙабаева]] (1950), журналист, шағир. 1980 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1999 йылдан бүлек мөдире. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналының бүлек мөдире. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылынан. * [[Зәйнуллина Әлфиә Рәшит ҡыҙы]] (1955), [[педагогика|педагог]]. 1977—1982 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Мәндән]] урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары; 1988—2015 йылдарҙа район хакимиәте мәғариф бүлегенең баш инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (1926—23.02.1987), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Хәмзин Камил Ғүмәр улы]] (1926—1996), хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның инженер-механигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—19.03.2018), [[металлургия]] тармағы эшсеһе. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Кәримова Минзәлә Мансур ҡыҙы]] (1946), [[Финанстар|финансист]], социаль хеҙмәткәр. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның халыҡты социаль яҡлау идаралығы инспекторы, 1979 йылдан — өлкән инспектор, 1984—2001 йылдарҙа — идаралыҡ начадьнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1996), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] социаль яҡлау отличнигы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Әхмәт (Кушнаренко районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (1951), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). * [[Князьков Геннадий Георгиевич]] (1956), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1981–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Ағиҙел» халыҡ бейеү ансамбленең художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Кубандең ([[Краснодар крайы]]ның) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Мирсаева Гөлзөһрә Хәниф ҡыҙы]] (1956), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1981—1987 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала кардиология диспансеры табибы, 1984 йылдан бүлек мөдире, 1986 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Рәмил Ғәйзуллин]] (1961), [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. * [[Урал Рәшитов]] (1961), композитор, [[йыр]]сы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Әлшәй районы]]ның почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Маслов Сергей Михайлович]] (1912—1.08.1972), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Дурасов (Бәләбәй районы)|Дурасов]] ауылынан. * [[Туғыҙбаев Зариф Абдрахман улы]] (1927—13.04.2012), эшсе. 1942 йылдан Бүребай руда идаралығының ремонт-механика цехы кузнецы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (1990). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолова Рәфилә Ғәббәс ҡыҙы]] (1942), табип. [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының элекке табип-психиатры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Нағоманов Хәлит Ғәлим улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1971—1974 йылдарҙа институттың профком рәйесе, 1983—1988 йылдарҙа — [[КПСС|партком]] секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980), доцент. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] ауылынан. * [[Петров Михаил Николаевич]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Бишбүләк районы]] ремонт-техник предприятиеһының бүлек начальнигы, баш инженеры, директоры; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры; 1996 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Новоселка (Фёдоровка районы)|Новосёлка]] ауылынан. * [[Ялоха Анатолий Иванович]] (1947), шахтёр. 1969 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе, 1993—2001 йылдарҙа Октябрьский ер аҫты руднигының тау диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Сафин Сәғит Зәкирйән улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1975 йылдан Магнитогорск металлургия комбинаты инженеры, 1980 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының партком секретары, 1992 йылдан — 93-сө һөнәри училище директоры, 2004—2011 йылдарҙа [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. * [[Рәмис Дәүләтбаев]] (1962), [[радио]] һәм [[телевидение]] [[Журналистика|журналисы]]. 1989 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хәбәрсеһе, коментаторы; 1994 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙәлы менән бүләкләнеүсе (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдулла Солтанов]] (1928—17.08.2023), үҙешмәкәр [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). * [[Рәхимов Таһир Тимерхан улы]] (1953), [[театр]] һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]], 1993 йылдан — [[Мәскәү]]ҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Үтәкәев Азат Нәзир улы]] (1953), табип, йәмәғәтсе. 2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). * [[Хәйбуллин Нурмөхәмәт Сахауын улы]] (1953—4.02.2014), механизатор. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы, 2005 йылдан «Дружба», 2008—2010 йылдарҙа «Нива» хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнгел]] ауылынан. * [[Беллер Ольга Александровна]] (1973), [[спорт]]сы-шашкасы, [[тренер]]. [[Рәсәй]] йыйылма командаһының элекке ағзаһы. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, Тверь), [[РСФСР]] профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (1909–13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960–1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Роберт Ғәзизов]] (1939), [[СССР]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]]ның идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемова Ғилминур Фәтхулла ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Аҡъяр» һәм «Быҙаулыҡ» совхоздары һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Саттаров Рафаил Исмәғил улы]] (.1944), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» хужалығының элекке баш зоотехнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765 йыл]]: Михаил Огинский, [[Польша]] композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле. * [[1771]]: Николай Раевский, [[Рәсәй империяһы]] генералы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1906]]: Дмитрий Шостакович, [[СССР]] композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[1920]]: Сергей Бондарчук, кино һәм театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). * [[1932]]: [[Анатолий Соловьяненко]], опера йырсыһы, СССР һәм [[Украина]]ның опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975), Украина Геройы (2008). * [[1938]]: Лидия Федосеева-Шукшина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Шамил Тимербулатов, композитор, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005), [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013) («Ҡайҙа һеҙ, йәшлек йылдарым?» (Роберт Миңнуллин һүҙҙәре), «Мин бит ҡара ҡарлуғас» (Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәре). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: Иоганн Штраус, [[Австрия]] композиторы. * [[1970]]: [[Эрих Ремарк]], [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И25]] [[Категория:25 сентябрь]] 28yhnez9b9st2ei29k9sd9ap1684ho8 1305956 1305954 2026-09-23T14:27:21Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография 1305956 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''25 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 268-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя фармацевтар көнө. ** Бөтә донъя [[үпкә]] көнө. === ''Рәсми булмаған'' === * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя хыял көнө. ** [[Математика|Математик]] хикәйәләр көнө. ** {{comment|Селтәр көнө|День кружева}}. * [[Европа]]: [[Бәшмәктәр]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Дәүләт ерҙәре көнө. * {{Мозамбик}} [[Мозамбик]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Молдова}}: Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ставрополь крайы]] көнө. * [[Урал (йылға)|Урал]] йылғаһы көнө ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1632 йыл]]: [[Яҡутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1993 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]]: [[Башҡортостан]]дың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Плаксин Игорь Николаевич]] (1900—15.03.1967), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1937), профессор (1934). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1932—1934 һәм 1938—1941 йылдарҙа А. А. Скочинский исемендәге Тау эше институты ([[Мәскәү өлкәһе]]) директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1944—1967 йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеге мөдире һәм 1947—1955 йылдарҙа директор урынбаҫары; Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951, 1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)|Степанов Александр Николаевич]] (1910—10.05.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар полкының уҡсылар взводы командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Демобилизациянан һуң [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим тимер юл станцияһында вокзал начальнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] (1915—12.07.2005), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия рядовойы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1945 йылдан [[Асҡын районы]]ның «Төлгөҙ» сәнәғәт артеле рәйесе, 1949—1969 йылдарҙа «Сулпан» һәм «Дуҫлыҡ» колхоздары хеҙмәткәре. Советтар Союзы Геройы (1943). * [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы, 1955—1996 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. * [[Суфийәров Феликс Хәбип улы]] (1945—2019), [[нефть|нефтсе]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре, ІІ һәм ІІІ дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры; [[Төмән]] ҡалаһы, [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Мансы автономиялы округы]]ның почётлы гражданы. * [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]] (1950), педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, 2005 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Флүзә Мырҙабаева]] (1950), журналист, шағир. 1980 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1999 йылдан бүлек мөдире. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналының бүлек мөдире. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылынан. * [[Зәйнуллина Әлфиә Рәшит ҡыҙы]] (1955), [[педагогика|педагог]]. 1977—1982 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Мәндән]] урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары; 1988—2015 йылдарҙа район хакимиәте мәғариф бүлегенең баш инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (1926—23.02.1987), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Хәмзин Камил Ғүмәр улы]] (1926—1996), хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның инженер-механигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—19.03.2018), [[металлургия]] тармағы эшсеһе. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Кәримова Минзәлә Мансур ҡыҙы]] (1946), [[Финанстар|финансист]], социаль хеҙмәткәр. 1976 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның халыҡты социаль яҡлау идаралығы инспекторы, 1979 йылдан — өлкән инспектор, 1984—2001 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1996), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] социаль яҡлау отличнигы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Әхмәт (Кушнаренко районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (1951), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). * [[Князьков Геннадий Георгиевич]] (1956), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1981–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Ағиҙел» халыҡ бейеү ансамбленең художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Кубандең ([[Краснодар крайы]]ның) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Мирсаева Гөлзөһрә Хәниф ҡыҙы]] (1956), терапевт-[[фән|ғалим]]. 1981—1987 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала кардиология диспансеры табибы, 1984 йылдан бүлек мөдире, 1986 йылдан — баш табип урынбаҫары; 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Рәмил Ғәйзуллин]] (1961), [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. * [[Урал Рәшитов]] (1961), композитор, [[йыр]]сы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Әлшәй районы]]ның почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Маслов Сергей Михайлович]] (1912—1.08.1972), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Дурасов (Бәләбәй районы)|Дурасов]] ауылынан. * [[Туғыҙбаев Зариф Абдрахман улы]] (1927—13.04.2012), эшсе. 1942 йылдан Бүребай руда идаралығының ремонт-механика цехы кузнецы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (1990). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолова Рәфилә Ғәббәс ҡыҙы]] (1942), табип. [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының элекке табип-психиатры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Нағоманов Хәлит Ғәлим улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1971—1974 йылдарҙа институттың профком рәйесе, 1983—1988 йылдарҙа — [[КПСС|партком]] секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980), доцент. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] ауылынан. * [[Петров Михаил Николаевич]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Бишбүләк районы]] ремонт-техник предприятиеһының бүлек начальнигы, баш инженеры, директоры; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры; 1996 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Новоселка (Фёдоровка районы)|Новосёлка]] ауылынан. * [[Ялоха Анатолий Иванович]] (1947), шахтёр. 1969 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе, 1993—2001 йылдарҙа Октябрьский ер аҫты руднигының тау диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Сафин Сәғит Зәкирйән улы]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1975 йылдан Магнитогорск металлургия комбинаты инженеры, 1980 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының партком секретары, 1992 йылдан — 93-сө һөнәри училище директоры, 2004—2011 йылдарҙа [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. * [[Рәмис Дәүләтбаев]] (1962), [[радио]] һәм [[телевидение]] [[Журналистика|журналисы]]. 1989 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хәбәрсеһе, коментаторы; 1994 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙәлы менән бүләкләнеүсе (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдулла Солтанов]] (1928—17.08.2023), үҙешмәкәр [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). * [[Рәхимов Таһир Тимерхан улы]] (1953), [[театр]] һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]], 1993 йылдан — [[Мәскәү]]ҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Үтәкәев Азат Нәзир улы]] (1953), табип, йәмәғәтсе. 2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). * [[Хәйбуллин Нурмөхәмәт Сахауын улы]] (1953—4.02.2014), механизатор. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы, 2005 йылдан «Дружба», 2008—2010 йылдарҙа «Нива» хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнгел]] ауылынан. * [[Беллер Ольга Александровна]] (1973), [[спорт]]сы-шашкасы, [[тренер]]. [[Рәсәй]] йыйылма командаһының элекке ағзаһы. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, Тверь), [[РСФСР]] профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (1909–13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960–1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Роберт Ғәзизов]] (1939), [[СССР]] (1995 йылдан [[АҠШ|Америка]]) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]]ның идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемова Ғилминур Фәтхулла ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Аҡъяр» һәм «Быҙаулыҡ» совхоздары һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. * [[Саттаров Рафаил Исмәғил улы]] (.1944), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» хужалығының элекке баш зоотехнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765 йыл]]: Михаил Огинский, [[Польша]] композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле. * [[1771]]: Николай Раевский, [[Рәсәй империяһы]] генералы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1906]]: Дмитрий Шостакович, [[СССР]] композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[1920]]: Сергей Бондарчук, кино һәм театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). * [[1932]]: [[Анатолий Соловьяненко]], опера йырсыһы, СССР һәм [[Украина]]ның опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975), Украина Геройы (2008). * [[1938]]: Лидия Федосеева-Шукшина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Шамил Тимербулатов, композитор, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005), [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013) («Ҡайҙа һеҙ, йәшлек йылдарым?» (Роберт Миңнуллин һүҙҙәре), «Мин бит ҡара ҡарлуғас» (Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәре). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: Иоганн Штраус, [[Австрия]] композиторы. * [[1970]]: [[Эрих Ремарк]], [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И25]] [[Категория:25 сентябрь]] koz5ti4n29bnv917059vur3amf6jr6m 0 68347 1305960 1237325 2026-09-23T15:48:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305960 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem-favorites.svg|thumb|right|120px|Йөрәк — [[Мөхәббәт символы]]]] [[File:1873_Pierre_Auguste_Cot_-_Spring.jpg|thumb]] '''Мөхәббәт''' — [[кеше]]гә генә хас булған [[тойғо]], бер кешенең икенсе кешегә ҡарата тәрән бәйләнеше, симпатияһы, һөйөүе<ref>[http://www.ozhegov.ru/slovo/21805.html Любовь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102042606/http://www.ozhegov.ru/slovo/21805.html |date=2012-11-02 }} // [[Толковый словарь Ожегова]] ([http://lib.ru/DIC/OZHEGOW/ozhegow_e_l.txt копия])</ref><ref name="BSE1">''[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]], [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А. Г.]]'' [http://bse.sci-lib.com/article071981.html Любовь] // [[БСЭ]]</ref><ref>Love // [[Oxford English Dictionary]]. — [[Oxford University Press]], 2008</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/love Love] // {{нп3|Merriam-Webster Dictionary||en||Merriam-Webster}}</ref>. == Мөхәббәттең төрҙәре == # Кемгә йәки нимәгәлер булған яратыу тойғоһо; һөйөү. Әсәгә булған мөхәббәт. # Ике енес кешеләре араһындағы яратыу хисе; ғишыҡ. Саф мөхәббәт. Тәүге мөхәббәт. # Берәй нәмә менән мауығыу йәки ҡыҙыҡһыныу тойғоһо. Китапҡа булған мөхәббәт.<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref> Мөхәббәт — донъя мәҙәниәтендә һәм сәнғәтендә дөйөм һәм фундаменталь тема булып ҡала. Мөхәббәтте тикшереү боронғо фәлсәфәүи системаларҙа һәм әҙәбиәттә лә сағылыш тапҡан. "Мөхәббәт" [[ғәрәп теле]]нән килгән һүҙ тигән ҡараш киң таралһа ла, уның сығышы боронғо Һиндостанда дини-фәлсәфәүи ихтыяждарға хеҙмәт итеүсе әҙәби тел — [[санскрит]] теленә бәйле. Һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙың төрлө райондарында алып барылған археологик эҙләнеүҙәр нигеҙендә [[Көньяҡ Урал]]да бик боронғо дәүерҙәрҙә hинд-герман телдәр ғаиләhенә ҡараған иран-арий ҡәбиләләре йәшәүе иҫбат ителде. Был ҡәбиләләрҙең йәшәү рәүеше, йолалары hәм ғәрөф-ғәҙәттәренең үтәлеше, [[башҡорт теле]] менән уртаҡлыҡтары булыуы тураhында фәнни мәғлүмәттәр көн битенә сыҡты. Бына шул [[санскрит]] телендә maxabhuta — бөтә нәмә, бөтә тереклектең барлыҡҡа килеүен тәьмин итеүсе дүрт тәүэлементтың (ер, ут, һыу, һауа) бергәлегенә ишара яһаусы төшөнсәне аңлата. [[Һиндостан]]дан таралған дини-фәлсәфәүи тәғлимәт — [[йога]] өйрәтеүенсә, аңы йөрәк тәңгәлендәге анахата кимәленә күтәрелгән осраҡта ғына,әҙәм балаһы был тойғоға эйә була ала. Шуға күрә кешелек донъяhына хас барса мөнәсәбәттәрҙә лә даими рәүештә теүәл hәм яуаплы булырға өйрәтә йога тәғлимәте: ата-әсә һәм бала, ир-ҡатын, туған-зат, дуҫ-иш кимәлендә генә түгел, ә шулай уҡ милләтеңә, туған телеңә, Тыуған илеңә тоғролоҡ hаҡлай белеү — былар барыhы ла мөхәббәт тойғоһоноң йәшәйешебеҙҙәге сағылышы. Кешеләр араhын бутау, дошманлашыу, үс hаҡлау, көнләшеү, кенә ҡыуыу кеүек түбән хис-тойғоларҙан арынып ҡына, йөрәген таҙартыу мөмкин әҙәм балаhына. == Исламда мөхәббәт төшөнсәһе == Мөхәббәт Аллаһы тәғәлә тарафынан Әҙәм ғ.с. һәм уның хәләл ефете Һауа мөнәсәбәттәрендә үк һалынған. Аллаһ кешелектең Тәүатаһы Әҙәмде барлыҡҡа килтергәндән һуң, уның бәдәненән үк Инәбеҙ Һауаны яралтҡан. Уларға һөйөү тойғоһо биреп, йәндәренә, тәндәренә ләззәт бүләк иткән. Уларҙан инде был тойғолар барлыҡ кешелеккә бирелгән. Пәйғәмбәрҙәрҙән мөхәббәт нигеҙендә ғаилә ҡороу, никах йолаһы ингән. Ҡорьәндә был хаҡта шулай тиелгән {{Коран/Цитата |Үҙегеҙҙән ҡатындарҙы яралтыу ҙа, ул ҡатындар менән (ләззәтләнеп) бергә йәшәүегеҙ ҙә, ир менән ҡатын араһындағы мөхәббәт һәм наҙ, бер-береңдең хаталарын кисерә белеү, һис шикһеҙ, Аллаһтың ҡөҙрәтенә асыҡ дәлилдәрҙер. Хаҡтыр, был эштәрҙә фекерләй белеүсе ҡәүемдәр өсөн ғибрәттәр бар|30|29 | перевод = }} . "Мөхәббәт" һүҙе дини яҙмаларҙа йыш осрай, әммә уларҙың күпселеге Аллаһы тәғәләгә, Мөхәммәт Пәйғәмбәргә (с.ғ.с), башҡа пәйғәмбәрҙәргә, хаҡ имадарға һ.б һәм мөьмин-мосолмандың үҙ-ара һөйөүен күҙҙә тота. "Йософ үә Зөләйха" ғишҡы Ҡөрьәндә лә телгә алына. Йософ ғәләйһиссәләм ғиффәтлелек, нәфсеһен тыя белеү өлгөһө булһа, Зөләйха миҫалы иһә мөхәббәттең ни тиклем яндырғыс була алыуын бәйән итә. Сәләмәт йөрәккә эйә булыу — кешенең Аллаһы Тәғәлә ҡаршыһында уңышҡа ирешеүселәрҙән булыуынан. Ауырыуҙарҙан һәм боҙоҡлоҡтарҙан азат булған йөрәк кенә сәләмәт һанала. Бындай йөрәктә Аллаһҡа мөхәббәттән, Унан ҡурҡыуҙан һәм Унан йырағайтыусы нәмәләрҙән ҡурҡыуҙан башҡа бер нәмә лә юҡ. {{Коран/Цитата |…байлыҡ та, балалар ҙа файҙа килтермәгән ул көндә (Ҡиәмәт көнөндә) Аллаһ янына сәләмәт йөрәк менән килеүсе генә ҡотоласаҡ|26|88|89 | перевод = }} === Хәҙис шәриф === Ике кеше араһындағы, ир менән ҡатын араһындағы мөхәббәт Аллаһ хаҡына булғанда ғына мөхәббәт иң юғары ләззәт бирә, ғаиләләрҙең бәхетенә нигеҙ була тип һанай Ислам дине. {{Цитата |Бер кеше икенсеһен Аллаһ хаҡына ихлас, иманлы һөйөү менән яратһа ғына диненең ләззәтен татыр. Әнәс, әл Бухари, Мөслим һәм әт-Тирмизи хәҙис шәрифтәренән}}<ref>Таинство истинной любви [http://www.islam.ru/content/obshestvo/40916]</ref> == Мөхәббәт - ауыҙ-тел ижадында == Мөхәббәт тойғоһо кешелеккә хас тойғоларҙың иң көслөһө һәм иң бөйөгө. Уның хаҡына кешелек донъяһы тарихында батырлыҡтар ҡылынған, иң ҡаты һынауҙар үтеп сығылған, иң матур риүәйәттәр яҙылған, йырҙар йырланған. Башҡорт халҡы борондан "Йософ үә Зөләйха", "Таһир үә Зөһрә" кеүек дастандарҙы белгән, яттан һөйләгән, телдән-телгә тапшырған. "[[Сәлимәкәй (йыр)]]", "[[Зәлифәкәй (йыр)]]", "[[Зөлхизә (йыр)]]" кеүек халыҡ йырҙары мөхәббәткә, һөйгән йәрҙәренә бағышлап сығарылған. Был юғары тойғоға күп кенә башҡорт халыҡ мәҡәл-әйтемдәре бағышланған: * Мөхәббәткә үлем юҡ. * Мөхәббәт өсөн йән фиҙа. * Мөхәббәт таш ярҙырта. * Мөхәббәт уты тамуҡ утынан ете өлөш артыҡ булыр, ти. * Мөхәббәт уты майhыҙ ҙа яныр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Ҡөрьән Кәрим. - Башҡорт теленә тәржемә. * Әхтәмов М. Х. Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре hәм әйтемдәре hүҙлеге. — Өфө, 2008. — 776 бит. * Бейешев Ә.Ғ., Сөйәрғолов Ә., Хисамов Ғ.А. Ҡөрьән Кәрим — Өфө: Китап, 2009.- 960 бит. * Кочергина В. А. Санскритско-русский словарь. — М., 1996. — 895 с. * {{книга |автор= [[Ребер, Артур С.]] |часть= |заглавие= Большой толковый психологический словарь|оригинал=The Penguin Dictionary of Psychology: Second Edition |ссылка= |ответственный= |издание= 2-е издание|место= М|издательство= [[Вече (издательство)|Вече]], [[АСТ (издательство)|АСТ]] |год= 2001|том=1-2 |страницы= |страниц=1152 |серия= |isbn= 5-17-009151-6, ISBN 5-17-009148-6, ISBN 5-17-008900-7, ISBN 5-7838-0606-4, ISBN 5-7838-0605-6|тираж= 8000}} * ''Болонь Жан-Клод'' История любовных побед от античности до наших дней. М., [[Текст (издательство)|Текст]], 2010. ISBN 5-7516-0803-3 * ''[[Вышеславцев, Борис Петрович|Вышеславцев Б. П.]]'' [http://www.i-u.ru/biblio/archive/visheslav_etika/ Этика преображенного Эроса. Проблемы Закона и Благодати]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://www.i-u.ru/biblio/archive/visheslav_etika/}}. — М.: [[Республика (издательство)|Республика]]. — 1994. — 368 с. * ''Дроздов. В.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html Мистическая любовь в иранском суфизме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722122517/http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html |date=2014-07-22 }} // Востоковедение: Филологические исследования Вып. 26: Сб. статей. — СПб.: 2005. — С. 129—138 * ''Ильин Е. П.'' Эмоции и чувства. — СПб: Питер, 2001. — 752 с. ISBN 5-318-00236-6 * [[Иванченко, Галина Владимировна|Иванченко Г. В.]] [https://web.archive.org/web/20151011202235/http://publishing.smysl.ru/recenz/187.htm Логос любви]. — М.: Смысл, 2007. — ISBN 978-5-89357-236-0 * ''Карпов М. М.'' Что такое любовь? Очерк. — Ростов н/Д. 2005. — 76 с. * ''Слободяник А. П.'' [http://o4em.com/2009/05/18/love/ Любовь, определение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521180028/http://o4em.com/2009/05/18/love |date=2009-05-21 }} // Психотерапия, внушение, гипноз. Киев: Здоров’я, 1977. — С. 345—346 * ''Чавдарова Д.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love.html Метафора «любовь — пища» в русской литературе XIX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702020657/http://ec-dejavu.ru/l/Love.html |date=2014-07-02 }} // Алфавит: Строение повествовательного текста. Синтагматика. Парадигматика. — Смоленск: [[Смоленский государственный педагогический университет|СГПУ]], 2004. — С. 222—230 * ''[[Фромм, Эрих|Fromm, Erich]].'' The Art of loving. An Enquiry into the Nature of Love. — N.Y.: Harper & Row, 1956. == Һылтанмалар == *{{youtube|hLu9SgKOaLE|Мусульманская семья. Любовь в Исламе. Истинный Ислам}} * {{youtube|VGkvhX_WC08|Зөлхизә. Айгөл Һағынбаева йырлай}} * '''{{youtube|6m8lmxJv82U|Фрагмент фильма «Ромео и Джульетта»: Признание в любви, 00:08:42, 1968}}''' * [http://www.romeo-juliet-club.ru/lovemuseum.html «Музей Любви» на сайте «Ромео и Джульетта»] [[Категория:Мөхәббәт|*]] [[Категория:Этика төшөнсәләре]] [[Категория:Ислам философияһы]] j0i8wb63aihv7at70kbrj6omgmj3bo4 0 70420 1305982 1299661 2026-09-24T03:01:07Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305982 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Таксон |image file = Various dinosaurs.png |image title = Динозавр һөлдәлере |image descr = Динозавр һөлдәлере |regnum = Хайуандар |rang = |latin = Dinosauria |author = [[Оуэн, Ричард|Owen]], [[1842 год в науке|1842]] |children name = [[Отряд]] |children = * {{bt-latrus|Saurischia|кәҫәрткезаврҙар}} * {{bt-latrus|Ornithischia|ҡошзаврҙар}} |Возник = 225 |Вымер = 65 |wikispecies = Dinosauria |commons = Category:Dinosauria |itis = |ncbi = 436486 |eol = 3014672 }} '''Диноза́врҙар''' ({{lang-la|Dinosauria}}, {{lang-grc|δεινός}} «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке»<ref>«Liddell-Scott-Jones Lexicon of Classical Greek». http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?lookup=deino/s&lang=greek&doc=Perseus:text:1999.01.0169&formentry=0. Retrieved 2008-08-05.</ref>) — [[мезозой]] эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы [[триас осоро]]нан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) [[аҡбур осоро]] аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған<ref>Oldest evidence of dinosaurs found in Polish footprints Contact: Kristin Elise Phillips kphillips@amnh.org American Museum of Natural History http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924044327/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php |date=2015-09-24 }}</ref>. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән<ref>MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223014750/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print |date=2008-12-23 }}.</ref> артыҡ ырыу һәм 1000-дән<ref name="autogenerated6">Wang, S.C., and Dodson, P. (2006). «Estimating the Diversity of Dinosaurs». Proceedings of the National Academy of Sciences USA 103 (37): 13601-13605. doi:10.1073/pnas.0606028103. PMID 16954187.</ref><ref name=autogenerated3>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7620621.stm Will the real dinosaurs stand up?], BBC, September 17, 2008</ref> артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр. == Этимология == «Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә [[1842 йыл]]да [[Англия|инглиз]] [[Биология|биологы]] Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана<ref>Owen, R. (1842). «Report on British Fossil Reptiles.» Part II. Report of the British Association for the Advancement of Science, Plymouth, England.</ref>. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә<ref>Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (1997). «Preface». in Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (eds.). The Complete Dinosaur. Indiana University Press. pp. ix-xi. ISBN 0-253-33349-0.</ref>. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ''ҡалын тиреле хайуандары'' тип нарыҡлай. [[XIX быуат]]та ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ''ҡалын тирелеләр'' тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип [[мезозой]] дәүере аталған. == Өйрәнеү тарихы == Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда [[Троя һуғышы]]нда ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, [[Урта быуаттар]]ҙан [[XIX быуат]]ҡа тиклем [[туфан ҡалҡыу]]ы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. [[Алыҫ Көнсығыш]]та [[аждаһа]] һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар. [[1824 йыл]]да Король геология йәмғиәте президенты [[Уильям Бакэнд]] [[Юра осоро]] сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни [[игуана]] кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле ''гилеозавр'' тураһында яҙа. [[Файл:Buckland, Megalosaurus jaw.jpg|thumb|275px|Мегалозавр яңаҡ һөйәге,Баклэнд мәҡәләһенән иллюстрация]] [[Файл:Goodrich Megalosaurus.jpg|thumb|275px|Мезозой фаунаһы XIX быуат төҫмөрләү. Алғы планда, Р. Оуэн реконструкциялаған дүрт аяҡлы йән эйәһе — мегалозавр]] [[Файл:2005-03-30 - London - Crystal Palace - Victorian Dinosaurs 1 4887762470.jpg|thumb|left|250px|Гәлсәр һарайҙа мегалозавр статуяһы]] 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кеҫәртке»)<ref>''В. Р. Алифанов'' [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM Небесные драконы, допотопные грешники и змеи Ирландии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009031357/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM |date=2006-10-09 }}</ref> тигән аҫ отрядҡа керетә. [[АҠШ]]-да [[1858]] йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында фаразлау юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Динозаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кеҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә. XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк атлап йөрөүсе тигән яңылыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр динозаврҙар бик әүҙем, юғары метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә. 1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның тән төҙөлөшө буйынса йылғыр һәм йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотошо тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһайәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда [[тираннозавр]]ҙың<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_4382000/4382083.stm Би-би-си | Наука и техника | Найдены мягкие ткани тираннозавра?] — 25 марта 2005 г.</ref> һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матдәнең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге [[ҡоштар]] менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref>[http://elementy.ru/news/430500 Элементы — новости науки: Коллаген из костей динозавров — это уже реальность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518151215/http://elementy.ru/news/430500 |date=2008-05-18 }}. — 20.04.07</ref>. === Хәҙерге ваҡыт === Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, динозаврҙарҙың һүрәтләнгән төрҙөренең өстән бере бөтөнләй булмаған. Быға тиклем тикшерелеп тасуирланған бер үк хайуандың төрлө кимәлдәге үҫешкән һөлдәләре фәнгә билдәһеҙ имеш тип яңынан һүрәтләнгән. Икенсе ғалимдарҙың киңәйтелгән тикшеренеүе күрһәтеүенсә, динозаврҙарҙың барлыҡ төрҙәренең 50 процентҡа яҡыны яңылыш аталып йөрөтөлә<ref>[http://lenta.ru/news/2009/10/13/mistake/ Lenta.ru: Наука и техника: Треть известных видов динозавров предложили упразднить]</ref>. Хәҙерге ваҡытта динозаврҙарҙы системалаштырыуҙа ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш йәшәп килә. Боронғо ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеүсе палеонтологтарҙың бер төркөмө әлегәсә билдәле таксондарҙы бүлгеләп, теге йәки был күрһәткес буйынса уларҙан яңы ырыу һәм төрҙәр айырып сығарһа, уларҙың башҡа һөнәрҙәштәре алдан һүрәтләнгән төрҙәрҙең дә булыу-булмауын шик аҫтына ала. Мәҫәлән, [[АҠШ|Америка]] палеонтологы Джек Хорнер ({{lang-en|Jack Horner}}) [[2007 йыл]]да баҫылған мәҡәләһендә хәҙерге ваҡытта фәндә ''Dracorex hogwartsia'', ''Stygimoloch spinifer'' һәм ''Pachycephalosaurus wyomingensis'' исемдәре менән билдәле динозаврҙар бары тик бер төрҙөң төрлө йәштәге вәкилдәре генә тип раҫлай. [[2009 йыл]]да ''Nanotyrannus'' тип йөрөтөлгән төр вәкиленең баш һөйәген ныҡлап тикшергәндән һуң, Джек Хорнер был динозавр ғәмәлдә ''Tyrannosaurus'' тип аталған төрҙөң йәш сағы тигән һығымта яһай. [[2010 йыл]]да ''Journal of Vertebrate Paleontology'' баҫмаһындағы мәҡәләлә Монтана дәүләт университеты (''Montana State University'') палеонтологтары шулай уҡ ''Трицератопстар'' (''Triceratops'') һәм ''Торозаврҙар'' (''Torosaurus'') — бер үк хайуан затының төрлө кимәлдә үҫкән вәкилдәре генә тип яҙып сыҡты. Шул уҡ йылда Йель университеты ғалимдары быға тиклем һөйәктәре ''Chasmosaurus'' тип аталған төргә индерелеп йөрөтөлгән динозаврҙың яңы — ''Мохоцератопс'' (''Mojoceratops'') төрөүенә ҡарауын нигеҙле тасуирланы<ref>[http://www.ammonit.ru/new/880.htm Аммонит.ру — Возможно, что трицератопс и торозавр — это один и тот же динозавр]</ref>. == Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция == === Боронғо быуындары === [[Файл:Laurasia-Gondwana-ru.svg‎|thumb|200px|[[Триас осоро]]нда [[Ер (планета)|Ер]] [[география]]һы]] Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпәйҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кеҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. [[Ташкүмер осоро]]нда, бынан 300 миллион йылдар элек, [[глобаль йылыныу]] башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә<ref>[http://geology.gsapubs.org/content/38/12/1079.short Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica]</ref>. Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар ("хакимлыҡ итеүсе кеҫерткә"ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә. Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй<ref name="Carrol">{{книга |автор = Кэрролл Р. |заглавие = Палеонтология и эволюция позвоночных |оригинал = Vertebrate Paleontology and Evolution |ответственный = Под ред. акад. Л. П. Татаринова |место = М. |издательство = Мир |год = 1993 |том = 2 |страницы = 87—88 |страниц = 283 |isbn = 5-03-001819-0 }} </ref>. Юғары төҙөлөшлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең боронғо быуыны архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға<ref>''Kump LR, Pavlov A & Arthur MA'' (2005). «Massive release of hydrogen sulfide to the surface ocean and atmosphere during intervals of oceanic anoxia». Geology 33 (5): 397—400.</ref>. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл. Динозаврҙар отряды [[Көньяҡ Америка]] биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ [[Пангея]]ға таралған тигән фараз бар<ref>''Nesbitt, S. J.; Smith, N. D.; Irmis, R. B.; Turner, A. H.; Downs, A. & Norell, M. A.'' (2009). «A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs». Science 326 (5959): 1530—1533.</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/science/2009/12/11/n_1434404.shtml Родиной динозавров является Южная Америка]</ref>. == Тәүге динозаврҙар == Хәҙерге [[Бразилия]] биләмәһендә табылған [[ставрикозавр]] бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә [[һөлдә]]һе [[триас осоро]] ҡатламдарында табылған. [[Сираҡ һөйәге]] [[бот һөйәге]]нән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас<ref name="Carrol2"> {{книга |автор = Кэрролл, Р. Л. |часть = Глава 14. Анатомия и филогенетические связи динозавров |заглавие = Палеонтология и эволюция позвоночных |оригинал = Paleontology and evolution of vertebrates |ссылка = |ответственный = Под ред. Л. П. Татаринова |издание = |место = М. |издательство = «Мир» |год = 1993 |том = 2 |страницы = 90 |страниц = 87—125 |серия = |isbn = 5-03-001819-0 |тираж = }}</ref>. [[1963 йыл]]да [[Аргентина]]ның төньяҡ-көнсығышында [[эрреразавр]] табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик [[1988 йыл]]да баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай ''терепод'' тип квалификациялана<ref name="Theropoda">[https://web.archive.org/web/20090821021007/http://www.dinoweb.narod.ru/a_Theropoda.htm DINOWEB — подотряд Theropoda]</ref>. Хәҙерге [[Мексика]] биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай<ref>{{cite web|date=11 декабря 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/12/11/dino/|title=Палеонтологи обнаружили одного из самых первых динозавров|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/619avQBDb|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>[http://science.compulenta.ru/486431/ Прояснены начальные моменты эволюции динозавров — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217115921/http://science.compulenta.ru/486431/ |date=2010-02-17 }}</ref>. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. [[Аргентина]]ла [[эрреразавр]] табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгән [[эораптор]]. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар<ref>[https://web.archive.org/web/20071129010825/http://dinoweb.narod.ru/Theropoda.htm#eoraptor Dinoweb — Theropoda — Eoraptor]</ref>. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй. Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге [[Аргентина]]ла өҫкө триас ҡатламында табылған — [[пизанозавр]]. == Дөйөм тасуирлама == [[Файл:Tawa NT small.jpg|мини|150x150пкс|Тава]] Динозаврҙар [[мезозой осоро]]ноң [[юра осоро|юра]] һәм [[аҡбур осоро]]нда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған<ref>Morales, Michael (1997). «Nondinosaurian vertebrates of the Mesozoic». in Farlow, James O.; and Brett-Surman, Michael K. (eds.). The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press. pp. 607—624. ISBN 0-253-33349-0.</ref>. ''[[Репеномам|Repenomamus giganticus]]'' тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш ''[[пситтакозавры]]'' кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған<ref>Hu Yaoming; Meng, J; Wang, Y; Li, C (2005). «Large Mesozoic mammals fed on dinosaurs». Nature 433 (7022): 149—152</ref>. Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған<ref>Russell, Dale A. (1995). «China and the lost worlds of the dinosaurian era». Historical Biology 10: 3-12. doi:10.1080/10292389509380510.</ref>. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған<ref name=autogenerated3 />. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә<ref>Amiot, R.; Buffetaut, E.; Lécuyer, C.; Wang, X.; Boudad, L.; Ding, Z.; Fourel, F.; Hutt, S.; Martineau, F.; Medeiros, A.; Mo, J.; Simon, L.; Suteethorn, V.; Sweetman, S.; Tong, H.; Zhang, F.; and Zhou, Z. (2010). «Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods». Geology 38 (2): 139—142.</ref>. Динозаврҙар тәүге асылғандан һуң уларҙың ҡалдыҡтары донъяның бөтә ҡитғаларында ла, шул иҫәптән [[Антарктида]]ла табылған<ref>MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292</ref>. Хәҙерге [[Рәсәй]] территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Был хайуандың (амурозавр) ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғында]] һәм илдең көньяғында табылған<ref>[http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html Тридцать лет спустя " Город 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306031141/http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html |date=2016-03-06 }}</ref>. [[Амур]] йылғаһы буйҙарында: Благовещенск ҡалаһы янында һәм Амур өлкәһенең Архарин районында «олоротитан» исеме алған динозаврҙарҙың ике шаҡтай ҙур ҡәберлеге бар. === Морфология === ==== Дөйөм характеристика һәм ҙурлығы ==== [[Файл:Tyrannosaurus rex Reconstruction by Nobu Tamura.jpg|мини|250x250пкс|[[Тираннозавр]]]] [[Файл:Edmontonia dinosaur.png|thumb|250px|Анкилозаврҙар төркөмөнә ҡараған эдмонтония]] [[Файл:Largestdinosaursbysuborder scale.png|thumb|250px|Кеше янында динозаврҙар ҙурлығы: Көрән күк (фиолетовый) — аргентинозавр — 39 метр. Ҡара-ҡыҙыл — шантунгозавр — 15 метр. Йәшел — [[спинозавр]] — 18-19 метр. Ҡыҙғылт һары (оранжевый) — [[стегозавр]] — 8 метр. Зәңгәр (синий) — [[трицератопс]] — 8 метр.]] Бөгөнгө көнгә динозаврҙарҙың күп төрҙәре билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре ике аяҡтарында йөрөһә, икенселәре дүрт аяҡлы булған. Ә ''Ammosaurus'' һәм ''игуанодонт'' тигән исем алғандары бер үк ваҡытта ике аяҡлап та, дүрт аяҡтарында ла еңел хәрәкәт итә алған. Хайуандарҙың күптәре бөтә кәүҙәһе һөйәк бронянан ([[анкилозавр]]) һәм мөгөҙ ҡатлауҙан ([[стегозавр]]) тороуынан алып, мөгөҙҙәре ([[трицератопс]]) һәм баштарындағы кикректәренә (паразауролоф) тиклем характерлы үҙенсәлеккә эйә булған. Динозаврҙарҙы башлыса һәм йыш ҡына ҙур кәүҙәле хайуан тип һанаһалар ҙа, уларҙың күптәре хәҙерге кеше буйы хәтлем генә, ҡайһылары иһә бөгөнгө бесәйҙәр кеүек кенә булған. Ҡасандыр [[Төньяҡ Америка]]ла көн иткән һәм ''Hesperonychus elizabethae'' исеме менән [[2009 йыл]]да тасуирланған динозавр хәҙерге ваҡытта иң бәләкәй тип иҫәпләнә. Уның кәүҙә оҙонлоғо 50 сантиметр, ауырлығы 2 килограмға яҡын булған. Ул, күрәһең, бөжәктәр, ваҡ һөтимәрҙәр һәм динозавр балалары менән туҡланған. [[2008 йыл]]да динозаврҙың шул уҡ Төньяҡ Америкала йәшәгән һәм ''Albertonykus borealis'' исемен алған, ''Hesperonychus'' тип аталғанына ҡарағаанда ла бәләкәйерәк булған тағы бер төрөн тасуирлаһалар ҙа, палеонтологтар был турала рәсми хәбәр таратырға ашыҡмай, сөнки табылған мәғлүмәттәр етди һығымталар яһау өсөн етеңкерәмәй. Хәҙерге баһалауҙар буйынса, ҡасандыр [[Ер|Ер йөҙөндә]] көн иткән ит менән туйыныусы йыртҡыс януарҙарҙың иң эреһе [[спинозавр]], ул кәүҙәһенең ҙурлығы күрһәткестәре менән хатта [[тираннозавр]]ҙы ла уҙып киткән булған: оҙонлоғо 16—18 метрға яҡын, бейеклеге 8 метр. Арҡаһы буйлап 1,8 метр бейеклеккә еткән елкән һымаҡ тире һуҙылып торған. Оҙонлоҡтары 13 метрға еткән [[гиганотозавр]] һәм [[кархародонтозавр]] барлыҡ динозаврҙарҙың өстән бер өлөшөнән күберәген тәшкил иткән эре ''тероподтар'' ярымотрядына ҡарай. Хәҙерге ваҡытта иң билдәле булған йыртҡыс динозавр — [[тираннозавр]] — зурлығы менә алда әйтелгән төркәмдән ныҡ ҡалышмаған. Уның иң тулы һаҡланған һөлдәһенең оҙонлоғо 12,8 метрға етә, ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ул 15 метрға тиклем дә еткән булырға тейеш<ref name=ericksonetal2004>{{cite journal|last=Erickson, Gregory M.|coauthors=Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; & Brochu, Christopher A.|year=2004|title=Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-12_430_7001/page/772|journal=Nature|volume=430|issue=7001|pages=772–775|doi=10.1038/nature02699}}</ref>. [[1970 йыл]]да Монголияла ҡаҙып алынған [[дейнохейрус]]тың алғы һаны 2,5 метрға етә. Һаҡланған һөлдә ҡалдыҡтарының бик аҙ булыуы сәбәпле, был төр динозаврҙың дөйөм оҙонлоғо әлегә билдәләнмәгән. Табылғандарға ҡарап, ғалимдар дейнохейрустың оҙонлоғо 20 метрға еткән булыуы мөмкин тип фаразлай. Динозаврҙарҙың дүрт аяҡлы һәм үлән ашаусы ''зауропод'' төркөмөнә ҡараған ''[[диплодок]], аргентинозавр, суперзавр'' һәм ''завропосейдон'' тип исемләнгәнде оҙонлоҡҡа 25—35 метрға еткән. Самалауҙар буйынса уларҙың тағы ла эрерәктәре булыуы мөмкин<ref name="carpenter2006">Carpenter, K. (2006). «Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod ''Amphicoelias fragillimus''.» In Foster, J.R. and Lucas, S.G., eds., 2006, ''Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.'' New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin '''36''': 131—138.</ref>, әммә әлегә бындай фараздар оло шик аҫтында ҡалып килә. === Үрсеүе === Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, [[ҡоштар|ҡош]] һәм башҡа [[һөйрәлеүселәр]] йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр. ==== Йомортҡалары һәм оялары ==== [[Файл:Eggs of Oviraptor (Senckenberg).jpg|thumb|250px| [[Овираптор]] йомортҡалары]] [[Файл:THERIZINOSAURUS.jpg|thumb|left|200px|Йомортҡа эсендә [[теризинозавр]] эмбрионы]] Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған. Был [[гипселозавр]] йомортҡалары. Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. [[Теризинозавр]] йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла. [[Гоби]] сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған. 2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте.<ref>[http://science.compulenta.ru/543418/ Динозавры располагали кладки яиц рядом с геотермальными источниками — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705234109/http://science.compulenta.ru/543418/ |date=2010-07-05 }}</ref>. == Юҡҡа сығыуы == [[Файл:Impact event.jpg|thumb|250px|[[Астероид]] — динозаврҙарҙың юҡҡа сығыу сәбәптәренең береһе]] Динозаврҙар [[аҡбур осоро]] аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/254/5033/835 Science, Vol 254, Issue 5033, 835—839 PM Sheehan, DE Fastovsky, RG Hoffmann, CB Berghaus, and DL Gabriel. Sudden extinction of the dinosaurs: latest Cretaceous, upper Great Plains, USA]</ref>, был һорауға хәҙерге көндә яуап юк. Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ [[һөйрәлеүселәр]]е, [[моллюсктар]], күп кенә [[һыу үҫемдәре]] юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16 % юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе [[умыртҡалылар]]ҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән [[астероид]] йәки [[комета]] «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар. == Сәнғәт әҫәрҙәрендә һәм донъя мәҙәниәтендә == [[Файл:Hughenden-dinosaur-outback-queensland-australia.JPG|thumb|250px|right| Хьюэндендә муттабурразавр статуяһые, Квинсленд штаты, Австралия]] Динозаврҙарҙы өйрәнеү һәм уның менән бәйле асыштар сағыштырмаса күптән түгел башланғанға күрә, был терминдың тарихы ни бары йөҙ илле йыл самаһы булғанға күрә, динозавр тип барлыҡ тарихҡа тиклем булған һөйрәлеүселәрҙе атайҙар. Эвалюция тарихында динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе миллион йылдар элек [[Триас осоро|Триас]] һәм [[Пермь осоро|Пермь осорҙарында]] ер йәҙәндә өҫтөнләк иткән анаспид һәм синаспид кеүек һөйрәлеүселәр өҫтөнлөк итеүе билдәле. Улар [[дәһшәтле пермь ҡырылыуы]] осоронда юҡҡа сығалар һәм диназарҙарыҙың ата-бабалары архозаврҙарға йәшәргә юл асалар. Был тарихҡа тиклем булған кәҫәрткенең табылған ҡалдыҡтары донъяның [[палеонтология]] музейҙарында яҡшы һаҡланған булауы ла танылыуына ярҙам итә. Шулай итеп, динозаврҙарҙаң яҡшы өйрәнелеүе, тарихи драма булған [[Аҡбур осоро]]нда уларҙың юҡҡа сығыуы, иҫ киткес ҙурлыҡта булыуы кешелек аңында киң популярлыҡ ала һәм күп һанлы әҫәрҙәрҙең геройына әйләнә. [[Конан Дойл Артур|Артур Конан Дойл]]дың «[[Юғалған донъя (роман)|Юғалған донъя]]» һәм [[Обручев Владимир Афанасьевич|Владимир Обручев]] тың «[[Плутония (роман)|Плутония]]» романдарында сикләнгән тәбиғәт анклавтарында, [[Юра осоро]]нан бирле үҙгәрештәр кисермәгән, беҙҙең көндәргә тиклем йәшәгән диновазрҙар тураһында һөйләнә. Конан Дойлдың был әҫәре бер нисә тапҡыр экранлаштырыла. [[Гаррисон Гарри|Гарри Гаррисон]]дың «[[Эдем (трилогия)|Эдем]]» трилогияһында диназаврҙар һәм Мезозой эраһының башҡа йән эйәләре юҡҡа сыҡмаған, мозазаврҙарҙың тоҡомдары киң үҫешкән биологик цивилизация төҙөгәне хаҡында һөйләнә. Америка яҙыусыһы [[Майкл Крайтон]] монивтары буйынса «[[Юра осоро паркы (фильм)|Юра осоро паркы]]» һәм уның дауамдары — «[[Юра осоро паркы 2: Юғалған донъя]]» һәм «[[Юра осоро паркы 3]]» фильмдары төшөрөлә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Динозаврҙар| ]] [[Категория:Триас осоро]] [[Категория:Юра осоро]] [[Категория:Аҡбур дәүере]] d5nc5dhjioonixl7veb6ocyi7l084da 0 73624 1305971 1293385 2026-09-23T21:00:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305971 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |башҡортса исеме = Осло |оригинальное название = {{lang-no|Oslo}} |страна = Норвегия |герб = Oslo komm.svg |флаг = Flag of Oslo.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 59 |lat_min = 54 |lat_sec=40 |lon_deg = 10 |lon_min = 45 |lon_sec=10 |CoordAddon = type:city(538411)_region:NO-01 |CoordScale = 50000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Норвегия,%20Осло&sll=10.677708,59.908421&sspn=1.406223,0.529688&l=map |размер карты страны = 200 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = регион |регион = Көнбайыш Норвегия |регион в таблице = Көнбайыш Норвегия |вид района = фюльке |район = Осло |район в таблице = Осло (фюльке){{!}}Осло |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Фабиан Станг |дата основания = |первое упоминание = 1147 |прежние имена = {{НП-ПН|1624|Осло (Асло)}}{{НП-ПН|1877|Христиания}}{{НП-ПН|1925|Кристиания}} |статус с = |площадь = 454 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 623 966<ref>[http://www.ssb.no/a/english/kortnavn/folkendrkv_en/2012k4/hittil00-en.html Statistics Norway]</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 1374,37 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = о́слолылар |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +47 22 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.oslo.kommune.no/ |язык сайта = no |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = }} '''О́сло''' ({{lang-no|{{Audio|Oslo.ogg|Oslo}}}}, {{IPA|[↓ʊʂˈlʊ]}} йәки {{IPA|[↓ʊsˈlʊ]}}) — [[Норвегия]]ның баш һәм иң ҙур ҡалаһы. 1624 тиклем 1539 йылғы А. Ортелиус картаһына ярашлы викингтарҙың баш ҡалаһы '''Викия''' (Vichia) тип аталған, 1624—1877 йылдарҙа '''Христиания''' ({{lang-no|Christiania}}), 1877—1924 йылдарҙа — '''Кристиания''' ({{lang-no|Kristiania}}) исемдәрен йөрөткән. [[Файл:Oslo city in 10 images.jpg|мини|333пкс|Осло күренештәре]] == Этимологияһы == Осло атамаһының килеп сығышы лингвистар араһында күп һанлы бәхәстәр тыуҙыра. Бер версия буйынса, ''Oslo'' атамаһы «Ло тамағы» ({{lang-no|os}} — «тамаҡ», ''Lo'' — йылға исеме), ҡасандыр бында аҡҡан йылға исеме буйынса килеп сыҡҡан. Хәҙерге лингвистар ғәҙәттә ''Æslo'' йәки ''Áslo'' атамаһын «тау итәгендәге болондар» йәки «изге болондар» тип аңлата, шул уҡ ваҡытта ике вариант та бер төрлө булыуы ихтимал тип һанала<ref>cf. Bjorvand, Harald (2008): ''Oslo''. I: Namn och bygd 2008; volume 96.</ref>. == Тарихы == Исланд скальды Снорри Стурлусондың «Ер Түңәрәге» сагалар йыйынтығында Ослоға 1048 йылда Харальд III Суровый нигеҙ һалған, тип телгә алына. Археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында яҡынса 1000 йылға ҡараған христиан ҡәберлектәре табыла. [[Урта быуаттар]]ҙа [[ҡала]] король замогы һәм епископ ҡәлғәһе ике ҡәлғәһенән тора. Ҡала диуарҙары сиктәрендә 9 сиркәү, бер госпиталь, сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең 400-гә яҡын ағас йорто була. Король Хакон V Изге 1299 йылда Ослоны Норвегияның [[баш ҡала]]һы тип атай һәм бында Акерсхус ҡәлғәһен төҙөй. [[Файл:Kristiania 1838.JPG|слева|мини|250пкс|Христиания 1838 йылда]] Төҙөлөштәрҙең күпселеге ағастан булғандыҡтан, ҡала йыш яна, янған биналар урынында яңылары төҙөлә, әммә тағы ла ағастан. 1624 йылда ҡаланы юҡ иткән өс көнлөк янғындан һуң, Дания короле Кристиан IV (Ул ваҡытта Норвегия [[Дания]] провинцияһы була) халыҡты акерсхус ҡәлғәһе эргәһендәге Яңы урынға күсерә, ул король хөрмәтенә Христиания тип атала. Яңы ҡала [[Яңырыу|Ренессанс]]тың иң яҡшы традицияларында төҙөлә: урамдары киң һәм, кварталдар сиктәре билдәләнә. Киләсәктә янғындарҙы булдырмау өсөн биналарҙы таштан төҙөргә ҡарар итәләр. Королдең тыйыуына ҡарамаҫтан, иҫке ҡалала кешеләр, башлыса ярлылар, йәшәүен дауам итә. [[Файл:Ночной Осло.jpg|мини|300пкс|Төнгө Осло]] [[Файл:Monet banks fjord christiania 1895.jpg|250px|thumb|left|''Fjord à Christiania'', [[Моне Клод|Клод Моне]] (1895).]] [[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң [[XVIII быуат]] башында Христиания иҡтисады караптар төҙөү һәм сауҙа арҡаһында тиҙ үҫә башлай. Ҡалаға 1840-сы йылдарҙа индустриялаштырыу башлана, башлыса Акерсэльва ярҙарында күп һанлы [[фабрика]]лар барлыҡҡа килә. 1807—1814 йылдарҙағы инглиз-дат һуғышы һөҙөмтәһендә Дания-Норвегия союзы үҙен банкрот тип иғлан итә һәм 1814 йылдағы Киль килешеүе буйынса Дания Норвегияны [[Швеция]]ға бирә. Король Оскар II идара иткән йылдарҙа орфографик реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә ҡала 1877 йылда Кристиания тип үҙгәртелә. 1924 йылда ғына ҡалаға тәүге исеме Осло кире ҡайтарыла. [[XX быуат]]та ҡала һиҙелерлек үҫә, 1948 йылда Уға Акер ҡушыла. 1960-сы йылдарҙа Осло яйлап заманса ҡалаға әйләнә башлай: юлдар селтәре, йәмәғәт транспорты системаһы үҫешә, яңы офис биналары төҙөлә. 2011 йылдың 22 июлендә Норвегияла — Ослола һәм Утейа утрауында ике теракт була. 77 кеше һәләк була<ref>{{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14280210 |title = BBC News — Norway: Anders Behring Breivik claims 'two more cells' |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110825085253/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14280210 |archive-date = 2011-08-25 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.gazeta.ru/social/2011/07/27/3712937.shtml |title = Опубликованы первые фамилии погибших в двух терактах в Норвегии |archive-url = https://web.archive.org/web/20141102092345/http://www.gazeta.ru/social/2011/07/27/3712937.shtml |archive-date = 2014-11-02 }} // [[Gazeta.ru]], 27.07.11</ref>, 319 кеше яралана<ref name="orig-plan">{{cite web |title=Norway massacre: Breivik 'planned to kill politicians' |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15794368 |website=[[BBC News]] |date=2011-11-18 |access-date= |archive-date=2020-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526131959/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15794368 |url-status=live }}</ref><ref name="ems-response">{{cite web |title=Oslo government district bombing and Utøya island shooting July 22, 2011: The immediate prehospital emergency medical service response |url=http://www.sjtrem.com/content/20/1/3 |publisher=Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine |date=2012-01-26 |access-date= |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102252/http://www.sjtrem.com/content/20/1/3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://helsedirektoratet.no/publikasjoner/lering-for-bedre-beredskap-/Sider/default.aspx |title = Læring for bedre beredskap; Helseinnsatsen etter terrorhendelsene 22. juli 2011 — Helsedirektoratet.no |archive-url = https://web.archive.org/web/20131029075640/http://helsedirektoratet.no/publikasjoner/lering-for-bedre-beredskap-/Sider/default.aspx |archive-date = 2013-10-29 }}</ref>. == Географияһы == Осло Норвегияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Осло-фьордтың иң төньяҡ осонда урынлашҡан<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Oslo|title=Oslo &#124; national capital, Norway|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|access-date=2026-04-14|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326015158/https://www.britannica.com/place/Oslo|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/5298153|автор=С. Ю. Агишев, Н. И. Фролова, Е. Е. Чиркова|статья=О́СЛО |год=2018|архив=https://web.archive.org/web/20200427161010/https://bigenc.ru/geography/text/5298153|архив дата=2020-04-27}}</ref>. Ослоға 40 [[утрау]] ҡарай. Ҡала сиктәрендә 343 [[күл]] урынлашҡан, улар эсәр һыуҙың мөһим сығанаҡтары булып тора. Осло территорияһы буйлап ике ҙур булмаған йылға аға: Акерсэльва һәм Ална. === Климат === Осло [[Санкт-Петербург]] менән бер киңлектә урынлашҡан. Осло 20 градус көнбайышҡа ҡарай урынлашҡанлыҡтан, ҡала климаты диңгеҙ климатына яҡын. Ослола [[йәй]] — һалҡын, ә [[ҡыш]] — йомшаҡ һәм ҡарлы. Ҡышҡыһын көслө һыуыҡтар һирәк була, ә йәйгеһен йыл һайын эҫе булмай. Метеокүҙәтеүҙәр тарихында температура −26 °C түбән төшмәй, шулай уҡ 35 °С-тан юғары күтәрелмәй. Ослола [[көҙ]] оҙайлы, ә [[яҙ]] [[март]] аҙағында ғына башлана. {{Климат города |Город_род=Осло (нормы за 1991—2020 гг., рекорды с 1937 г.) |Источник=[https://seklima.met.no/observations/ Seklima] | Янв_ср=-2.3 | Янв_ср_осад=57 | Фев_ср=-1.9 | Фев_ср_осад=45 | Мар_ср=1.3 | Мар_ср_осад=40 | Апр_ср=6.2 | Апр_ср_осад=47 | Май_ср=11.4 | Май_ср_осад=59 | Июн_ср=15.3 | Июн_ср_осад=79 | Июл_ср=17.6 | Июл_ср_осад=86 | Авг_ср=16.5 | Авг_ср_осад=102 | Сен_ср=12.1 | Сен_ср_осад=82 | Окт_ср=6.5 | Окт_ср_осад=92 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=83 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=53 | Год_ср=6.9 | Год_ср_осад=824 | Янв_ср_мин=-4.7 | Янв_ср_макс=0.1 | Фев_ср_мин=-4.7 | Фев_ср_макс=1.1 | Мар_ср_мин=-2.1 | Мар_ср_макс=5.3 | Апр_ср_мин=2.1 | Апр_ср_макс=11.0 | Май_ср_мин=6.8 | Май_ср_макс=16.7 | Июн_ср_мин=10.8 | Июн_ср_макс=20.4 | Июл_ср_мин=13.4 | Июл_ср_макс=22.7 | Авг_ср_мин=12.5 | Авг_ср_макс=21.3 | Сен_ср_мин=8.6 | Сен_ср_макс=16.4 | Окт_ср_мин=3.8 | Окт_ср_макс=9.6 | Ноя_ср_мин=0.0 | Ноя_ср_макс=4.4 | Дек_ср_мин=-3.9 | Дек_ср_макс=0.8 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.8 | Янв_а_макс=12.5 | Янв_а_мин=-26.0 | Фев_а_макс=13.8 | Фев_а_мин=-24.9 | Мар_а_макс=21.5 | Мар_а_мин=-21.3 | Апр_а_макс=25.4 | Апр_а_мин=-14.9 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-3.4 | Июн_а_макс=33.7 | Июн_а_мин=0.7 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=3.7 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=3.7 | Сен_а_макс=26.4 | Сен_а_мин=-3.3 | Окт_а_макс=21.0 | Окт_а_мин=-8.0 | Ноя_а_макс=16.1 | Ноя_а_мин=-16.0 | Дек_а_макс=12.6 | Дек_а_мин=-20.8 | Год_а_макс=35.0 | Год_а_мин=-26.0 |}} == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Оперный театр Осло.jpg|мини|250пкс|[[Осло опера театры]]]] Күп һанлы мәҙәни объекттары арҡаһында Осло туристарҙың яратҡан урыны булып тора. Иң билдәлеләренең береһе — Акерсхус замогы һәм ҡәлғәһе. Бында Норвегияның хәрби тарихы менән бәйле бер нисә [[музей]] урынлашҡан. Ҡала үҙәгендә шулай уҡ Осло ратушаһы урынлашҡан, унда йыл һайын Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла. Ослоның яңы [[Осло опера театры|опера театры]] гавань янында урынлашҡан. == Туғандаш ҡалалары == * {{флаг|Швеция}} [[Гётеборг]], [[Швеция]]<ref name="побратимы">{{cite web|url=http://www.oslo.kommune.no/the_city_of_oslo/international_cooperation/cooperating_cities_and_regions/|title=Co-operating cities and regions|publisher=Oslo Commune|lang=en|access-date=2010-10-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227075610/http://www.oslo.kommune.no/the_city_of_oslo/international_cooperation/cooperating_cities_and_regions/|archive-date=2010-02-27}}</ref> * {{флаг|ЮАР}} [[Нелспрейт]] (Мбомбела), [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]<ref name="побратимы" /> * {{флаг|Германия}} [[Шлезвиг-Гольштейн|Шлезвиг-Гольштейн ере]], [[Германия]]<ref name="побратимы" /> * {{флаг|Китай}} [[Шанхай]], [[Ҡытай]]<ref name="побратимы" /> * {{флаг|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]<ref name="побратимы" /> * {{флаг|Польша}} [[Варшава]], [[Польша]]<ref name="побратимы" /> * {{флаг|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]<ref>[https://kyiv.comments.ua/news/politics/foreign-policy/11760-oslo-lion-i-marsel-stali-gorodami-pobratimami-kieva-vitaliy-klichko-foto.amp Осло, Лион и Марсель стали городами-побратимами Киева, — Виталий Кличко (ФОТО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220908114617/https://kyiv.comments.ua/news/politics/foreign-policy/11760-oslo-lion-i-marsel-stali-gorodami-pobratimami-kieva-vitaliy-klichko-foto.amp |date=2022-09-08 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = https://www.oslo.kommune.no/ |title = Официальная страница Осло |lang = no/en |archive-url = https://web.archive.org/web/20190130182436/https://www.oslo.kommune.no/ |archive-date = 2019-01-30 }} * [https://maps.live.com/default.aspx?v=2&FORM=LMLTCP&cp=tzjvj8hww15z&style=b&lvl=1&tilt=-90&dir=0&alt=-1000&scene=11671046&phx=0&phy=0&phscl=1&where1=Oslo&encType=1 Фотографии Осло с высоты птичьего полёта на maps.live.com] * {{Викигид}} * {{Wikinews-inline|Oslo}} * {{commonscat-inline}} {{Внешние ссылки}} {{Европа башҡалалары}} {{Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары}} [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Норвегия ҡалалары]] [[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]] yutyr5e4qye723tyfdwuft6efewtf6et6ft63 et5f6etf6tfyeefd3f3f135g253g5g2g 6i3lmo9exxv5xh8hzea07tpmnl1lwx3 0 75155 1305978 1282028 2026-09-24T02:38:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305978 wikitext text/x-wiki [[Файл:ATP-3D-vdW.png|thumb|right|280px| [[Аденозинтрифосфат]] структураһы — энергия алмашыуҙа төп аралашаусы]] '''Метаболи́зм''' ({{lang-el|μεταβολή}} — «әүерелеү, үҙгәреү»), йәки '''матдәләр алмашыныу''' — тере [[организм]]да [[тормош|тереклекте]] һаҡлау өсөн зарур химик реакциялар. Был процесстар [[организм]]ға үҫергә һәм үрсергә, үҙ структураларын һаҡларға һәм тышҡы тәьҫиргә яуап бирергә мөмкинлек бирә. Метаболизм ғәҙәттә ике ҡапма-ҡаршы процестан тора: * катаболизм (энергетик алмашыныу) барышында ҡатмарлы органик матдәләр ябай матдәләргә тарҡалалар;был процесс барышында энергия бүленеп сыға. * анаболизм (пластик алмашыныу) процессы барышында энергия сарыф ителеп [[Аҡһымдар|аҡһым]], [[шәкәр]], [[май]] һәм [[Нуклеин кислоталары|нуклеин кислотаһы]] кеүек матдәләр барлыҡҡа килә. Туҡланыу процессында организмға матдәлер килә. Уларҙы эшкәртеп, йәғни бик ябай өлөштәргә тарҡатып, организм тарафынан үҙлештерелеп, үҫеш өсөш төҙөлөш материалы ала. Был процесс тотороҡһоҙ барһын өсөн энергия кәрәк. Аҙыҡ энергия сығанағы булып тора. Матдәләр алмашыныуы энергия әүерелеүе менән бәйләнгән. Аҙыҡтың ҡатмарлы матдәләре ябайҙарға тиклем тарҡалыуы һәм үҙләштерелеүе энергия бүленеү менән бергә бара. Матдәләр алмашаныуҙың барлыҡ реакциялары һәм энергияның әүерелеүе реакцияны тиҙләтеүсе катализаторҙар — [[ферменттар]] ҡатнашлығында бара. Аш һеңдереү ферменттары төкөрөктә, ашҡаҙан һутында, аш һеңдереү биҙҙәренең бүлендектәрендә була. === Катаболизм === {{main|Катаболизм}} ''Катаболизм'' тип шәкәр, май, аминокислота кеүек ҙур молекулаларҙың тарҡалыу метаболик процессын атайҙар. Катаболизм процессында анаболизм (биосинтез) өсөн ябайыраҡ органик молекулалар барлыҡҡа килә. Шулай уҡ, энергия сығымдары талап иткән барлыҡ процестар өсөн кәрәк булған АТФ синтезлана. [[Аденозинтрифосфор кислотаһы — АТФ|АТФ (аденозинтрифосфат)]] — күҙәнәкте энергия менән тәьмин итеүҙә берҙәм һәм универсаль сығанаҡ, «аккумулятор» Метаболизм төрө буйынса [[организм]]дарҙы энергия алыу сығанағына нигеҙләнеп классификацияларға була. Хайуандарҙа был реакциялар ҡатмарлы органик молекулаларҙы углерод оксиды һәм һыуға тиклем тарҡатыу менән бәйле. [[Фотосинтез]]лаусы организмдарҙа — электрон күсереү энергия әүерелдермәй, был ысул энергия һаҡлау ысулы<ref name=autogenerated1>{{cite journal |author=Nelson N, Ben-Shem A |title=The complex architecture of oxygenic photosynthesis |journal=Nat Rev Mol Cell Biol |volume=5 |issue=12 |pages=971–82 |year=2004 |pmid=15573135 |doi=10.1038/nrm1525}}</ref>. === Анаболизм === {{main|Анаболизм}} ''Анаболизм'' — ҡатмарлы молекулалар биосинтезенда энергия сарыф итеп үткәрелгән метаболик процесстар. [[Күҙәнәк]] структураһына ингән ҡатмарлы молекулалар эҙмә-эҙлекле ябайыраҡ төҙөлөшлө молекулаларҙан төҙөлә. Анаболизм өс этаптан тора, һәр этабы махсус ферменттар ярҙамында башҡарыла. * Беренсе этапта ябай төҙөлөшлө аминокислоталар, моносахаридтар, терпеноидтар һәм [[нуклеотидтар]] синтезлана. * Икенсе этапта АТР энергияһын сарыф итеп актив формаға күсә. * Өсөнсө этапта мономерҙар, [[Аҡһымдар|аҡһым]], полисахарид, [[май]] һәм [[Нуклеин кислоталары|нуклеин кислотаһы]] кеүек ҡатмарлы молекулаларҙа берләшә. == Тарихы == [[Файл:SantoriosMeal.jpg|thumb|right|200px|Санторио үҙен ашағанға тиклем һәм ашағандан һуң үлсәп ҡарай, ''Ars de statica medicina'', 1614 йылда нәшер ителгән]] Биологияға «метаболизм» терминын беренсе тапҡыр 1840 йылда Теодор Шванн кереткән, әммә был термин ҡиң ҡулланылмай. 1870 йылдарҙы Майкл Фостерҙың физиология буйынса ҡулланмаһы сыҡҡас, термин күпселек телдәрҙә ҡулланыла башлай<ref>{{Книга|автор = Фельдман Г.Э.|заглавие = Майкл Фостер|место = Ленинград|издательство = Наука|год = 1986|страницы = 52}}</ref>. Метаболизмды өйрәнеү бер нисә быуат дауам итә. Өйрәнеү хайуандар организмдағы метаболик реакцияларҙы өйрәнеүҙән башлана. Матдәләр алмашыныу төшөнсәһе беренсе тапҡыр Ибн әл-Нәфис (1213—1288) хеҙмәттәрендә күренә, ул «кәүҙә һәм уның өлөштәре даими рәүештә тарҡалыу һәм туҡланыу хәлендә тора, даими рәүештә үҙгәрештәр кисерә» тип яҙа<ref name="Roubi">Dr. Abu Shadi Al-Roubi (1982), «Ibn Al-Nafis as a philosopher», ''Symposium on Ibn al Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibnul-Nafees As a Philosopher], ''Encyclopedia of Islamic World'' [http://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html]).</ref>. Метаболизм буйынса иң беренсе эксперимент тураһында 1614 йылда Санторио {{lang-it|Ars de statica medicina}}<ref>{{cite journal |author=Eknoyan G |title=Santorio Sanctorius (1561–1636) - founding father of metabolic balance studies |url=https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/226 |journal=Am J Nephrol |volume=19 |issue=2 |pages=226–33 |year=1999 |pmid=10213823 |doi=10.1159/000013455}}</ref> тигән китабында яҙған. Ул үҙен ашағанға тиклем, ашағандан һуң, йоҡоға тиклем һәм йоҡонан һуң, һыу эскәнгә тиклем һәм һыу эскәндән һуң, һейҙек бүлеп сығарғандан һуң үлсәп ҡараған. Ул ашаған аҙығының ауырлығы етмәүенә иғтибар итә, ул быны боҫҡа әүерелгән тип аңлата. Тәүге тикшеренеүҙәрҙә метаболик реакция булыуын асыҡлай алмай, йәнле туҡыма менән «тере көс» (витализм) идара итә тип иҫәпләй<ref>Williams, H. S. (1904) [http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/Wil4Sci.html A History of Science: in Five Volumes. Volume IV: Modern Development of the Chemical and Biological Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509114830/http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/Wil4Sci.html |date=2012-05-09 }} Harper and Brothers (New York) Retrieved on 2007-03-26</ref>. [[XIX быуат]]та [[Луи Пастер]] [[шәкәр]]ҙе әсетке ярҙамында [[спирт]]ҡа тиклем әсеткәндә, әсеү процессы ферменттар ярҙамында башҡарыла тип иҫбат итә. «Алкогольгә тиклем әсеү — махсус күҙәнәктәр ярҙамында башҡарыла, был процесс күҙәнәктең үлеме һәм тарҡалыуы менән бәйләнмәгән» тип яҙа Пастер<ref>{{cite journal |author=Dubos J.|year=1951 |title= Louis Pasteur: Free Lance of Science, Gollancz. Quoted in Manchester K. L. (1995) Louis Pasteur (1822–1895)—chance and the prepared mind|journal= Trends Biotechnol| volume=13 |issue=12 |pages=511–515 |pmid= 8595136 |doi=10.1016/S0167-7799(00)89014-9}}</ref>. Был реакция һәм 1828 йылда Фридрих Вёлер асҡан мочевина синтезы реакцияһы<ref>{{cite journal |author=Kinne-Saffran E, Kinne R |title=Vitalism and synthesis of urea. From Friedrich Wöhler to Hans A. Krebs |url=https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/290 |journal=Am J Nephrol |volume=19 |issue=2 |pages=290–4 |year=1999 |pmid=10213830 |doi=10.1159/000013463}}</ref> күҙәнәктәге органик реакцияларҙың химиялағы башҡа реакцияларҙан айырмаһы булмауын иҫбат итә. [[XX быуат]] башында Эдуард Бухнер [[фермент]]тар булыуын асҡас [[биохимия]] фән булараҡ үҫеш ала<ref>Eduard Buchner’s 1907 [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/buchner-lecture.html Nobel lecture] at http://nobelprize.org Accessed 2007-03-20</ref>. Ханс Адольф Кребс XX быуаттаң иң уңышлы биохимигы булып танылған<ref>{{cite journal |author=Kornberg H |title=Krebs and his trinity of cycles |journal=Nat Rev Mol Cell Biol |volume=1 |issue=3 |pages=225–8 |year=2000 |pmid=11252898 |doi=10.1038/35043073}}</ref><ref>{{cite journal |author=Krebs HA, Henseleit K |title=Untersuchungen über die Harnstoffbildung im tierkorper |journal=Z. Physiol. Chem. |volume=210 |pages=33–66 |year=1932}}{{cite journal |author=Krebs H, Johnson W |title=Metabolism of ketonic acids in animal tissues |journal=Biochem J |volume=31 |issue=4 |pages=645–60 |year=1937 |month=April |pmid=16746382 |pmc=1266984}}</ref>. Хәҙерге биохимик тикшеренеүҙәрҙә, хроматография, рентгеноструктура анализы, ЯМР-спектроскопия, электронлы микроскопия һәм классик молекуляр динамика ысулы кеүек яңы ысулдар ҡулланыла. Был алымдар күҙәнәктә барған метаболик реакцияларҙы ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Физиология]] [[Категория:Метаболизм]] [[Категория:Цитология]] 8zghdfj5z2axmm8zeuoopbowby9gcy6 828 80274 1305987 654380 2026-09-24T04:54:39Z Shirshikay 48080 Викидата ҡуйыу 1305987 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then -- Если в имени населенного пункта есть уточнение с именем региона, то можно не пользоваться индексной таблицей, то есть не вызывать GetHashData local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then -- магия, позволяющая указывать не только индекс, но и значение напрямую Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" for k in pairs(PlaceData) do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\\n" for k in pairs(PlaceData) do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\\n" end local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, // Convert year integer (2016) into a date object (2016-01-01) "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ // The dates are scaled to the "x" axis - the width of the graph { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, // The population are scaled to the "y" axis - the height of the graph { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], // Simple axis with horizontal grid lines "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], // The graph is drawn with two elements a thick line at the top, and a semi-transparent area below "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end return tostring(HTML) end return 1, Format end return p k1eq4vlw2g7v0cy4q2uyqlzzrcx2w7v 1305988 1305987 2026-09-24T05:31:10Z Shirshikay 48080 1305988 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then -- Если в имени населенного пункта есть уточнение с именем региона, то можно не пользоваться индексной таблицей, то есть не вызывать GetHashData local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then -- магия, позволяющая указывать не только индекс, но и значение напрямую Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) -- Проверяем, существует ли сама запись и её третий элемент (источник) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 -- Защита от отсутствия RegionData при работе с Викиданными if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" for k in pairs(PlaceData) do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\\n" for k in pairs(PlaceData) do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\\n" end local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, // Convert year integer (2016) into a date object (2016-01-01) "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ // The dates are scaled to the "x" axis - the width of the graph { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, // The population are scaled to the "y" axis - the height of the graph { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], // Simple axis with horizontal grid lines "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], // The graph is drawn with two elements a thick line at the top, and a semi-transparent area below "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end return tostring(HTML) end return 1, Format end return p tshis97ezkzelizy73ykqi7q0ylabgf 1305989 1305988 2026-09-24T05:41:28Z Shirshikay 48080 1305989 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then -- Если в имени населенного пункта есть уточнение с именем региона, то можно не пользоваться индексной таблицей, то есть не вызывать GetHashData local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then -- магия, позволяющая указывать не только индекс, но и значение напрямую Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) -- Проверяем, существует ли сама запись и её третий элемент (источник) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 -- Защита от отсутствия RegionData при работе с Викиданными if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\\n" for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\\n" end local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end return tostring(HTML) end return 1, Format end return p dp88fcz82s4mgz56nb8jbktlj9ebo9y 1305990 1305989 2026-09-24T05:53:01Z Shirshikay 48080 1305990 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then -- Если в имени населенного пункта есть уточнение с именем региона, то можно не пользоваться индексной таблицей, то есть не вызывать GetHashData local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then -- магия, позволяющая указывать не только индекс, но и значение напрямую Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) -- Проверяем, существует ли сама запись и её третий элемент (источник) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 -- Защита от отсутствия RegionData при работе с Викиданными if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end return tostring(HTML) end return 1, Format end return p pvh8j8w8iaptp1cnr3uus0ba0mqg0x0 1305991 1305990 2026-09-24T06:15:18Z Shirshikay 48080 1305991 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then -- ИСПРАВЛЕНО: Заголовок CSV local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k -- ИСПРАВЛЕНО: Используется настоящий перенос строки '\n' вместо '\\n' csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[NumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 4b2tj9ulqy0lrtq6n7cwzzselfpi8io 1305994 1305991 2026-09-24T06:31:56Z Shirshikay 48080 1305994 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы local HTML = mw.html.create('table') local MaxData if args['Столбцов'] then Column = tonumber(args['Столбцов']) else Column = 7 end if Column > LastRecord then Column = LastRecord end if args['Оформление'] ~= nil then HTML:attr('class', args['Оформление']) else HTML:attr('class', 'standard') end local TempRow local NumRow = 0 TempRow = HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') local tableBackupNumRecord = NumRecord for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do TempRow = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do local loopNumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[loopNumRecord] == nil then TempRow:tag('th'):wikitext("") else NumRecord = loopNumRecord TempRow:tag('th'):wikitext(FormatY()..FormatS("с")) end end TempRow = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do local loopNumRecord = (i - 1) * Column + j if PlaceData[loopNumRecord] == nil then TempRow:tag('td'):wikitext("") else NumRecord = loopNumRecord TempRow:tag('td'):wikitext(FormatT()..FormatF()) end end end NumRecord = tableBackupNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p ooqcorj2lqdrsr5o2uokwmz9kdnjcvl 1305995 1305994 2026-09-24T06:42:49Z Shirshikay 48080 1305995 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("^%+(%d%d%d%d)")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 00eskt85dsbacmxk10n6a8f2u47dv1r 1305997 1305995 2026-09-24T07:09:59Z Shirshikay 48080 1305997 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil then IsWikidata = (PlaceData == "Wikidata") else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p t20f4yc03stpxgy7384js7d51g95r4i 1305998 1305997 2026-09-24T07:21:44Z Shirshikay 48080 1305998 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getBestStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p mjkzzqqtv4a5nhrjwzm6655fg8hf3n0 1305999 1305998 2026-09-24T07:25:21Z Shirshikay 48080 1305999 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p ey30ctoa74kp1zuu3ueffu7fgf6bymq 1306000 1305999 2026-09-24T07:39:33Z Shirshikay 48080 1306000 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == tonumber(args.year) then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references and claim.references[1] and claim.references[1].snaks and claim.references[1].snaks.P854 then local refUrl = claim.references[1].snaks.P854[1].datavalue.value if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' Росстат / Wikidata]' }} end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS() elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 4c45gsz6j0864hyoezv1pfusbqf2vvo 1306001 1306000 2026-09-24T07:54:59Z Shirshikay 48080 1306001 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references and claim.references[1] and claim.references[1].snaks and claim.references[1].snaks.P854 then local refUrl = claim.references[1].snaks.P854[1].datavalue.value if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' Росстат / Wikidata]' }} end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 9aa22qho9cvrow84jauc08zr0r99i4q 1306002 1306001 2026-09-24T08:06:51Z Shirshikay 48080 1306002 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 9kxcrkfihi1i1kf13vxp8gx091izrz6 1306003 1306002 2026-09-24T08:10:20Z Shirshikay 48080 1306003 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else -- Формирование HTML-таблицы с защитой глобального индекса local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 7 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') for i = 1, math.ceil(LastRecord / Column) do local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row1:tag('th'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatY()..FormatS("с"))) end local row2 = HTML:tag('tr'):attr('align', 'center') for j = 1, Column do NumRecord = (i - 1) * Column + j row2:tag('td'):wikitext(PlaceData[NumRecord] == nil and "" or (FormatT()..FormatF())) end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 3l428abb05ex5dd8juaj99yr7t8q7v5 1306004 1306003 2026-09-24T08:23:09Z Shirshikay 48080 1306004 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 12 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):style('font-weight:bold;'):wikitext(FormatY()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('th'):wikitext(FormatY()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 7semqy21nd0a5q2kew4vf3sylc1s4t2 1306005 1306004 2026-09-24T08:26:55Z Shirshikay 48080 1306005 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 12 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):addClass("bright") for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end local row2 = HTML:tag('tr') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p h0eo9yqwwwpdprhtpdqq2iv2an3ow2g 1306006 1306005 2026-09-24T08:29:05Z Shirshikay 48080 1306006 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 12 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end local row2 = HTML:tag('tr') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p jw633nqmqhybt33c9gk5yfolpgorxi8 1306008 1306006 2026-09-24T08:42:18Z Shirshikay 48080 1306008 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p jf2s6ugk0ose9mwqhxgzf18kiaseei9 1306009 1306008 2026-09-24T08:45:33Z Shirshikay 48080 1306009 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p eydokmpxten6lok5mzu5cpnnrswfx2o 1306010 1306009 2026-09-24T08:50:07Z Shirshikay 48080 1306010 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() return PlaceData[NumRecord][1] end local function FormatN() return PlaceData[NumRecord][2] end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 72vf6d9yp3yrkhe0u3c7roes6xay94e 1306013 1306010 2026-09-24T09:14:47Z Shirshikay 48080 1306013 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if IsWikidata then if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then return PlaceData[NumRecord][1] end return "" else return PlaceData[NumRecord][1] end end local function FormatN() if IsWikidata then if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then return tonumber(PlaceData[NumRecord][2]) or 0 end return 0 else return PlaceData[NumRecord][2] end end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p q0wywjl9fst7r968o81faqgdo0ejxkv 1306014 1306013 2026-09-24T09:17:23Z Shirshikay 48080 1306014 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if IsWikidata then if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then return PlaceData[NumRecord][1] end return "" else return PlaceData[NumRecord][1] end end local function FormatN() if IsWikidata then if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2]) rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", ""):gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 else local rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2]) rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", ""):gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 95ggpnjguzbgzazzcx5nf2i8sylo48b 1306015 1306014 2026-09-24T09:24:19Z Shirshikay 48080 1306015 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p ebbxbsr5t9atob3jxb4zi4bka4umbyh 1306018 1306015 2026-09-24T09:43:49Z Shirshikay 48080 1306018 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p dnqycv7aehurvadxgc037j0sftxr3ae 1306019 1306018 2026-09-24T09:56:39Z Shirshikay 48080 1306019 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local page = mw.title.makeTitle('', PlaceName) if page.redirectTarget then PlaceName = page.redirectTarget.text Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" end end if Qcode == "" then local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 781eziauohl9pznfml7t5ryvrd98kex 1306020 1306019 2026-09-24T10:00:32Z Shirshikay 48080 1306020 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p juwp02gokwu81rwmkk987pcww4dd1lo 1306023 1306020 2026-09-24T11:15:51Z Shirshikay 48080 1306023 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p sahwgkmlagcec7ha4odkd3fnxxjtt53 1306024 1306023 2026-09-24T11:37:51Z Shirshikay 48080 1306024 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName:find("%s+%b()") then local superClean = mw.text.trim(cleanName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(superClean, 'ruwiki') or "" elseif Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p gaows5fp7kixerkqosnr490wjz5cg3g 1306025 1306024 2026-09-24T11:44:53Z Shirshikay 48080 1306025 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName:find("%s+%b()") then local superClean = mw.text.trim(cleanName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(superClean, 'ruwiki') or "" elseif Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 43uov9uov8ims7lv23ca7asyv8d58r2 0 96366 1305969 1302514 2026-09-23T19:18:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305969 wikitext text/x-wiki {{НП2 |статус = Ҡала |русское название = Нью-Дели |оригинальное название = {{lang-hi|नई दिल्ली}}<br />{{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}<br />{{lang-ur|نئی دلی}} |изображение = Delhi Montage.jpg |подчинение = баш ҡала |страна = Һиндостан |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 42 |lon_deg = 77 |lon_min = 12 |CoordAddon = type:city_region:IN |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%9D%D1%8C%D1%8E-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B8&sll=77.196553%2C28.593226&sspn=11.249998%2C7.443292&ll=77.196553%2C28.593226&spn=10.755619%2C4.953867&l=map |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная --> |карта региона = |карта района = <!-- альтернативная --> |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 42,7 |вид высоты = |высота центра НП = 216 |климат = |официальный язык = [[Һинд теле|һинд]], [[Панджаб теле|панджаб]], [[Урду теле|урду]] |официальный язык-ref = |население = 295 000 |год переписи = 2011 |плотность = 3820,37 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +5:30 |DST = |телефонный код = +91 11 |почтовый индекс = 110 xxx |почтовые индексы = |автомобильный код = DL-0? |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = New Delhi |сайт = http://www.ndmc.gov.in |язык сайта = en }} [[Файл:Humanyu.JPG|thumb|right|250px|[[Һумаюн]] төрбәһе.]] '''Нью-Де́ли''' ({{lang-hi|नई दिल्ली}}, {{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}, {{lang-ur|نئی دلی}}, {{lang-bn|নতুন দিল্লি}}, {{lang-en|New Delhi}}) — [[Һиндостан]]дың рәсми баш ҡалаһы, [[Дели]] ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км²<ref>{{cite web|url=http://www.ndmc.gov.in/AboutNDMC/NNDMCAct.aspx|title=NDMC Act|publisher=Ndmc.gov.in|accessdate=4 November 2008}}</ref>. Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан. Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар. == География == [[Файл:Delhi districts.svg|thumb|Нью-Дели ҡалаһы [[Дели]]ҙың үҙәгендә урынлашҡан.]] Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек [[Һинд-Ганг тигеҙлеге]]ндә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә<!-- Earthquake hazard zoning of India-->, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин<ref name=hazardprofile>{{cite web | url = http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf | title = Hazard profiles of Indian districts | accessdate = 2006-08-23 | format = PDF | work = National Capacity Building Project in Disaster Management | publisher = UNDP | archiveurl = http://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf | archivedate = 19 May 2006 }}</ref>. Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә<ref>{{cite web | url = http://www.delhitourism.com/climate.html | title = Туризм в Дели - Климат | accessdate = 2007-03-10 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68547bE3U | archivedate = 2012-06-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519105811/http://www.delhitourism.com/climate.html |date=2012-05-19 }}</ref>. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында [[муссон]]дар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә<ref name=weatherbase> {{cite web | publisher = Canty and Associates LLC | url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric | title = Weatherbase entry for Delhi | accessdate = 2007-01-16 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68548O1n6 | archivedate = 2012-06-01 }}</ref>. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә<ref name=ecosurv1>{{cite web | url = http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf | title = Глава 1: Введение | accessdate = 2006-12-21 | format = PDF | work = Economic Survey of Delhi, 2005–2006 | publisher = Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi | pages = pp1–7 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113174155/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |date=2016-11-13 }}</ref>. == Тарих == [[Дели]] бер нисә боронғо империяның, [[урта быуаттар]]ҙа — [[Дели солтанлығы]]ның һәм [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр [[Британ Һиндостаны]]ның баш ҡалаһы [[Калькутта]] булған. 1900-сы йылдар башында [[Британия империяһы|британ хакимиәте]] Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға<ref name="Hall">{{cite book |last=Hall |first=P |authorlink= |title=Cities of Tomorrow |url=https://archive.org/details/citiesoftomorrow03edhall |year=2002 |publisher= Blackwell Publishing |isbn=0631232524 |pages = pp.198-206}}</ref>. Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры [[Шах-и-Йыһан]] төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар. [[Файл:India Gate in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|230px|[[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә ҡуйылған «Һиндостан ҡапҡалары»]] Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665 Lutyens' Delhi|Aman Nath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414040212/http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665 |date=2012-04-14 }}</ref>. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла<ref name=NCTact>{{cite web | url = http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm | title = Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991 | work = THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA | publisher = National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India | archiveurl = http://www.webcitation.org/685474RjO | archivedate = 2012-06-01 }}</ref>. == Ҡоролош == Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге [[Бөйөк Британия]]ның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә<ref>{{cite web|url=http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi/ |title=Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies |publisher=Delhionline.in |accessdate=4 November 2008}}</ref>. Раисин убаһындағы Раштрапати-Бхаван президент һарайы ҡаланың йөрәге булып тора. Уның тирәләй Секретариат урынлашҡан. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. [[Англия]]лағы Король ярым айы образы буйынса проектланған түңәрәк формалағы Коннот-Плейс (Коннот майҙаны) — ҡаланың финанс, сауҙа һәм эш үҙәге булып тора. Коннот-Плейстың тышҡы әйләнәһенән 12 юл сыға, уларҙың береһе Джанпатх булып тора. == Халҡы == 2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында [[Мумбай]]ҙан һуң икенсе урынға ҡуя<ref name=unpopulation>{{cite web|author=|publisher=United Nations|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|title=World Urbanization Prospects The 2003 Revision.|pages=p7|format=[PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/684Vx89M4|archivedate=2012-05-31}}</ref>. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә<ref name=census01del/>. Ҡала халҡының 79,8 % — [[индуизм]], 12,9 % — [[ислам]], 5,4 % — [[сикхизм]], 1,1 % — [[джайнизм]] һәм 0,9 % [[Христианлыҡ|христиан]] диндәрен тота<ref name=census01del>http://www.censusindia.net/religiondata/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ |date=2005-12-01 }} 2001 Indian Census Data</ref>. Шулай уҡ парстар, [[Буддизм|буддистар]] һәм [[Иудаизм|йәһүдтәр]] бар<ref name=Lonelyplanet>{{cite web|author=|publisher=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/religiondata/index.html|title=Data on Religion|pages=1|accessdate=2006-05-16|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061001190643/www.censusindia.net/religiondata/index.html|archivedate=2006-10-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001190643/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html |date=2006-10-01 }}</ref>. Ҡалала төп тел булып [[һинд теле]] иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — [[Инглиз теле|инглиз]], [[Панджаб теле|панджаб]] һәм [[Урду теле|урду]]. <!-- Лингвистические группы всей Индии хорошо представлены в городе, среди них — [[майтхили]], [[каннада]], [[телугу (язык)|телугу]], [[бенгальский язык|бенгальский]], [[маратхи (язык)|маратхи]] и [[тамильский язык]]и. --> == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг США|20px}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), [[Иллинойс]], [[АҠШ]] ([[2001]])<ref>[http://www.chicagosistercities.com/our.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} Chicago Sister Cities {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }}</ref> * {{Флаг|США}} [[Файл:Flag of Washington, D.C.svg|20px]] '''[[Вашингтон]]''', [[АҠШ]] * [[Файл:Flag of Serbia.svg|20px|]] [[Файл:Flag of Belgrade.svg|20px]] '''[[Белград]]''', [[Сербия]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.newdelhi.net Нью-Дели хаҡында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113211508/https://newdelhi.net/ |date=2024-11-13 }} * [http://www.ndmc.gov.in/ Нью-Дели хакимиәте сайты] * [http://www.mapunity.org/maps/delhi/ Делиҙың интерактив картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714212318/http://www.mapunity.org/maps/delhi/ |date=2007-07-14 }} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Дели]] pw0nuds31a13dvtkjucww2o4q4oj1l2 0 96682 1305967 540318 2026-09-23T18:23:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305967 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hokusai-sketches---hokusai-manga-vol6-crop.jpg|thumb|Ниндзя атаҡлы рәссам Хокусай һүрәтләүендә]] '''Ниндзя''' ([[Япон теле|яп]]. 忍者 — боҫоп тороусы; йәшеренеүсе < 忍ぶ «синобу» — боҫорға, йәшенергә; сыҙарға, түҙергә) — урта быуаттарҙа [[Япония|Японияла]] шәйләксе-диверсант, шымсы, ялланған үлтереүсе. == Дөйөм мәғлүмәт == Риүәйәттәргә ярашлы, ниндзялар ҡыйыу, ныҡлы әҙерлекле, бала саҡтан бик ҡатмарлы ниндзюцу сәнғәтенә өйрәнгән кешеләр булған. Тәү сиратта ниндзя мәғлүмәтте ҡулға төшөрә алырға, теләһә ниндәй әйберҙе ҡорал рәүешендә ҡуллана белергә, теләһә ниндәй ҡоралға ҡаршы торорға (шул иҫәптән ялан ҡул менән), ҡапыл килеп сығырға һәм һиҙҙермәй юҡ булырға, медицинаны белергә тейеш булған. Улар оҙаҡ ваҡыт һалам аша тын алып һыу аҫтында ултырған, ҡаялар буйлап үрмәләп йөрөгән, таныш булмаған ерҙә лә юл таба алған, яҡшы ишеткән, төнөн башҡаларға ҡарағанда һәйбәтерәк күргән һ. б. Инициация, самурай ғаиләләрендә кеүек үк, 15 йәштә башҡарылған. Был йәштә ҡыҙ-егеттәр дзэн-буддизм һәм сянь-даосизмды өйрәнеүгә күскән. Ниндзяларҙың килеп сығышын ямабусиҙар менән бәйләйҙәр. Сәйәси яҡтан ниндзялар феодаль мөнәсәбәттәрҙән ситтә торған, уларҙың йәмғиәттә урыны булмаған, әммә теләһә ниндәй урынды биләй алған. Боронғо ниндзялар бөтә ил буйынса таралған, ләкин төп үҙәктәре — Киотоның урманлы ерҙәре һәм Ига һәм Коканың таулы урындары булған. Ҡайһы саҡ ниндзя кландары хужаларын юғалтҡан самурайҙар (рониндар) менән тулыланған. XVII быуатта 70-ләгән ниндзя кланы иҫәпләнгән. Ига-рю һәм Кока-рю мәктәптәре иң ҡеүәтле һаналған. Ниндзялар тарих майҙанына [[X быуат|X быуатта]] сыға, 1460—1600 йылдар уларҙың сәскә атыу осоро була. Феодаль тарҡаулыҡ һәм һуғыштар барышында ниндзя сәнғәтенә ихтыяж ҙур була. == Ниндзяларҙың һуғыш сәнғәте == Ниндзяларҙың айырым үҙенсәлекле ҡул һуғышы һәм төрлө ҡорал менән һуғыш системаһы булмаған, улар шул ваҡытта Японияла булған һуғыш сәнғәте стилдәрен өйрәнгән һәм үҙҙәренең мохтажлыҡтарына яраҡлаштырған. Ниндзя кландары ҡул һуғышы өсөн дзю-дзюцуның боронғо формаһын, ҡорал менән һуғышыу өсөн будоның тап килгән стилдәрен (кэндзюцу, бодзюцу, содзюцу, сюрикен-дзюцу һ.б.) ҡулланған. Самурай дзю-дзюцуһынан ниндзя сәнғәте күберәк һуғыу, быуып үлтереү, сикләнгән урында һуғышыу техникаһы, боҫҡондан, арттан, төнөн һөжүм итеү менән айырылып торған. Ниндзяға ҡасырға тура килһә, ул ике төрлө һуғыш алымы ҡулланған. Арттан баҫтырып килгән дошманының аяҡ аҫтына йығылған, тегеһе ниндзя аша осоп барып төшкән; әгәр дошман ҡабырғанан йүгереп килһә, ниндзя кинәт туҡтап уны үткәреп ебәргән дә арттан арҡаһына ҡылыс менән сапҡан. == Ниндзяның хәрби кейеме һәм ҡоралы == Ниндзялар бер ҡасан да кинолағы кеүек һылашып торған ҡара кейем кеймәгән. Уларҙың төнгө кейеме ҡыҙыл-көрән, аҡһыл-һоро, һары-көрән йәки ҡара һоро төҫлө булған. Был төҫтәр төн ҡараңғылығында күренмәҫкә мөмкинлек биргән, ә ҡап-ҡара кейем, киреһенсә, был шарттарҙа ныҡ күренеүсән. Бынан тыш, кейем киң булған. Ниндзяның ҡорамалына рокугу ингән (алты мотлаҡ әйбер): амигаса (үрелгән эшләпә), кагинава (ырғаҡлы арҡан), сэкихицу (грифель), якухин (дарыу-фәлән), цукэдакэ йәки утидакэ (көйрәгән күмер йөрөтөү өсөн һауыт), сандзяки-тэнугуи (таҫтамал). Был нәмәләрҙең күбеһе — утын киҫеүселәрҙең, һалдаттарҙың, крәҫтиәндәрҙең ғәҙәти әйберҙәре булған. Ҡалған кәрәк-яраҡ шарттарға ҡарап һайланған. Ниндзяға әрәмәлектәрҙә йәки йорт эсендә һуғышырға тура килгән, шуға күрә уның ҡылысы 60 сантиметрҙан артмаған. Ҡынға бер нисә метрлыҡ арҡан таҡҡандар: ҡылыс аҫылмалы эскәмйә йә баҫҡыс ролен үтәй алған, аҙаҡ уны арҡан менән өҫкә тартып мендергәндәр. Әгәр кемделер бәйләргә кәрәк булһа, был арҡандың бер өлөшөн ҡырҡып алғандар. Ҡын ҡылыстан оҙонораҡ булған һәм ваҡ-төйәк кәрәк-яраҡ өсөн һауыт итеп тә ҡулланылған. Ҡылысты, ғәҙәттә, һул ҡабырғала йөрөткәндәр, тәкмәсеү йә шыуышыу өсөн эскә йәки арҡаға күсергәндәр. Башҡа ҡоралдары: сюрикен йәки сякен (ҡаҙалта ташлай торған йондоҙсоҡ рәүешендәге тимер пластина); кусаригама (тотҡосоноң осона сынйыр бәйләнгән ураҡ); фукия йәки фукибари (ағыулы энәләр менән атыу өсөн көпшә) һ.б. == Әҙәбиәт == * Долин А. А., Попов Г. В. Кэмпо — традиция воинских искусств. — 3-е. — М.: Наука, 1991. — 429 с. — ISBN 5-02-016966-8. * Горбылев А. М. Когти невидимок: Подлинное оружие и снаряжение ниндзя. Мн.: Харвест, 1999. — 352 с. == Һылтанмалар == * http://jamato.ru/nindzya * http://ninja.pp.ua/ {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ниндзя]] [[Категория:Япония]] 2wjltrz4f9kvavpukkm1wk0wafondv7 0 98256 1305959 1288294 2026-09-23T15:22:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305959 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Файл:WikipediaBinary.svg|thumb|200px |'''ASCII''' кодында «[[Википедия]]» тип яҙылған. Бинар (икеле код) компьютер мәғлүмәтендә ҡулланыла]] '''Мәғлүмәт''' — матди донъя факттарының кеше йәки махсус ҡоролмалар тарафынан ҡабул ителгән сағылышы<ref>[http://www.docload.ru/Basesdoc/33/33922/index.htm#i222082 ГОСТ 7.0-99] Информационно-библиотечная деятельность, библиография. Термины и определения</ref>. {{Врезка|Ширина=180px|Выравнивание=right||Содержание=Мәғлүмәт – ул материя ла, энергия ла түгел, мәғлүмәт – ул мәғлүмәт|Подпись=Норберт Винер<ref name="Винер">''Винер Н.'' Кибернетика, или управление и связь в животном и машине; или Кибернетика и общество/ 2-е издание. — М.: Наука; Главная редакция изданий для зарубежных стран, 1983. — 344 с.</ref>}} Халыҡ-ара стандарттарҙа «мәғлүмәт» төшөнсәһе түбәндәгесә билдәләнә: * конкрет контекст сиктәрендә кешеләр бер-береһе менән алышҡан предметтар тураһындағы белемдәр, факттар, идеялар һ.б. (ISO/IEC 10746-2:1996)<ref>ISO/IEC 10746-2:1996, Information technology — Open Distributed Processing — Reference Model: Foundations.3.2.5: ''knowledge that is exchangeable amongst users about things, facts, concepts, and so on, in a universe of discourse''</ref>; * билдәле бер контекста конкрет мәғәнәгә эйә факттар, ваҡиғалар, әйберҙәр, идеялар, төшөнсәләргә бәйле мәғлүмәттәр (ISO/IEC 2382-1:1993)<ref>ISO/IEC 2382-1:1993, Information technology — Vocabulary — Part 1: Fundamental terms.01.01.01: ''knowledge concerning objects, such as facts, events, things, processes, or ideas, including concepts, that within a certain context has a particular meaning''</ref>. Мәғлүмәт һүҙе төрлө мәғәнә аңлата, хатта академик Н. Н. Моисеев был төшөнсәнең аныҡ билдәләмәһе юҡ тип таный<ref>{{книга|автор=Моисеев Н.Н.|заглавие=Расставание с простотой|место=М.|издательство=АГРАФ|год=1998|страницы=98}}</ref>{{sfn|Хургин|2007}}. Шулай ҙа үҙ-ара алышыу өсөн мәғлүмәт күҙ алдына килтерелгән ниндәйҙер бер формала, йәки уның мәғәнәһе булырға тейеш (ISO/IEC/IEEE 24765:2010)<ref name="ISO/IEC/IEEE 24765:2010">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec-ieee:24765:ed-1:v1:en ISO/IEC/IEEE 24765:2010 Systems and software engineering — Vocabulary]: ''Although information will necessarily have a representation form to make it communicable, it is the interpretation of this representation (the meaning) that is relevant in the first place''</ref>. {| |{{начало цитаты}}'''Мәғлүмәт''' — кешеләр тарафынан телдән, яҙма йәки башҡа ысул (шартлы сигналдар, техник саралар һ.б.) менән бирелгән информация. [[ХХ быуат]]тың уртаһынан «мәғлүмәт» термины фәнни төшөнсәгә әйләнә. Кеше менән кеше, кеше менән автомат, автомат менән автоматтың бер-береһе менән алышҡан мәғлүмәте, [[хайуандар]] һәм [[үҫемлектәр]] донъяһында сигналдар менән алышыныу күренеше, [[күҙәнәк]]тең икенсе күҙәнәккә, [[организм]]дың башҡа организмға (мәҫәлән, генетик мәғлүмәт) билдәләр тапшырыуы, кибернетиканың төп төшөнсәләренең береһе мәғлүмәт тип йөрөтөлә башлай<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/140202 Информация] // [[Большой энциклопедический словарь]] / 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2000. — 1434 с.</ref>. {{oq|ru|{{начало цитаты}}«информация» — сведения, передаваемые людьми устным, письменным или другим способом (с помощью условных сигналов, технических средств и т. д.); с середины XX в. термин «информация» превратился в общенаучное понятие, включающее обмен сведениями между людьми, человеком и автоматом, автоматом и автоматом; обмен сигналами в животном и растительном мире; передачу признаков от клетки к клетке, от организма к организму (например, генетическая информация); одно из основных понятий кибернетики. {{Конец цитаты|источник=Информация // Большой энциклопедический словарь / 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2000. — 1434 с.}}}} |} == Күренештең асылы һәм сиктәре == Философия күҙлегенән ҡарағанда, мәғлүмәт — хәрәкәттең матди булмаған (логик, абстракт) формаһы, ул баш мейеһендә төшөнсә, категория, күҙаллау булараҡ барлыҡҡа килә. Матди булмаған форма цифрҙар, хәрефтәр, билдәләр ярҙамында күрһәтелә. Тимәк, кеше матди булмаған форманы тап улар ярҙамында һаҡлай, эшкәртә һ.б. <blockquote>Сағылыштың билдәләмәһе буйынса<ref>«Отражение — это воздействие одной материальной системы на другую, ведущее к установлению определённого (конкретного) тождества между системами, когда внутренние различия одной системы (отражающей) соответствуют внутренним различиям другой системы (отражаемой)»</ref> мәғлүмәт сағылыштың йөкмәткеһе булып сыға<ref>[http://www.inion.ru/files/File/Ursul_A_D_Priroda_informacii.pdf Урсул, А. Д. Природа информации: философский очерк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224204/http://www.inion.ru/files/File/Ursul_A_D_Priroda_informacii.pdf |date=2016-03-04 }} / А. Д. Урсул; Челяб. гос. акад. культуры и искусств; Науч.-образоват. центр «Информационное общество»; Рос. гос. торгово-эконом. ун-т; Центр исслед. глоб. процессов и устойчивого развития. — 2-е изд. — Челябинск, 2010. — 231 с.</ref>.</blockquote> Ғәмәли фәндәрҙә нимә ул мәғлүмәт һәм нимә мәғлүмәт түгеллеген айырыу мөһим. Был йәһәттән «был объектта ниндәй мәғлүмәт бар» тигән формала һорау ҡуйыу дөрөҫ түгел. Мәғлүмәт һәр ваҡыт шартлы<ref name="Середа С. Г.">Середа, С. Г. Анализ понятия «информация» — метафоры и трактовки / Дистанционное и виртуальное обучение. — Москва. — 2011. N 12</ref>. Кибернетика энергия, материя һәм мәғлүмәтте идара итеү принцибы менән бәйләй, идара итеү принцибы асылы шунан ғибәрәт — хәрәкәт һәм ҙур массаларҙың эшмәкәрлеге йәки ҙур күләмдәге энергияны тапшырыу һәм уны икенсе нәмәгә үҙгәртеү мәғлүмәт тупланған ҙур булмаған күләмдәге энергиялар тарафынан башҡарыла һәм контролдә тотола<ref>[http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf Лидовский В. В. Теория информации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195116/http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf |date=2016-03-04 }}: Учебное пособие. — М.:Компания Спутник+, 2004. — 111 с. — ISBN 5-93406-661-7</ref>. Әгәр ҙә был хәрәкәттең артабанғы үҫешендә уға бирелгән энергия йәки импульс, материялар менән алышыныу (әгәр ул булған булһа) әһәмиәткә эйә булмаһа, был үҙ-ара бәйләнешле хәрәкәтте мәғлүмәт булараҡ сығыш яһай. Мәғлүмәт менән материяның үҙ-ара мөнәсәбәте мәсьәләһе төрлөсә хәл ителә. Мәғлүмәттең атрибутив концепцияһы яҡлы булған Р. Ф. Абдеев, мәғлүмәт материяның төҙөлөшөндә, тип иҫәпләй (әммә ул да бындай мәғлүмәткә айырым билдәләнеш бирә)<ref name="Середа С. Г." />. Рәсәйҙә лә, сит илдә лә һуңғараҡ барлыҡҡа килгән ҡараштар буйынса, мәғлүмәт материаль түгел, объекттар структураһындағы мәғлүмәт дәлил тип йөрөтөлә (representation form — ISO/IEC/IEEE 24765:2010). Дәлилдәр, мәғлүмәт һәм уларҙы ҡабул итеүсе араһындағы мөнәсәбәтте С. Г. Середа түбәндәге миҫал менән һүрәтләй: ҡомдағы айыу эҙе материаль, был '''объект тураһында дәлил'''; «мәғлүмәт» — ошо дәлилдәр буйынса объектты өйрәнеү, йәғни йәнлектең тоҡомон, буйын, ауырлығын, йәшен һ.б. билдәләү. Өйрәнеү объекты үҙ-аллы йәшәй, объект тураһындағы дәлилдәр бар. Субъект быларҙан күпме мәғлүмәт аласаҡ, быныһы инде уның ниндәй ысулдар ҡулланыуы һәм тикшерелгән объектта уны нимә ҡыҙыҡһындырыуына бәйле<ref>Абдеев Р. Ф. Философия информационной цивилизации. — М.: ВЛАДОС, 1994. — 336 с.: 58 ил.</ref>. Ошондай уҡ ҡараш, мәҫәлән, С. В. Симонович авторлығындағы информатика дәреслектәрендәге аңлатмаларҙа сағыла<ref>Информатика: Базовый курс / С. В. Симонович и др. — СПб.: Питер, 2003. — 640 с.: ил. ISBN 5-8046-0134-2.</ref><ref name=autogenerated1>{{книга|автор=Симонович С. В. и др.|заглавие=Информатика для юристов и экономистов|место=СПб|издательство=Питер|год=2001|страниц=688|isbn=5-272-00249-0}}</ref>. Шул уҡ автор «мәғлүмәт» төшөнсәһен билдәләгәндә ҡулланылған өс ҡарашты һыҙыҡ өҫтөнә ала: антропоцентрик (белемгә әйләнергә мөмкин булған), техноцентрик (мәғлүмәттең дәлилдәр менән нығытылыуы), терминлаштырылмаған (билдәләмәнән баш тартыу)<ref name=autogenerated1 />. Синергетикалағы динамик системаларҙың үҙ-ара ойошоуын тикшереү өсөн Д. С. Чернавский Генри Кастлер (Henry Quastler) тарафынан тәҡдим ителгән билдәләмәне ҡулланырға тәҡдим итә<ref>{{книга | автор = {{nobr|Кастлер Г.}} | заглавие = Возникновение биологической организации | оригинал = The Emergence of Biological Organization | место = М. | издательство = Мир | год = 1967 |ref=Кастлер }}</ref>: «Мәғлүмәт ул бер нисә мөмкин булған бер тигеҙ хоҡуҡлы варианттың иҫтә ҡалғаны». Был билдәләмә тәбиғи фәндәрҙә йыш ҡулланыла{{sfn|Чернавский|2004|loc=1.1 Определения понятия «информация»}}. == Тарихы == «Мәғлүмәт» латин һүҙе, ({{lang-la|informatio}} «дәлил», «танышыу», «аңлатыу» тигәнде белдерә. Антик [[философия|фәйләсүфтәр ҙә]] был термин менән ҡыҙыҡһынған. Хәҙерге заманда мәғлүмәт иң төп ресурстарҙан һанала. Бер үк ваҡытта ул кешелек [[йәмғиәт]]енең үҫешенә этәргес көс, тип иҫәпләнә. Матди донъяла, тәбиғәттә, йәмғиәттә барған мәғлүмәти процестар бөтөн фәнни дисциплиналар тарафынан өйрәнелә. Мәғлүмәтте өйрәнеү менән фәндең ике комплекслы өлкәһе — кибернетика менән информатика шөғөлләнә. Хәҙерге кибернетикала үтә ҡатмарлы системалар ҡарала: * кешелек [[йәмғиәт]]е (социаль кибернетика), * [[Иҡтисад (фән)|иҡтисад]] (иҡтисади кибернетика), * тере [[организм]] (биологик кибернетика), * кеше мейеһе һәм уның функцияһы — аң (яһалма интеллект). Үткән быуаттың уртаһында барлыҡҡа килгән информатика фәне кибернетиканан айырылып, семантик мәғлүмәтте тикшереү, алыу, һаҡлау, эшкәртеү менән шөғөлләнә. Мәғлүмәттең нимә белдереүен тикшереү «[[семиотика]]» тип аталған фәнни теориялар комплексына нигеҙләнә. [[Рәсәй]]ҙә «мәғлүмәт» төшөнсәһе 1960 йылдарҙа, А. Д. Урсулдың «Мәғлүмәттең тәбиғәте» тигән мәҡәләһе сыҡҡас тикшерелә башлай. Ошо ваҡыттан башлап мәғлүмәттең башлыса ике концепцияһы ҡарала: артибутив, уның буйынса бөтөн физик системаларға һәм процестарға мәғлүмәт хас (А. Д. Урсул, И. Б. Новик, Л. Б. Баженов, Л. А. Петрушенко һ.б.), һәм функциональ — уның буйынса мәғлүмәт үҙ-аллы ойоша алған системаларға ғына хас (П. В. Копнин, А. М. Коршунов, В. С. Тюхтин, Б. С. Украинцев һ.б.)<ref>Материалы «круглого стола» [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=103&Itemid=52 Информационный подход в междисциплинарной перспективе]//ред. В. В. Пирожков, Вопросы философии, 2010.</ref>. == Мәғлүмәтте классификациялау == Мәғлүмәтте төрлө критерийҙар буйынса төрҙәргә бүлеп була: * '''Мәғлүмәтте үҙ-ара алышыусы объекттар''' буйынса: ** Кеше — кеше ** Кеше — автомат ** Автомат — автомат ** Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһында сигналдар менән алышыныу. ** Күҙәнәктән күҙәнәккә тапшырылған билдәләр ** Организмдан организмға тапшырылған билдәләр * '''Ҡабул итеү ысулы''' буйынса: ** Визуаль — күреү ағзалары менән ҡабул ителгән ** Аудиаль — ишетеү ағзалары менән ҡабул ителгән ** Тактиль — ҡағылыу рецепторҙары менән ҡабул ителгән ** Еҫ һиҙеү — еҫ һиҙеү рецепторҙары менән ҡабул ителгән ** Тәм тойоу — тәм тойоу рецепторҙары менән ҡабул ителгән * '''Формаһы''' буйынса: ** Текст — телдең лексемаларын күрһәтеү өсөн тәғәйенләнгән символдар формаһында ** Һан — математика ғәмәлдәрен күрһәтеүсе һандар һәм билдәләр формаһында ** График — һүрәттәр, предметтар, графиктар формаһында ** Тауыш — телдән йәки яҙма рәүешендә тәҡдим ителгән ** Видеомәғлүмәт — видеояҙма формаҙында * '''Тәғәйенләнеше''' буйынса: ** [[Киң мәғлүмәт саралары|Киң ҡулланыу]] өсөн — йәмғиәттең ҙур өлөшө аңлаған төшөнсәләр менән эш итә ** Махсус — тар социаль төркөмгә генә аңлайышлы ** Серле — ябыҡ каналдар буйынса тапшырылған ** Шәхси — ниндәйҙер шәхес тураһында мәғлүмәттәр йыйылмаһы * '''Әһәмиәте''' буйынса: * Актуаль — әлеге мәл өсөн бик кәрәкле мәғлүмәт * Ышаныслы — дөрөҫ мәғлүмәт * Аңлайышлы — кемгә тәғәйенләнгән, уға аңлайышлы телдә яҙылған * Тулы — дөрөҫ ҡарар ҡабул итерлек кимәлдә етерлек мәғлүмәт * Файҙалы — мәғлүмәттең файҙалылығы субъект тарафынан билдәләнә * '''Дөрөҫлөгө''' буйынса: ** Дөрөҫ ** Ялған == Төрлө фән өлкәләрендә мәғлүмәт == === Математикала === Мәғлүмәт теорияһы (бәйләнештең математик теорияһы) — мәғлүмәтте һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыуҙы өйрәнә. Ул мәғлүмәттең иҫәбен үлсәү ысулдарына нигеҙләнә. Мәғлүмәт теорияһы бәйләнеш теорияһы ихтыяждарына ҡағылышлы үҫеш алған. Фәндең нигеҙе булып К. Шеннондың 1948 йылда баҫылып сыҡҡан "Информатика һәм кибернетика теорияһы буйынса хеҙмәттәр"е<ref>[http://www.mast.queensu.ca/~math474/shannon1948.pdf C. E. Shannon «A Mathematical Theory of Communication» (Перевод в сборнике ''Шеннон К.'' «Работы по теории информации и кибернетике». — М.: ИЛ, 1963. — 830 с., С. 243—322)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513212015/http://www.mast.queensu.ca/~math474/shannon1948.pdf |date=2015-05-13 }}</ref> иҫәпләнә. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәтте тапшырыу системаһының бөтөн мөмкинлектәрен, шулай уҡ уларҙы проектлау һәм техник йәһәттән формалаштырыуҙың төп принциптарын өйрәнә<ref>Теория информации // «Энциклопедия Кругосвет».[http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323042006/http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm |date=2009-03-23 }}</ref>. Мәғлүмәт теорияһы менән радиотехника ([[сигналдарҙы эшкәртеү]] теорияһы) һәм [[информатика]] бәйле. Был тапшырылған мәғлүмәттең һанын, уның үҙенсәлектәрен билдәләүгә һәм система өсөн иң һуңғы нисбәтен аныҡлауға ҡайтып ҡала. Мәғлүмәт теорияһының төп бүлектәре — [[мәғлүмәтте ҡыҫыу]] һәм уны каналға ярашлы (ҡамасауҙарға тотороҡло итеп) кодлаштырыу математика фәненең тикшереү өлкәһенә инмәй. Шулай ҙа «информация» һүҙе математика терминдарында ла ҡулланыла — шәхси (үҙеңдең) мәғлүмәт һәм ике-яҡ мәғлүмәте (дөйөм мәғлүмәт) — мәғлүмәт теорияһының абстракт (математик) өлөшөнә ҡарай. Әммә математика теорияһында «мәғлүмәт» аңлатмаһы бары тик абстракт объекттар менән бәйле ҡулланыла. Бөгөнгө мәғлүмәт теорияһында был аңлатманың файҙаланылыу даирәһе күпкә киңерәк — ул бында материаль объекттарҙың үҙенсәлектәрен аңлата. === Информатикала === Фән булараҡ информатиканың төп өйрәнеү предметы — тап конкрет мәғлүмәттәр ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''данные''; хәбәр, белешмә): уларҙы булдырыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм тапшырыу ысулдары<ref>Захаров В. П. Информационные системы (документальный поиск): Учебное пособие / В. П. Захаров. — СПб.: СПб.гос университет, 2002. — 188 с.</ref>. Дөйөм алғанда, улар ''теркәлгән'' мәғлүмәт<ref>{{cite web|year=2010|url=http://www.sei.cmu.edu/library/abstracts/reports/10tr033.cfm|title=CMMI for Development, Version 1.3|format=PDF|work=CMMI-DEV (Version 1.3, November 2010)|publisher=Carnegie Mellon University Software Engineering Institute|accessdate=16 February 2011}}</ref>{{rp|439}}; [[факт]]тарҙы, төшөнсәләрҙе йәки ниндәйҙер күрһәтмәләрҙе (инструкции) [[аралашыу]], аңлатыу, мәғәнәһен асып биреү (интерпретация) йәки [[кеше]] тарафынан йә автоматик саралар ярҙамында (ISO/IEC/IEEE 24765-2010) эшкәртеү өсөн яраҡлы формаларҙа биреү<ref>[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec-ieee:24765:ed-1:v1:en ISO/IEC/IEEE 24765-2010 Systems and software engineering — Vocabulary]:<br/>''a representation of facts, concepts, or instructions in a manner suitable for communication, interpretation, or processing by humans or by automatic means''</ref>. Шулай итеп, улар, икенсе төрлө әйткәндә, — формаға (ҡалыпҡа) һалынған мәғлүмәт. Әйтелгән форма башлыса ''һан'' рәүешендә була һәм мәғлүмәтте йыйыу, һаҡлау һәм артабан эшкәртеүҙе ЭВМ ярҙамында автоматлаштырып башҡарырға мөмкинлек бирә. Был күҙлектән ҡарағанда мәғлүмәт абстракт төшөнсәгә әйләнә һәм үҙенең мәғәнә йөкмәткеһенә туранан-тура бәйле ҡаралмай. Шуға ла ''мәғлүмәттең ҙурлығы'' тигән төшөнсә аҫтында бары тик уның үҙе йыйылған һәм һаҡланған ҡорамалда алып торған күләме генә ҡарала. Бер үк мәғлүмәт кодҡа төрлө ысулдар менән һалынырға һәм һөҙөмтәлә төрлө күләмде алып торорға мөмкин. Бындай осраҡтарҙа «мәғлүмәттең әһәмиәте, ҡиммәте» кеүек төшөнсәләр алға сыға, уларҙы [[ғәмәли математика]] (прикладная математика), радиотехника һәм [[информатика]] фәндәренең һәр ҡайһыһында булған [[мәғлүмәт теорияһы]] (мәғлүмәт тәғлимәте) бүлектәре өйрәнә. === Мәғлүмәт теорияһында === [[Мәғлүмәт теорияһы]] (''бәйләнештең математик тәғлимәте'') — мәғлүмәте һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыу процестарын өйрәнә. Ул мәғлүмәт нисбәтен һәм миҡдарын иҫәпләүҙең фәнни ысулдарына нигеҙләнә<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья= Информации теория |id= 2015835|автор= Ю. В. Прохоров|том= 11|страницы= }}</ref>. Мәғлүмәт теорияһы бәйләнеш тәғлимәте ихтыяждарынан үҫеш алған. [[АҠШ|Америка]] инженеры, криптоаналитигы һәм математигы ''Клод Элвуд Шеннондың'' [[1948 йыл]]да донъя күргән «Работы по теории информации и кибернетике» тигән хеҙмәте был йүнәлештә төп ғилми ҡулланма булып һанала<ref>[http://www.mast.queensu.ca/~math474/shannon1948.pdf C. E. Shannon «A Mathematical Theory of Communication» (Перевод в сборнике ''Шеннон К.'' «Работы по теории информации и кибернетике». — М.: ИЛ, 1963. — 830 с., С. 243—322)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513212015/http://www.mast.queensu.ca/~math474/shannon1948.pdf |date=2015-05-13 }}</ref>. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт тапшырыу системаһының сик мөмкинлектәрен һәм уларҙы проектлауҙың һәм техник йәһәттән тормошҡа ашырыуҙың төп асылдарын һәм нигеҙҙәрен өйрәнә<ref>Теория информации // «Энциклопедия Кругосвет».[http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323042006/http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm |date=2009-03-23 }}</ref>. Мәғлүмәт теорияһы менән шартлы белдереү булған сигналдарҙы эшкәртеүҙе тикшергән ''радиотехника'' һәм тапшырылған мәғлүмәттең миҡдарын, үҙенсәлектәрен һәм сик нисбәтен билдәләүсе [[информатика]] тығыҙ бәйләнештә тора. Мәғлүмәт теорияһының төп бүлектәре — ''сығанаҡты кодлау'' (кодҡа һалыу) йәки ''мәғлүмәтте ҡыҫыу'' һәм ҡамасауға тотороҡлоҡ тәьмин итеү маҡсатында ''канал буйынса кодҡа һалыу'' (канальное (помехоустойчивое) кодирование). Мәғлүмәт математиканың өйрәнеп-тикшереү өлкәһенә инмәһә лә, «мәғлүмәт» һүҙе был фән төшөнсәләрендә лә ҡулланыла: ''шәхси мәғлүмәт'' (собственная информация) һәм ''ике яҡ мәғлүмәте'' (взаимная информация) ғилми билдәләмәләре мәғлүмәт тәғлимәтенең абстракт (математик) өлөшөндә ҡарала. Шул уҡ ваҡытта математик тәғлимәттә «мәғлүмәт» бары тик абстракт объекттар — осраҡлы дәүмәлдәр менән генә бәйле булһа, мәғлүмәт тураһындағы хәҙерге заман тәғлимәтендә был төшөнсә күпкә киңерәк мәғәнәлә — материаль объекттарҙың бер үҙенсәлеге булыу йәһәтенән танылыу алған. Был ике бер төрлө төшөнсәнең үҙ-ара бәйләнеше бәхәсһеҙ. Мәғлүмәт тәғлимәте авторы Клод Шеннон нәҡ осраҡлы һандарҙың математик аппаратын тикшеренеүҙәрендә ҡулланған да инде. Ул үҙе «мәғлүмәт» төшөнсәһен ниндәйҙер ''фундаменталь'' тип ҡараған һәм интуитив нигеҙҙә ''мәғлүмәт аныҡ йөкмәткегә эйә'' тип һанаған. Мәғлүмәт дөйөм билдәһеҙлекте, асыҡ булмағанлыҡты (неопределённость) һәм алдан әйтеп булмағанлыҡты (информационная энтропия) кәметә. Мәғлүмәт дәүмәлен иҫәпләү мөмкинлеге лә бар. Шуның менән бергә ғалим барлыҡ тикшеренеүселәрҙе үҙ тәғлимәтендәге аңлатма һәм төшөнсәләрҙе фәндең башҡа өлкәләренә туранан-тура күсереү ярамағанлығы хаҡында ла иҫкәртә. === Идара итеү теорияһында (кибернетикала) === Идара итеү теорияһы идара итеүҙең төп ҡанундары өйрәнелә. Кибернетикаға нигеҙ һалыусы Норберт Винер мәғлүмәткә түбәндәгесә аңлатма бирә: «Мәғлүмәт — беҙҙең тышҡы мөхиттән алған мәғлүмәтте билдәләр менән күрһәтеү»<ref name="Винер"/>. === Алгоритмдар теорияһында === Алгоритмдар теорияһы мәғлүмәтте эшкәртеү өсөн иҫәпләп сығарыусы һәм идара итеүсе алгоритмдарҙы асыҡлай. Хәҙерге фәндә мәғлүмәтте эшкәртеү ысулы булараҡ алгоритмдар төшөнсәһе [[ХХ быуат]]тың 20-се йылдарында Э. Пост һәм А. Тьюринг хеҙмәттәрендә килтерелгән. Алгоритмдар теорияһы үҫешенә рус ғалимдары А. Марков менән А. Колмогоров ҙур өлөш индерә. === Семиотикала === Семиотика — билдәләр системаһы үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фәнни теориялар комплексы. Семиотиканың семантика тигән өлөшөндә иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшелгән. Семантика мәғлүмәттең мәғәнәүи йөкмәткеһен өйрәнә. Семантиканың [[XIX быуат]]та Г. В. Лейбниц менән Ф. де Соссюр билдәләгән идеяларын аҙаҡтан Ч. Пирс (1839—1914), Ч. Моррис (1901—1979), Р. Карнап (1891—1970) һәм башҡалар формалаштырыған һәм үҫтергән. Теорияның төп ҡаҙанышы булып формаль семантик телдәге яҙмалағы текстың тәбиғи телдәге мәғәнәһен күҙ алдына килтерергә мөмкинлек биргән семантик анализ аппаратын булдырыу тора. Семантик анализ мәғлүмәтте бер тәбиғи телдән икенсеһенә әйләндереү өсөн тәғәйенләнгән машина тәржемәһе программаһын булдырыу өсөн нигеҙ булып тора. === Юриспруденцияла === Нисек итеп расмиләштерелеүҙәренә ҡарамаҫтан, теләһә ниндәй хәбәр, белдереү һәм белешмә — мәғлүмәт йәки төрлө бәйләнеш-мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашҡан материаль һәм материаль булмаған объект була. Мәғлүмәтте эшкәртеүҙең һәм тапшырыуҙың технологик мөмкинлектәре үҫеше мәғлүмәттең производствола, идара итеүҙә һәм идеологияла ғына түгел, хатта шәхси мөнәсәбәттәрҙә лә айырым урын алыуына килтерҙе. Мәғлүмәт хәҙерге донъяла тауарға, продукцияға һәм хеҙмәт предметы менән уның объектына әйләнде. Хоҡуҡ мөнәсәбәттәре өлкәһендә ул ''мәғлүмәт хоҡуғы'' тип ҡарала. Ҡайһы бер халыҡ-ара хоҡуҡи акттарҙа һәм бәғзе илдәрҙең, шул иҫәптән [[Рәсәй]]ҙең дә ҡануниәтендә кешенең законды боҙмаған теләһә ниндәй ысул менән мәғлүмәтте ирекле эҙләүгә, алыуға, тапшырыуға, әҙерләүгә һәм таратыуға булған хоҡуғын иғлан ителгән<ref name="БРЭ право">{{БРЭ|статья= Информация в праве |id= 2016203|автор= И. Л. Бачило|том= 11|страницы= 495}}</ref>. === Физикала === Матди донъя объекттары гел үҙгәреп тора, һәм был тирә-яҡ мөхит менән [[энергия]] алмашыныуҙа сағыла. Эргә-тирәбеҙҙәге бер объекттың торошо үҙгәреүе икенсе объекттың да торошо үҙгәреүенә килтерә. Был күренеш, объекттарҙың ниндәй торошо һәм нисек үҙгәреүенә бер ниндәй бәйләнешһеҙ, бер объекттың икенсе объектҡа ''сигнал'' тапшырыуы тип ҡаралырға мөмкин. Объекттың уға сигнал бирелгәндәге үҙгәреше ''сигналды теркәү'' тип атала. Сигнал йәки уларҙың эҙмә-эҙлелеге ''белдереү'' (хәбәр, белдермә) барлыҡҡа килтерә. Ул алыусы тарафынан теге йәки был төҫтә һәм төр күләмдә ҡабул ителергә мөмкин. Нәҡ ошо алда телгә алынған ''сигнал'' һәм ''белдереү'' төшөнсәләрен сифат йәһәтенән дөйөмләштереүсе термин [[физика]]ла ''мәғлүмәт'' була ла инде. Әгәр ҙә сигнал менән белдереүҙәрҙе һан яғынан иҫәпләп була икән — сигналдар һәм белдереүҙәр мәғлүмәттең күләмен үлсәү берәмектәре була тип әйтергә мөмкин. Бер үк белдереү (сигнал) төрлө иҫәпләү [[система]]лары тарафынан бер төрлө түгел, киреһенсә төрлөсә, һәр ҡайһыһы яғынан үҙенсә интерпретациялана. Миҫал өсөн: бер-бер артлы бирелгән бер оҙон һәм ике ҡыҫҡа [[тауыш]] сигналы (бигерәк тә уны [[символ]]дар ярҙамында кодҡа һалғанда [[-..]]) [[Морзе азбукаһы]]нда, мәҫәлән, [[Д]] (йәғни D) хәрефен аңлатһа, ә төрлө [[компьютер]] системаларында иһә — видеокартаның төҙөк булмауын күрһәтә. == Ялған мәғлүмәт == Ялған мәғлүмәт — тулы булмаған, йәки тулы, әммә кәрәкле булмаған, йәки тулы, әммә тейешле өлкәнән булмаған мәғлүмәт ярҙамында кемделер яңылышыуға этәреү, алдау. Быны эшләүсенең маҡсаты бер — ул үҙенең оппонентын үҙенә кәрәк булғанса эшләтергә теләй. Ялған мәғлүмәт йүнәлтелгән объект уның был теләген үтәй йәки баш тарта ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Pieter Adriaans. [http://plato.stanford.edu/entries/information/ Information]. // Стэнфорд философия энциклопедияһы, 2012. {{ref-en}} * Adriaans, Pieter, van Benthem, Johan. [http://www.illc.uva.nl/Research/Publications/Reports/X-2008-10.text.pdf Introduction: Information is what information does]. // Dov M. Gabbay, Pieter Adriaans, Paul Thagard, Johan van Benthem, John Woods (ред.): Philosophy of Information. Amsterdam. С. 4. {{ref-en}} * {{книга|автор = Глик Д.|заглавие = Информация. История. Теория. Поток|место = М.|издателтьство = Corpus|год - 2013|страниц = 576|isbn = 978-5-17-080465-8}} * ''Стратонович Р. Л.'' [http://www.polytech.poltava.ua/lib/resurs/tik/stratonovich.pdf Теория информации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114181828/http://www.polytech.poltava.ua/lib/resurs/tik/stratonovich.pdf |date=2011-11-14 }} М.: Сов. радио, 1975. — 424 с. * {{книга|автор = Урсул А. Д.|заглавие = Природа информации|место = М.|издательство = Политиздат|год = 1968|страниц = 288}} * {{книга|автор = Урсул А. Д.|заглавие = Проблема информации в современной науке|место = М.|издательство = Наука|год = 1975|страниц = 288}} * {{книга|автор = Чернавский Д. С.|заглавие = Синергетика и информация (динамическая теория информации)|место = М.|издательство = Едиториал УРСС|год = 2004|страниц = 288|isbn = 5-354-00241-9|ref=Чернавский}} * {{книга | автор = Мелик-Гайказян И. В. | заглавие = Информационные процессы и реальность | место = М. | издательство = Наука, Физматлит | год = 1997 | страниц = 192 | isbn = 5-02-015086-X | ref = Мелик-Гайказян }} * {{статья|автор=Хургин В.|заглавие=Об определении понятия «информация»|ссылка=http://www.aselibrary.ru/digital_resources/journal/irr/2007/number_3/number_3_6/number_3_6571/|издание=Информационные Ресурсы России|год=2007|номер=3|ref=Хургин}} == Һылтанмалар == * [http://www.vbvvbv.narod.ru/guotes.html Высказывания о информации, терии информации и категории отражения. «Системные образования: Информация и отражение» сайты]{{ref-ru}}{{V|1|02|2016}} [[Категория: Мәғлүмәт]] td6ssyk44noqal4efgzha199c36ddb1 0 102219 1305949 1275939 2026-09-23T12:06:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305949 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Мичиган |Национальное название = en/Lake Michigan |Изображение = Lake-Michigan.svg |Подпись = Мичиган&nbsp;[[Бөйөк күлдәр]]&nbsp;системаһында |Координаты = 43/41/32/N/87/4/35/W |CoordScale = |Страна = АҠШ |Регионы = Мичиган/Индиана/Иллинойс/Висконсин |Высота над уровнем моря= 177 |Длина = 494 |Ширина = 190 |Площадь = 57750 |Объём = 4918 |Длина береговой линии = 2636 |Наибольшая глубина = 281 |Средняя глубина = |Тип минерализации = сөсө |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Вытекающая река = |Позиционная карта = }} '''Мичига́н''' ({{lang-en|Lake Michigan}}) — [[АҠШ]]-тағы күл, [[Бөйөк күлдәр]]ҙең береһе. == География == [[Үрге күл]]дән көньяҡтараҡ урынлашҡан. [[Гурон]] күле менән ''Макино боғаҙы'' аша, [[Миссисипи (йылға)|Миссисипи]] йылғаһы менән — Чикаго—Локпорт каналы аша тоташҡан. Майҙаны — яҡынса 57 750 км² ([[Бөйөк күлдәр]] араһында майҙаны буйынса өсөнсө урында), оҙонлоғо яҡынса 500 км, киңлеге яҡынса 190 км. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге — 177 м, максималь тәрәнлеге — 281 м. Йыл эсендә дүрт ай дауамында боҙ менән ҡаплана. Күлдәге утрауҙар — Бивер, Төньяҡ Маниту, Көньяҡ Маниту. Мичиган күле [[АҠШ]]-тың [[Мичиган]], [[Индиана]], [[Иллинойс]] һәм [[Висконсин]] штаттарының яр буйҙарын йыуа. Күл буйындағы иң ҙур ҡалалар: [[Чикаго]], Эванстон, Хайланд-Парк, Милуоки, Грин-Бей, Гэри һәм Хэммонд. Күлдең атамаһы оджибва [[индеецтар]]ы телендәге ''mishigami'' («ҙур һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән. Күлде европаларға 1634 йылда француз сәйәхтсеһе Жан Николе аса. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commonscat|Lake Michigan}} * [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/ EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625032723/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/ |date=2013-06-25 }} * [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.michigan.gov/documents/lake-trout-refuge-lake_michigan_151629_7.pdf Michigan DNR map of Lake Michigan] * [http://www.eregulations.com/michigan/fishing/ Official Michigan DNR Freshwater Fishing Regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129191806/http://www.eregulations.com/michigan/fishing/ |date=2021-01-29 }} * [http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/greatlakes/michigan.html Bathymetry of Lake Michigan] {{Бөйөк күлдәр}} {{US-geo-stub}} [[Категория:Бөйөк күлдәр]] [[Категория:АҠШ күлдәре]] f1xg1umb5cmkgjg4f3k0yujdu036x21 0 106209 1305993 1301635 2026-09-24T06:27:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305993 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Сами Лепистё | Оригинал имени = {{lang-fi|Sami Lepistö}} | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = Сами «Чикаго Блэкхокс» составында, 2011 й. | Позиция = Һаҡсы | Рост = 185 | Вес = 86 | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2003—2007|{{Флаг Финляндии|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] |2007—2009|{{Флаг США|20px}} [[Херши Беарс]] |2007—2009|{{Флаг США|20px}} [[Вашингтон Кэпиталз]] |2009—2011|{{Флаг США|20px}} [[Финикс Койотс]] |2011|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] |2011—2012|{{Флаг США|20px}} [[Чикаго Блэкхокс]] |2012|{{Флаг России|20px}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] |2013|{{Флаг Чехии|20px}} [[Лев (хоккей клубы, Прага)|Лев]] |2013—2015|{{Флаг России|20px}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] |2015 — 2017|{{Флаг России|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2017 — ә.в.|{{Флаг Финляндии|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]}} | Тренерская карьера = | Гражданство = {{Финляндия|20px}} [[Финляндия]] | Дата рождения = 17.10.1984 | Место рождения = {{Место Рождения|Эспоо}}, [[Финляндия]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2004|2004 йылда]] 3-сө раундта 66-сы һан аҫтында [[Вашингтон Кэпиталз|«Вашингтон Кэпиталз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = | Награды и премии = | Медали = {{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Бронза|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2010|Ванкувер 2010]]|[[Хоккей ҡышҡы Олимпия уйындарында 2010 (ирҙәр)|хоккей]]}} {{медаль|Бронза|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|Сочи 2014]]|[[Хоккей ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014 (ирҙәр)|хоккей]]}} {{турнир|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|Канада 2008]]}} {{медаль|Алтын|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|Словакия 2011]]}} }} '''Сами Лепистё''', шулай уҡ '''Сами Леписто''' ({{lang-fi|Sami Lepistö}}; [[17 октябрь]] [[1984 йыл]], [[Эспоо]], [[Финляндия]]) — [[Финляндия]] [[хоккей]]сыһы, һаҡсы. Финляндия йыйылма командаһы составында 2011 йылғы донъя чемпионы. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаусы [[Йокерит (хоккей клубы)|«Йокерит»]] командаһы уйынсыһы. == Карьера == === «Йокерит» === Саминың атаһы Юсси Лепистё хоккейсы була, ул — Финляндия чемпионатының көмөш миҙалсыһы һәм юниорҙар араһында Европа чемпионаты еңеүсеһе. Сами шулай уҡ был спорт төрөн һайлай. Ул [[Йокерит|«Йокерит»]] командаһына килә. 1998 йылдан башлап клубтың йәштәр составында уйнай. 2003 йылда ул командаһы менән Финляндия йәштәр лигаһында көмөш миҙалын ала. 2004 йылда төп команда өсөн уйнай башлай. Тәүге миҙгелдә ул 61 уйында 8 мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә Сами 67 уйында (ун икеһе плей-оффта) 33 мәрәй туплай, ә «Йокерит», финалға етеп, көмөш миҙалдар яулай. 2005/2006 йылдар миҙгелендә «Йокерит» плей-офф уйындарына эләкмәй, Лепистё 56 уйында һөҙөмтәлек өсөн 29 балл йыя. Киләһе миҙгелдә Сами командаһы менән финалға сыға һәм шунда тағы ла еңелә. Ул 36 осрашыуҙа 14 мәрәй йыя. === Америкала === 2006 йылда Милли хоккей лигаһы драфтында Самины өсөнсө раундта дөйөм 66-сы һан аҫтында «Вашингтон Кэпиталз» һайлай. 2007 йылда ул Финляндиянан [[Америка Ҡушма Штаттары]]на күсә. 2008 йылдың 16 февралендә Сами был лигала беренсе уйынын үткәрә, ә 14 мартта тәүге мәрәйен ала. Шул миҙгелдә ул ете уйында бер мәрәй йыя. «Кэпиталз» составында уйнауҙан башҡа ''Америка хоккей лигаһында'' «Вашингтон» командаһының фарм-клубы «Херши Бэрс» составында даими чемпионатта 55 уйын уҙғара, шунда 45 мәрәй йыя. Плей-оффта уға биш матчта уйнарға тура килә, һәм һөҙөмтәлә ул бер мәрәй ала. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Сами «Вашингтон» өсөн даими миҙгелдә ете уйында 4 (0+4) мәрәй йыя. «Херши» составында ул 70 уйында ҡатнаша, 42 (4+38) мәрәй иҫәбендә һәм командаһы менән АХЛ-дың төп трофейын — Колдер кубогын алып, чемпион исемен яулай. 2009 йылдың 27 июнендә «Вашингтон» Сами ул ваҡыттағы «Финикс Койотис» командаһына алмаштыра<ref>[http://coyotes.nhl.com/club/news.htm?id=432097#&navid=ARI-search COYOTES ACQUIRE LEPISTO FROM WASHINGTON, HESHKA FROM VANCOUVER IN EXCHANGE FOR DRAFT PICKS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420124249/http://coyotes.nhl.com/club/news.htm?id=432097#&navid=ARI-search |date=2010-04-20 }}</ref>. 2010 йылдың 30 ғинуарында Сами МХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. Даими чемпионаттың 66 уйынында ул 11 мәрәй йыя, ә 7 плей-офф уйынында ул тик бер шайба ғына индерә. 2011/2012 йылдар миҙгелендә «Финикс» өсөн 51 уйын уҙғарғас, ул «Коламбус Блю Джекетс» командаһына күсә<ref>[http://bluejackets.nhl.com/club/news.htm?id=554487#&navid=CBJ-search Blue Jackets Acquire Scottie Upshall, Sami Lepisto from Phoenix Coyotes in Exchange for Rostislav Klesla, Dane Byers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714180631/http://bluejackets.nhl.com/club/news.htm?id=554487#&navid=CBJ-search |date=2011-07-14 }}</ref>. Яңы клуб өсөн Сами 19 осрашыу үткәрә һәм 5 (0+5) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Сами «Чикаго Блэкхокс» клубына күсә<ref>[http://blackhawks.nhl.com/club/news.htm?id=569460#&navid=CHI-search Blackhawks agree to terms with Michael Frolik, Sami Lepisto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720054727/http://blackhawks.nhl.com/club/news.htm?id=569460#&navid=CHI-search |date=2011-07-20 }}</ref>. «Чикаго» составында ул даими чепионаттың 26 уйынында 3 мәрәй йыя һәм плей-оффта 3 уйында ҡатнаша. === Континенталь хоккей лигаһында === 2012 йылдың 4 июнендә уйынсының «Локомотив» хоккей клубы (Ярославль) менән бер йыллыҡ контракт төҙөүө тураһында иғлан ителә. Сами Лепистё даими чемпионаттың 26 осрашыуында 3 (0+3) мәрәй генә йыя һәм команданан китә<ref>{{cite news|title=Минус защитник|url=http://hclokomotiv.ru/news/news/minus_zashchitnik/|accessdate=27 декабря 2012|date=27 декабря 2012|publisher=http://hclokomotiv.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230112024/http://www.hclokomotiv.ru/news/news/minus_zashchitnik/ |date=2012-12-30 }}</ref>. 2013 йылдың 13 ғинуарында ул Праганың [[Лев (хоккей клубы, Прага)|«Лев»]] клубы менән миҙгел тамамланғансыға тиклем килешеү төҙөй<ref>[http://www.levpraha.cz/clanek.asp?id=Finska-reprezentacni-hvezda-posilou-Lva-538 Сами Леписто Прагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029220735/http://www.levpraha.cz/clanek.asp?id=Finska-reprezentacni-hvezda-posilou-Lva-538 |date=2013-10-29 }}</ref>. Команда өсөн бөтәһе 14 уйын уҙғара һәм 5 мәрәй йыя. 2013 йылдың 10 июнендә Сами [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]] хоккей клубы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй<ref>[http://www.sports.ru/hockey/150169567.html «Автомобилист» подписал двухлетний контракт с Леписто]</ref>. Даими чемпионаттың 53 уйынында 25 мәрәй йыя, ә Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында 4 осрашыу уҙғара, шунда ике һөҙөмтәле пас бирә. 2015/2016 йылдар миҙгелендә ул даими чемпионатта 60 уйын (23 мәрәй) һәм плей-оффта 5 осрашыуҙа ҡатнаша. 2015 йылдың 1 майында ул [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубына күсә<ref>{{Cite web|url = http://www.sports.ru/hockey/1029357991.html|title = Леписто перешел из «Автомобилиста» в «Салават»|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>. 2015/2016 йылдар миҙгеле Сами өсөн Лигала иң уңышлыһы була: 30 мәрәй йыйып, ул һаҡсылар араһында бомбардирҙар исемлегендә 9-сы һәм снайперҙар исемселегендә 4-се урындарҙы ала. Командаһы менән Лепистё Көнсығыш конференцияһының финалына етә, КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарына лайыҡ була. 2016 йылдың 15 апрелендә «Салауат Юлаев» менән килешеүен бер йылға оҙайта. Өфөлә үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында ул [[Линус Умарк]]ты алмаштыра<ref>[http://www.sport-express.ru/hockey/khl/news/lepisto-zamenit-umarka-na-matche-zvezd-khl-1088363/ ЛЕПИСТО ЗАМЕНИТ УМАРКА НА МАТЧЕ ЗВЕЗД КХЛ]</ref> һәм тәү тапҡыр КХЛ-да шундай сарала ҡатнаша. Сами командаһы менән мини-турнирҙы еңә, ә үҙе ике уйында ике һөҙөмтәле пас бирә. Сами оҫталыҡ конкурстарында «Иң көслө һуғыу» һәм «Be Like Pro» ярыштарында ҡатнаша. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Сами был миҙгелдә бөтәһе 58 уйында 34 мәрәй йыя һәм был күрһәткес буйынса командала иң яҡшы һаҡсы була. 2017 йылдың 30 апрелендә Саминың клуб менән контракты тамамлана. Шуға күрә ул 22 майҙа «Йокерит» хоккей клубына 10 йыл үткәс яңынан ҡайта<ref>{{cite web|title=Леписто стал игроком «Йокерита»|url=http://www.sports.ru/hockey/1051496084.html|author=«Йокерит» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|date=22 май 2017}}</ref>. Сами командала капитандың ассистенты була. Даими миҙгелде ул барыһы 56 уйында 29 (7+22) мәрәй йыя. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Йокерит» көнбайыш конференцияһы ярымфиналына тиклем етә. 2018 йылдың 13 апрелендә Сами «Йокерит» менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1062202789.html Сами Леписте Финляндияла ҡала]</ref>. 2018/2019 йылдар миҙгелендә ул командала капитан Петер Региндың ассистенты ролен башҡара<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1065725809.html Регин остался капитаном «Йокерита», Йоэнсуу и Леписте – ассистентами]</ref>. 2019 йылдың ғинуарында үткән Йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға тип киң мәүғлүмәт саралары вәкилдәре һаҡсыны Бобров дивизионы йыйылма командаһына һайлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1068907533.html Бурдасов, Кравцов, Кагарлицкий и Гудачек сыграют в Матче звезд КХЛ]</ref>, әммә йәрәхәте өсөн Сами был хоккей байрамында ҡатнашмай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1070709528.html Сорокин, Марченко и Леписто пропустят Матч звезд КХЛ]</ref>. Даими миҙгелдә ул 59 осрашыуҙа 36 мәрәй һәм 65 штраф минуты йыя, ә команда Көнбайыш конференцияһында дүртенсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффының тәүге этабында Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубына ҡаршы серияла Финляндия командаһы отола. 2019 йылдың 5 июнендә «Йокерит» Сами Лепистё менән ике йылға эшләнгән килешеү төҙөйҙәр<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1075191194.html «Йокерит» подписал вратаря Ниеми на 1 год и продлил Леписто на 2 года]</ref>. === Финляндия йыйылма командаһында === 2004 йылда ул, Финляндия йәштәр йыйылма командаһына саҡырылып, йәштәр донъя чемпионатында ҡатнаша. Ул ете уйында 8 (4+4) мәрәй йыя — был һаҡсылар араһында иң яҡшы күрһәткес, «донъя чемпионатының иң яҡшы һаҡсыһы» тип таныла, символик йыйылма командаға керә һәм бронза миҙал яулай. 2008 йылда ул Финляндияның төп командаһы өсөн Канадалағы донъя чемпионатында ҡатнаша һәм бронза миҙал ала. 2010 йылда Ванкувер ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында 6 осрашыуҙа ҡатнаша, 1 һөҙөмтәле пас бирә. Финляндия бронза өсөн уйында Словакия йыйылма командаһын 5:3 иҫәбе менән еңә. 2011 йылда Словакиялағы донъя чемпионатында ул 9 уйында ҡатнаша, 3 (0+3) мәрәй йыя, ә Финляндия алтын миҙал ота. 2013 йылда Швецияла һәм Финляндияла үткән донъя чемпионатында Сами йыйылма команда өсөн 10 уйында ҡатнаша, миҙал алмаһа ла, команданың турнирҙа өс иң яҡшы уйынсыһы иҫәбенә инә. 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпиядала алты уйында 2 (1+1) мәрәй йыя һәм икенсе тапҡыр бронза миҙал яулауға өлгәшә. 2015 йылда Чехиялағы донъя чемпионатында Сами 8 осрашыуҙа 2 (0+2) балл ала, ә Финляндия сирек финалда еңелеп төшөп ҡала. Донъя чемпионаттарында һәм Олимпиадаларҙан башҡа Лепистё Еврохоккейтурҙың төрлө этаптарында ҡатнаша. 2016 йылда ул Финляндия йыйылма командаһы составында Канадала үткән Донъя кубогында ҡатнаша<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/sami-lepistye-poedet-na-kubok-mira-/ Сами Лепистё поедет на Кубок Мира!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528222957/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/sami-lepistye-poedet-na-kubok-mira-/ |date=2016-05-28 }}</ref>. Шунда ул өс уйында ҡатнаша, ә Финляндия командаһы төркөм этабынан сыға алмай ҡала. Шул уҡ йылда Сами Рәсәйҙә үткән Беренсе канал кубогында ҡатнаша һәм 3 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә. 2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарына Милли хоккей лигаһы үҙенең уйынсыларын ебәрмәҫкә була. Шуға күрә Европала уйнаған хоккейсылар Олимпиадала ҡатнашырға мөмкинселек ала. Сами Көньяҡ Кореяла үҙенең өсөнсө ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Шунда Лепистё 5 осрашыуҙа 5 мәрәй йыя, тик Финляндия йыйылма командаһы сирекфиналда еңелеп ҡала. == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 28 июль 2019'' {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | +/− | Штр | У | Г | П | М | +/− | Штр |- | 2003/04 | [[Йокерит]] | [[СМ-Лига]] | 53 | 3 | 4 | 7 | 4 | 20 | 8 | 0 | 1 | 1 | — | 4 |- bgcolor="#f0f0f0" | 2004/05 | Йокерит | СМ-Лига | 55 | 7 | 18 | 25 | 13 | 44 | 12 | 1 | 7 | 8 | — | 12 |- | 2005/06 | Йокерит | СМ-Лига | 56 | 8 | 21 | 29 | 8 | 68 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | 2006/07 | Йокерит | СМ-Лига | 26 | 1 | 9 | 10 | 12 | 32 | 10 | 2 | 2 | 4 | — | 4 |- | 2007/08 | [[Херши Беарс]] | [[АХЛ]] | 55 | 4 | 41 | 45 | 29 | 51 | 5 | 0 | 1 | 1 | — | 4 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]] | [[Вашингтон Кэпиталз]] | [[МХЛ]] | 7 | 0 | 1 | 1 | -1 | 12 | — | — | — | — | — | — |- | 2008/09 | Херши Беарс | АХЛ | 70 | 4 | 38 | 42 | 24 | 80 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]] | Вашингтон Кэпиталз | МХЛ | 7 | 0 | 4 | 4 | -3 | 6 | — | — | — | — | — | — |- | [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]] | [[Финикс Койотис]] | МХЛ | 66 | 1 | 10 | 11 | 14 | 60 | 7 | 1 | 0 | 1 | -1 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] | Финикс Койотис | МХЛ | 51 | 4 | 7 | 11 | 7 | 37 | — | — | — | — | — | — |- | 2010/11 | [[Коламбус Блю Джекетс]] | МХЛ | 19 | 0 | 5 | 5 | 3 | 18 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | [[Чикаго Блэкхокс]] | МХЛ | 26 | 1 | 2 | 3 | 3 | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | -3 | 0 |- | [[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] | [[КХЛ]] | 26 | 0 | 3 | 3 | -2 | 30 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | 2012/13 | [[Лев (хоккей клубы, Прага)|Лев Прага]] | КХЛ | 11 | 0 | 5 | 5 | 0 | 20 | 3 | 0 | 0 | 0 | -2 | 2 |- | [[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] | КХЛ | 53 | 6 | 19 | 25 | 6 | 67 | 4 | 1 | 1 | 2 | 2 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | Автомобилист | КХЛ | 60 | 7 | 16 | 23 | -2 | 44 | 5 | 0 | 0 | 0 | 1 | 4 |- | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ | 60 | 11 | 19 | 30 | 12 | 33 | 19 | 6 | 7 | 13 | 6 | 16 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | Салауат Юлаев | КХЛ | 53 | 6 | 25 | 31 | -1 | 22 | 5 | 0 | 3 | 3 | 0 | 4 |- | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | Йокерит | КХЛ | 56 | 7 | 22 | 29 | 9 | 34 | 11 | 0 | 7 | 7 | 6 | 8 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Йокерит | КХЛ | 59 | 8 | 28 | 36 | 1 | 65 | 6 | 0 | 3 | 3 | -1 | 0 |- | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Йокерит | КХЛ | | | | | | | | | | | | |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе СМ-Лигала | 190 | 19 | 52 | 71 | 37 | 164 | 30 | 3 | 10 | 13 | — | 20 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе МХЛ-да | 176 | 6 | 29 | 35 | 23 | 137 | 10 | 1 | 0 | 1 | -4 | 6 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе АХЛ-да | 125 | 8 | 79 | 87 | 53 | 131 | 5 | 0 | 1 | 1 | -4 | 4 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 378 | 45 | 137 | 182 | 23 | 315 | 53 | 7 | 22 | 29 | 12 | 40 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:50em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Йыл | Йыйылма команда | Турнир | Урын | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | У | Г | П | М | Штр |- | [[Йәштәр командалары араһында шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]] | Финляндия (йәш.) | [[Йәштәр командалары араһында шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | {{3}} | 7 | 4 | 4 | 8 | 10 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|2008]] | [[Шайба менән хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | {{3}} | 7 | 1 | 1 | 2 | 10 |- | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2010|2010]] | Финляндия | [[Олимпия уйындарында шайба менән хоккей|ОУ]] | {{3}} | 6 | 0 | 1 | 1 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|2011]] | Финляндия | ДЧ | {{1}} | 9 | 0 | 3 | 3 | 6 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]] | Финляндия | ДЧ | '''4''' | 10 | 0 | 4 | 4 | 2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|2014]] | Финляндия | ОУ | {{3}} | 6 | 1 | 1 | 2 | 0 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2015|2015]] | Финляндия | ДЧ | '''6''' | 8 | 0 | 2 | 2 | 4 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя кубогы 2016|2016]] | Финляндия | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя кубогы|ДК]] | '''8''' | 3 | 0 | 0 | 0 | 2 |- | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2018|2018]] | Финляндия | ОУ | '''6''' | 5 | 2 | 3 | 5 | 4 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="4" | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) | 7 | 4 | 4 | 8 | 10 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Бөтәһе (төп команда) | 54 | 4 | 15 | 19 | 34 |} == Ҡаҙаныштары == * Финляндия йәштәр чемпионатының көмөш миҙалы — 2002/03. * Йәштәр донъя чемпионатының бронза миҙалы, турнирҙың иң яҡшы һаҡсыһы һәм символик командаға керә — 2004. * СМ-Лиганың көмөш миҙалы — 2004/05, 2006/07. * Донъя чемпионатының бронза миҙалы — 2008. * Колдер кубогында еңеү — 2008/09. * Олимпия уйындарының бронза миҙалы — 2010, 2014. * Донъя чемпионы — 2011. * Рәсәй чемпионатының бронза миҙалы — [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]. * КХЛ чемпионатының бронза миҙалы — 2015/16. * КХЛ йондоҙҙары мини-турнирының еңеүсеһе. == Шәхси тормошо == Сами Мария исемле ҡатыны менән ғүмерен үткәрә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.khl.ru/players/17277/ КХЛ рәсми сайтында профиле] * {{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8471279|title=Уйынсы профиле|publisher=NHL.com|accessdate=2011-11-03|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67erlddyd|archivedate=2012-05-14}} * {{eliteprospects|4127|Сами Лепистё}} * [http://www.sports.ru/tags/3031915.html sports.ru сайтында профиле] {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг Финляндии}} <font color=#18447E>Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|<font color=#18447E>Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы]]<font color=#18447E> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #18447E; |state = collapsed |2004 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |— |2008 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2011 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2013 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2015 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |2016 йылғы донъя кубогында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы }} [[Категория:Финляндия хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы уйынсылары|Л]] [[Категория:2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|Л]] [[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|Л]] [[Категория:2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпиондары|Л]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Йокерит» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Финляндияның Олимпиада бронза миҙалсылары|Л]] [[Категория:«Херши Бэрс» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Вашингтон Кэпиталз» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Аризона Койотис» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Коламбус Блю Джекетс» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Локомотив» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Лев» Прага командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Автомобилист» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|Л]] [[Категория:«Чикаго Блэкхокс» уйынсылары|Л]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:СМ-Лиига хоккейсылары|Л]] [[Категория:Финляндия хоккей һаҡсылары|Л]] r1gaxo0y20n7p12oe29tq7f73wgolzw 0 110589 1305950 1303326 2026-09-23T13:20:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305950 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба | Наименование = Моссад | оригинал = {{lang-he|המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים}} | эмблема = [[File:Mossad seal.svg|200px]] | описание = <center>Израиль сәйәси разведкаһы</center> | страна = {{Флаг Израиля|22 px}} [[Израиль]] | создана = {{date|1|4|1951|1}} | распущена = | юрисдикция = Израиль премьер-министры | штаб квартира = [[Тель-Авив]], [[Израиль]] | бюджет = йәшерен | численность = 1200 тирәһе хеҙмәтсе | предшествующая = Сит ил эштәре министрлығы сәйәси департаментының тикшеренең бүлеге | руководитель = [[Йоси Коэн]] | заместитель = | сайт = http://www.mossad.gov.il }} '''Моссад''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, ''һа-Моссад ле-модиин у-ле-тафкидим мейуһадим'' — «''Разведка һәм махсус бурыстар ведомствоһы''») — [[Израиль|Израилдең]] сәйәси разведкаһы; тәғәйенләнеше һәм бурыстары йәһәтенән [[АҠШ]]-тың [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]]-һына оҡшаш<ref name="proh"/><ref name="agentura"/>. Ойошма эмблемаһында Израиль Дәүләтенең гербы булған менора төшөрөлөп, түбәндәге девиз яҙылған: ''«Бағыу етмәгәндә халыҡ түбәнәйә, ә кәңәшселәр күп булғанда — яҡшы йәшәй»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#11:14 11:14]). Бының менән бергә ошо уҡ китаптан тағы бер аят «Моссад» девизы булып килде: ''«Шуның өсөн һуғышыңды уйлап алып бар»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#24:6 24:6]). Ойошманың баш офисы [[Тель-Авив]]та Талут бульварында урынлашҡан. Төп оператив подразделениелары — [[1989]] йылдан бирле Тель-Авив ситендәге биҫтәләрҙә. Кадрҙары сама менән яҡынса 1200 кеше. == Төп маҡсаттары һәм бурыстары == «Моссад» разведка мәғлүмәттәре йыйыу һәм эшкәртеү, шулай уҡ Израилдән ситтә йәшерен махсус операциялар үткәрелеү менән шөғөлләнә. «Моссад» эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре түбәндәгеләр<ref>[http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx Официальный сайт Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019222340/http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx |date=2012-10-19 }}</ref>: == Эш ысулдары == Шилоах периферия концепцияһы тип аталған ҡағиҙәне формалаштыра, унда Израилгә күрше булмаған [[Африка]] һәм [[Азия]] илдәре менән бәйләнештәр урынлаштырыу һәм үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә<ref name="plaks"/>. == Дөйөм мәғлүмәт һәм үҙенсәлектәре == "Моссад"тың эшмәкәрлеге бик йәшертен бара, уның хаҡында һәм ниндәй ҙә булһа эше тураһында мәғлүмәт, ҡағиҙә булараҡ, ваҡиғанан һуң күп йылдар үткәс йәиһә уңышһыҙлыҡҡа осраған хәлдә генә билдәлелек ала. 1990-сы йылдар аҙағына тиклем хатта хеҙмәт начальнигының исеме лә йәшереп тотола<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=14171 Разведка со сбоем]</ref>. «Моссад» хеҙмәте — граждан структураһы, шунлыҡтан унда хәрби званиелар ҡулланылмай<ref name="agentura"/>. Әммә хеҙмәткәрҙәренең күпселеге армияла ғәмәли хеҙмәт үткән һәм армия званиеларына эйә. Мәҫәлән, Меир Даган, "Моссад"тың 2002—2011 йылдарҙағы директоры, генерал-майор званиеһына эйә. «Моссад» һәм Шабак хеҙмәттәренең дөйөм сығымдары 2013 йылда — 6,63 миллиард шекел (1,9 миллиард доллар самаһы), 2012 йылда — 5,91 миллиард шекел, ә 2006 йылда 4,28 миллиард шекел тәшкил итә. Был сумманан 871 миллион шекел элекке хеҙмәткәрҙәргә пенсия түләүгә китә<ref><span class="citation">[http://9tv.co.il/news/2014/05/23/176268.html Бюджет «Моссада» и ШАБАКа составил 6,63 млрд шекелей].&#x20;Проверено 23 мая 2014.<span class="citation"></ref>. == «Моссад» структураһы == «Моссад» эшмәкәрлегенә директорҙан, уның урынбаҫарҙарынан һәм административ хеҙмәттәрҙән торған директорат етәкселек итә. «Моссад» директоры "Разведка хеҙмәткәрҙәре етәкселәре комитеты"на ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ועדת ראשי השירותים‏‎, ''Ваадат рашей һа-Шерутим'') йәки ҡыҫҡаса «Вараш»ҡа инә һәм туранан-тура Израиль премьер-министрына буйһона. Директоратҡа түбәндәге идаралыҡтар ҡарай<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references"><ref name="middleeast"><span class="citation">''Сергей Граб.''&#x20;[http://www.middleeast.org.ua/articles/03.htm Секретные службы Израиля].&#x20;''Досье секретных служб''.&#x20; Информационный центр «Ближний Восток»&#x20;(2000 год).&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>: * '''Оператив планлаштырыу һәм көйләү идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏צומת‏‎, ''Цомэт'') — иң эре подразделениеларҙан һанала. Бөтә шпионлыҡ итеү акцияларына етәкселек итә, бөтә донъя буйлап филиалдары бар, ҡайһылары йәшерен, ҡайһылары Израилдең башҡа дәүләттәрендәге консуллыҡтарының өлөшө булып тора. Төп резидентуралары [[Рим]]да һәм [[Лондон]]да урынлашҡан. * '''Ғәрәп террорсылығы менән көрәш идаралығы '''(ПАХА) — ғәрәп террорсы ойошмалары буйынса мәғлүмәттәр йыйыу һәм эшкәртеү. * '''Мәғлүмәт-аналитика идаралығы ''' (НАКА) табылған мәғлүмәттәрҙе анализлай һәм етәкселек менән сәйәсмәндәргә тәҡдимдәр әҙерләй. * '''Сәйәси акциялар һәм сит ил махсус хеҙмәттәре менән бәйләнеш идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏תבל‏‎, ''Тевель'') Израилгә дуҫ дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән эште көйләй һәм Израиль менән рәсми дипломатик мөнәсәбәттә тормаған илдәр менән элемтә тота. Эре консуллыҡ бүлектәрендә был бүлектең хеҙмәткәрҙәре бар. Ул сит илдәргә Израиль ҡоралын һатыу менән дә шөғөлләнә. * '''Тикшеренеүҙәр идаралығы ''' донъяның төрлө төбәктәрендәге хәл тураһында даими отчёттар әҙерләй. 15 төбәк төркөмөнә бүленә, төп иғтибары [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә йүнәлтелгән. Йәҙрә ҡоралы мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе айырым төркөмө бар. * '''Оператив-техник идаралыҡ '''«Моссад» хеҙмәттәренең һәм операцияларының матди-техник тәьминәте, махсус хеҙмәткә кәрәкле техник саралар булдырыуҙы үҫтереү менән шөғөлләнә. Составына өс бүлек инә: оператив техника, фотоға һәм видеоға төшөрөү, биналарға үтеп инеү бүлектәре. ** '''Электрон разведка подразделениеһы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏נביעות‏‎ — ''Невиот'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קשת‏‎ — ''Кешет'') электрон, шул иҫәптән йәшерен тыңлау аша, мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә. * '''Психологик һуғыш һәм дезинформациялау акциялары идаралығы '''([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏לוחמה פסיכולוגית‏‎, ''Лохама психологит'' — LAP) — психологик һуғыш алып барыу, пропаганда һәм алдау маневрҙары эшләү менән шөғөлләнә; * '''Махсус операциялар идаралығы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏מצדה‏‎, ''Мецада'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קיסריה‏‎, ''Кесария'') — көс акциялары менән шөғөлләнә. ** ''' «Кидон»''' («Һөңгө») махсус подразделениеһы — террорсыларҙы физик юҡ итеү менән шөғөлләнә. "Кидон"да 12-шәр боецлы 3 төркөм бар. * '''Финанс һәм кадрҙар бүлеге''' тәьминәт мәсьәләләр менән мәшғүл. * '''Уҡыу идаралығы ''' хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар әҙерләй. Составына «Моссад» академияһы инә. Үрҙә һаналған идаралыҡтарҙан тыш, «Моссад» составында тышҡы контрразведка подразделениелары (АПАМ) һәм элекке нацистарҙы эҙләүсе ҙур булмаған төркөм бар. == Кадрҙар сәйәсәте == "Моссад"тың кадрҙар сәйәсәте башҡа илдәрҙең бындай хеҙмәттәрендәгенән ныҡ айырыла. Ойошмала, техник персоналды ла индереп, ни бары 1200 хеҙмәткәр штатта тора. Булған мәғлүмәттәр буйынса, "Моссад"та ни бары бер нисә тиҫтә оператив офицер бар, улар теләһә ҡайһы ваҡытта донъяның теләһә ҡайһы илендә операция үткәреүгә әҙер. Шуның менән бергә ойошма эшмәкәрлегендә бөтә донъя буйлап йәлеп ителгән агенттар файҙаланыла. Уларҙың һаны 35 мең иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн: 1990-сы йылдар башында КГБ хеҙмәткәрҙәре һаны 250 мең була, ә Куба разведкаһы — ДГИ — сит илдәрҙәге вәкиллектәрендә генә лә 2000 хеҙмәткәр тота<ref name="ostr"><span class="citation">''Виктор Островский.''&#x20;[http://militera.lib.ru/memo/other/ostrovsky_v1/pre.html Моссад. Путём обмана].&#x20; Журнал «miLitera» («Военная литература»).&#x20;Проверено 28 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === Хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар === «Моссад»ҡа хеҙмәткәрҙәр йыйыу, ҡағиҙә булараҡ, Израилдең армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан граждандары һәм вуз тамамлаусылар араһында алып барыла. Алдан һынап ҡарауҙар бер нисә айға һуҙыла. Был эш менән кадрҙар идаралығының вербовкалау бүлеге шөғөлләнә. Һынау үткәндәрҙе «Моссад» академияһына алалар, ул «Мидраш» тип атала<ref name="ReferenceA"><span class="citation">''Островский Виктор, Хой Клэр.''&#x20;</ref>. Академия 1960-сы йылдар уртаһында асыла. Академияның атамаһы сер итеп тотола һәм хатта академияның үҙендә лә телгә алынмай. Курсанттар баштан уҡ псевдонимдар һәм легенда ала, уҡығанда улар шулар буйынса йәшәргә тейеш була. «Мидраш» программаһы донъяның теләһә ҡайһы илендә теләһә ҡайһы шарттарҙа теләһә ниндәй операцияны үтәй алырлыҡ профессиональ шпиондар әҙерләүҙе күҙҙә тота<ref name="jig"><span class="citation">''Марк Штейнберг.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html Взлёты и провалы израильской разведки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430112454/http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Бер йыл уҡығас, курсанттар"Моссад" подразделениеларында стажировка үтә. Унан һуң киләһе курсты үтер өсөн кире академияға ҡайталар. Уҡыуҙың бөтә баҫҡыстарын уңышлы үтеп, контроль имтихандарын тапшырғандар ғына ғәмәлдәге хеҙмәткәр булып китә <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">. Төрлө яҡтарҙан Израилгә бик күп кешеләр күсеп килеүе разведкаға ҡиәфәте, мәҙәни үҙенсәлектәре, илде һәм телде, шул иҫәптән урындағы диалекттарҙы белеүе буйынса донъяның теге йәки был илендә эшләрлек кадрҙар һайлап алыуға киң мөмкинлектәр аса. Ошо арҡала йәшерен хеҙмәткәрҙе берәй ергә индереү өсөн «Моссад»ҡа йылдар һәм тиҫтә йылдар түгел, ә айҙар, хатта көндәр етә. Оператив эштә ерле йәһүдтәрҙе файҙаланыу ҡәтғи сикләнә, сөнки бындай агенттың уңышһыҙлыҡҡа осрауы һәр ваҡыт тиерлек антисемитлыҡ үҫеүенә бәйле була. 1990-сы йылдарҙан башлап «Моссад» Израиль гәзиттәрендә ойошмаға эшкә саҡырған иғландарҙы йыш баҫтыра<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/23jun2001/mossad65.html Израильская разведка «Моссад» набирает агентов через объявления в газетах].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/10jul2001/mossad.html Израильская спецслужба «Моссад» приглашает на работу].&#x20;</ref>. [[2000 йыл|2000]] йылда «Моссад бөтәһе өсөн дә асыҡ түгел, әммә һиңә, бәлки, асыҡтыр» тигән иғлан сыға. Уға меңләп кеше яуап бирә, әммә берәү генә ҡабул ителә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>. «Моссад» сайтында анкета ла тултырырға була<ref><span class="citation">[https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx Instructions for Completing the Application Form] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927030852/https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx |date=2007-09-27 }} (англ.).&#x20; Моссад.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.<span class="citation"></ref>. [[2001 йыл]]да "Моссад"тың кадрҙар бүлеге начальнигы беренсе тапҡыр тышҡы разведкаға инеүселәргә булған талаптарҙы баҫтыра. Әгәр 30 йыл элек «Моссад» көнсығыш ҡиәфәтле һәм ғәрәп телен белгән кешеләрҙе йыйһа, ваҡыт үтеү менән талаптар үҙгәрә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>: === Сайаним (ирекле ярҙамсылар) === Хеҙмәткәрҙәр менән агенттарҙан тыш, үҙенең операцияларында «Моссад» ''сайандарҙы'' — ирекле ярҙамсыларҙың халыҡ-ара селтәрен дә файҙалана. Үҙе йәшәгән илгә һәйбәт мөнәсәбәттә булып, Израиль Дәүләтен яратҡан саф ҡанлы йәһүдтәр генә сайан була ала<ref name="agentura"><span class="citation">[http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ Моссад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831193838/http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ |date=2011-08-31 }}.&#x20;</ref>. Сайандар үҙ ихтыяры менән һәм тик үҙе йәшәгән илдә генә эш итә. Әммә сайаним селтәрен агентура селтәре менән бутарға ярамай. Ирекле ярҙамсы штаттан тыш хеҙмәткәр бурыстарын башҡара һәм Моссад агенттарына үҙенең мөлкәте һәм йәмәғәт бәйләнештәре менән ярҙам күрһәтә. Формаль рәүештә шундай ҡағиҙә лә эшләй: сайан акцияның үҙ иленә ҡаршы үткәрелмәүенә инанырға тейеш. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">. Миҫал: «Моссад» [[Германия]] территорияһында хәүефле террорсыны юҡ итеү буйынса йәшерен операция үткәрә. Агенттарға операция өсөн легаль автомобиль кәрәк. Ошо маҡсатта берәй сайандан үҙенең автомобилен билдәләнгән урында ҡалдырыуҙы үтенәләр. Акция тамамланғас, автомобиль хужаһына ҡайтарыла, ләкин уның автомобиле кем тарафынан һәм ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын ул бер ҡасан да белмәйәсәк. Операция уңышһыҙ тамамланһа, машина хужаһы автомобиленең урланыуы тураһында ғариза яҙа<ref name="agentura"/>. === Ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу === Яҡын Көнсығыш менталитеты үҙенсәлектәренә бәйле, Израиль разведкаһында легаль булмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу таралыу алмаған. Шулай ҙа, Израилдең ваҡытлы матбуғат баҫмаларына һылтанып, тарихсы Иосиф Тельмандың яҙыуынса, "Моссад"та оператив хеҙмәткәрҙәрҙең личный составының кәм тигәндә 20 процентын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. "Моссад"та иң юғары вазифа биләгән ҡатын Ализа Маген була, ул директор урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләй. Лили Кастель, Иоланда Хармер, Сильвия Рафаэль һәм башҡа ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар билдәле йәшерен агент булып китә<ref><span class="citation">''Иосиф Тельман.'' [https://isrageo.wordpress.com/2012/12/31/jenshiny-izr-razvedki/ Прекрасные женщины израильской разведки] // Исрагео : журнал. — Географическое общество Израиля, 31 декабря 2012.</ref>. 2015 йылдың 3 июнендә кадрҙар идаралығы начальнигы итеп беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙ тәғәйенләнә. Уға армиялағы генерал-майор званиеһына тиң звание бирелә. Вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем ул "Моссад"тың личный составы бүлегендә эшләй<ref><span class="citation">[http://www.newsru.co.il/israel/03jun2015/mosad302.html Впервые в истории «Мосада» женщина назначена на должность начальника управления].&#x20;Проверено 3 июня 2015.<span class="citation"></ref>. == Тарихы == === Барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Reuven_Shiloah.jpg|мини|Рәүвән Шилоах — "Моссад"тың беренсе директоры]] 1949 йылдың 13 декабрендә Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион Сит ил эштәре министрлығына бөтә разведка хеҙмәттәренең Рәүвән Шилоах етәкселегендә берләштелеүе тураһында йәшерен хат ебәрә. Шилоах тышҡы сәйәсәт һәм стратегия мәсьәләләре буйынса премьер-министр советнигы булып китә. Рәсми рәүештә «Моссад» [[1951 йыл]]дың 1 апрелендә, «Үҙәк координациялау институты» менән «Үҙәк разведка һәм хәүефһеҙлек институты» берләштерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп тура премьер-министрға буйһоноулы Рәүвән Шилоах ҡуйыла<ref name="ganor1"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html Незримый бой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314134539/http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html |date=2012-03-14 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоах Израиль разведкаһының теоретик нигеҙен һәм төп эш принциптарын эшләй, улар бөгөнгә тиклем һаҡланып килә. [[1957 йыл]]ға тиклем «Моссад» составында оператив подразделениелар булмай, шунлыҡтан операциялар башҡа махсус хеҙмәттәрҙең оперативниктарын йәлеп итеп башҡарыла <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references"><ref name="thomas"><span class="citation">''Gordon Thomas.''&#x20;</ref>. === «Мемунә дәүере» === [[Файл:Isser Harel.jpg|мини|Иссер Харель — «Моссад» директоры (1952—1963)]] Рәүвән Шилоах һәйбәт теоретик иҫәпләнә, ләкин көндәлек ваҡ эшкә һәләте булмай. Шилоах үҙе лә урынында түгел икәнлеген аңлай һәм [[1952 йыл|1952]] йылдың 12 сентябрендә отставкаға китә<ref name="fromer"><span class="citation">''Владимир Фромер.''&#x20;[http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html Солдат в Моссаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707130312/http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html |date=2011-07-07 }}.&#x20; Иерусалимский журнал&#x20;(март 2003).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоахтан һуң «Моссад» директоры һәм бер үк ваҡытта бөтә разведка хеҙмәттәре кураторы вазифаларын Иссер Харель үтәй башлай. Был посты ул [[1963 йыл|1963]] йылдың 26 мартына тиклем биләй. [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] Харелде «''Мемунә''» ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ממונה‏‎ — ''яуаплы'') тип йөрөтә. Ул бер юлы махсус хеҙмәттәр етәкселәренең берләштерелгән комитетына етәкселек итә һәм премьер-министрҙың оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса советнигы ла була. 11 йыл буйы Харель ғәмәлдә дәүләттәге икенсе кеше була<ref name="ganor1"/>. Вазифаға ингәс тә Харель Бен-Гуриондан «Моссад» бюджетын ун тапҡыр арттыртыуға өлгәшә һәм ойошма эшен үҙгәртеп ҡора. Агенттар әҙерләү өсөн махсус мәктәп асыла, кандидаттар өсөн ҡаты стандарттар булдырыла. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D0.B0.D0.BF.D0.B8.D1.82.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2._.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B0.D0.B4.D0.B0_.D0.B8_.D1.81.D0.BF.D0.B5.D1.86.D0.BD.D0.B0.D0.B7.D0.B0.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.9417-39_28-0" rel="dc:references"> Харель ифрат талапсан етәксе була, шул уҡ ваҡытта яҡшы хеҙмәткәрҙәр тураһында хәстәрлек күрә, уларҙа үҙ хеҙмәттәренең абруйлы һәм өҫтөнлөклө булыуына ышаныу уята. Уңышһыҙлыҡҡа осраған агенттарҙы кире ҡайтарып алыр өсөн бөтә көсөн һала. Дошман территорияһында тотолоуҙа үҙ ғәйебе булмаған агенттарҙы эштә артабан ҡалдыра. Харель юморҙы яратмай һәм аңламай, үҙе лә бер ваҡытта ла шаяртып һөйләшмәй. Хеҙмәткәрҙәренең береһе бер заман уйынлы-ысынлы, Харель Рәсәйҙән китмәһә, мотлаҡ КГБ начальнигы булыр ине, ә «''теге монстр Берияны иртәнге аш итеп йотор һәм сәсәмәҫ тә ине''», тип шаярта<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref>. [[1955 йыл|1955]] йылда Харель Британ мандаты осорондағы «Лехи» террорсы төркөмө подпольесыларын эшкә саҡыра. «Моссад»ҡа һәм башҡа махсус хеҙмәткәрҙәргә бер тиҫтә самаһы «Лехи» ветераны ҡабул ителә, улар араһында һуңынан Израиль премьер-министры булып киткән Исхаҡ Шамир ҙа була<ref name="proh"/>. === Амиттың реформалары === [[Файл:Meir_Amit.jpg|мини|Меир Амит — Моссад директоры (1963—1968)]] [[1963 йыл]]дың 26 мартында Мысырҙа ракета программаһы өҫтөндә эшләгән немец ғалимдарына ҡаршы диверсия операциялары үткәреү мәсьәләһе буйынса премьер-министр Бен-Гурион менән фекер айырымлығына килеп аралары боҙолғанлыҡтан, Иссер Харель отставкаға китә. Хәрби разведка начальнигы генерал-майор Меир Амит "Моссад"тың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселек итеү стиле элгәренекенән бөтөнләй айырыла<ref name="proh"/>. Амит махсус хеҙмәттәр араһында бурыстарҙы анығыраҡ билдәләй, компьютерлаштырыуҙы башлай, стратегик планлаштырыу һәм вәкәләттәрҙе бүлешеүҙе индерә<ref name="proh"/>. Амиттың реформалары Алты көнлөк һуғыш мәлендә үҙенең яҡшы һөҙөмтәләрен күрһәтә, Израиль разведкаһы дошман тураһында еңеү өсөн кәрәктең бөтәһен дә белә.<ref name="middleeast"/><ref><span class="citation">''Морис Коэн.''&#x20;[http://www.lebed.com/2006/art4683.htm С мыслью о брате]&#x20;(6 августа 2006).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Сергей Кулида.''&#x20;[http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&Id=1429 Израильский Зорге: жизнь и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314052511/http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive |date=2019-03-14 }}.&#x20; Радио Свобода&#x20;(16 мая 2005).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Ошо уҡ осорҙа «Моссад» ғәрәп хәрби лётчиктарын вербовкалай, һәм улар, Израилгә килеп, ғәрәп илдәрендә булған өр-яңы совет самолёттарын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name="plaks2"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Из операций израильской разведки&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 412—439. — 464 с. </ref><ref><span class="citation">''Doron Geller.''&#x20;</ref>. [[Файл:MIG-21F-hatzerim-2.jpg|мини|«Моссад» тарафынан вербовкаланған Ираҡ лётчигы Мөнир Рәдфә Израилгә ҡыуып алып киткән МиГ-21 самолёты]] Амит та Шилоахтың «периферия концепцияһы» яҡлы була һәм Азия, Африка илдәрендә асылған 30-ҙан ашыу илселекте разведка өсөн файҙалана. Бынан тыш, разведчиктар дипломатик мөнәсәбәттәр булмаған илдәрҙә лә эшләй. Бер-береһе менән разведка мәғлүмәттәрен бүлешеп торған «Моссад» һәм американдар Африка континентында киң эшмәкәрлек йәйелдерә. Азияла «Моссад» үҙенең резидентураһын Сингапурҙа аса, шулай уҡ [[Һиндостан]] һәм [[Индонезия]] махсус хеҙмәттәре менән йәшерен бәйләнештәр урынлаштыра.<ref name="plaks"/>. 1965 йылдың октябрендә [[Париж]]<nowiki/>да [[Марокко]] оппозиционеры Мәхди Бән-Бәркиҙең урланыуына "Моссад"тың ҡыҫылышы [[Франция]] президенты [[Шарль де Голль|Шарль де Голл]]<nowiki/>дең асыуын килтерә, был Израиль-Франция мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, Парижда «Моссад» резидентураһы ябыла, ойошма эшмәкәрлегенә был ҙур зыян килтерә. Израиль премьер-министры Леви Эшколдең разведка һәм террор менән көрәш буйынса советнигы булып торған Иссер Харель Меир Амиттың отставкаға китеүен талап итә. Һөҙөмтәлә, Харель отставкаға үҙе китә һәм хәүефһеҙлек органдарындағы эшмәкәрлеген бөтөнләйгә тамамлай<ref name="plaks"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;[http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Меир Амит — человек-разведка].&#x20; Каскад.&#x20;Проверено 2 апреля 2011.&#x20;[http://web.archive.org/web/20080225021415/http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Архивировано из первоисточника 25 февраля 2008].<span class="citation"></ref><ref name="fromer"/><ref name="ganor2"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/ot.html От тепла к холоду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017005256/http://piratyy.by.ru/article/ot.html |date=2007-10-17 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1968 йыл]]да Леви Эшколь, Бән-Бәрки эше тирәһендәге ғауғаға һәм башҡа хаталарға һылтанып, Меир Амиттың вазифала булыуын дауам иттереүҙән баш тарта<ref name="plaks"/>. === 1970-се йылдар === Ойошторолған көнөнән башлап "Моссад"тың төп эшмәкәрлеге Израилгә һуғыш менән янаған ғәрәп илдәренә ҡаршы йүнәлтелгән була, Алты көнлөк һуғыштан һуң яңы өҫтөнлөклө бурыс барлыҡҡа килә — Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән халыҡ-ара террорсылыҡ менән көрәш. Халыҡ-ара террорсылыҡтың төп хәрәкәт иттереүсе көстәре булып радикаль фәләстин ойошмалары, беренсе сиратта Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һанала. Был мәсьәлә менән "Моссад"тың яңы башлығы Цви Замир шөғөлләнә. Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң башланған бөтә донъялағы фәләстин террорсыларын юҡ итеү уның етәкселеге аҫтында бара. Тикшеренеүселәр фекеренсә, "Моссад"тың фәләстин террорсылары менән үтә мауығыуы, ә Мысыр һәм [[Сүриә]] менән нигеҙҙә хәрби разведка шөғөлләнеүе Ҡиәмәт көнө һуғышы алдынан разведканың етди уңышһыҙлыҡҡа осрауының сәбәбе була. Әлбиттә, «Моссад» ғәрәп илдәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында киҫәтә, ләкин иң киҫкен мәлдә — [[1973 йыл|1973 й]]<nowiki/>ылдың 6 октябрендәге һөжүм алдынан — Замирҙы хәрби разведка башлығы Эли Зейрҙың оптимистик докладтарына үтә ныҡ ышаныу албырғата. [[1974 йыл|1974]] йылда Төньяҡ хәрби округының элекке командующийы генерал Исхаҡ Хофи «Моссад» башлығы итеп тәғәйенләнә. Хофиҙың холҡо ярайһы уҡ ауыр була, хатта [[1976 йыл|1976]] йылда күп йылдар буйы "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы булып эшләгән һәм 27 йыл буйы бер тапҡыр ҙа уңышһыҙлыҡҡа осрамаған Питер Малкин отставкаға китә<ref name="konf"><span class="citation">[http://www.konflikt.ru/index.php?top=3&status=show1news&news_id=40777&page=0&searchword= Чистые руки Питера Малкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122707/http://www.konflikt.ru/index.php?top=3 |date=2012-04-09 }}&#x20;(5 марта 2005).&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1980 йыл|1980]] йылда шул уҡ сәбәптән «Моссад» директоры урынбаҫары Дауыт Кимхи ҙа эштән китә<ref><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Яков Нимроди и иже с ним&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 359—394. — 464 с. </ref>. Был осорҙа «Моссад» [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа ҙур иғтибар бүлә, Израиль етәкселеген уның йәҙрә программаһы бик борсой. «Моссад» тырышлығы менән Ираҡта реактор төҙөү туҡтатыла, ләкин Ираҡтың йәҙрә программаһын тулыһынса яптырыу ҡулдарынан килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[1981 йыл|1981]] йылда хөкүмәт башлығы [[Менахем Бегин]] Ираҡтың йәҙрә реакторын бомбаға тоторға ҡарар иткәс, Хофи быға ҡәтғи ҡаршы була<ref name="ganor1"/>. === 1980-се йылдар === [[1982 йыл|1982]] йылда Исхаҡ Хофи отставкаға китә. Уның урынына [[Менахем Бегин|Бегин]] Генераль штабтың начальник урынбаҫары генерал-лейтенант Йекутиэль (Кути) Әҙәмде тәғәйенләргә йыйына (әүәл "Моссад"та агентура разведкаһы бүлеге начальнигы булған), ләкин [[10 июнь|10 июн]]<nowiki/>дә генерал Әҙәм Бәйрут ҡалаһы биҫтәһендәге атышта һәләк була<ref><span class="citation">[http://www.izkor.gov.il/izkor86.asp?t=98810 אדם, יקותיאל (קותי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809144617/http://www.izkor.gov.il/HalalKorot.aspx?id=98810 |date=2011-08-09 }} (иврит).&#x20;</ref>. Шулай итеп, [[1982 йыл|1982 й]]<nowiki/>ылдың июнендә «Моссад» етәксеһе итеп әүәл [[Ираҡ]] йүнәлешендә эшләгән штаттағы разведчик Нахум Адмони тәғәйенләнә<ref name="proh"><span class="citation">''Дмитрий Прохоров.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=75lbhBLsVcwC Спецслужбы Израиля]. — Москва: Олма-пресс, 2003. — 384 с. — (Досье. Спецслужбы мира). — 3000 экз. </ref>. Разведка даирәһендә уны «урта ҡул», «менеджер» һәм бюрократ тип һанайҙар<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Ул осорҙоң иң уңышлы операцияһы тип [[Тунис]]<nowiki/>та [[1988]] йылда ФАТХ-тың хәрби ҡанаты лидеры Әбү Жиһатты үлтереү һанала. [[1989 йыл]]да Нахум Адмониҙы шулай уҡ "Моссад"тың штаттағы хеҙмәткәре Шабтай Шавит алмаштыра.<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Шавит эшмәкәрлекте хәрби разведка эше менән көйләп алып барыуға ҙур иғтибар бирә һәм ныҡлы конспирация яҡлы була<ref name="proh"/>. === 1990-сы йылдар === Был осорҙа шау-шыулы ғауғаға килтергән хаталар "Моссад"тың абруйына ҙур зыян яһай. [[1991 йыл|1991]] йылда «Моссад» хеҙмәткәрҙәре [[Никосия]]<nowiki/>ла [[Иран]] илселегендә тыңлау аппаратураһы ҡуйған саҡта тотола. [[1995 йыл]]да "Моссад"тың [[Мәскәү]]<nowiki/>ҙәге резиденты Рәүвән Динель Дәүләт разведка идаралығының элекке хеҙмәткәрҙәренән йәшерен документтар (ғәрәп илдәренең космостан төшөрөлгән ентекле фотоһүрәттәре) алғанда тотола<ref name="proh"/><ref><span class="citation">[http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt Офицеры ГРУ продавали «Моссаду» государственные секреты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105174623/http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt |date=2011-11-05 }}.&#x20;</ref>. [[1996 йыл]]дың 24 мартында ойошманың яңы директоры итеп генерал-майор Дани Ятом тәғәйенләнә. Ошонан башлап «Моссад» башлығының исем-шәрифе тәү башлап киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Элгәрге 45 йыл эсендә "Моссад"тың директоры булған ете кеше лә билдәлелек ала. Ятом фәләстин территорияларында террорсылыҡ менән көрәште көсәйтеүгә, махсус хеҙмәттәрҙең техник йыһазландырылыуын яҡшыртыуға, Африка илдәре, атап әйткәндә, Заир һәм [[КАР]]-ҙың махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. [[1998 йыл]]дың 25 февраленән [[2002 йыл|2002]] йылдың 1 октябренә тиклем Эфраим Халеви «Моссад» директоры була. Халеви "Моссад"ты [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] өлгөһөндә үҙгәртеүҙе планлаштыра. Ул хеҙмәттең бөтә эшмәкәрлеген өс тармаҡҡа айыра: мәғлүмәт йыйыу тармағы, мәғлүмәт эшкәртеү тармағы һәм оператив тармаҡ. Халеви асыҡлыҡ яҡлы була һәм «Моссад» эшмәкәрлегенең ваҡытлы матбуғат баҫмаларында тейешле рәүештә яҡтыртылып барыуы менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора<ref><span class="citation">''Наталья Каневская.''&#x20;[http://www.utro.ru/articles/2002090602524299512.shtml Арабы срывают с Моссада последние одежды].&#x20; Утро.ru&#x20;(6 сентября 2002).&#x20;Проверено 2 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === XXI быуат === [[Файл:Meir-Dagan.png|мини|«Моссад» директоры Меир Даган]] 2002 йылдың 2 октябренән «Моссад»ҡа генерал-майор Меир Даган етәкселек итә. Меир Даган «Моссад» эшмәкәрлеген мәғлүмәт йыйыу урынына ислам фундаменталистарына, беренсе сиратта Иранға ҡаршы акцияларға йүнәлтеүҙе хуп күрә. 2011 йылдың 6 ғинуарында Израиль премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу «Моссад» директоры вазифаһына Темир Пардоны тәғәйенләй. == Киң билдәлелек алған операциялар == «Моссад»ҡа ҡағылышлылығы ниндәйҙер кимәлдә шикһеҙтип һаналған ҡайһы бер йәшерен операциялар билдәлелек алған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа "Моссад"тың ҡыҫылышы Израиль хөкүмәте тарафынан рәсми танылған (мәҫәлән, Эйхманды урлау). Икенсе осраҡтарҙа операция уңышһыҙлыҡҡа осрау һәм Израиль агенттарының тотолоуы арҡаһында билдәлелек ала (мәҫәлән, Амманда Халит Мәшәлде үлтерергә тырышыу). Өсөнсө осраҡтарҙа израиллеләрҙең ҡатнашлығы тураһында компетентлы сығанаҡтар хәбәр итә йә булмаһа шикләнергә урын ҡалдырмаҫлыҡ дәлилдәр табыла. Әлбиттә, "Моссад"тың теге йәки был ваҡиғаға ҡыҫылышы булыуы хаҡында фараздар, уйҙырмалар ҙа етерлек. === Эйхманды урлау === [[Файл:1961-04-13_Tale_Of_Century_-_Eichmann_Tried_For_War_Crimes.ogv|справа|мини|300x300пкс|Эйхман [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]] суд барған саҡта. ]] [[1960 йыл|1960 й]]<nowiki/>ылда «Моссад» [[Аргентина]]<nowiki/>ла нацизмдың хәрби енәйәтсеһе Адольф Эйхманды таба. Был кеше [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн яуаплы була. Асыҡ дипломатик талап уның тағы юғалыуына килтереренән хәүефләнеп, «Моссад», премьер-министр ризалығы менән, Эйхманды урлап Израилгә килтереүҙе тормошҡа ашыра. Операцияға «Моссад» директоры Иссер Харель шәхсән етәкселек итә<ref><span class="citation">''Александр Ступников.''&#x20;</ref>. 1960 йылдың 11 майында [[Буэнос-Айрес]] урамында Эйхманды «Моссад» агенттары төркөмө тотоп ала, 9 көн йәшерен фатирҙа һаҡ аҫтында тотҡас, [[20 май]]<nowiki/>ҙа Эл Әл авиакомпанияһы самолётында сит документтар менән Израилгә алып киләләр. === Йоселе эше === [[1959 йыл|1959 й]]<nowiki/>ылдың декабрендә динһеҙ ғаиләлә тыуған 6 йәшлек Йоселе Шумахер [[Израиль|Израиль Дәүләтен]] һәм сионизмды инҡар итеүсе «Нетурей карто» тигән ультраортодоксаль общинаға ҡараған олатаһы тарафынан урлап алып кителә. Олатайҙы төрмәгә ултырталар, ләкин был малайҙы ҡайтарырға ярҙам итмәй. Бер йыл буйы эҙләүҙең һөҙөмтәһе булмай, сәйәси янъял тулыша. [[1962 йыл]]дың яҙында Йоселе эшен «Моссад»ҡа тапшыралар. Иссер Харель бөтә донъялағы агенттарҙы аяҡҡа баҫтыра, разведка «Нетурей карто» общинаһының бөтә ағзаларының сит илдәр менән хатлашыуын үҙ контроле аҫтында тота. Ниһайәт, Бельгияла йәшәгән һалдат әсәһенең хатында шик аҫтына ла алмаҫлыҡ бер репликаға иғтибар итәләр: «Бәләкәс нисек йәшәп ята?». Тикшереү һалдаттың кескәй энеләре, нәҫелендә лә бәләкәйҙәр булмауын күрһәтә. Мадлен Ферэ (һалдаттың әсәһенең исеме) Йоселене ҡыҙҙар кейеменә кейендереп, үҙе алып китеүе тураһында һөйләп бирергә мәжбүр була, шулай уҡ [[Нью-Йорк]]<nowiki/>та бала йәшереп тотолған адресты ла әйтә<ref><span class="citation">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/iser/01.php Интервью Иссера Хареля].&#x20; Библиотека Гумер.&#x20;Проверено 14 августа 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Йоселены табып, 1962 йылдың сентябрендә тантаналы рәүештә Тель-Авивҡа алып ҡайталар. Был "Моссад"тың йәмәғәтселеккә күрһәтеп эшләгән бик һирәк эштәренең береһе була<ref name="proh"/>. === «Дамокл ҡылысы» операцияһы === [[1962 йыл|1962]] йылдың 22 июлендә [[Мысыр]] уртаса радиуслы баллистик ракеталарҙы һынай. «Моссад» проект өҫтөндә немец ғалимдары һәм инженерҙары эшләүе тураһында мәғлүмәт ала. Иссер Харель бының Израилгә үлемесле хәүеф менән янауында һис шикләнмәй. Тәүҙә немец белгестәре ҡурҡытҡыс хаттар ала. Файҙаһы теймәй. Бынан һуң теракттар башлана. Бер нисә инженер һәләк була, бер нисә кеше юғала. Израиль Мысырҙы асыҡтан-асыҡ конвенцияға һыйышһыҙ ҡорал етештереүҙә ғәйепләй башлай. Донъя йәмәғәтселеге, шул иҫәптән ГФР етәкселеге лә израиллеләр яҡлы була. Немец ғалимдары ҡайтып китә, программа ябыла<ref name="proh"/><ref>[http://www.alefmagazine.com/pub1412.html Люди Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310205933/http://www.alefmagazine.com/pub1412.html |date=2013-03-10 }}</ref>. Ләкин Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион ҡаршы булһа ла, теракттар үткәргән өсөн «Моссад» директоры Иссер Харель отставкаға китә. Операцияны яңы етәксе — генерал Меир Амит тамамлап ҡуя. === «Нух көймәһе» операцияһы === [[1969 йыл|1969 й]]<nowiki/>ылда [[Франция]], үҙенең Шербурҙағы Амио тигән верфендә Израиль флоты өсөн ракета йөрөтөүсе Саар 3 тибындағы катерҙар эшләгәндән һуң, ғәрәп илдәре менән аралар ҡатмарлашыуҙан ҡурҡып, бөтә төр ҡоралдарҙы һатыуға эмбарго иғлан итә. «Моссад» Израиль тарафынан хаҡы түләнгән әҙер 5 ракета йөрөтөүсе катерҙы алып ҡасыу операцияһын ойоштора. Бының өсөн «Старбот» тигән ялған фирма асыла, ул катерҙарҙы, йәнәһе, [[Норвегия]]<nowiki/>лағы нефть платформаларын хеҙмәтләндереү маҡсатында һатып алырға теләк белдерә. Норвегияның билдәле суднолар хужаһы Мартин Симм израиллеләргә ярҙам итергә ризалаша һәм «Старбот» вәкиле сифатында Францияның Оборона министрлығының Ҡоралланыуҙар буйынса комитеты етәксеһе генерал Гизеллгә яҙылған хатҡа ҡул ҡуя. Израиллеләр һәм француздар катерҙарҙы Израилгә һатыу тураһындағы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя һәм «Старбот» уларҙы алыу мөмкинлегенә эйә була. [[24 декабрь|24 декабрҙ]]<nowiki/>ә, [[Раштыуа]] алдынан, 9 баллы штормда катерҙар порттан сыға һәм бер аҙна тигәндә, [[1970 йыл|1970]] й<nowiki/>ылдың 1 ғинуарына, Хайфа портына килеп етә<ref><span class="citation">''Семен Федосеев, Владимир Щербаков.''&#x20;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6242/ Оружие для Земли обетованной].&#x20; Вокруг света&#x20;(май 2008).&#x20;Проверено 13 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm Эмбарго и «наш ответ Керзону»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518094559/http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm |date=2008-05-18 }}.&#x20;</ref>. === «Алла ҡәһәре» операцияһы === Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң 1972 йылдың сентябрендә «Моссад» премьер-министр Голда Меирҙан был акцияла ҡатнашыусыларҙың бөтәһен дә табып юҡ итергә тигән йөкләмә ала. Йөкләмә үтәлә, уның барышында [[Ливан]]д<nowiki/>а һәм [[Норвегия]]<nowiki/>ла террорсылыҡҡа ҡыҫылышы булмаған бер нисә кеше һәләк була<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/25jan2006/munich.html Опубликованы неизвестные подробности теракта на Олимпиаде в Мюнхене и операции по ликвидации боевиков].&#x20;</ref>. Терактты ойоштороусыларҙан беренсе булып 1972 йылдың 16 октябрендә Әбдел Вәйел Зуайтер атып үлтерелә. [[1973 йыл|1973]] йылдың июненә «Моссад» исемлегендәге 17 кешенең 13-ө юҡ ителә<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/3939/ Моссад.]</ref>. Иң һуңғыһы, «Ҡара сентябрь» ойошмаһының лидеры Әбү Айяд, 1991 йылда, Мюнхен акцияһынан һуң 19 йыл үткәс, үҙенең арҡаҙаштары тарафынан үлтерелә<ref><span class="citation">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/hits.html Israeli «Hits» On Terrorists] (англ.</ref>. === Ираҡҡа ҡаршы операциялар === * [[1979 йыл]]дың 5 апрелендә [[Франция]]<nowiki/>лағы складта йәҙрә реакторы төҙөү өсөн [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа оҙатырға әҙерләп ҡуйылған ике энергоблок шартлай<ref name="jig"/>. Һуңынан Нахум Адмони "Моссад"тың «Ираҡ йәҙрә программаһын оҙаҡ йылдарға тотҡарлаған махсус операциялар үткәреүен» таный<ref name="ogonek"><span class="citation">''Владимир Бейдер.'' [http://www.ogoniok.com/5002/17/ Искусство невозможного] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112812/http://www.ogoniok.com/5002/17/ |date=2008-05-17 }} // Огонёк : журнал. — М., 2007. — № 26.</ref>. Ләкин барыбер Ираҡ 1981 йылға «Осирак» реакторын төҙөп бөтә. «Моссад» реактор тураһында ентекле мәғлүмәт таба һәм уның хәрби йүнәлештә булыуын асыҡлай. Был артабан Израилгә реакторҙы юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул итергә һәм уны 1981 йылдың 7 июнендә авиация һөжүме аша тормошҡа ашырырға нигеҙ була. * 1980-се йылдар уртаһында Ираҡ инженерҙары американ физигы Джеральд Булл ярҙамында «Скад» тибындағы совет ракеталарын камиллаштырыу һәм уның базаһында күп баҫҡыслы системалар булдырыу менән шөғөлләнә. Булл, биш "Скад"ты бергә йыйып, буласаҡ «Әл-Әбид» (хаҡ динле) ракета йөрөткөсөнөң эшкә һәләтле беренсе баҫҡысын эшләй. Джеральд Булл бер нисә йыл буйы 1000 калибрлы һәм пушка көбәгенең оҙонлоғо 156 метрлы «Бабил» пушкаһын сығарыу өҫтөндә эшләй. Ижадсы ниәтенсә, 9 тонналы заряд 600 килограмлы йөктө 1000 километрға илтергә тейеш була, ә реактив тиҙләткесле снаряд был арауыҡты ике тапҡырға арттырыр ине. Ләкин проект тамамланып өлгөрмәй: [[1990 йыл|1990 й]]<nowiki/>ылдың мартында Джеральд Буллды Брюсселдә атып үлтерәләр. Был эштә "Моссад"тың ҡатнашлығы бар тигән фараз бар<ref><span class="citation">''Игорь Афанасьев, Александр Лавренов.''&#x20;Новобранцы «Космического клуба»: Иракский «разбег»&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/afanasiev3/text/27.htm Большой космический клуб]. — Москва: РТСофт, 2006. — 256 с. — 1000 экз. </ref><ref name="nk"><span class="citation">''Л. Александров, К. Борисов.'' [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml артиллерия штурмует КОСМОС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002190529/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml |date=2012-10-02 }} // Новости космонавтики : журнал. — М., 2002. — № 228. </ref>. * Ҡайһы бер ғәрәп ваҡытлы матбуғат баҫмалары Американың 2003—2006 йылдарҙа Ираҡты оккупациялауы барышында "Моссад"ты уның агенттары Ираҡтың йәҙрә, химик, биологик эшләнмәләр менән шөғөлләнгән бер нисә йөҙ Ираҡ ғалимын үлтереүендә ғәйепләй.<ref name="Kifah1"><span class="citation">[https://web.archive.org/web/20041231030153/http://www.inosmi.ru/text/translation/210377.html Иракские учёные — «потерянное богатство»] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 16 июня 2004.</ref><ref name="Kifah2"><span class="citation">''Асад аль-Азуни.'' [http://www.inosmi.ru/world/20060328/226432.html Достижения «Моссада» — уничтожение 350 иракских учёных за три года] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 28 марта 2006.</ref>. === «Муса» операцияһы === [[1984 йыл]]да «Моссад» Африканан самолеттар менән йәшерен рәүештә бер нисә мең эфиоп йәһүден Израилгә сығарып ала. Бер нисә ай эсендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 14 меңдән 18 меңгә тиклем кеше ташыла. Операциялар Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Моссад» асҡан туристик фирма артына йәшенеп үткәрелә. [[1985 йыл|1985]] йылдың ғинуарында был хаҡта мәғлүмәттәр матбуғатта күренә башлай һәм операцияны тамамларға тура килә. Эфиопияла ҡалған йәһүдтәрҙе иһә асыҡтан-асыҡ сығара башлайҙар, [[1991 йыл]]да «Сөләймән» операцияһы барышында Израиль Хәрби һауа көстәре был илдән 36 сәғәт эсендә 15 меңләп кешене алып сыға<ref><span class="citation"> ''[https://eleven.co.il/article/15132 Эфиопские евреи]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии<span class="citation"></ref><ref name="ReferenceA"/>. === Ванунуҙы урлау === [[1986 йыл]]да Израилдең йәҙрә үҙәге Димонда эшләгән Израиль технигы Мордехай Вануну донъяға Израилдең йәҙрә ҡоралы барлығы тураһындағы серҙе фашлай. Вануну йәҙрә үҙәге эсендә күп һанлы фотоһүрәттәр эшләй һәм уларҙы сит илгә алып сыға. Ванунуҙың һүрәттәре һәм һөйләгәндәренә Лондондың Санди Таймс гәзите ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә беренсе материал сыҡҡансы уҡ Вануну Израиль махсус хеҙмәттәре тарафынан урлана. 1986 йылдың 24 сентябрендә "Моссад"тың ҡатын-ҡыҙ агенты Черил Бен Тов, Вануну менән танышып, уның ышанысын яулауға өлгәшә. [[30 сентябрь|30 сентябрҙ]]<nowiki/>ә улар ял итергә [[Рим]]<nowiki/>ға бара. Ҡунаҡханала иһә уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре көтөп тә тора. Ванунуға йоҡлатҡыс ҡаҙайҙар ҙа йәшерен рәүештә Израилгә алып сығалар, ул 18 йылға төрмәгә ултыртыла<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref><ref>[http://www.nomad.su/?a=8-200404220008 История соблазнительницы «Моссада», заманившей Вануну в ловушку]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2004/01/22/vanunu.html Если Вануну разговорится…]</ref>. === Әбү-Жиһатты юҡ итеү === «Моссад» һәм Израилдең башҡа махсус хеҙмәттәре террорсы ойошмалар лидерҙарын, шул иҫәптән башҡа илдәрҙә лә, юҡ итеү операцияларын даими үткәреп тора<ref><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html Никто не уйдет от возмездия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824125525/http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html |date=2011-08-24 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;[http://www.chekist.ru/article/946 Об израильской практике «точечных ликвидаций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(12 января 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;[https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 Архивировано из первоисточника 20 августа 2011].<span class="citation"></ref>. Бындай операцияларҙың иң билдәлеһе [[1988 йыл]]дың 17 апрелендә [[Тунис]]т<nowiki/>а була: ФАТХ-тың хәрби етәксеһе Әбү-Жиһат «Моссад», «Сайерет Маткаль» һәм «Шайетет 13» спецназы тарафынан юҡ ителә; операцияға Эхуд Барак етәкселек итә. «Моссад» алдан уҡ Әбү-Жиһат йәшәгән йорттоң эске ҡоролошо, һаҡ системаһы һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт йыя. 17 апрелгә ҡаршы төндә коммандос резина кәмәләрҙә ярға сыға. Уларҙы автомобилдәрҙә Ливан туристары ҡиәфәтендәге «Моссад» агенттары төркөмө ҡаршылай. Дүрт спецназ төркөмө вилланы ҡамап ала, тауышһыҙ пистолеттарҙан Әбү-Жиһаттың тән һаҡсыларын атып үлтерә һәм йортҡа инә. Тауыштар ишетеп ҡалған Әбү-Жиһат ҡоралын эләктерә һала, ләкин йоҡо бүлмәһенең ишеге төбөндә үк атып үлтерелә. Бынан һуң төркөм, ҡағыҙҙар һәм компьютерҙы алып, сығып китә. Ҡатыны Өмм-Жихат, 16 йәшлек ҡыҙы һәм 2 йәшлек улы зыян күрмәй. Операцияла ҡатнашыусылар имен-аман базаға ҡайтып етә<ref><span class="citation">[http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408145458/http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html |date=2011-04-08 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- Государство Израиль против террориста Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408152437/http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- |date=2011-04-08 }}.&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Марк Зайчик.''&#x20;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/198/zhaychik.htm Смерть Абу-Джихада].&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Александр Брасс.'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062035/http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ |date=2016-03-05 }} // Военный вестник Израиля : ежемесячный журнал. — 2008. — № 9-11.</ref>. === Халит Мәшәлгә һөжүм === [[1997 йыл]]дың 25 ғинуарында [[Иордания]]<nowiki/>ла байтаҡ илдәрҙә террорсы тип танылған «Хамас» ойошмаһы етәксеһе Халит Мәшәлгә уңышһыҙ һөжүм була.<ref><span class="citation">''Александр Эпштейн.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html Провал в Аммане: 10 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430110138/http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета&#x20;(сентябрь 2007). — О покушении на Халеда Машаля.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Ян Смилянский.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/haled.html Роковой Провал. Почему «Моссад» не сумел ликвидировать Халеда Машаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016220840/http://piratyy.by.ru/article/haled.html |date=2007-10-16 }}.&#x20;''Мой Израиль''.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Амман урамында Халит Мәшәлдең ҡолағына ағыу һирпкән саҡтарында "Моссад"тың ике агенты тотоп алына. Тағы ике агент Израиль илселегенә ҡаса. Иордан властары талабы буйынса Израиль ағыуҙың тәьҫирен зыянһыҙландырғыс бирә һәм Хамастың дини лидеры Әхмәт Ясинды төрмәнән сығара. Быға алмашҡа агенттар язанан ҡотҡарыла һәм илдәренә ҡайтарып ебәрелә. Бынан тыш, Израилдең [[Канада]] менән дипломатик мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша, сөнки агенттар Иорданияға Канада паспорттары менән ингән була. Был һөжүм «Моссад» тарихы эшмәкәрлегендәге иң шау-шыулы уңышһыҙлыҡ була. === Ракета менән бәйле янъял === «Моссад» ғәрәп илдәренә заманса ҡорал индерелеүенә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, [[2005 йыл|2005]] йылда Израиль [[Сүриә]]<nowiki/>нең Рәсәйҙән «Искәндәр-Э» оператив-стратегик ракеталарын алыуына ҡамасаулай, бының өсөн ул был килешеү хаҡындағы мәғлүмәттең таралып китеүен ойоштора, һөҙөмтәлә, «ракета янъялы» тигән шау-шыу ҡуба. Янъялға дүрт дәүләт: [[Рәсәй]], [[Сүриә]], [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] ылыҡтырыла. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙең ғәрәп илдәренә ҡорал һатыу осрағының береһе лә Израиль махсус хеҙмәттәре иғтибарынан ситтә ҡалмай<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/13951/ Израильская разведка забралась высоко].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/21apr2005/igla.html Новая шутка Путина о террористах: зачем «Иглу» продали Сирии].&#x20;</ref>. === Иранға ҡаршы операциялар === [[2003 йыл]]дың июлендә асыҡланмаған шарттарҙа тикшеренеүҙәр үҙәгендә Ирандың баллистик ракеталар конструкторы Али-Мәхмүди Миманд һәләк була. Шартлау «Шихаб-3» баллистик ракеталары өсөн системаға һынамыш үткәргәндә була. Ирандың рәсми булмаған фаразынса, был шартлауға «Моссад» ҡағылышы барҙыр<ref name="chekist"><span class="citation">''Дмитрий Филипповых.''&#x20;[http://chekist.ru/?news_id=1356 Делайте своё дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133644/http://chekist.ru/?news_id=1356 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(20 ноября 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[2007]] йылдың 7 февралендә Истамбулда Ирандың элекке оборона министры һәм Ислам инҡилабының һаҡсылар корпусы командующийы Али Риза Асҡариҙың юғалыуы ла "Моссад"тың эшелер тигән шик бар.<ref><span class="citation">''Владимир Иванов.''&#x20;[http://nvo.ng.ru/spforces/2007-03-16/7_askari.html Ищут, но только не могут найти…].&#x20; Независимая газета&#x20;(13 июня 2006 года).&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_6432000/6432353.stm В Турции ищут иранского генерала].&#x20;</ref>. Бер айҙан генерал АҠШ-та пәйҙә була һәм унан һыйыныу һорай<ref><span class="citation">[http://www.regnum.ru/news/793025.html Исчезнувший в Турции иранский генерал объявился в США].&#x20; Регнум&#x20;(7 марта 2007 года).&#x20;Проверено 27 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. «Моссад» Ирандың йәҙрә программаһын тулыһынса туҡтата алмаһа ла, уны ныҡ ҡына тотҡарлауға өлгәшә<ref>[http://www.mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html Тайная война «Моссада» против иранской ядерной программы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203934/http://mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Дани Ятом һөйләүенсә, ул был мәсьәлә буйынса [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]], [[Черномырдин Виктор Степанович|Черномырдин]] һәм [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] (ул саҡта [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] директоры) менән осраша, ләкин уға Рәсәйҙең Иран менән йәҙрә хеҙмәттәшлеген туҡтаттырырға насип булмай.<ref name="ogonek"/>. === Яңы Зеландия паспорттары === "Моссад"тың 2000-се йылдарҙағы киң билдәле бер уңышһыҙлығы Яңы Зеландия паспорттары алырға тырышыу менән бәйле. Разведка агенттары нейтраль илдәрҙең паспорттарына мохтаж, улар менән бөтә донъя буйлап урындарҙағы разведкала шик-шөбһә тыуҙырмай йөрөргә була. Элгәрге Канада паспорттарына бәйле осраҡтан тыш, [[2004 йыл|2004]] йылдың апрелендә ике израилле, Ури Зоше Кельман менән Эли Кара, [[Яңы Зеландия]]<nowiki/>ла был ил паспорттарын законһыҙ юл менән алырға тырышҡанда тотола. Был эш буйынса бөтәһе 4 кеше үтә. Был кешеләр үҙҙәре лә, Израиль Сит ил эштәре министрлығы ла был хаҡта өндәшмәһә лә, күптәр уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре тип уйлай. Израиллеләр бары тик законһыҙ юл менән паспорт алырға енәйәтсел төркөмгә берләшеүҙәрен генә таный һәм бының өсөн 6 айға төрмәгә ултыртыла<ref><span class="citation">[http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 Новая Зеландия. «Агенты Мосада» признали свою вину — новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314121626/http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 |date=2012-03-14 }}&#x20;(3 июля 2004 года).&#x20;Проверено 18 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html Новая Зеландия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410155022/http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html |date=2014-04-10 }}</ref><ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/lenta/news-dir/143677.html «Моссад» получил паспорта у германской разведки].&#x20;</ref>. === Мәхмүт әл-Мәбхухты үлтереү === [[2010 йыл|2010]] йылдың 19 ғинуарында [[Дубай (ҡала)|Дубай]]<nowiki/>ҙа ([[БҒӘ]]) билдәһеҙ кешеләр тарафынан ХАМАС-тың хәрби тармағын нигеҙләүселәрҙең береһе, был ойошма өсөн ҡорал һатып алыу менән шөғөлләнгән Мәхмүт әл-Мәбхух үлтерелә.<ref>[http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100201/NATIONAL/701319829/1133/FOREIGN Al Mabhouh killed hours after arrival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820015917/http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20100201%2FNATIONAL%2F701319829%2F1133%2FFOREIGN |date=2010-08-20 }} ''The National'', 31 января 2010.</ref>. Әл-Мәбхухтың кәүҙәһе Al Bustan Rotana ҡунаҡханаһында табыла, тәнендә электрошокер һәм муйынын һығыу эҙҙәре була<ref>[http://www.newsru.com/world/04mar2010/mabuhroman.html План убийства террориста аль-Мабхуха нашли в книге бывшего израильского разведчика]</ref>. Күпселек комментаторҙар фекеренсә, әл-Мәбхухты «Моссад» агенттары юҡ иткән. Был үлтереүгә бәйле күп кенә илдәр тикшеренеүҙәр үткәрә: бер нисә израилле персона нон грата тип иғлан ителә, «ликвидаторҙар» менән хеҙмәттәшлектә шик аҫтына эләккән ике фәләстин ғәрәбен [[Иордания]] Дубай полицияһына тотоп тапшыра<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/18feb2010/mabhuh301.html СМИ сменили гнев на милость: цена за ликвидацию аль-Мабхуха высокая, но оправданная]</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/world/15jun2010/mabhuh311.html Отголосок ликвидации аль-Мабхуха: Ирландия выдворяет израильского дипломата]</ref>. == Моссад етәкселәре == {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Директорҙың исем-шәрифе ! Вазифаға инеүе ! Отставкаһы |- |Рәүвән Шилоах |1949 й.13 декабрь | 1952 й. 12 сентябрь |- |Иссер Харель | 1952 й.13 сентябрь |1963 й. 26 март |- |Меир Амит |1963 й. 27 март |1968 й. башы |- |Цви Замир |1968 |1974 |- |Исхаҡ Хофи |1974 |1982 й. 26 июнь |- |Нахум Адмони | 1982 й. 27 июнь |1989 |- |Шабтай Шавит |1989 |1996 |- |Дани Ятом |1996 | 1998 й. 24 февраль |- |Эфраим Халеви |1998 й. 25 февраль | 2002 й. 1 октябрь |- |Меир Даган |2002 й. 2 октябрь | 2011 й. 5 ғинуар |- |Тамир Пардо |2011 й. 6 ғинуар |2016 й. 5 ғинуар |- |Йоси Коэн | 2016 й. 6 ғинуар |Әлеге ваҡытҡа вазифала |} == Билдәле хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары == * Исхаҡ Шамир — «Лехи» террорсы ойошма етәкселәренең береһе, «Моссад» хеҙмәткәре (1955—1965), һуңынан Израиль премьер-министры. * Ципи Ливни — «Моссад» хеҙмәткәре, һуңынан Израилдең сит ил эштәре министры, «Кадима» партияһы лидеры. * Питер Малкин — "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы, махсус хеҙмәттең иң уңышлы хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Эйхманды эләктергән кеше». * Рафи Эйтан — оперативник, шунан бүлек начальнигы. Һуңынан «Лакам» махсус хеҙмәте етәксеһе һәм пенсионерҙар эштәре министры. * Эли Коэн — легендар легаль булмаған разведчик. [[Сүриә]]<nowiki/>нең оборона министры урынбаҫары, Сәриә президенты һайлауында өсөнсө һанлы кандидат була. Фашлана һәм аҫыла. * Вольфганг Лотц — легаль булмаған разведчик. 1961—1965 йылдарҙа Мысырҙа эшләй. * Виктор Островский — «Моссад» хеҙмәткәре, дүрт йыллыҡ һынау мөҙҙәтенән һуң 1990 йылда [[Канада]]ла<nowiki/> «Моссад» тураһында янъял ҡуптарған китап баҫтыра<ref name="ostr"/>. * Ашраф Маруан — «Моссад» агенты, Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насирҙың кейәүе. Израиллеләр уны «ике яҡлы уйында», йәғни бер юлы Израиль разведкаһына ла, Мысыр разведкаһына ла эшләүҙә шик аҫтына ала. == ИҪКӘРМӘЛӘР == {{Reflist}}<div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"></div> o304ft0jaf2ifa6ci9tuh7kupsnyqez 0 112432 1305992 1259032 2026-09-24T06:18:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305992 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Руслан Салей | Изображение = [[File:Ruslan Salei Detroit Red Wings Oct 8, 2010.JPG|150px]] | Ширина = 100px | Описание изображения = | Позиция = һаҡсы | Рост =185 | Вес =96 | Прозвище = ''Расти'' | Клубы = {{Флаг Белоруссии (1991-1995)|20px}} [[Неман (хоккейный клуб)|Прогресс-ШВСМ]] (1991—1992)<br>{{Флаг Белоруссии (1991-1995)|20px}} [[Динамо (хоккейный клуб, Минск)|Динамо Минск]] (1992—1993)<br>{{Флаг Белоруссии (1991-1995)|20px}} [[Тивали (хоккейный клуб)|Тивали Минск]] (1993—1995)<br>{{Флаг США}} [[Лас-Вегас Тандер]] ([[Интернациональная хоккейная лига|ИХЛ]]) (1995—1997)<br>{{Флаг США}} [[Балтимор Бандитс]] ([[Американская хоккейная лига|АХЛ]]) (1996—1997)<br>{{Флаг США}} [[Цинциннати Майти Дакс]] ([[Американская хоккейная лига|АХЛ]]) (1997—1998)<br>{{Флаг США}} [[Анахайм Майти Дакс]] (1996—2004)<br>{{Флаг России}} [[Ак Барс (хоккейный клуб)|Ак Барс]] (2004—2005)<br>{{Флаг США}} [[Анахайм Майти Дакс]] (2005—2006)<br>{{Флаг США}} [[Флорида Пантерс]] (2006—2008)<br>{{Флаг США}} [[Колорадо Эвеланш]] (2008—2010)<br>{{Флаг США}} [[Детройт Ред Уингз]] (2010—2011)<br>{{Флаг России}} [[Локомотив (хоккейный клуб, Ярославль)|Локомотив]] (2011) | Гражданство = {{Флаг Белоруссии (1995-2012)|20px}} [[Беларусь]] | Дата рождения = 02.11.1974 | Место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Минск|Минскиҙа}} ҡалаһы | Дата смерти = 07.9.2011 | Место смерти = [[Рәсәй]], [[Ярославль өлкәһе]] | Драфт НХЛ = 1996 йылда Анахайм Майти Даксҡа дөйөм 9-сы номер менән һайлана | Медали = {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{{!}} style="background: transparent" {{!!}} {{Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры}} {{!}}} }} '''Руслан Альбертович Салей''' ({{Lang-be|Руслан Альбертавіч Салей}}; [[2 ноябрь]] [[1974 йыл]], [[Минск]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[7 сентябрь]] [[2011 йыл]], [[Ярославль өлкәһе]]<ref>[http://www.sovsport.ru/news/text-item/479280 МЧС России: Салей погиб в авиакатастрофе под Ярославлем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019035741/http://www.sovsport.ru/news/text-item/479280 |date=2011-10-19 }}</ref>, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — легендар белорус [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]]. Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры (2002)<ref>http://systemaby.com/docs/bitya/dk-nv593r.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728115409/http://systemaby.com/docs/bitya/dk-nv593r.html |date=2014-07-28 }} Указ Президента Республики Беларусь от 24 мая 2002 г. № 262 Аб узнагароджанні групы спартсменаў і трэнераў дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь.</ref>. == Карьераһы == СДЮШОР12 (Минск) Минск хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1991 йылдан Минск командалары өсөн уйнай. 1995 йылда, 1994 йылғы донъя чемпионатында С төркөмөндә илдең йыйылма командаһы өсөн сығыш яһағанда, бер матчтан һуң допингдопинг-контроль үтмәй һәм 6 айға дисквалификациялана. Был осраҡты Салей үҙе, киҙеүҙән дауаландым һәм дарыу аша организмға тыйылған препарат эләккән, тип аңлата. Шул уҡ ваҡытта уның агенты дисквалификация таралмаған АҠШ-ҡа күсергә тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә, 1995 йылдың көҙөнән ул ИХЛ Лас-Вегас Тандер<ref>''Рабинер Игорь.'' Руслан Салей: В НХЛ мне пришлось пробиваться своим путём // Спорт-Экспресс Хоккей. — 1997. — № 29. — с.8.</ref> клубы өсөн сығыш яһай башлай. "Лас-Вегас"тағы миҙгелдән һуң, 1996 йылда НХЛ драфтында 9-сы номеры аҫтында Анахайм Айти Таксҡа һайлап алына һәм был әлегәсә Беларусь хоккейсылары өсөн рекорд булып тора. Нагано<ref>http://www.hockeyus.info/olimp_g1998.htm Мир хоккея Беларуси. Зимние Олимпийские игры 1998.</ref>, Солт-Лейк-Сити<ref>http://www.hockeyus.info/olimp_g2002.htm Мир хоккея Беларуси. Зимние Олимпийские игры 2002.</ref> һәм Ванкуверҙағы<ref>http://pressball.by/news.php?t=0804&id=65381 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210215322/http://www.pressball.by/news.php?t=0804&id=65381 |date=2011-12-10 }} Сборная Беларуси на Олимпиаде-2010.</ref> [[Олимпия уйындары]] ҡатнашыусыһы. 1994 йылғы донъя чемпионаттарының С төркөмөндә<ref>http://www.hockeyus.info/ncl_sb93-94.htm Статистика национальной сборной (1993/94).</ref>, 1995 йылда С төркөмөндә<ref>http://www.hockeyus.info/ncl_sb94-95.htm Статистика национальной сборной (1994/95).</ref>, 1998<ref>http://www.hockeyus.info/ch_world98n.htm Мир хоккея Беларуси. 62-й чемпионат мира.</ref>, 2000<ref>http://www.hockeyus.info/ch_world00n.htm Мир хоккея Беларуси. 64-й чемпионат мира.</ref>, 2001<ref>http://www.hockeyus.info/ch_world00n.htm Мир хоккея Беларуси. 65-й чемпионат мира.</ref>, 2004 йылда беренсе дивизионда<ref>http://pressball.by/news.php?t=0201&id=4297{{Недоступная ссылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Прессбол. Сборная Беларуси на чемпионате мира-2004.</ref>, 2008<ref>http://pressball.by/news.php?t=0201&id=26011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730043508/http://pressball.by/news.php?t=0201&id=26011 |date=2008-07-30 }} Прессбол. Сборная Беларуси на чемпионате мира-2008.</ref> һәм 2009 йылдарҙағы<ref>http://pressball.by/news.php?t=0201&id=46672 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514001937/http://www.pressball.by/news.php?t=0201&id=46672 |date=2009-05-14 }} Прессбол. Сборная Беларуси на чемпионате мира-2009.</ref> донъя чемпионатында Беларусь йыйылма командаһы составында ҡатнаша. Беларусь милли йыйылма командаһы өсөн 1993—2010 йылдарҙа 66 матч үткәрә, 31 (11+20) бомбардир мәрәйе йыя, 109 штраф минуты ала. НХЛ-дың даими миҙгелендә 917 уйын -ткәрә, уларҙа 204 (45+159) мәрәй туплай. Стэнли Кубогында 62 уйын үткәрә, 16 (7+9) мәрәй йыя<ref>http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=18826 Профиль Руслана Салея на сайте «The Internet Hockey Database»</ref>. [[Милләт-ара хоккей лигаһы|МХЛ]] чемпионаттарында 99 матч үткәрә, 12 (7+5) бомбардир мәрәйе, 96 штраф минуты ала.<ref>http://hockeyarchives.ru/ Сайт «Хоккейные архивы».</ref> Рәсәй чемпионаттарында 39 матч үткәрә, 20 (8+12) бомбардир мәрәйе, 38 штраф минуты ала<ref>[http://www.global-sport.ru/players/info?id=13845 Статистика выступлений в чемпионатах России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305040451/http://www.global-sport.ru/players/info?id=13845 |date=2016-03-05 }} (КХЛ) на сайте «Глобал Спорт Консалтинг»</ref>. 1994, 1995 йылдарҙа Европа Кубогының финал турнирҙарында ҡатнаша. 2011 йылдың 7 сентябрендә Ярославь аэропортында фажиғәгә тарыған самолетта «Локомотив» командаһы менән бергә һәләк була. 10 сентябрҙә Минсктың Мәскәү зыяратында почет аллеяһында ерләнә<ref>{{Cite web|title=Руслана Салея похоронили с воинскими почестями|url=http://naviny.by/rubrics/society/2011/09/10/ic_articles_116_175073/|author=Щербаков. З.|publisher=БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ|datepublished=10.09.2011|accessdate=2011-9-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112120332/http://naviny.by/rubrics/society/2011/09/10/ic_articles_116_175073/ |date=2011-11-12 }}</ref>. Өйләнгән була, өс балаһы ҡала. [[Файл:TomasVokoun_RuslanSalei_GeorgesLaraque.jpg|мини|250x250пкс|Руслан Салей (үҙәктә) Жоржа Ларакты туҡтатырға ынтыла]] == Ҡаҙаныштары == * Стэнли Кубогы финалисы(2003). * Клэренс Кэмбелл 2003 призы эйәһе * Беларусь чемпионы (1993, 1994, 1995). * Беларустең иң яҡшы хоккейсыһы (2003, 2004). * Санкт-Петербургтың Ҙур призының өсөнсө призеры (1993). * ИИХФ дан залы ағзаһы (2014). == Хәтер == * Беларустең хоккей федерацияһы йыйылма команданан Салей милли командала уйнаған 24-се уйынсы номерын ала. * Детройт Ред Уингз клубы һөжүмсеһе Павел Дацюк НХЛ-дың 2011/2012 йылдар миҙгеленең миҙгел алды матчтарында командалашы иҫтәлегенә 24-се номер менән уйнай. Был миҙгелдә 24-се номер клуб уйынсылары тарафынан файҙаланылмай. * Руслан Салей Беларусь Хоккей даны залының беренсе ағзаһы була<ref>[http://www.eurosport.ru/ice-hockey/story_sto3148401.shtml ''eurosport.ru'' Руслан Салей]</ref> * 2012 йылдың 8 сентябрендә Минсктың Мәскәү зыяратында Руслан Салейға һәйкәл асыла. икенсе һәйкәлде Чижовка-арена спорт комплексы алдына йәки Юность-Минск һырғалағына ҡуйыу планлаштырыла. * 2014 йылда хоккей буйынса Донъя чемпионатында Беларусь Республикаһының йыйылма командаһы матчтарында көйәрмәндәр ҙур туҡымала хоккейсының номерын һәм исем-шәрифен һуҙып һуйып, уны иҫкә ала. * Йыл һайын августа Салей иҫтәлегенә халыҡ-ара турнир уҙғарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline|Ruslan Salei|Руслан Салей}} * [http://www.hockeyus.info/sostav_sb/salei.htm Профиль на сайте «Мир хоккея Беларуси»] * {{hockeydb|18826}} * {{eurohockey|10608}} * [https://web.archive.org/web/20120920015503/http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8464962 Салей, Руслан Альбертович] на официальном сайте [[НХЛ]] [[Категория:«Динамо» Минск хоккей клубы уйынсылары]] [[Категория:«Тивали» хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Белоруссия йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:Минскиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Белоруссия хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:1998 йылдың Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:2002 йылдың Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары]] [[Категория:Белоруссия хоккей һаҡсылары]] 1bs4diafimdkgv9evgvzvino13qdc3q 0 127682 1305974 1305407 2026-09-24T00:15:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305974 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Преображенский Евгений Алексеевич''' ([[15 февраль]] [[1886 йыл]] — [[13 июль]] [[1937 йыл]]) — [[Рәсәй]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[иҡтисад]]сыһы һәм социологы. [[1920 йыл]]да РКП(б)-ның [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Евгений Алексеевич Преображенский 1886 йылдың Орёл губернаһы Болхов ҡалаһында протоиерей Алексей Александрович һәм Варвара Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) Преображенскийҙар ғаиләһендә тыуған<ref>Епархиальный училищный Совет — учреждение, ведавшее местными церковно-приходскими школами.</ref>. [[1936 йыл]]да атаһы ҡулға алына, төрмәлә вафат була<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 93—95, 98—99.</ref>. === Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы === Башта сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, һуңынан (1895—1897 йылдарҙа) Болхов ҡала училищеһында, 1897 йылдан — Орел классик ирҙәр гимназияһында уҡый, 1905 йылда уны тамамлай<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 97.</ref>. Бала саҡта динле була, әммә 14 йәше тулыуға диндән алыҫлаша<ref name="autogenerated3">Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. [[1901]]—[[1902 йыл]]дарҙа Преображенский беренсе тапҡыр тыйылған әҙәбиәт менән таныша<ref name="autogenerated5">См.: Там же.</ref>. Был мәлгә ул Салтыков-Щедрин, Добролюбов һәм Писаревтың әҫәрҙәр йоғонтоһо аша бер ни тиклем радикаль ҡарашта була, шулай уҡ крәҫтиән тормошо менән таныш була, крәҫтиәндәрҙең ярлылығын һәм баҫылғанлығын күрә. Революционерҙар сафтарына баҫыу ҡыйынлыҡтарға килтереүен белһә лә, Преображенский был аҙымды яһай. [[1904 йыл]]дың февралендә РСДРП-ның [[Орел]] комитеты Преображенскийҙы ағзалыҡҡа ала һәм пропагандасылар төркөмөнә индерә. 1904—1905 йылдарҙа Хрущев механик заводында социал-демократ түңәрәген, Мальцев завод округында эшселәр араһында аңлатыу эштәрен алып бара, Орел уҡыу йорттары уҡыусыларының дөйөм забастовкаларын һәм митингыларын ойоштороу менән шөғөлләнә. === Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы === 1905 йылдың октябрендә Преображенский РСДРП-ның Орел комитетына индерелә<ref>Кооптация (от лат. cooptatio — дополнительное избрание) — введение новых членов в выборный коллегиальный орган по его собственному решению, без проведения дополнительных выборов.</ref>. Был ваҡытҡа ул инде ныҡлап большевистик сәйәси позицияларға баҫҡан була. [[1905 йыл]]дың октябрь-ноябрь айҙарында Брянск заводтарында партия эшен алып бара, декабрҙә — Мәскәүҙә яуаплы пропагандасы, Декабрь ҡораллы ихтилалда ҡатнаша. [[1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа — РСДРП-ның [[Пермь]] комитеты ағзаһы, беренсе мәртәбә ҡулға алына. Биш айҙан, аслыҡ иғлан итеүҙән һуң, һуң иреккә сығарыла. Партия эшен [[Пермь]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында алып бара. 1906 йылда ҡабаттан ҡулға алына. [[1907 йыл]]да [[Ҡазан]] суд палатаһы уны, фашлаусы дәлилдәр етешмәүе сәбәпле, һаҡ аҫтынан азат итә. Төрмәнән сыҡҡандан һуң Преображенский партия эшен [[Көньяҡ Урал]]да алып бара, күпселеген [[Өфө]] һәм [[Златоуст]] ҡалаларында, РСДРП-ның III конференцияһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] меән таныша. [[1908 йыл]]дың мартында [[Силәбе]] ҡала конференцияһында ҡулға алына, кәрәкле ҡағыҙҙарҙы йота һәм шул уҡ төндә полиция участкаһынан ҡаса. === Ике революциялар араһында === 1908 йылдың апрелендә Е. А. Преображенский Өфөлә полиция агенттары тарафынан ҡулға алына, 1908—1909 йылдарҙа һаҡ аҫтында Өфө, Силәбе, Пермь төрмәләрендә тотола. [[1909 йыл]]да һөргөнгә ебәрелә. [[1911 йыл]]да һөргәндән ҡаса. 1911—1912 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Новониколаевскиҙағы (хәҙер [[Новосибирск]]) «Обская жизнь» легаль марксистик гәзите хеҙмәткәре. 1912 йылда ҡулға алына. 1915 йылда батша хөкүмәте уға Иркутск ҡааһына күсергә рөхсәт бирәләр. [[1915]]—[[1917 йыл]]дарҙа Преображенский партия эшен Иркутскиҙа һәм Читала алып бара: РСДРП-ның Иркутск комитеты ағзаһы була. === 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң === 1917 йылда Е. А. Преображенский I Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарҙың Советтар съезы делегаты итеп һайлана һәм [[Петроград]]ҡа юллана. Съезда большевиктар фракцияһы исеменән ул Ваҡытлы хөкүмәтте сәйәсәтен ғәйепләгән резолюция индерә (иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтары менән бәйле). 22 июндә милли мәсьәлә буйынса съезд комиссияһы исеменән семитизмға ҡаршы көрәш тураһында резолюция менән сығыш яһай, резолюция бер тауыштан ҡабул ителә [Стенографич. отчёт], т. 2, М.—Л., 1931, 239—240 б.). === Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы === РСДРП(б)-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы<ref name=autogenerated1>См.: Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115083032/http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php |date=2012-11-15 }}.</ref> булараҡ 1918 йылдың 18 июленән 5 (18) ғинуарға тиклем Преображенский РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң «Вся власть Советам!» лозунгын алып ташларға кәрәк тигән тәҡдиме менән ризалашмай, бәхәскә инә, съезд уның төҙәтеүен инҡар итә. 1917 йылғы Октябрь ҡораллы ихтилалы Петрогадта еңгәненән һуң, Преображенский Златоуст тау округында Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа — «Правда» гәзитенең редакция коллегияһы ағзаһы һәм Орел губернаһы буйынса Бөтә Рәсәй Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советтарының Үҙәк Башҡарма Комитетының вәкиле, 1920 йылда — РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының секретары, 1920 йылдың 5 апреленән 1921 йылдың 16 мартына тиклем РКП(б)-ның Үҙәк комитетының Секретары; 1918 йылда Айырым чехословак корпусы болаһына һәм Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡораллы көрәште ойоштороусыларҙың береһе. 1918 йылда Мәскәүҙә һул-эсер болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131 {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 623; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 102, 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115083032/http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php |date=2012-11-15 }}.</ref> [[1918 йыл]]дың ғинуар-авгусында Преображенский РКП(б)-ның эсендәге «һул коммунистар» төркөмөнөң үҙәгенә инә. 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдарҙың башында РКП(б)-ла булған профсоюздар тураһында дискуссия ваҡытында Е. А. Преображенский, Н. И. Бухарин һәм башҡалар «буфер» төркөмөн булдыралар. === Нэп осоронда === [[1921]]—[[1924 йыл]]дарҙа Преображенский — финанс комитетының үҙәк комитетының рәйесе, РКП(б) һәм халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Рәсәй Совет федератив социалистик Республикаһы (РСФСР), бер үк ваҡытта 1921 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының профтехник мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары Баш идаралығы рәйесе, 1921 йылдың 6 сентябренән алып 1922 йылдың 14 мартҡа тиклем — «Коммунистик Интернационал» журналы бүлеге мөдире була , 1921—1923 йылдарҙа — РСФСР-ҙың финанс халыҡ комиссариаты коллегия ағзаһы, 1923 йылда — Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитетының Аграр комиссияһы ағзаһы<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 152; ''Адибеков Г. М., Шахназарова Э. Н., Шириня К. К.'', Организационная структура Коминтерна. 1919—1943, М., Издательство «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 1997, с. 45—46, 79—80; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339.</ref>. [[1924]]—[[1927 йыл]]дарҙа Преображенский — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] (СССР) эргәһендәге халыҡ комиссарҙары советы Баш концессия комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта СССР-ҙың финанстар халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, 1926—1928 йылдарҙа — Ҙур совет энциклопедияһының Баш редакцияһы ағзаһы (1-се баҫма). [[1923 йыл]]дан Евгений Преображенский Һул оппозицияға ҡарай, «46-ның ғаризаһы» ның («Заявление 46-ти») авторҙары һәм инициаторҙарының береһе. [[1927 йыл]]да (август йәки октябрь) партиянан сығарыла — «легаль булмаған партияға ҡаршы типография ойошторғаны өсөн», 1928 йылдың ғинуарында — Мәскәүҙән [[Ҡаҙағстан]]ға, Уральск ҡалаһына, һөрөлә, унда план органдарында эшләй. [[1928]]—[[1930 йыл]]дарҙа Преображенский Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһында дәүләт планы комитеты аппаратында эшләй. СССР-ҙа индустриялаштырыу башланғас, Преображенский [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] яғына күсә, сөнки уның фракцияһы Һул оппозицияның программаһын үтәй, титп һанай. Ауылдағы хәлдәрҙе ул ваҡытта күҙ алдына ла килтерә алмай<ref name="autogenerated9">[http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xli.htm В.Роговин. Власть и оппозиция.]</ref>. [[1929 йыл]]дың июлендә К. Б. Радек һәм И. Т. Смилга менән берлектә ВКП(б-ның) Үҙәк комитетына хат юллай, хатта ул оппозициянан ситләшеүе тураһында белдерә һәм [[1930 йыл]]дың ғинуарында партияла тергеҙелә<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Архив Троцкого, т. 1, Научные редакторы тома Ю. Г. Фельштинский, М. Г. Станчев, Харьков, «Око», 1999, прим. 313; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref>. === 30-сы йылдарҙа === [[1930]]—[[1932 йыл]]дарҙа Е. А. Преображенский — [[Түбәнге Новгород]] крайы план комитетының рәйесе урынбаҫары, 1932—1933 йылдарҙа — СССР-ҙың еңел сәнәғәт Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы<ref>См.: Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref> [[1933 йыл]]дың ғинуарында Преображенский ВКП(б)-нан ҡабаттан сығарыла һәм «И. Н. Смирнов, В. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың контрреволюцион троцкист төркөмө» эше буйынса ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алына<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241</ref> . Преображенский прокурорҙың санкцияһынан тыш ҡулға алына. Уға ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алыныуы тураһында ҡарар бирелмәй. [[1933 йыл]]дың 16 ғинуарында СССР-ҙың комиссарҙар советы эргәһендәге ОГПУ коллегияһының махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы 3 йыл срокка хөкөм ителә. Е. А. Преображенскийҙан һорау 1933 йылдың 17 ғинуарында ғына алына, йәғни уның хөкөм ителгәненән һуң<ref name="autogenerated6">См.: ''Крючков В., Сухарев А.'', Справка по делу так называемой «контрреволюционной троцкистской группы Смирнова И. Н., Тер-Ваганяна В. А., Преображенского Е. А. и других», подготовленная на основании архивных материалов, хранящихся в Центральном архиве КГБ СССР [Приложение № 13.9 к протоколу № 11 заседания Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг. 29 мая 1990 г.], «Фонд Александра Н. Яковлева», URL: http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110144802/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 |date=2015-01-10 }}.</ref>. [[1933 йыл]]дың декабрендә Преображенский партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1933—1936 йылдарҙа СССР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары Халыҡ комиссариатының үҙәк план-финанс бүлеге начальнигы урынбаҫары [[1936 йыл]]да ҡабаттан ВКП(б-нан сығарыла)<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115083032/http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php |date=2012-11-15 }}.</ref>. 1936 йылдың 20 декабрендә<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 99.</ref> йәки 1937 йылдың 2 ғинуарында<ref>См.: [http://lists.memo.ru/index16.htm. Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Преображенский яңынан ҡулға алына. [[1937 йыл]]дың 13 июлендә "йәштәр троцкист үҙәге"н етәкләгәне һәм контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Преображенскийҙың енәйәт эше СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында ҡарала; Е. А. Преображенский атып үлтереүгә хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә уға хөкөм үтәлә. [[1988 йыл]]дың 22 декабрендә СССР-ҙың Юғары судтың пленумы тарафынан үлгәндән һуң аҡлана<ref>См.: О деятельности Верховного Суда СССР в 1988 году по реабилитации лиц, подвергшихся необоснованным репрессиям в период 30—40-х и начала 50-х годов, «Бюллетень Верховного Суда СССР», 1989, № 3, с. 17; [http://lists.memo.ru/index16.htm Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418154953/http://lists.memo.ru/index16.htm |date=2015-04-18 }}</ref> [[1990 йыл]]дың 16 майында Советтар Союзы Коммунистар Партияһының (КПСС) үҙәк комитеты эргәһендәге Партия контроле комитеты (үлгәндән һуң) Е. А. Преображенскийҙы партия сафтарында тергеҙҙе. == Сәйәси һәм фәнни ҡараштары == Е. А. Преображенский — пропаганда һәм сәйәси иҡтисад буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. 1919 йылдың октябрендә Н. И. Бухарин менән берлектә «Азбука коммунизма» китабын яҙа. Китап РКП(б)-ның VIII съезд ҡабул иткән Программаһын популяр формала асып бирә, ҙур тираждар менән баҫыла, күп телдәргә тәржемә ителә, бер тиҫтә йыл эсендә Совет Рәсәйе һәм сит илдәрҙең коммунистик һәм эшселәр партияларының йәш ағзалары өсөн коммунистик доктринаһының база дәреслеге ролен уйнай<ref>См.: Партийная деятельность Евгения Алексеевича Преображенского (1886—1937), «Искра — Research», URL: http://web.mit.edu/fjk/www/Marxists/Preobrazhensky/biografiia.html; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 90.</ref>. == Әҫәрҙәре == * Анархизм и коммунизм, М.—Пг., 1916; * О крестьянских коммунах. (Разговор коммуниста-большевика с крестьянином), М.—Пг., 1918; * Нужна ли хлебная монополия?, М., 1918; * С кем идти крестьянской бедноте?, Смоленск, 1918; * Крестьянская Россия и социализм, Пг., 1918; Азбука коммунизма, М., 1919 (совместно с Н. И. Бухариным); * Трёхлетие Октябрьской революции, М., 1920; Перспективы новой экономической политики // Красная новь. 1921 г. N 3. С.201-212 Русский рубль за время войны и революции // Красная новь. 1922 г. N 2 С.242-257 Крах капитализма в Европе. // Красная новь. 1922 г. N 5. С.151-165 О морали и классовых нормах, М.—Пг., 1923; * Е. А. Преображенский: Архивные документы и материалы: 1886—1920 гг., М., Издательство Главархива Москвы, 2006; * Новая экономика (теория и практика): 1922—1928 гг., т. I—II, М., Издательство Главархива Москвы, 2008; * Деньги и мировой капитализм (исследования, научно-популярные работы): 1921—1931 гг., М., Издательство Главного архивного управления города Москвы, 2011.<br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Дискуссия 1923 года. Материалы и документы М. — Л., 1927 * Дискуссия 1925 г.: материалы и документы М., 1929 * ''Горинов М. М., Цакунов С. В.'', Евгений Преображенский: Трагедия революционера, «Отечественная история», 1992, № 2 * РКП(б): Внутрипартийная борьба в двадцатые годы: Документы и материалы. 1923. М., 2004 * ''Роговин В. З.'', Власть и оппозиция. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11138-preobrazhenskij-evgenij-alekseevich}} {{V|6|02|2019}} * [http://www.hrono.info/biograf/preobrazhen.html Статья о Е. А. Преображенском на hrono.ru] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] r6udv2xzsghqvhw61qk44fiaprs2yh2 0 130013 1306022 1259163 2026-09-24T11:03:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306022 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Спорт  арбитраж суды''' ({{lang-en|Court of Arbitration for Sport, CAS}}, {{Lang-fr|Tribunal arbitral du sport, TAS}}) — спортҡа ҡағылышы булған бәхәстәрҙе хәл итеүсе халыҡ-ара арбитраж органы.  Судтың штаб-фатиры Лозаннала ([[Швейцария]]) урынлашҡан. 1996 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та (Денверҙа, һуңынан  [[Нью-Йорк|Нью-Йоркҡа]] күсерелә) һәм [[Австралия|Австралияла]] ([[Сидней]]) судтың бүлексәләре асыла. Ҡайһы бер даими ярыштар ваҡытында даими булмаған трибуналдар ойошторола. == Тарихы == Спорт арбитраж судын (CAS) булдырыу кәрәклеге тураһындағы фекерҙе [[1980 йыл]]да Халыҡ-ара олимпия комитетының президенты итеп һайланған Хуан Антонио Самаранч белдерә.  Ул [[сенегал]]лы Кебе Мбайеға  был органдың проектын эшләргә ҡуша.  1983 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты судты булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә,  1984 йылда уның уставы раҫлана.  Мбайе судтың беренсе   президенты була һәм был вазифаны 2007 йылда вафат булғанына тиклем үтәй. Тәүге йылдарҙа Спорт арбитраж суды [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] эргәһендә эшләй.  1990-сы йылдар башында CAS немец ат спорты спортсыһы  Эльмар Гунделдең  уны дисквалификациялау өҫтөнән биргән дәғүәһен ҡарай. Атында допинг табылыуы  уны дисквалификациялауға нигеҙ була. CAS дисквалификацияны көсөндә ҡалдыра, ул сағында  Гундель судтың ҡарары өҫтөнән  дөйөм юрисдикциялы [[Швейцария]]  судына ялыу бирә. 1993 йылдың 15 мартында ҡарар сығарыла, суд   CAS ҡарарын һәм уның  спорт бәхәстәрен ҡарау хоҡуғын раҫлай, ләкин уның тулыһынса ғәҙел булыуы тәьмин ителһен өсөн [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]нан айырылырға тәҡдим итә<ref name="brilliantovatpfk">{{Мәҡәлә|автор=[[Бриллиантова, Александра Михайловна|Бриллиантова А. М.]]|заглавие=Спортивный арбитраж как способ рассмотрения споров в области спорта (сравнительно-правовой аспект)|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Press/TPFK/2004N6/p21-25.htm|издание=Теория и практика физической культуры|год=2004|выпуск=6|страницы=21-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Where Do Athletes Go to Court?|url=http://www.slate.com/Default.aspx?id=2103285|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050322135144/http://www.slate.com/Default.aspx?id=2103285|archivedate=2005-03-22|author=Koerner, B.|publisher=Slate Magazine|date=1 июня 2004|accessdate=2011-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604203615/http://www.slate.com/Default.aspx?id=2103285 |date=2011-06-04 }}</ref>. Реформа  1994 йылдың 22 июнендә  [[Париж]] килешеүе менән рәсмиләштерелә, уға Халыҡ-ара олимпия комитеты, Спорттың ҡышҡы төрҙәре ассоциацияһы, Спорттың йәйге төрҙәре ассоциацияһы һәм Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы ҡул ҡуя. Был дүрт ойошма судтың ойоштороусылары була, ә етәксе орган итеп Халыҡ-ара спорт арбитраж советы (МСАС) раҫлана.  Килешеү шулай уҡ  Спорт арбитраж судын финанслау тәртибен дә билдәләй. 2003 йылдың 5 мартында донъя спорт  федерацияларының күпселеге [[Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ]]тың Бөтә донъя допингҡа ҡаршы кодексын хуплай, был кодекс Спорт арбитраж судын халыҡ-ара допинг бәхәстәре буйынса ялыуҙарҙы тикшереүгә вәкәләтле орган тип таный<ref>[http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-237-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ The Paris Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102131204/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-237-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ |date=2011-01-02 }}</ref>. == Төҙөлөшө == Суд ике палатанан тора, уларҙың береһе бәхәстәрҙе беренсе суд   инстанцияһы сифатында ҡарай, икенсеһе башҡа органдар (милли федерациялар һәм башҡалар) тарафынан ҡаралған эштәргә апелляция биреү инстанцияһы булып тора. Арбитрҙар Халыҡ-ара спорт арбитраж советы тарафынан дүрт йылға тәғәйенә, уларҙың ҡайтанан тәғәйенләнеү мөмкинлеге бар. Һәр арбитр теләһә ҡайһы палатаның компетенцияһына ингән эште ҡарай ала.  Эштәр арбитрҙың яңғыҙы йә өс арбитрҙан торған коллегия составында ҡарала ала.  CAS составына кәм тигәндә 150 арбитр инә. 2007 йылда уларҙың һаны  275 була<ref name="structure">[http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-238-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ Organisation and Structure of the ICAS and CAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102130827/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-238-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ |date=2011-01-02 }}</ref>. Бынан тыш, эре халыҡ-ара ярыштар осорона бәхәстәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн даими булмаған  трибуналдар ойошторола<ref>[http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-4451-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1 The CAS will be present at the 2014 Asian Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110116055456/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-4451-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1 |date=2011-01-16 }} {{Ref-en}}(инг.) на сайте CAS</ref>: * 1996 йылдан — [[Олимпия уйындары]]нда; * 1998 йылдан  — Берләшмә уйындарында; * 2000 йылдан —  футбол буйынса Европа чемпионаттарында; * 2006 йылдан —  футбол буйынса донъя чемпионаттарында; * 2014 йылдан —  [[Азия уйындары]]нда. == Спорт арбитраж суды тарафынан ҡаралыусы бәхәстәр == Спорт арбитраж суды бәхәсте ҡарарға хоҡуҡлы булһын өсөн был мөмкинлек яҡтарҙың килешеүендә сағылған булырға тейеш («арбитраж өҫтәмәһе»)<ref name="castypes">[http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-239-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ Types of Disputes Submitted to the CAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102131136/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-239-1011-4-1-1/5-0-1011-3-0-0/ |date=2011-01-02 }}</ref>. Бындай өҫтәмә, әгәр эске ҡануниәт менән рөхсәт ителһә,  спортсының хеҙмәт договорында, граждан-хоҡуҡи договорҙа (мәҫәлән, реклама контрактында) һәм спорт ойошмаларының регламентында булырға мөмкин. Спорт арбитраж суды ҡарауына эләккән эштәрҙе шартлы рәүеш  «коммерция» һәм «дисциплинар» эштәргә бүлергә була. Һуңғылары араһында допинг файҙаланыу менән дисквалификацияланыу тураһындағы бәхәстәр күп өлөштө  биләй. Шуның менән бергә,  «коммерция» бәхәстәренең күбеһен Спорт арбитраж суды беренсе инстанция суды булараҡ ҡарай, ә «дисциплинар» эштәр, ҡағиҙә булараҡ,   арбитражға башҡа берәй инстанция ҡарағандан һуң килеп эләгә. == Судтың президенттары == * Кеба Мбайе ({{Lang-fr|Kéba Mbaye}}; [[Сенегал]]) — суд ойошторолғандан алып 2007 йылдың 12 ғинуарында вафат булғанына тиклем; * Мино Аулетта ({{Lang-it|Mino Auletta}}; [[Италия]]) —  2008 йылдың 3 апреленән (Мбайе мәрхүм булғандан һуң вазифа башҡара)  2010 йылдың аҙағына тиклем; * Джон Коутс ({{lang-en|John Coates}}John Coates; [[Австралия]]) — 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Кузин, Валерий Владимирович|Кузин В. В.]], Кутепов М. Е., Холодняк Д. Г.|часть=Международный Спортивный арбитражный суд: нормативно-правовое регулирование и опыт деятельности|заглавие=Спортивный арбитраж|ссылка=http://lib.sportedu.ru/GetText.idc?TxtID=624|место={{М}}|издательство=«Физкультура, образование, наука»|год=1996|страницы=35—57|страниц=165|isbn=5-89022-039-X}} * {{Китап|автор=[[Кузин, Валерий Владимирович{{!}}Кузин В. В.]], [[Бриллиантова, Александра Михайловна{{!}}Бриллиантова А. М.]], Кутепов М. Е.|заглавие=Международный спортивный арбитраж|место={{М}}|издательство=«СпортАкадемПресс»|год=2002|страниц=452|isbn=5-8134-0115-6}} == Һылтанмалар == * [http://www.tas-cas.org/ Официальный сайт] * [http://www.arbitrations.ru/?i=pages&id=27 Решения Спортивного арбитражного суда с участием российских спортсменов] на arbitrations.ru * [https://web.archive.org/web/20211025081350/https://pravo.ru/tags/1106/ Дела, рассматриваемые Спортивным арбитражным судом] на Pravo.ru 6kpkdea4fwbvd2theamsc7wbn8v499c 0 137185 1305983 1303079 2026-09-24T03:02:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305983 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Информа́тика''' ({{lang-fr|Informatique}}; {{lang-en|Computer science}}) — ҡарар ҡабул итеүҙе тәьмин итергә мөмкинлек биреүсе компьютер технологияларын ҡулланып, мәғлүмәт йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү, тапшырыу, анализ һәм баһалау ысулдары һәм процестары тураһында [[фән]]{{sfn|Большая российская энциклопедия|2008}}. Информатика эсенә хисаплаусы машиналарҙа һәм хисаплаусы селтәрҙә эшкәртеүгә ҡараған: [[Абстракция|абстракт]], [[алгоритм]]дарҙы анализлау, йәки конкрет, мәҫәлән, программалау телен эшләү һәм мәғлүмәтте тапшырыу протоколы кеүек фәндәр инә. ''Информатикала тикшеренеүҙәр темаларына ҡараған мәсьәләләр'': *компьютер программаларында һәм мәғлүмәттәр базаһында (база данных) нәмәне булдырып була, ә нәмәне булдырып булмай ([[теория вычислимости]] һәм [[искусственный интеллект]]), *нисек итеп максималь эффект менән айырым хисаплауға һәм информацияға бәйле мәсьәләләрҙе ([[теория сложности вычислений]]) сисеп була, *айырым төр информацияны ниндәй ысул менән һаҡлап һәм кире алып була([[Структура данных|структуры]] һәм [[База данных|базы данных]]), *кеше һәм программалар нисек бер— береһе менән тәьҫир итешергә тейеш ([[Интерфейс пользователя|пользовательский интерфейс]] һәм программалау телдәре һәм [[представление знаний]]) һәм башҡалар. {| style="border:1px solid #ccc;" |- | [[Файл:Lambda lc.svg|144px|alt=large capital lambda|Теория языка программирования|link= Теория языка программирования]] | [[Файл:Sorting quicksort anim frame.png|144px|alt=Plot of a quicksort algorithm|Теория сложности вычислений|link= Вычислительная сложность]] |- | [[Файл:Utah teapot simple 2.png|144px|alt=Utah teapot representing computer graphics|Компьютерная графика|link= Компьютерная графика]] | [[Файл:3-Tasten-Maus Microsoft.jpg|144px|alt=Microsoft Tastenmaus mouse representing human-computer interaction| Человеко-компьютерное взаимодействие (HCI)|link= Человеко-компьютерное взаимодействие]] |} [[File:Babbage40.png|upright|thumb|[[Charles Babbage]] sometimes referred as "father of computing".<ref>{{cite web|url=http://www.cbi.umn.edu/about/babbage.html|title=Charles Babbage Institute: Who Was Charles Babbage?|website=cbi.umn.edu|access-date=28 December 2016}}</ref> ]] [[File:Ada lovelace.jpg|upright|thumb|[[Ada Lovelace]] is credited with writing the first [[algorithm]] intended for processing on a computer.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/babbage/adalovelace/|title=Ada Lovelace {{!}} Babbage Engine {{!}} Computer History Museum|website=www.computerhistory.org|access-date=28 December 2016}}</ref> ]] == Терминдың этимологияһы == '''Информатика''' ({{lang-de|Informatik}}) терминын иң беренсе булып, немец белгесе Карл Штейнбух Informatik мәҡәләһендә ҡуллана: Automatische Informationsverarbeitung (Информатика: Автоматическая обработка информации) 1957 года{{sfn|Steinbuch K.,Informatik: Automatische Informationsverarbeitung}}. Француз термины «informatique» 1962 йылда Филипп Дрейфус тарафынан тәҡдим ителә, ул терминдың башҡа Европа халыҡтары телдәренә тәржемәләрен дә эшләй. «Информология» һәм «информатика» терминдарын 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Харкевич да тәҡдим итә. Фән булараҡ информатика нигеҙҙәре «Основы научной информации» (1965) китабында яҙылған, был китап 1968 йылда «Основы информатики» исемендә яңынан нәшер ителә{{sfn|Основы информатики|1968}}. == Төп терминдар == * ''Информация ресурсы'' — Кадрҙар әҙерләүҙә, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм матди производствола ҡулланылған, ваҡыт арауығында үҙгәреүсән йәмғиәттең ысын торошон сағылдырған факттарҙы, документтарҙы, мәғлүмәт (данные) һәм белемде концентрациялау (йыйыу){{sfn|Информационные технологии: Учеб. для вузов|2003}}. * ''Информация мөхите'' — уны компьютерҙа һаҡланған, ләкин информация системаһы итеп теркәлмәгән, ниндәй ҙә булһа материаль ысынбарлыҡтағы өлкәгә ҡараған һәм бер, йәки бер нисә ҡулланыусы тарафынан ҡулланылған белем, факттар һәм мәғлүмәттәр барыһы бергә тәшкил итә{{sfn|Толковый словарь современной компьютерной лексики|2004}}. * ''Информация технологияһы'' — кешеләр мәғлүмәтте йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм таратыу өсөн ҡулланған ысулдар, ҡоролмалар һәм производство процестары барыһы бергә{{sfn|Толковый словарь современной компьютерной лексики|2004}}. == Иҫкәрмә == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Вайсбанд Игорь |заглавие = 5000 лет информатики |место = М. |издательство = «Черная белка» |год = 2010 |страниц = 352 |тираж = 2000 |isbn = 978-5-91827-005-9 |ref = Вайсбанд И., 5000 лет информатики }} * ''Волкова В. Н., Чёрный Ю. Ю.'' [http://www.inion.ru/files/File/Volkova_V_Chernyy_Yu_K_50-letiju_pojavlenija_termina_informatika___.pdf К 50-летию появления термина «информатика» в отечественной научной литературе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006210545/http://www.inion.ru/files/File/Volkova_V_Chernyy_Yu_K_50-letiju_pojavlenija_termina_informatika___.pdf |date=2015-10-06 }} // Прикладная информатика, № 4 (46), 2013 * Глушков В. М. Безбумажная информатика. — М.: Наука, 1978. * {{книга |заглавие = Информатика. Учебник для вузов |автор = Грошев А. С. |ссылка = http://www.narfu.ru/univercity/library/books/Groshev_Informatika.pdf |isbn = 978-5-261-00480-6 |страниц = 470 |год = 2010 |место = Архангельск |издательство = Арханг. гос. техн. ун-т }} * {{книга | автор = Дорот В.Л., Новиков Ф.А. | заглавие = Толковый словарь современной компьютерной лексики | ссылка = | место = СПб | издательство = БХВ-Петербург | год = 2004 | isbn = 5-94157-491-6 | ref = Толковый словарь современной компьютерной лексики }} * {{книга | автор = Ершов А. П., Монахов В. М., Бешенков С. А. | заглавие = Основы информатики и вычислительной техники. | год = 1985 | url = http://www.nehudlit.ru/books/detail737459.html | ref = Ершов А. П. }} * {{книга |часть = Информатика |заглавие = Большая российская энциклопедия |ответственный = Кравец С. Л. |место = М. |издательство = ОАО «Научное издательство «Большая Российская Энциклопедия» |год = 2008 |том = 11. Изучение плазмы - Исламский фронт спасения |страницы = 481-484 |страниц = 767 |isbn = 978-5-85270-342-2 |тираж = 65 000 |ref = Большая российская энциклопедия }} * {{статья |автор = Колин К. К. |заглавие = Становление информатики как фундаментальной науки и комплексной научной проблемы |ссылка = http://refdb.ru/look/2831686-pall.html |страницы = 1 |год = 2006 |ref = Колин }} * {{книга |автор = Михайлов А. И., Черный А. И., Гиляревский Р. С. |часть = Информатика |заглавие = Научные коммуникации и информатика |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |страницы = 392-416 |страниц = 433 |тираж = 10 400 |ref = Научные коммуникации и информатика }} * {{книга |автор = Михайлов А. И., Черный А. И., Гиляревский Р. С. |заглавие = Основы информатики |издание = 2-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Наука |год = 1968 |ref = Основы информатики }} * {{статья|автор=Разборов А.А.|заглавие=Theoretical Computer Science: взгляд математика|издание=[[Компьютерра]]|номер=2|год=2001 |ссылка=http://old.computerra.ru/print/offline/2001/379/6782/}} ([http://www.mi.ras.ru/~razborov/computerra.ps альтернативная ссылка]) * {{книга | автор = Советов Б.Я., Цехановский В.В. | заглавие = Информационные технологии: Учеб. для вузов | место = М. | издательство = Высш. шк. | год = 2003 | страниц = 263 | ref = Информационные технологии: Учеб. для вузов }} * {{статья |автор = Черный Ю. Ю. |заглавие = Полисемия в науке: когда она вредна?(на примере информатики) |ссылка = http://www.iis.nsk.su/files/chernyi_%20uu_polisemiya_v_nauke_kogda_on_%20vredna_na_primere_informatiki.pdf |издание = Открытое образование |тип = журнал |место = |издательство = |год = 2010 |том = |номер = 6 |страницы = 97-107 |ref = Черный }} * {{книга | автор = {{nobr|Abelson H.}}, {{nobr|G.J. Sussman with J. Sussman}} | заглавие = Structure and Interpretation of Computer Programs | издание = 2nd | издательство = MIT Press | год = 1996 | isbn = 0-262-01153-0 | ref = Abelson H., Structure and Interpretation of Computer Programs }} * {{книга |заглавие = Введение в компьютерные науки |оригинал = Computer Science: An Overview |автор = Brookshear, J. Glenn |isbn = 5-8459-0179-0 |страниц = 688 |год = 2001 |издание = 6-е изд |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] }} * {{книга |автор = Cohen, Bernard |заглавие = Howard Aiken: Portrait of a Computer Pioneer (History of Computing) |год = 1999 |страница = 44 |isbn = 0-262-03262-7 |ref = Bernard Cohen }} * {{cite book |last = Collier |first = Bruce |title = The little engine that could've: The calculating machines of Charles Babbage |year = 1970 |publisher = Garland Publishing Inc |isbn = 0-8240-0043-9 |url = http://robroy.dyndns.info/collier/index.html |ref = Bruce Collier }} * {{cite book |author = Committee on the Fundamentals of Computer Science: Challenges and Opportunities, National Research Council |title = Computer Science: Reflections on the Field, Reflections from the Field |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11106#toc |publisher = National Academies Press |isbn = 978-0-309-09301-9 |year = 2004 |ref = Committee on the Fundamentals of Computer Science }} * {{статья |автор = D. E. Comer, David Gries, Michael C. Mulder, Allen Tucker, A. Joe Turner, Paul R. Young |заглавие = Computing as a discipline |язык = en |издание = Communications of the ACM |год = 1989 |том = 32 |номер = 1 |страницы = 9-23 |doi = 10.1145/63238.63239 |ref = Comer et al. }} * {{статья |автор = Constable, R.L. |заглавие = Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000 |ссылка = http://setcom.ee/tanno/info/is/teave/ained/it/ite_com_alu_cornelluni_constable_computer_science_challenges_2000.pdf |язык = en |год = 2000 |ref = Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000 }} * {{статья |автор = Dennis P. Groth, Jeffrey K. MacKie-Mason |заглавие = Why an informatics degree? Isn’t computer science enough? |ссылка = http://www.soic.indiana.edu/prospective/_doc/why-info-groth.pdf |язык = en |издание = [[Communications of the ACM]] |тип = Magazine |место = New York, USA |год = 2010 |том = 53 |страницы = 26-28 |doi = 10.1145/1646353.1646364 |ref = Why an informatics degree? Isn’t computer science enough? }} * {{cite journal | author = Eden, A. H. | date = July 2007 | title = Three Paradigms of Computer Science | journal = Minds and Machines | volume = 17 | issue = 2 | pages = 16-17 | doi = 10.1007/s11023-007-9060-8 | url = https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11023-007-9060-8 | language = en | ref = Eden, A. H. }} * {{cite journal |author = Fein, Louis |year = 1959 |title = The Role of the University in Computers, Data Processing, and Related Fields |url = https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1959-09_2_9/page/n16 |journal = Communications of the ACM |volume = 2 |issue = 9 |pages = 7–14 |doi = 10.1145/368424.368427 |ref = Fein }} * {{статья |автор= Fourman, Michael |заглавие="informatics" |ссылка=http://www.inf.ed.ac.uk/publications/online/0139.pdf |язык=en |издание=[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=aUtLZceyrqkC&q=informatics#v=snippet&q=informatics&f=false International Encyclopedia of Information and Library Science] |год=2002 |страницы=237-244}} * {{статья |автор = Hofkirchner, Wolfgang |заглавие = "Information Science": An Idea Whose Time Has Come |язык = en |издание = Informatik Forum |год = 1995 |номер = 3 |страницы = 99-106 |ref = Hofkirchner W., "Information Science": An Idea Whose Time Has Come }} * {{книга | автор = Hyman, Anthony | заглавие = Charles Babbage, pioneer of the computer | издательство = Oxford University Press | год = 1982 | страниц = 287 | isbn = 9780691083032 | ref = Anthony Hyman }} * {{книга | автор = {{nobr|[[Кан,_Дэвид|Kahn, David]]}} | заглавие = [[Взломщики_кодов|The Codebreakers]] | год = 1967 | isbn = 0-684-83130-9 | ref = David Kahn, The Codebreakers }} * {{статья |автор = Knuth, Donald |заглавие = George Forsythe and the Development of Computer Science |ссылка = http://coweb.cc.gatech.edu/guzdial/uploads/46/knuth-on-Forsythe-1972-CACM.pdf |язык = en |год = 1972 |ref = Donald Knuth, George Forsythe and the Development of Computer Science }} * {{cite book |authorlink = Levy, Steven |last = Levy |first = Steven |title = [[Хакеры: Герои компьютерной революции|Hackers: Heroes of the Computer Revolution]] |year = 1984 |isbn = 0-385-19195-2 |publisher = Doubleday |ref = Levy }} * {{книга |автор = Lhermitte P. |заглавие = Le pari informatique |место = Paris |издательство = |год = 1968 |страницы = 20 |ref = Lhermitte P., Le pari informatique }} * {{книга |автор = Mounier-Kuhn, P. |заглавие = L’Informatique en France, de la seconde guerre mondiale au Plan Calcul. L’émergence d’une science |место = Paris |год = 2010 |часть = гл. 3 и 4 |ref = P. Mounier-Kuhn, "L’Informatique en France, de la seconde guerre mondiale au Plan Calcul. L’émergence d’une science" }} * {{cite journal |author = Naur, Peter |year = 1966 |title = The science of datalogy |url = https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1966-07_9_7/page/485 |journal = Communications of the ACM |volume = 9 |issue = 7 |page = 485 |doi = 10.1145/365719.366510 |ref = Naur }} * {{книга | автор = Randell, Brian | заглавие = The Origins of Digital Computers: Selected Papers. | год = 1973 | страница = 187 | isbn = 0-387-11319-3 | ref = Brian Randell }} * {{Cite journal |last = Steinbuch |first = K. |title = Informatik: Automatische Informationsverarbeitung |journal = SEG-Nachrichten (Technische Mitteilungen der Standard Elektrik Gruppe) – Firmenzeitschrift |date = 1957 |ref = Steinbuch K.,Informatik: Automatische Informationsverarbeitung }}*{{статья |автор = Streubel, Jennifer |заглавие = Department of Computer Science |ссылка = http://www.cs.bu.edu/AboutCS/WhatIsCS.pdf |язык = en |год = 2003 |ref = Streubel J., Department of Computer Science }} * {{книга |автор = Tedre, Matti |заглавие = The Development of Computer Science: A Sociocultural Perspective |ссылка = http://epublications.uef.fi/pub/urn_isbn_952-458-867-6/urn_isbn_952-458-867-6.pdf |место = Joensuu |год = 2006 |страницы = 260 |ref = Matti Tedre, The Development of Computer Science: A Sociocultural Perspective }} * {{cite book |last = Wescott |first = Bob |title = The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws |url = https://www.amazon.com/Every-Computer-Performance-Book-Computers/dp/1482657759/ |publisher = [[CreateSpace]] |date = 2013 |isbn = 1482657759 |ref = Wescott, Bob (2013). The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws. CreateSpace }} * {{книга |автор = Wiener, Norbert |заглавие = Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine |место = New York |издательство = MIT Press |год = 1948 |страниц = 212 |ref = Wiener N., Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine }} * {{статья |автор = Zink, Brian |заглавие = Computer science pioneer Samuel D. Conte dies at 85 |издание = Purdue University |ссылка = http://www.cs.purdue.edu/about/conte.html |язык = en |год = 2002 |ref = Brian Zink }} [[Категория:Информатика]] [[Категория:Фән]] [[Категория:Техник фәндәр]] gsu1g5b4g08967o9jypv1pzwkfxxq3j 0 145426 1305977 1218947 2026-09-24T01:41:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рексем''' ([[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Wrexham</span> {{IPAc-en|ˈ|r|ɛ|k|s|əm}}; {{Lang-cy|Wrecsam}};) — [[Бөйөк Британия]]ның [[Уэльс]] төбәгенең төньяғындағы ҙур ҡала. Рексем графлығының административ үҙәге булып тора. Рексем ҡалаһы территорияһы 11,77 квадрат километр тәшкил итә. Ҡалала халыҡ тығыҙлығы буйынса бер квадрат километрға 3617 кеше тура килә. Климаты — уртаса климат. [[Уэльс]] төньяғындағы ҙур ҡала булараҡ, ул төбәктең административ, сауҙа, ваҡлап һатыу инфраструктураһының һәм белем биреүҙең үҙәге булып тора. Рексем ҡалаһы [[Германия]]ның [[Изерлон]] ҡалаһының туғандаш ҡалаһы. Улар бергәләшеп сәнәғәт, мәҙәниәт, белем биреү өлкәләрендә тығыҙ хеҙмәттәшлек итеп килә. [[2001 йыл]]да иҫәп алыу мәлендә, Рексем ҡалаһында 42 576 кеше йәшәгәнлеге иҫәпләнә, ә ҡала яҡын-тирәһе менән бергә иҫәпләгәндә 63 084 кеше йәшәүе билдәле була, был [[Уэльс]] ҡалалары араһында Рексемдың ҙурлығы буйынса етенсе ҡалаһы булып тороуына килтерә. == Спорт == Ҡалала Милли Конференцияла уйнаусы [[Уэльс]] төбәгенең Рексем ҡалаһы футбол командаһы төпләнгән. == Һылтанмалар == {{Wikivoyage|Wrexham Wrexham}} [[Категория:Статьи со ссылками на Викигид]] [[Категория:Бөйөк Британия ҡалалары]] * [http://www.wrexham.gov.uk/ County Council Wrexham Borough] * [http://www.wrexham.com/ Wrexham.com] * [http://www.eveningleader.co.uk Leader Evening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831025605/http://www.eveningleader.co.uk/ |date=2009-08-31 }} * [http://www.calonfm.com/ Calon FM — radio community Wrexham] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119100756/http://www.calonfm.com/ |date=2021-01-19 }} * [http://www.tripadvisor.co.uk/Tourism-g186451-Wrexham_Wrexham_County_North_Wales_Wales-Vacations.html Tourism Wrexham — Trip Advisor] * [https://web.archive.org/web/20120909110756/http://www.bbc.co.uk/wales/northeast/sites/wrexham/ Local History — Wrexham (BBC)] * [http://www.plwyfwrecsam.org.uk/ Anglican Wrexham of The Parish, including Church Parish Wrexham] * [http://www.wmts.co.uk Musical Wrexham Trust Theatre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225225928/https://wmts.co.uk/ |date=2021-02-25 }} * [https://web.archive.org/web/20090222215516/http://www.wrexhamafc.co.uk/page/Home FC Wrexham] — site FC Wrexham Official * [http://www.wrexhammusic.co.uk/ Wrexhammusic.co.uk — in music Online for hub Wrexham] * [http://www.wrexhamarts.com/ Arts Wrexham — online for An hub arts, and culture in Wrexham стол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524003657/http://www.wrexhamarts.com/ |date=2014-05-24 }} * [https://web.archive.org/web/20040622212941/http://www.bbc.co.uk/wales/northeast/panoramics/pages/queens_st.shtml 360 Panoramic Square View of Degree Queens (BBC)] (Java required) * [https://web.archive.org/web/20090216145856/http://www.frithphotos.com/archive/wales/clwyd/wrexham/photos/ Photos of Historic Frith Wrexham Francis] (from mainly 1895) [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] p425g8deq1cglo1wjs59b44teldfk22 0 145691 1305980 959661 2026-09-24T02:50:28Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305980 wikitext text/x-wiki '''Позицион иҫәпләү системаһы''' ('''позицион нумерация''') — һандың [[Тамғалау|яҙылышында]] һәр [[Һан|һанлы]] [[Символ|тамғаның]] ([[цифрҙың]]) ҡиммәте уның позицияһына ([[Һанлы разряд|разрядына]]) бәйле булған [[иҫәпләү системаһы]]. __TOC__ {{Иҫәпләү системалары}} == Тарихы == {{также|Төрлө халыҡтарҙың иҫәпләү системаһы}} Цифрҙарҙың урыны буйынса ҡиммәтенә нигеҙләнгән позицион нумерлауҙы [[шумер]]ҙар һәм [[вавилон]]сылар уйлап тапҡан тип иҫәпләнә. Аҙаҡҡы периодта бындай нумерацияны индустар үҫтерәләр һәм [[Цивилизация тарихы|цивилизация тарихында]] баһалап бөткөһөҙ эҙемтәләргә киләләр. Бындай системалар иҫәбенә [[унарлы иҫәпләү системаһы]] инә, уның барлыҡҡа килеүе бармаҡтар менән иҫәпләүгә бәйле. Урта быуаттар Европаһына ул итальян сауҙагәрҙәре аша килеп инә, улар үҙ сиратында Урта Азия халҡынан үҙләштергәндәр. == Билдәләмәләр == {{anchor|Иҫәпләү системаһының нигеҙе}}Позицион иҫәпләү системаһы, иҫәпләү системаһының '''нигеҙе''' тип аталған бөтөн <math>b > 1</math> һаны менән билдәләнә. Нигеҙе <math>b</math> булған иҫәпләү системаһы шулай уҡ <math>b</math>'''-арлы''' (айырым әйткәндә, ''икеле'', ''өсәрле'', ''унарлы'' һәм башҡа) иҫәпләү системаһы тип атала. Тамғаһыҙ <math>x</math> [[бөтөн һан]]ы <math>b</math>-арлы иҫәпләү системаһында <math>b</math> һаны дәрәжәләренең сикле [[Һыҙыҡлы арауыҡ|һыҙыҡлы комбинация]]һы рәүешендә күрһәтелә <ref name="Fomin"/>: : <math>x = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k</math>, бында <math>\ a_k</math> — <math>0 \leq a_k \le b-1</math> тигеҙһеҙлеген ҡәнәғәтләндергән, '''цифрҙар''' тип аталған бөтөн һандар. Был яҙылышта һәр <math>\ b^k</math> [[Һыҙыҡлы арауыҡ#Базис. Үлсәнеш|базис элементы]] '''[[Һанлы разряд|разряд]]''' ('''позиция''') тип атала, разрядтарҙың һәм уларға ярашлы цифрҙарҙың ололоғо разрядтың (позицияның) номеры <math>\ k</math> (дәрәжә күрһәткесенең ҡиммәте) менән билдәләнә. <math>b</math>-арлы иҫәпләү системаһында <math>n</math> позицияһы ярҙамында <math>0</math>-дән <math>b^n-1</math>-гә тиклем диапазондағы бөтөн һандарҙы яҙырға мөмкин, йәғни бөтәһе төрлө <math>b^n</math> һан. == Һандарҙы яҙыу == Әгәр төрлөсә уҡыу мөмкинлеге тыумаһа (мәҫәлән, бөтә цифрҙар ҙа уникаль яҙма тамғалар рәүешендә күрһәтелгән), <math>\ x</math> һаны уның <math>b</math>-арлы цифрҙары эҙмә-эҙлелеге рәүешендә, уңдан һулға ҡарай разрядтары ололоғо кәмей барыу тәртибендә теҙеп яҙыла<ref name="Fomin"/>: : <math>x = a_{n-1} a_{n-2}\dots a_0.</math> Нулдән айырмалы <math>\ x</math> һанында баштағы нулдәр ғәҙәттә яҙылмай. Нигеҙҙәре, 36-ны ла индереп, 36-ға тиклем булған иҫәпләү системаларында һандарҙы яҙыу өсөн цифрҙар (тамғалар) сифатында ғәрәп цифрҙары ҡулланыла (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) һәм, аҙаҡ, латин алфавиты хәрефтәре (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z). Шуның менән бергә, a = 10, b = 11 һәм башҡа шулай, [[ISBN|ҡайһы берҙә]] x = 10. Бер үк ваҡытта бер нисә иҫәпләү системаһы менән эшләгәндә, уларҙы айырыу өсөн ғәҙәттә системаның нигеҙе аҫтағы индекс рәүешендә күрһәтелә, нигеҙ унарлы системала яҙыла: : <math>123_{10}</math> — был 123 һаны [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда; : <math>173_8</math> — шул уҡ һан [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы]]нда; : <math>1111011_2</math> — шул уҡ һан, ләкин [[икеле иҫәпләү системаһы]]нда; : <math>0001\ 0010\ 0011_{10} = 000100100011_{BCD}</math> — шул уҡ һан, ләкин унарлы цифрҙары [[Икеле код|икеле кодланған]] [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда ([[BCD]]); : <math>11120_{3N}</math> — шул уҡ һан, ләкин симметрик булмаған [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда; : <math>1iiii0_{3S} = 177770_{3S} = 122220_{3S} = +----0_{3S}</math> — шул уҡ һан, ләкин симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда, «i», «7», «2» һәм «−» тамғалары «−1»-ҙе аңлата, «1» һәм «+» тамғалары «+1»-ҙе аңлата. Ҡайһы бер махсус өлкәләрҙә нигеҙҙе күрһәтеүҙең айырым ҡағиҙәләре ҡулланыла. Мәҫәлән, программалауҙа алтмышарлы система ошолай тамғалана: * [[ассемблер теле|ассемблерҙә]] һәм конкрет телгә бәйләнмәгән дөйөм төрҙәге яҙыуҙарҙа, h хәрефе менән ('''h'''exadecimal һүҙенән) һандың аҙағында (синтаксис Intel); * [[Паскаль (программалау теле)|Паскалдә]] «$» тамғаһы менән һандың алдында; * [[Си (программалау теле)|Си]] һәм күп башҡа телдәрҙә 0x йәки 0X комбинацияһы менән (he'''x'''adecimal һүҙенән) башта. Си теленең ҡайһы бер диалекттарында <!-- (мәҫәлән, [[Microchip]] фирмаһының) --> «0x»-ҡа оҡшашлыҡ буйынса икеле һандарҙы тамғалау өсөн «0b» префиксы ҡулланыла («0b» тамғалауы ANSI C стандартына инмәй). == Миҫалдар == * '''2''' — [[икеле иҫәпләү системаһы|икеле]] ([[дискретлы математика|дискретлы математикала]], [[информатика|информатикала]], [[программалау|программалауҙа]]) * '''3''' — [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] * '''4''' — дүртәрле иҫәпләү системаһы * '''8''' — [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы|һигеҙәрле]] ([[программалау|программалауҙа]]) * '''10''' — [[унарлы иҫәпләү системаһы]] * '''12''' — [[ун икеле иҫәпләү системаһы|ун икеле]] (борон киң ҡулланылған, ҡайһы бер айырым өлкәләрҙә хәҙер ҙә ҡулланыла) * '''16''' — [[ун алтылы иҫәпләү системаһы|ун алтылы]] (күберәк [[программалау|программалауҙа]] ҡулланыла, шулай уҡ [[шрифт]]тарҙа) * '''20''' — [[егермеле иҫәпләү системаһы|егермеле]] ([[Цифры майя|майя]] һәм [[Ацтектар|ацтектарҙа]] ҡулланылған) * '''40''' — ҡырҡарлы иҫәпләү системаһы (борон ҡулланылған: айырып әйткәндә, ''«ҡырҡ ҡырҡың»'' = 1600) * '''60''' — [[алтмышарлы иҫәпләү системаһы|алтмышарлы]] (Боронғо Вавилонда ҡулланылған, ә аҙағыраҡ боронғо грек астрономдары тарафынан йондоҙҙарҙың мөйөшсә координаталарын ([[оҙонлоҡ|оҙонлоғон]] һәм [[киңлек|киңлеген]]) һәм ваҡытты үлсәгәндә ҡулланғандар). Хәҙерге көндә лә тәүлек ваҡытын үлсәүҙә ҡулланыла. == Үҙсәнлектәре == Позицион иҫәпләү системаһы бер нисә үҙсәнлеккә эйә: <!-- Из-за нескольких абзацев в последнем пункте --> * Иҫәпләү системаһының нигеҙе уның үҙендә һәр саҡ 10 тип яҙыла; мәҫәлән, икеле иҫәпләү системаһында 10 2 һанын аңлата. Был раҫлау [[унар иҫәпләү системаһы]]на ҡулланыла алмай, унда бер генә цифр ҡулланыла. * ''x'' һанын ''b''-арлы иҫәпләү системаһында яҙыу өсөн <math>\lfloor\log_b x\rfloor + 1</math> цифр талап ителә, бында <math>\lfloor\cdot\rfloor</math> һандың [[бөтөн өлөшө]]н алыуҙы аңлата. * Позицион иҫәпләү системаһында яҙылған һандарҙы, алдан уларҙы башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләгәндә, разрядтары буйынса сағыштырырға мөмкин. Был ваҡытта сағыштырыу өлкәнерәк разрядтан бәләкәйерәгенә, бер һандағы цифр икенсе һандағы ярашлы цифрҙан ҙурыраҡ булғанға тиклем дауам итә. Мәҫәлән, унарлы иҫәпләү системаһында яҙылған 321 һәм 312 һандарын сағыштырыу өсөн бер үк разрядтарҙағы цифрҙар һулдан уңға сағыштырыла: ** 3 = 3 — һандарҙы сағыштырыу һөҙөмтәһе әлегә билдәһеҙ; ** 2 &gt; 1 — беренсе һан ҙурыраҡ (ҡалған цифрҙарға бәйһеҙ рәүештә). : Шулай итеп, һандарҙың позицион иҫәпләү системаһында яҙылышында, был яҙыуҙар башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләнгәндә, һандарҙағы тәбиғи тәртип [[лексикографик тәртип|лексикографик тәртипкә]] ярашлы. * Һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр. Позицион иҫәпләү системаһы, тик бер урынлы һандарҙы [[ҡушыу таблицаһы|ҡушыу таблицаһын]], ә ҡалған өс ғәмәл өсөн тағы ла ярашлы системала [[ҡабатлау таблицаһы|ҡабатлау таблицаһын]] (ҡарағыҙ, мәҫәлән, [[бағаналап бүлеү]]) белгән хәлдә, бер ҡыйынлыҡһыҙ ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү һәм ҡалдыҡлы бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә. === Экономиялыҡ === {{перевести|en|Radix economy}} Нигеҙе <math>b</math> булған иҫәпләү системаһы [[цифрлы техника|цифрлы техникала]], һәр береһе һандың цифрҙарын кодлаусы <math>b</math> төрлө торошто ҡабул итә алған [[триггер]]ҙар йыйылмаһынан торған [[регистр (цифрлы техника)|регистрҙар]] менән тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта ''иҫәпләү системаһының экономиялылығы'' — мөмкин тиклем әҙ һандағы дөйөм тамғалар ярҙамында мөмкин тиклем күберәк һандағы һандарҙы күрһәтеү мөмкинлеге — бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә.<ref name="Fomin"/> Әгәр триггерҙар һаны <math>r</math>-ға тигеҙ булһа, ул саҡта дөйөм тамғалар һаны <math>m=r\cdot b</math>-ға тигеҙ, ә улар ярҙамында яҙылырға мөмкин булған һандар һаны ярашлы рәүештә — <math>b^r=b^{\frac{m}{b}}</math>. <math>b</math>-нан функция булараҡ, был аңлатма <math>b</math> [[число е|''e'' = 2,718281828…]] һанына тигеҙ булғанда үҙенең [[Глобаль максимум|максимум]] ҡиммәтен ҡабул итә<ref>{{cite journal | first=Brian|last=Hayes|title=Third base|journal=American Scientist|url=http://www.americanscientist.org/issues/pub/third-base/2|year=2001|volume=89|issue=6|pages=490–494|doi=10.1511/2001.40.3268}}</ref>, <math>b</math>-ның бөтөн ҡиммәттәрендә <math>b = 3</math> булғанда максимумына өлгәшә. Шулай итеп, [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] ([[Өсәрле компьютер|өсәрле ЭВМ-дарҙа ҡулланылған]]) иң экономиялыһы була, уның артынса [[икеле иҫәпләү системаһы]] (ғәҙәттә күпселек киң таралған ЭВМ-дарҙа ҡулланылған) һәм дүртәрле иҫәпләү системаһы килә. {{цитата|автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]]|Иҫәпләү системаһының экономиялылығы, уның иҫәпләү машинаһында ҡулланылыуы күҙлегенән ҡарағанда, ҙур әһәмиәтле шарт. Шуға күрә, иҫәпләү машинаһында икеле иҫәпләү системаһы урынына өсәрле иҫәпләү системаһын ҡулланыу ҡайһы бер конструктив ҡыйынлыҡтар тыуҙырыуына ҡарамаҫтан, (был ваҡытта һәр береһе ике түгел, ә өс ныҡлы торошта тора алған элементтар ҡулланырға кәрәк), был система ҡайһы бер иҫәпләү ҡоролмаларында ҡулланылған инде<ref>См. [[Троичный компьютер]].</ref> <ref name="Fomin">{{книга |автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]] |заглавие=Системы счисления |серия=[[Популярные лекции по математике]] |год=1987 |место=М. |издательство=Наука |страниц=48 |ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка])</ref>}} Иҫәпләү системаһының экономиялылығын эквивалентлы тасуирлауҙы, [[мәғлүмәти энтропия]] төшөнсәһен ҡулланып алырға була. Һандың яҙылышында һәр цифрҙың күренеүенең [[Дискретлы тигеҙ таралыу|тигеҙ ихтималлығы]] шарттарында, ''n''-разрядлы һанды нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында яҙыуҙың мәғлүмәти энтропияһы <math>n\tfrac{\ln b}{b}</math> ҡиммәтен ҡабул итә (даими коэффициентҡа тиклем аныҡлыҡ менән). Шуға күрә нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында һандарҙың ''яҙыу тығыҙлығы'' (йәғни, бер разрядҡа мәғлүмәт миҡдары) <math>\tfrac{\ln b}{b}</math>-ға тигеҙ, ул шулай уҡ иң ҙур ҡиммәтен ''b'' = ''e'' булғанда, ә ''b''-ның бөтөн ҡиммәттәре өсөн ''b'' = 3 булғанда ҡабул итә. == Икенсе нигеҙгә күсеү == === Унарлы иҫәпләү системаһына күсереү === Әгәр һан <math>b</math>-арлы иҫәпләү системаһында : <math>a_{n-1}\;a_{n-2}\ldots \;a_1\;a_0</math> тигеҙ булһа, ул саҡта уны унарлы иҫәпләү системаһына күсереү өсөн ошондай сумманы иҫәпләйбеҙ: : <math>\sum_{k=0}^{n-1} a_k\cdot b^k</math> йәки, асығыраҡ күренештә: : <math>a_{n-1}\cdot b^{n-1} + a_{n-2} \cdot b^{n-2} + \ldots + a_1 \cdot b^1 + a_0 \cdot b^0,</math> йәки, аҙаҡ килеп, [[Горнер схемаһы]] күренешендә: : <math>((\ldots(a_{n-1} \cdot b + a_{n-2}) \cdot b + a_{n-3}) \ldots ) \cdot b + a_0.</math> Мәҫәлән: : 101100₂ = :: = 1 · 2⁵ + 0 · 2⁴ + 1 · 2³ + 1 · 2² + 0 · 2¹ + 0 · 2⁰ = :: = 1 · 32 + 0 · 16 + 1 · 8 + 1 · 4 + 0 · 2 + 0 · 1 = :: = 32 + 8 + 4 + 0 = 44₁₀ === Унарлы иҫәпләү системаһынан күсереү === ; Бөтөн өлөшө # Унарлы һандың бөтөн өлөшөн, унарлы һан нулгә тигеҙ булғанға тиклем, эҙмә-эҙ нигеҙгә бүлергә. # Бүлгәндә табылған ҡалдыҡтар кәрәкле һандың цифрҙары булып торалар. Яңы системала һанды һуңғы ҡалдыҡтан башлап яҙалар. ; Кәсер өлөшө # Унарлы һандың кәсер өлөшөн күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлайбыҙ. Бөтөн өлөшөн айырабыҙ. Кәсер өлөшөн яңы системаның нигеҙенә ҡабатлауҙы, ул нулгә тигеҙ булғанға тиклем дауам итәбеҙ. # Яңы системала һанды, ҡабатлау һөҙөмтәһенең табылыу тәртибендә яҙылған бөтөн өлөштәре төҙөй. ; Миҫал <math>44_{10}</math> һанын икеле системаға күсерәйек: 44-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 22, ҡалдыҡ 0 22-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 11, ҡалдыҡ 0 11-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 5, ҡалдыҡ 1 5-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 2, ҡалдыҡ 1 2-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 1, ҡалдыҡ 0 1-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 0, ҡалдыҡ 1 Бүлендек нулгә тигеҙ, бүлеү тамамлана. Хәҙер бөтә ҡалдыҡтарҙы аҫтан өҫкә ҡарай яҙып <math>101100_2</math> һанын табабыҙ. === Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсеү === Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар. Һигеҙле иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2³=8), был осраҡта 3, йәғни триад). Триадаларҙы триадалар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ: 000 0 100 4 001 1 101 5 010 2 110 6 011 3 111 7 Ун алтылы иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2⁴=16), был осраҡта 4, йәғни тетрад). Тетрадтарҙы тетрадтар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ: 0000 0 0100 4 1000 8 1100 C 0001 1 0101 5 1001 9 1101 D 0010 2 0110 6 1010 A 1110 E 0011 3 0111 7 1011 B 1111 F Миҫал: үҙгәртәбеҙ 101100₂ һигеҙле — 101 100 → 54₈ ун алтылы — 0010 1100 → 2C₁₆ === Һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһынан икеле иҫәпләү системаһына күсереү === Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар. Һигеҙле система өсөн — таблица буйынса триплеттарға үҙгәртәбеҙ 0 000 4 100 1 001 5 101 2 010 6 110 3 011 7 111 Ун алтылы система өсөн — таблица буйынса квартеттарға үҙгәртәбеҙ 0 0000 4 0100 8 1000 C 1100 1 0001 5 0101 9 1001 D 1101 2 0010 6 0110 A 1010 E 1110 3 0011 7 0111 B 1011 F 1111 Миҫал: үҙгәртәбеҙ 54₈ → 101 100 2C₁₆ → 0010 1100 === Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү === Кәсер өлөшөн икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү һандың бөтөн өлөшөн күсергәндәге кеүек тормошҡа ашырыла, тик шул айырма менән, октаваларға һәм тетрадтарға бүлеү унарлы өтөрҙән уңға ҡарай бара, тулмаған разрядтар уңдан нулдәр менән тултырыла. Мәҫәлән, юғарыла ҡаралған 1100,011₂ һаны 14,3₈ йәки C,6₁₆ күренешендә буласаҡ. === Ирекле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына күсереү === Икеле 1100,011₂ һанын унарлы иҫәпләү системаһына күсереү миҫалын ҡарайыҡ. Был һандың бөтөн өлөшө 12-гә тигеҙ (юғарыла ҡарағыҙ), ә бына кәсер өлөшөн күсереүҙе ентекләп ҡарайыҡ: : <math> 0,011 = 0 \cdot 2^{-1} + 1 \cdot 2^{-2} + 1 \cdot 2^{-3} = 0 + 0,25 + 0,125 = 0,375.</math> Шулай итеп, 1100,011₂ = 12,375₁₀. Теләһә ниндәй иҫәпләү системаһынан күсереү тап шулай уҡ тормошҡа ашырыла, тик «2» урынына системаның нигеҙе ҡуйыла. Күсереү уңайлы булһын өсөн, һандың бөтөн һәм кәсер өлөштәрен айырым күсерәләр, ә һөҙөмтәне аҙаҡ берләштерәләр. === Унарлы иҫәпләү системаһынан ирекле системаға күсеү === Һандың кәсер өлөшөн башҡа иҫәпләү системаларына күсереү өсөн уның бөтөн өлөшөн нулгә әйләндерергә һәм килеп сыҡҡан һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлай башларға кәрәк. Әгәр ҡабатлау һөҙөмтәһендә яңынан бөтөн өлөш барлыҡҡа килһә, килеп сыҡҡан бөтөн өлөштөң ҡиммәтен иҫтә ҡалдырып (яҙып ҡуйып), уны ҡабаттан нулгә әйләндерергә кәрәк. Кәсер өлөшө тулыһынса нулгә әйләнгәс операция тамамлана. Түбәндә 103,625₁₀ һанын икеле иҫәпләү системаһына күсереү миҫалы килтерелә. Бөтөн өлөшөн юғарыла тасуирланған ҡағиҙә буйынса күсереп табабыҙ 103₁₀ = 1100111₂. 0,625-те 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,250. Бөтөн өлөшө 1. 0,250-не 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,500. Бөтөн өлөшө 0. 0,500-ҙө 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,000. Бөтөн өлөшө 1. Шулай итеп, өҫтән аҫҡа 101₂ һанын алабыҙ. Шуға күрә 103,625₁₀ = 1100111,101₂ Тап шулай уҡ теләһә ниндәй нигеҙле иҫәпләү системаһына күсереү башҡарыла. Баштан әйтеп китергә кәрәк, был миҫал махсус һайланған, дөйөм осраҡта һандың кәсер өлөшөн унарлы иҫәпләү системаһынан башҡа иҫәпләү системаларына күсереүҙе бик һирәк осраҡта тамамлауға өлгәшеп була, шуға күрә, күпселек осраҡта, күсереүҙе бер ни тиклем хата менән башҡарырға мөмкин. Өтөрҙән һуң тамғалар ни тиклем күберәк булһа, шул тиклем күсереү һөҙөмтәһенең яҡынса ҡиммәте дөрөҫкә яҡыныраҡ була. Әгәр, мәҫәлән, 0,626 һанын икеле кодҡа күсереп ҡарағанда, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә еңел ышанып була. == Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр == === Рациональ һандарҙың яҙылышы === <math>x</math> [[рациональ һан]]ы <math>b</math>-арлы иҫәпләү системаһында <math>b</math> һанының дәрәжәләренең һыҙыҡлы комбинацияһы (ғөмүмән алғанда, сикһеҙ) рәүешендә күрһәтелә: : <math>x = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots)_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{\infty} c_k b^{-k}</math> бында <math>a_k</math> — [[бөтөн өлөш|бөтөн өлөшөнөң]] цифрҙары ([[Унарлы айырғыс|айырғысҡа]] тиклем), <math>c_k</math> — [[кәсер өлөш|кәсер өлөшөнөң]] цифрҙары (айырғыстан һуң), <math>n</math> — бөтөн өлөшөнөң разрядтары һаны. <math>b</math>-арлы иҫәпләү системаһында тик <math>\frac{q}{b^m}</math>, бында <math>m</math> һәм <math>q</math> — бөтөн һандар, күренешендә күрһәтергә мөмкин булған рациональ һандарҙың ғына ахырғы яҙыуы бар: : <math>\frac{q}{b^m} = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{m} c_k b^{-k},</math> бында <math>(a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0)_b</math> һәм <math>(c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b</math> <math>q</math>-ны <math>b^m</math>-нә бүлгәндә ярашлы рәүештә [[ҡалдыҡлы бүлеү|бүлендектең һәм ҡалдыҡтың]] <math>b</math>-арлы яҙылышы булып торалар. <math>\frac{q}{b^m}</math> күренешендә күрһәтеп булмаған рациональ һандар [[периодлы кәсер|периодлы кәсерҙәр]] рәүешендә яҙылалар. === Симметрик иҫәпләү системалары === '''Симметрик (тигеҙләшкән, тамға разрядлы) иҫәпләү системаһы''' шуның менән айырыла, цифрҙарҙы <math>\{0, 1, \ldots, b-1\}</math> күмәклегенән түгел, ә <math>\left\{0-\left(\tfrac{b-1}{2}\right),1 -\left(\tfrac{b-1}{2}\right), \ldots,(b-1)-\left(\tfrac{b-1}{2}\right)\right\}</math> күмәклегенән алып ҡулланалар. Цифрҙар бөтөн булһын өсөн, <math>b</math> таҡ булырға тейеш. Симметрик иҫәпләү системаларында һандың тамғаһы өсөн өҫтәлмә тамғалауҙар кәрәкмәй.<ref>{{книга |автор=С. Б. Гашков |заглавие=Системы счисления и их применение |серия=[[Библиотека «Математическое просвещение»]] |выпуск=29 |год=2004 |isbn=5-94057-146-8 |страниц=52 |ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/books.php#book-29}}</ref> Бынан тыш, симметрик системаларҙа иҫәпләүҙәр шуның менән уңайлы, түңәрәкләү өсөн айырым ҡағиҙәләр кәрәкмәй — ул артыҡ разрядтарҙы ябай алып ташлауға ҡайтып ҡала, был иҫәпләүҙәрҙең систематик хаталарын ҡырҡа кәметә. Йышыраҡ симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] <math>\{-1,0,1\}</math> цифрҙары менән ҡулланыла. Ул [[өсәрле логика|өсәрле логикала]] ҡулланыла һәм «[[Сетунь (компьютер)|Сетунь]]» иҫәпләү машинаһында техник тормошҡа ашырыла. === Тиҫкәре нигеҙҙәр === {{main|Нега-позицион иҫәпләү системаһы}} [[Нега-позицион иҫәпләү системаһы|Нега-позицион]] тип аталған, нигеҙҙәре тиҫкәре позицион системалар була: * '''-2''' — [[нега-икеле иҫәпләү системаһы]] * '''-3''' — нега-өсәрле иҫәпләү системаһы * '''-10''' — нега-унарлы иҫәпләү системаһы === Бөтөн һан булмаған нигеҙҙәр === Ҡайһы берҙә шулай уҡ нигеҙҙәре бөтөн һан булмаған позицион иҫәпләү системалары ҡарайҙар: [[рациональ һан|рациональ]], [[иррациональ һан|иррациональ]], [[трансцендент һан|трансцендентлы]]. Бындай иҫәпләү системаларының миҫалдары булып торалар: * ''b'' = ⅓  булғанда— рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы, күсештең өсәрле реверсивлы [[регистр]]ҙарында бөтөн һандарға ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә {{нет АИ|18|01|2010}}, * ''b'' = ½ булғанда — рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы{{нет АИ|18|01|2010}}, * ''b'' = [[алтын киҫелеш|φ = 1,61…]] булғанда — «[[алтын киҫелеш|алтын киҫелешкә]]» тигеҙ булған иррациональ нигеҙле [[Бергман, Джордж|Бергман]] иҫәпләү системаһы.<ref>А. В. Никитин [http://andrejnikitin.narod.ru/matematika2.htm Система Бергмана].</ref> === Комплекслы нигеҙҙәр === Позицион иҫәпләү системаһының нигеҙе шулай уҡ [[Комплекслы һан|комплекслы]] һан булырға мөмкин<ref name="Khmelnik1">{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Специализированная ЦВМ для операций с комплексными числами |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=2 |год=1964 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s4.zip}}</ref><ref name="Knuth">{{cite journal |author=Knuth D. E. |title=An Imaginary Number System |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1960-04_3_4/page/245 |journal=Communication of the ACM |volume=3 |issue=4 |year=1960 |pages=245—247 |doi=10.1145/367177.367233}}</ref>. Был ваҡытта уларҙа цифрҙар, туранан-тура был иҫәпләү системаларында күрһәтелгән һандар менән арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек биреү шартын ҡәнәғәтләндереүсе ниндәйҙер [[сикле күмәклек|сикле күмәклектән]] ҡиммәттәр алалар. Атап әйткәндә, комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системалары араһында тик ике генә цифр 0 һәм 1 ҡулланылған икеле системаларҙы айырып ҡарарға була. ; Миҫалдар Артабан позицион иҫәпләү системаһын ошондай күренештә яҙырбыҙ <math>\langle \rho,A \rangle</math>, бында <math>\rho</math> — иҫәпләү системаһының нигеҙе, ә ''A'' — цифрҙар күмәклеге. Атап әйткәндә, ''A'' күмәклеге ошондай күренештә булырға мөмкин: * <math>B_R = \{ 0, 1, 2,\dots, R-1 \},</math> * <math>D_R = \{-r_1,-r_1+1,\dots, -1,0,1,\dots,r_2-1,r_2 \},</math> бында <math>r_1, r_2\geq 0</math> һәм <math>R =r_1+r_2+1</math>. <math>r_1=0</math> булғанда <math>D_R</math> күмәклеге <math>B_R</math> күмәклегенә әйләнә. Комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системаларына миҫал булып торалар (артабан ''j'' — [[уйланма берәмек]]): * <math>\langle \rho=j\sqrt{R},B_R \rangle.</math><ref name="Knuth"/> ** Миҫал: <math>\langle \rho=\pm j\sqrt{2},\{0,1\} \rangle;</math> * <math>\langle \rho=\sqrt{2}e^{\pm j \pi / 2},B_2 \rangle.</math><ref name="Khmelnik1"/> ** Миҫал: <math>\langle \rho=-1\pm j,\{0,1\} \rangle;</math> * <math>\langle \rho=2e^{j \pi / 3}, \{0,1,e^{2j \pi / 3},e^{-2j \pi / 3}\} \rangle;</math><ref name="Khmelnik2"/> * <math>\langle \rho=\sqrt{R},B_R \rangle,</math> бында <math>\varphi=\pm \arccos{(-\beta/2\sqrt{R})}</math>, <math>\beta<\min\{ R, 2\sqrt{R}\}</math> — бирелгән ''R'' өсөн бер нисә ҡиммәт ҡабул итә алған бөтөн ыңғай һан;<ref name="Khmelnik3">{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Позиционное кодирование комплексных чисел |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=9 |год=1966 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s5.zip}}</ref> * <math>\langle\rho=-R, A_R^2 \rangle,</math> бында <math>A_R^2</math> күмәклеге <math>r_m=\alpha_m^1 + j\alpha_m^2</math> күренешендәге комплекслы һандарҙан тора, ә <math>\alpha_m \in B_R.</math> Мәҫәлән: <math>\langle -2, \{0,1,j,1+j\} \rangle;</math><ref name="Khmelnik2">{{книга |автор=Хмельник С. И.|заглавие=Кодирование комплексных чисел и векторов |издание=Mathematics in Computers |место=Израиль |isbn=978-0-557-74692-7| год=2004 |ссылка=http://www.lulu.com/content/94846}}</ref> * <math>\langle \rho=\rho_2^{ },\{0,1\} \rangle,</math> бында <math>\rho_2=\begin{cases}(-2)^{1/2} & \mbox{if}\ m\ \mbox{even},\\ j(-2)^{(m-1)/2m} & \mbox{if}\ m\ \mbox{odd}.\end{cases}</math> .<ref name="Khmelnik4">{{книга |автор=Khmelnik S.I. |заглавие=[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&adjacent=true&locale=en_EP&FT=D&date=20030814&CC=US&NR=2003154226A1&KC=A1 Method and system for processing complex numbers] |издание=Patent USA, US2003154226 (A1) |год=2001 }}</ref> ; Икеле комплекслы иҫәпләү системалары Түбәндә икеле позицион иҫәпләү системаларының нигеҙҙәре һанап кителгән һәм уларҙа 2, −2 һәм −1 һандарының яҙылыштары бирелгән: * <math>\rho=2</math>: <math>2=(10)_{\rho}</math> (натураль нигеҙле иҫәпләү системаһы); * <math>\rho=-2</math>: <math>2=(110)_{\rho}</math>, <math>-2=(10)_{\rho}</math>, <math>-1=11_{\rho}</math> (нега-позицион иҫәпләү системаһы); * <math>\rho=-\rho_2</math>: <math>2=(10100)_{\rho}</math>, <math>-2=(100)_{\rho}</math>, <math>-1=101_{\rho}</math> (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы); * <math>\rho=j\sqrt{2}</math>: <math>2=(10100)_{\rho}</math>, <math>-2=(100)_{\rho}</math>, <math>-1=(101)_{\rho}</math> (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы); * <math>\rho=-1+j</math>: <math>2=(1100)_{\rho}</math>, <math>-2=(11100)_{\rho}</math>, <math>-1=(11101)_{\rho}</math> (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы); * <math>\rho=\frac{-1+j\sqrt{7}}2</math>: <math>2=(1010)_{\rho}</math>, <math>-2=(110)_{\rho}</math>, <math>-1=(111)_{\rho}</math> (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы). === Күрһәткесле булмаған иҫәпләү системалары === [[Күрһәткесле функция|Күрһәткесле]] иҫәпләү системалары [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле бәйләнешле]] позицион иҫәпләү системаларының айырым осраҡтары булып торалар. Күрһәткесле бәйләнеш урынына башҡа бәйләнештәр булырға мөмкин. Мәҫәлән, [[гипероператор]]лы позицион иҫәпләү системаһы<br> : <math>{\operatorname{hyper4} (a, b) = \operatorname{hyper}(a, 4, b) = a ^ {(4)} b = a \uparrow\uparrow b = \atop {\ }} \quad {\underbrace{a^{a^{\cdot^{\cdot^{a}}}}} \atop {b\mbox{ times}}} \quad {=a\to b\to 2 \atop {\ } }</math> шул уҡ һандағы тамғалар менән һандарҙың ҙур диапазонын яҙырға мөмкинлек бирә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}} == Һылтанмалар == {{викиучебник|ru:Системы счисления|Иҫәпләү системалары}} * {{статья |автор=И. Яглом |заглавие=Системы счисления |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |номер=6 |год=1970 |страницы=2-10 |ссылка=http://kvant.mccme.ru/1970/06/sistemy_schisleniya.htm}} * {{книга |часть=[http://comp-science.narod.ru/Progr/Syst_Sch.html Позиционные системы счисления. Перевод чисел из одной позиционной системы счисления в другую. Арифметические операции с числами в позиционных системах счисления] |заглавие=Введение в информатику. Лабораторные работы |ответственный=Авт.-сост. А. П. Шестаков |издательство=Перм. ун-т. |место=Пермь |год=1999}} * {{книга |автор=Поспелов Д. А.|заглавие=Арифметические основы вычислительных машин дискретного действия |издание=Высшая школа |год=1970}} [[Категория:Һандар]] [[Категория:Иҫәпләү системалары]] 5bpvz4e5vrs9r6siahze66bhq5ghh65 0 148876 1305972 1299873 2026-09-23T21:04:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305972 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оулу''' ({{Lang-fi|Oulu}} {{Ipa|[ˈoulu]}}, {{Lang-sv|Uleåborg}} {{Ipa|[ˈʉːleɔˌbɔrj]}}) — [[Финляндия]]ның ҙурлығы буйынса дүртенсе урындағы ҡалаһы, Ботник ҡултығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Оулу губернаһының административ үҙәге. Оулуйоки йылғаһының [[Ботния ҡултығы|Ботник ҡултығына]] ([[Балтик диңгеҙе]]) ҡойған ерҙә урынлашҡан. Оулу ҡалаһына 1605 йылда нигеҙ һалынған, Оулу — Төньяҡ [[Финляндия]]лағы иң боронғо ҡала. == Тарих == [[Новгород республикаһы]] менән [[Швеция]] короллеге араһындағы Ореховец килешеүе буйынса 1323 йылда Оулу төбәге Новгород ере составына ингән. Новгород йылъяҙмаларынан сығып, Оулу йылға тамағында 1370 балыҡ тотоу-сауҙа ауылы (посад) булған тип әйтергә мөмкин, йәғни был эштәр өсөн уның торған урыны бик уңайлы булған, шунлыҡтан Оулу иң мөһим иҡтисади, сәйәси һәм стратегик пункт булып торған. Оулу йылғаһы (Овла, Улео) рус Приботния йылғалары араһында иң мөһим булған һәм Пиелинен күле аша Аҡ дигеҙ Карелияһы һәм Приладожье менән бәйле булған. Нәҡ ошо йылға буйлап Приботнияға рустар бара алған ә, һәм улар, күрәһең, Приботния менән Новгородта сауҙа мөнәсәбәттәрен булдырған. 1375 йылда (София һәм Новгород I һәм IV йылъяҙмаһына ярашлы «постави корела семидесятская новый городок». София йылъяҙмаһы өҫтәмә күрһәтмәләр бирә: новгородлылар 1377 йылда Оулу «Тиврола окиян море» походын ойоштора. «Диңгеҙ окиян» һүҙе аҫтында Ботник ҡултығы күҙ алдында тотола; Тиврола — Приботния тирәһендәге урынды йәки йылғаны аңлата. 1357 йылдағы шведтарҙың Оулу ерҙәрен баҫып алыу походы һәм рустарҙың Приботния янына швед ерҙәрен баҫып алыу походының һөҙөмтәһе билдәһеҙ. Киләһе йылда рим папаһы Григорий XI конфликтҡа ҡыҫыла. Бынан һуң был ерҙәрҙе тиҙҙән рус тар ҡалдырып китә. Әммә был ерҙәрҙең Швецияға 1375 йылда күсеүенә ҡарамаҫтан, был территория рәсми рәүештә [[Рәсәй]] ере сифатында йөрөй. Ике дәүләт араһындағы сик билдәләүсе Ореховец килешеүе тағы ла ике йөҙ йыл дауам итә. 1590 йылда Oulunsaari утрауындағы нығытмалар янында замок төҙөлә, ул Төньяҡ Остроботнияның административ үҙәге була. 1595 йылдағы Тявзин килешеүе буйынса Оулу һәм Оулуярви күле Швецияға тапшырыла. === Ҡалаға нигеҙ һалыу === [[Файл:Oulu_City_Hall_pre_1920_postcard.jpg|слева|мини|250x250пкс|Оулу хакимиәте бинаһы (1887) Финляндия почта карточкаһы, 1920 йыл.]] 8 апрелдә, 1605 йылда, швед короле Карл IX үҙ һарайы ҡаршыһында ауылға нигеҙ һалырға бойора, ә 1610 йылда уға ҡала статусын бирә. Был 1651 йылда Оулула 400-гә яҡын кеше йәшәй, 1682 йылда — 800 тирәһе . 1612 йылда беренсе мәктәп асыла. [[Төньяҡ һуғыш|Бөйөк Төньяҡ һуғышында]] ([[1714 йыл|1714]]—[[1721 йыл|1721 йылдарҙа)]] урыҫ ғәскәрҙәре Финляндияның күп өлөшөн оккупациялай. Оулу ҡалаһы рус һәм швед ғәскәрҙәре араһындағы нейтраль һыҙыҡта тора. Әммә Ништадт килещеүе буйынса [[1721 йыл]]да Финляндия кенәзлеге тағын Швецияға күсә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Оулу халҡы яҡынса 400 кешегә тиклем кәмегән. Һуғыштан һуң ҡала үҫеп китә, [[1724 йыл]]да Toppila яңы порты төҙөлә, һәм [[1765 йыл]]да Оулуға тышҡы сауҙа хоҡуғы бирелә, ҡала халҡы 1400 кешегә етә. Рус-швед һуғышы йылдарында, 1808—1809 йылдарҙа, Остроботния ҡаты һуғышҡа дусар була, Оулу швед ғәскәрҙәренең терәк базаһына әйләнә. Фридрихсгам килешеүе буйынса 1809-сы йылда Финляндия территорияһының ҙур өлөшө, шул иҫәптән Остроботния, Рәсәйгә күсеп китә һәм Бөйөк [[Финляндия]] кенәзлегенә әүерелә. === Бөйөк Финляндия Кенәзлеге === [[1822 йыл]]да Оулу ҡалаһында ҙур янғын була, ундағы 395 йорттоң 330-ы янып юҡҡа сыҡҡан. [[1854 йыл]]да,[[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында инглиз флотилияһыОулуға рейд яһағанда якорь ташлай. 5800 кеше йәшәгән халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтмәй генә, инглиздарға бирелә. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырырғандан һуң инглиздәр ҡаланың бер нисә сауҙа караптарын яндырып китә. Беренсе күпер Оулуйоки йылғаһы аша [[1869 йыл]]да төҙөлә, ҡалалағы 6870 кеше йылғаны кәмәһеҙ сығып йөрөй ала. [[1886 йыл]]да [[Хельсинки]]-Оулу тимер юлы асыла. === Бойондороҡһоҙ Финляндия === Граждандар һуғышы [[1917 йыл|1917]]—[[1918 йыл]]дарҙа Оулуға бик аҙ ҡағыла. [[1919 йыл]]да ҡалала 15 200-гә яҡын кеше йәшәй, Оулуҙа ҡала советтарына һайлауҙар үтә, унда 36 һайланыусы кешенең 5-е ҡатын-ҡыҙ була. Совет-фин һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа, ике тапҡыр Оулуҙы, 1940 йылдың 1 һәм 21 ғинуарҙа совет авиацияһы бомбаға тота, 25 мең кеше йәшәгән халыҡтың 5 кешеһе үлә. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Оулу ҡалаһында немец һәм фин ғәскәрҙәре штабы урынлаша, немец гарнизондары 4000 кеше иҫәпләнә. Ҡала һыҙатында ике концлагерь була (немец һәм фин), унда әсир ҡыҙылармеецтар тотола. Әсирҙәр Мерикоски ГЭС-ын төҙөүҙә эшләй. Февралдә ҡала бомбаға тотола һм ныҡ емерелә ([[1944 йыл]]). [[19 сентябрь|19 сентябр]]ҙә, 1944 йылда, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм Финляндия араһындағы солох буйынса финдар немец ғәскәрҙәрен илдән ҡыҫырыҡлап сығарыу бурысын үтәй, немец гарнизоны ҡаланы тыныс ҡына ташлап китә. Артабан төньяҡта немец һәм фин ғәскәрҙәре араһында хәрби хәрәкәттәр башлана, немецтар бөтө фин Лапландияһын юҡ итә, шул иҫәптән уның баш ҡалаһы Рованиемиҙы. Һуғыштан һуң ҡала бик тиҙ үҫешә. [[1958 йыл]]да унда университет. асыла. [[1973 йыл]]да ҡалала Nokia компанияһының беренсе филиалы асыла, ә 1980 йылдар башында ҡала советы Оулу ҡалаһын яңы юғары технологиялар үҙгенә әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм артабан ике тиҫтә йыл ярайһы уңышлы бара. == Климат == Ҡала субарктик климат зонаһында урынлашҡан, бында ҡарлы һыуыҡ ҡыш һәм ҡыҫҡа йылы йәй тора. Йыллыҡ уртаса температура-2.7 ОС(36.9&nbsp;°F). Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 508 мм; башлыса яуым-йәй һәм көҙҙөң һуңғы айҙарында була. {| class="wikitable" id="204" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="207" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Климат Оул''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="210" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="212" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="214" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Ғин. ! id="216" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="218" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="220" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="222" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="224" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="226" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="228" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="230" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! id="232" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! id="234" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Февр. ! id="236" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="239" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="241" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-7,4 ! id="243" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-6,8 ! id="245" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-1,7 ! id="247" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,5 ! id="249" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12,2 ! id="251" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,9 ! id="253" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,4 ! id="255" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,8 ! id="257" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,9 ! id="259" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |5,5 ! id="261" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-0,6 ! id="263" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-4,9 ! id="265" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |5,7 |- ! id="268" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="270" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-11,1 ! id="272" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-10,4 ! id="274" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-5,8 ! id="276" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,5 ! id="278" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,5 ! id="280" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,5 ! id="282" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,0 ! id="284" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,7 ! id="286" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,4 ! id="288" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,0 ! id="290" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,1 ! id="292" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-8,2 ! id="294" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |2,0 |- ! id="297" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса минимум, °C ! id="299" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-15,4 ! id="301" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-14,7 ! id="303" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-10,1 ! id="305" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,4 ! id="307" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,8 ! id="309" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,8 ! id="311" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,4 ! id="313" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,5 ! id="315" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,9 ! id="317" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,3 ! id="319" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-5,9 ! id="321" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-12,1 ! id="323" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-2 |- ! id="326" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="329" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;D0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |26 ! id="331" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;D0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |21 ! id="333" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;D0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |23 ! id="335" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |19 ! id="337" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |30 ! id="339" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |43 ! id="341" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |57 ! id="343" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |65 ! id="345" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |48 ! id="347" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |42 ! id="349" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |31 ! id="351" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;D0FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |28 ! id="353" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B4C8FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |433 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанағы: [http://www.climate-charts.com/Locations/f/FI02875.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115221721/http://www.climate-charts.com/Locations/f/FI02875.php |date=2018-01-15 }}'' |} == Халыҡ == [[Файл:Oulun_väestö.jpg|мини|230x230пкс|Халыҡ һаны динамикаһы Оулуҙа. 1880-2010 йылдарҙа<ref>[http://www.ouka.fi/historia/1960.htm Oulu 1960-2000] 15.6.2007. Oulun kaupunki. 21.11.2010 Viitattu</ref>]] Оулу ҡалаһында 2009 йылдың 31 декабрендә 139 151 кеше йәшәгән, шуларҙың 48,9 %-ир-ат ҡатын-ҡыҙҙар -51,1 %. == Иҡтисад == [[Файл:Astrom_Park_Oulu_20110103.JPG|мини|Велосипед юлдары.]] [[Файл:Hietasaari_railway_bridge_in_Oulu_2010.jpg|мини|Ташландыҡ тимер юл күпере. Toppila районында.]] == Белем == [[1958 йыл]]да Оулу университетына нигеҙ һалына<ref>[http://www.oulu.fi/english/ Оул Университеты]</ref> унда 6 факультет бар: биотехнология, мәғлүмәт технологиялары, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләре һәм төньяҡ төбәге. Ғилми хеҙмәткәрҙәр һәм уҡытыусылар −3096, студенттар һәм уҡыусылар — 15 829, 236 профессор (2003 йыл). == Иҫтәлекле урын == * [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/English/index.html Төньяҡ Остроботния музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206051412/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/English/index.html |date=2005-02-06 }} * [http://www.oulu.ouka.fi/taidemuseo_eng/index.html Ҡаланың сәнғәт музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207081403/http://www.oulu.ouka.fi/taidemuseo_eng/index.html |date=2005-02-07 }}. * [http://www.tietomaa.fi/index.php?id=1&lang_id=1 Tietomaa] — фәнни-танып белеү үҙәге. * [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/turkansaari/ Turkansaari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205212340/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/turkansaari/ |date=2005-02-05 }} — асыҡ һауалағы ағас архитектура музейы. Оуллуҙан 10 км самаһы алыҫлыҡта. * [http://www.kierikki.fi/ Kierikkikeskus] — тәүтормош кешеләренең тергеҙелгән торағы музейы Оулуҙан 35 км самаһы алыҫлыҡта. * [http://www.kukka-jaelainpuistoescurial.fi/ Escurial] — ботаника һәм зообаҡсаһы * [http://www.koskilinjat.fi/in_english/special_lines/potnapekka/index.html PotnaPekka] — бәләкәй экскурсион паровоз . * [http://www.oulu.ouka.fi/teatteri/english.html Ҡала театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206031056/http://www.oulu.ouka.fi/teatteri/english.html |date=2005-02-06 }}. * [https://web.archive.org/web/20111002012414/http://www.oulusinfonia.fi/sivu/fi/ Симфоник оркестр]. * [http://www.oulu.ouka.fi/english/Cathedral.htm Кафедраль соборын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210230056/http://www.oulu.ouka.fi/english/Cathedral.htm |date=2005-02-10 }}[[1777 йыл]]да төҙөлгән һәм [[1832 йыл|1832]]—[[1845 йыл]]дарҙа янғындан һуң тергеҙелгән]. * [http://www.holidayclub.fi/english/oulun_eden_etusivu.html Oulu Eden Holiday Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050215214456/http://www.holidayclub.fi/english/oulun_eden_etusivu.html |date=2005-02-15 }} — аквапарк менән ресторандар һәм ҡунаҡханалар, кемпинг [http://oulu.ouka.fi/matkailu/nallikari/eng/ Nallikari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204100540/http://oulu.ouka.fi/matkailu/nallikari/eng/ |date=2005-02-04 }}, спорт комплексы [http://www.nallisport.com/ Nallisport] һәм [http://gamma.nic.fi/~villa2/ponipiha/ пони-клубы]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг|Россия}} [[Архангельск]] * {{Флаг|Швеция}} Буден * {{Флаг|Украина}} [[Одесса]] * {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]]<ref>{{Cite web}}</ref> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20050205033028/http://oulu.ouka.fi/english/ Официальный сайт города Оулу] * [http://www.ouluthisweek.net/ Оулу на этой неделе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214110048/http://www.ouluthisweek.net/ |date=2007-02-14 }} * [https://web.archive.org/web/20050205020444/http://www.oulutourism.fi/ Туристическое бюро Оулу] * [http://www.senovosti.ru/ События в Оулу по-русски] * [http://suomik.com/oulu.html История города Оулу] * [https://web.archive.org/web/20130106074104/http://www.ouluon.fi/ru/1054109110831091+106010801085108311031085107610801103/ Регион Оулу] === Карта === * [http://kartta.ouka.fi/ Карта города] Кроме туристической карты города, здесь имеются карта автобусных маршрутов, карта застройки и аэрофотосъемка 1947, 1965 и 1977 годов. Поиск по адресу и по объектам. * [https://web.archive.org/web/20050210155156/http://alk.tiehallinto.fi/www2/kartta/at26p2.htm Автодорожная карта региона] === Тарих === * [http://pohjois-suomi.safa.fi/sights/oui.html Архитектурная история города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125091633/http://pohjois-suomi.safa.fi/sights/oui.html |date=2012-01-25 }} * [http://www.ouka.fi/100kuvaa/ouluni/eng/index.html Оулу 1960-х в рисунках Eeli Aalto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205052004/http://www.ouka.fi/100kuvaa/ouluni/eng/index.html |date=2005-02-05 }} * [http://www.ouka.fi/100kuvaa/Airin_kertomus/eng/index.html История Airi Aalto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207091332/http://www.ouka.fi/100kuvaa/Airin_kertomus/eng/index.html |date=2005-02-07 }} * [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/verkkonayttelyt/index.htm Фотографии 1930—1950 годов, сделанные Uuno Laukka (1914—78)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050301230847/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/verkkonayttelyt/index.htm |date=2005-03-01 }} * [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/laukka/hake/index.html Архив фотографий Uuno Laukka 1930—1970 годов (более 8000)] === Фотоһүрәттәр === * [http://tilhi.com/photostories/oulu/ Фотоистории Juha Lehtomäki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205034152/http://tilhi.com/photostories/oulu/ |date=2005-02-05 }} * [http://personal.inet.fi/koti/juha.hintsala/digikuvat/alku.htm Фотографии Оулу 2000—2001 годов от Juha Hintsala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312004754/http://personal.inet.fi/koti/juha.hintsala/digikuvat/alku.htm |date=2016-03-12 }} * [https://web.archive.org/web/20091025153204/http://ouluphotos.com/ Ouluphotos.com — Juha Kalaoja] * [http://www.kaleva.fi/cf/extra.cfm?depa=-23 Фотоархив газеты Kaleva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702173716/https://www.kaleva.fi/cf/extra.cfm?depa=-23 |date=2019-07-02 }} === Web-камералар === * [http://www.oulu.ouka.fi/english/webcam.htm Web-камера на официальном сайте города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050729013846/http://www.oulu.ouka.fi/english/webcam.htm |date=2005-07-29 }} * [https://web.archive.org/web/20050204125052/http://www.panoraama.com/live/index.html Web-камера на Rotuaari (пешеходной улице)] * [http://www.tiehallinto.fi/alk/english/kelikamerat/kelikamerat_4.html Web-камеры на дорогах региона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925194218/http://www.tiehallinto.fi/alk/english/kelikamerat/kelikamerat_4.html |date=2008-09-25 }} === Төрлөһөнән === * [http://www.geocaching.com/seek/nearest.aspx?lat=65.020133&lon=25.482467 Окрестности Оулу на geocaching.com] [[Категория:XVII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Финляндия ҡалалары]] bc9yiad09x557iwjg1sl6kiwxp1a7es 0 149548 1306016 881260 2026-09-24T09:25:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Славолюб Эдуард Пенкала''' (хорв. <span lang="hr" style="font-style:italic;">Slavoljub Penkala Eduard</span>; [[20 апрель]] [[1871 йыл]] —[[ 5 февраль]] [[1922 йыл]]) — хорват инженер-химигы һәм уйлап табыусыһы, поляк, йәһүд һәм нидерланд сығышлы. Беренсе хорват самолетын конструкторлаусы һәм 80-дән ашыу уйлап табыуҙар авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Липтовски-Микулаш]] ҡалаһында (ул саҡта — [[Венгрия короллеге]], хәҙер — [[Словакия]]) 1871 йылдың 20 апрелендә тыуған. Уның атаһы, Пекать Францишек, милләте буйынса поляк, ә әсәһе, Мария Ханнел, — голланд ҡатыны. [[Вена университеты]]нда һәм Дрезден техник университетында (1898 йылда тамамлай) химия фәнен өйрәнә. Аҙаҡ Кошицала химик етештереүҙә эшләй. 1900 йылда ғаиләһе менән бергә [[Загреб]]ҡа күсеп килә (ул саҡта — Хорватия һәм Славония Короллеге, шулай уҡ [[Австро-Венгрия]]ның өлөшө), бында яңы Ватанына ихтирам йөҙөнән үҙенең исеменә ''Славолюб'' («Славянофил») исемен өҫтәй. 1904 йылда король техник супервизоры итеп тәғәйенләнә (хорв. nadzornik kraljevski tehnički). Пенкала патентлаған беренсе уйлап табыуҙар — термос һәм әйләнеп торған теш щеткаһы. Иң билдәләләре — механик ручка (1906) һәм ҡаты ҡаралы перо ручкаһы(1907), шулай уҡ кеҫәгә ручканы беркеткән клипса. Башҡа уйлап табыуҙар, патенттар һәм яҡшыртыуҙары араһында — анод батареяһы, тимер юл шпалдары һеңдермәһе (пропитка), йомшаҡ йыуыу сараһы, вагон тормоздары, манометр, динамометр һәм расходомер. Шулай уҡ турбин тәгәрмәстәре, вертолет пропеллерҙары һәм һауа яҫтығындағы караптың һыҙмалары билдәле, улар әлеге механизмдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем булған<ref name="enc">[http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=47449 Penkala, Slavoljub Eduard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229185711/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=47449 |date=2016-02-29 }}, [[Хорватская энциклопедия]]</ref>. [[1908 йыл]]да Пенкала осоу аппаратын төҙөй башлай, унда махсус әҙерлекһеҙ һәр кем оса алған, сөнки уның менән идара итеү бик ябай булырға тейеш була. 1909 йылда патент аына, ә машина үҙе 1910 йылда әҙер була, һәм Драгутин Новак осоу аппараты менән ерҙән айырыла. Уйлап табыусы аппараттың конструкцияһын яҡшыртыу өҫтөндә эшен дауам итә, әммә уның менән идара итеү бик еңелдән булмай. Һуңыраҡ осоу һынауҙары барышында моноплан зыян күрә һәм Пенкала уның өҫтөндә эште туҡтата. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, самолет Хорватияла проектланған һәм осоуҙарҙы башҡарған беренсе аппарат була<ref name="enc"/>. 1906 йылда Пенкала ағалы-ҡустылы Эдмунд һәм Маурус Мостерҙар менән бергә ''Penkala- Edmund Moster & Co''. компанияһына нигеҙ һала. Загребта Пенкала уйлап тапҡан ручкалар һәм һәм башҡа уйлап табылған нәмәләр етештергән фабрика төҙөлә. Тиҙҙән компания донъялағы яҙыу-һыҙыу кәрәк-яраҡтарын етештергән компаниялар араһында иң эреһе булып китә, ә механик ручкаһы 70 ил баҙарында уңыш яулай<ref name="enc"/>. Эдуард Пенкала эш сәфәренән [[пневмония]] менән ауырып ҡайта һәм [[1922 йыл]]дың [[5 февраль|5 февралендә]] [[Загреб]]та вафат була. [[Мирогой]] зыяратында ерләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Хорватия ғалимдары]] [[Категория:1922 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1871 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] e09d4h6ccmr48mpzsncq3slu1fr9owk 0 149746 1305964 1304885 2026-09-23T16:57:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нарым''' — [[Томск өлкәһе]] Парабельский районы ауылы, боронғо һөргөн урыны. Нарым ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ — 852 кеше (2015 йыл) [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]]<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref> тарихи урындары исемлегенә индерелгән. == Исеменең килеп сығышы == Топонимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар: * Хант һүҙе «''нерым''» — «һаҙлыҡ»<ref>''А. И. Ворбьева'' Еремдең Теле. — Новосибирскиҙа: Көнбайыш-Себер китап нәшриәте. — 1973. — 152 б. — Б. 104.</ref>; * Сель куп һүҙе"''нарым (нерым)''" — «һаҙлыҡ»; * Селькуп һүҙбәйләнеше «нерым ваг» — «йылға буйындағы ҡала».[сығанаҡ 583 көн күрһәтелмәгән] == Географияһы == [[Обь]] йылғаһы ярында, уға Кеть йылғаһы ҡушылған урында, Парабель ауылынан 30 километр төньяҡта урынлашҡан һәм [[Томск|Томскиҙан]] 425 саҡрым алыҫлыҡта тора<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref>. Бөтә яҡтан Нарым һаҙлыҡ менән уратып алынған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (8 сентября 2017)">578 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. == Символикаһы == Ҡала мисәтендә тейен һәм аҫ һүрәте, улар араһында уҡ төшөрөлгән. Мисәт 1635 йылда уҡ барлыҡҡа килгән. == Тарих == Сыбар Урҙа кенәзе Воня Рус дәүләтенә яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, батша Борис Годунов 1595 йылда Воня ерҙәренә рус ҡәлғәләре төҙөү өсөн, башында воевода Т. Федоров торған [[казактар]] отряды ебәргән. Уларҙың тырышлығы менән 1598 йылда<ref name="zinowiew">[http://w.histrf.ru/articles/article/show/narymskii_krai Донъя тарихы (энциклопедияһы): ''Зиновьев. В. п.'' Нарымский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512054103/https://w.histrf.ru/articles/article/show/narymskii_krai |date=2019-05-12 }}</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1596 йылда Нарым төрмәһе төҙөлгән.<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref><ref name="karta">Томск өлкәһе. Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.</ref>, был ерҙәрҙә иң беренсе тораҡ пункты булған. Аҙаҡ бер нисә тапҡыр төрмә яңы урынға күсерелә — һәм 1613—1619 йылдарҙа. (тәүге урыны фараз итеү буйынса ғына күрһәтелгән)<ref name="leptifute" /><ref>Нарым Ҡала// Себер Старина. Томскиҙа. 1994. № 7</ref>. Хәҙерге урынына,'''Нарым ҡылымы янына''' 1632 йылда күсерелгән. Был урын '''Колин бор'''<ref name="leptifute" /> тип аталған. 1601 йылда Нарым төрмәһе ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта Нарым өйәҙе ойошторола. 1708 йылда Петр I указы буйынса дәүләт 8 губернаға бүленә, Нарым ҡалаһы Себер губернаһы составына инә. Нарым нигеҙләнеүенең башында уҡ сәйәси енәйәтселәр өсөн һөргөн урыны итеп төҙөлә, шунлыҡтан бында декабристар, поляк ихтилалында ҡатнашыусылар, народниктар, революционерһар, репрессияланғандар ебәрелгән<ref name="zinowiew"/> ВЦИК-тың 1925 йылдың 6 июнендәге ҡарарына ярашлы Нарым ҡала статусынан мәхрүм ителә һәм [[ауыл]]<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref><ref name="zinowiew"/> статусында тора. == Иҫтәлекле урын == Нарымдың бөтә төп объекттары сәйәси тема менән бәйле. Уларҙың күпселеге В. В. Куйбышев исемендәге урамда тора. Шунда урынлашҡан: * '''Нарым сәйәси һөргөн музейы''' (Томск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы). Тәүге исеме — «[[И. В. Сталин]] исемендәге Нарым музейы». Уға 1938 йылда нигеҙ һалына([[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкә ВКП(б.) ҡарарына ярашлы). Музейҙың төп бинаһы 1948 йылда ғына асыла. Музей бинаһы янына И. В. Сталин һөргөндә йәшәгән Алексеев (йорт 33а) йорто һәм каталажный төрмә бинаһы күсерелеп ҡуйыла. бында В. В. Куйбышев, Я. М. Свердлов һөргөндә була.<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref> . 1956 йылда музейҙың исеме Нарым сәйәси мемориаль музейы тип үҙгәртелә<ref name="karta">Томск өлкәһе. Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.</ref>. * '''Полиция идара итеү йорто'''ә; * '''Сауҙагәр Родюков кибете''' (15 йорт) — кирбес бина, һөргөндә булған кешеләр бында аҙыҡ-түлек кенә алма ған, әммә сит илдәрҙән легаль булмаған корреспонденцияны һәм РСДРП Үҙәк комитеты бюроһы корреспонденцияларын да алған * '''Сәйәси енәйәтселәр йәшәгән йорттар''' (йорт номерҙары: 2, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 18, 20, 24, 26, 28, 32, 42, 44, 50)<ref name="leptifute" />; * '''Һөргөнгә ебәрелгән поляк ихтилалында ҡатнашыусылар төҙөгән йорт''' (хәҙерге адресы — Себер тыҡрығы, 6-сы йорт)<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref>; * '''Сәйәси һөргөнсөләр зыяраты''' ; * '''Колин бор''' — һөргөндәге сәйәсмәндәрҙең маевка үткәреү урыны<ref name="karta">Томск өлкәһе. Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.</ref>. == Нарым менән бәйле кешеләр == * Иван Асташев — урыҫ меценаты һәм империяның алтын сәнәғәтсеһе (Нарымда тыуған); * Гантимур — [[Эвенктар|тунгус]] кенәзе, кенәз Гантимуровтарҙың бабаһы (1684 йылда Нарымда үлә); * Горохов Философ — XIX быуаттағы Томск эре эшҡыуары); * Вадим Кожевников — урыҫ совет яҙыусыһы (Нарым сәйәси һөргөнсө ғаиләһендә тыуған<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref>); * Виктор Пепеляев — [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] хөкүмәтенең министрҙар советы рәйесе (Нарымда тыуған); * Ратушный Порфирий — журналист һәм яҙыусы (Нарымдатыуған); * Тугарин-Федоров — сургут атаманы, Нарымдың беренсе төҙөүсеһе; === Һөргөнсөләр === * Исаак Астров — революционер; * Павел Дунцов-Выгодовский — декабрист; * Иванов Аркадий — революционер<ref name="leptifute">Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.</ref>; * Косарев Владимир — революционер<ref name="leptifute" />; * Валериан Куйбышев — революционер<ref name="leptifute" /><ref name="zinowiew"/>; * Николай Мозгалевский — декабрист; * Пече Ян — революционер; * [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — революционер<ref name="zinowiew" />; * Свердлов Яков — революционер<ref name="leptifute" /><ref name="zinowiew" />; * Вениамин Свердлов — революционер; * Ивар Смилга — революционер (1927—1929<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="Шаблон:Прояснить/doc">прояснять</span></nowiki>''&#x5D;</sup>); * Иван Смирнов — революционер<ref name="leptifute" />; * [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] — революционер<ref name="leptifute" /><ref name="zinowiew" />; * Михаил Томск — революционер; * Александр Шишков — революционер<ref>[http://memorials.tomsk.ru/articles/2012/10/18/okruzhnoj-sud.html ОГАУК «һәйкәлдәрен һаҡлау буйынса Үҙәге»: округ суды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909004846/http://memorials.tomsk.ru/articles/2012/10/18/okruzhnoj-sud.html |date=2017-09-09 }}</ref>; * Николай Яковлев — революционер<ref name="leptifute" /> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Нарымский край * Нарымский округ * Нарымский проспект — прежнее название проспекта Юрия Гагарина в Санкт-Петербурге == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=[[Буцинский, Пётр Никитич|Буцинский П. Н.]]|заглавие=[[:commons:File:Буцинский П. Н. - К истории Сибири (Записки ИХУ, 1893, выпуск II).djvu|К истории Сибири: Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)]]|оригинал=|ссылка=|язык=ru|автор издания=|издание=Записки Императорского Харьковского университета|тип=журнал|место=Харьков|издательство=|год=1893|выпуск=II|том=|номер=|страницы=72—80|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Буцинский|archiveurl=|archivedate=}} * {{Китап|автор=[[Газенвинкель, Константин Борисович|Газенвинкель К. Б.]]|часть=VII. Нарым|ссылка часть=|заглавие=Систематический перечень воевод, дьяков, письменных голов и подьячих с приписью в сибирских городах и главнейших острогах с их основания до начала XVIII века. К истории Сибири XVII в.|оригинал=|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=39463|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тобольск|издательство=Тип. Губ. Правления|год=1892|том=|страницы=25—27|страниц=58|серия=|isbn=|тираж=}} * {{Китап|автор=Мезенцева Л. В.|ссылка часть=|заглавие=Нарым: [очерк]|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Новосибирск|издательство=Зап.-Сиб. кн. изд-во|год=1984|страницы=|страниц=87|серия=|isbn=|тираж=30 000}} * {{Китап|автор=|ссылка часть=|заглавие=Таможенные книги сибирских городов XVII века. Вып 6. Томск, Нарым, Березов|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Авт.-сост.: А. А. Люцидарская, Д. В. Раев, И. Р. Соколовский. Гл. ред. Д. Я. Резун|издание=|место=Новосибирск|издательство=РИПЭЛ плюс|год=2004|страницы=|страниц=96|серия=|isbn=|тираж=300}} * {{Китап|автор=Плотников А.Ф.|ссылка часть=|заглавие=Нарымский край (5 стан Томского уезда Томской губернии): Историко- статистический очерк.|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=СПб.|год=1901|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} * [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000393570 Нарымский край / сост. кн. Костров.] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Томск : В тип. губ. правления, 1872. * Голещихин, И. К. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9453/ Нарымские были.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819225810/http://elib.tomsk.ru/purl/1-9453/ |date=2019-08-19 }} — Томск, 2016 * Праздников, А. А. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-16220/ Нарымский край: сводка отчетных данных по обследованию в 1908—1909 гг. чинами Томской переселенческой организации левобережной — по Оби — части Нарымского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819054407/http://elib.tomsk.ru/purl/1-16220/ |date=2019-08-19 }}. — Томск, 1910 * Устинов Л. Е. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18675/ Нарымский край в годы репрессий, 1923—1953.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428083242/http://elib.tomsk.ru/purl/1-18675/ |date=2019-04-28 }} — Томск, 2017 * Устинов, Л. Е. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18656/ Крестный путь : история церквей и церковно-приходских школ Нарымского края, священнослужители и религиозность населения, 1597—1953 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215215626/http://elib.tomsk.ru/purl/1-18656/ |date=2019-02-15 }} — Томск, 2002 * Сидоров Г. А. «Хронолого-эзотерический анализ развития современной цивилизации» том1 == Һылтанмалар == * [http://trog.narod.ru/topo/narym.html Нарым] * [https://web.archive.org/web/20070927233327/http://new.hist.asu.ru/biblio/gorsib/65-98.html О. А. Тяпкина. Северные города Западной Сибири во второй половине XIX в.] * [http://www.museum.ru/M611 Нарымский музей политической ссылки] и [http://parabel.tomsk.ru/content.php?id=58 ещё о нём]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://frontiers.nsc.ru/index.php?id=2578&showcoll=70&f=1&media=104 Фотоальбом «Советский Нарым. Освоение Западно-Сибирского севера трудпоселенцами», 1930-е, 56 стр.]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_26_2.htm Буцинский П. Н. «К истории Сибири» (глава «Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)»).] * [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?t=1948 Карта левобережной по Оби части Нарымского края 1906—1916 годов]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Томск өлкәһе тораҡ пункттары]] hwav10w70wqqg8ck82xv6sondznssya 0 162557 1305968 1299855 2026-09-23T18:45:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305968 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Сэр '''Константин<ref>В Англии известен как Костя, так он называет себя на своей официальной странице на сайте Манчестерского университета</ref> Сергеевич Новоселов''' (23 август 1974 йыл) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04}}</ref> һәм [[Бөйөк Британия]]<ref name="RUS-GBR"/> физигы. Физика буйынса 2010 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Андрей Гейм менән берлектә), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (2011), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519060450/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |date=2024-05-19 }}, 30 апреля 2019{{ref-en}}</ref>. 2020 йылдың июленә ҡарата уның эштәренең 200000 ашыу өҙөмтәһе бар. Хирша индексы — 110-дан күберәк. Reuters Thomson версияһы буйынса 2014 йылдың абруйлы ғалимдар рейтингы лидерҙары араһына инә<ref>{{Китап|заглавие=THE WORLD’s Most Influential Scientific Minds 2014|ссылка=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|издательство=[[Институт научной информации|Highly Cited Researchers]]|год=2014|pages=7|allpages=108}}</ref>. 2011 йылдың 31 декабрендә королева [[Елизавета II]] указы менән уға фәндәге ҡаҙаныштары өсөн бакалавр-рыцары исеме бирелә<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04}}</ref>. == Биографияһы == Константин Новоселов [[1974 йыл]]дың [[23 август|23 авгусында]] [[Түбәнге Тагил]]да тыуа. Атаһы — Сергей Викторович — инженер, Уралвагонзаводында эшләй. Олатаһы, Виктор Константинович Новоселов, 39-сы мәктәпкә (2005 йылдан — 39-сы лицей) нигеҙ һалыусы һәм уныңберенсе директоры була. Әсәһе — Татьяна Глебовна — ошо мәктәптең инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Елена апаһы бар. Константин 39-сы мәктәптә уҡый<ref>[http://www.uraledu.ru/node/8331 г. Нижний Тагил, лицей № 39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331 |date=2016-03-13 }}</ref>. Тәүге уңышын алтынсы синыфта уҡығанда яулай — [[1986 йыл]]да физика буйынса өлкә олимпиадаһында беренсе урын ала<ref>[https://web.archive.org/web/20101129162617/http://izvestia.ru/obshestvo/article3147030/ Известия. Ру: Учил физику сам и давал списывать другим]</ref>, ә СССР Бөтә Союз мәктәп уҡыусылары олимпиадаһында көслө унау исемлегенә инә. 1988—1991 йылдарҙа өҫтәмә рәүештә ситтән тороп физика-техник мәктәптә уҡый. [[1990]] — [[1991 йыл]]дарҙа физика һәм математика буйынса Бөтә союз олимпиадаһында ҡатнаша. [[1991 йыл]]да мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү физика-техник институтына уҡырға инә. [[1997 йыл]]да МФТИ-ның Физика һәм квант электроникаһы факультетын «наноэлектроника» специальносы буйынса бик яҡшы таммалай<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — ''Веб-музей МФТИ''.</ref>. Институттан һуң ике йыл эшләй Черноголовкала Рәсәй Фәндәр академияһының Микроэлектроника технологиялары проблемалары институтында (ИПТМ РАН) эшләй, Юрий Дубровскийҙың аспиранты була. 1999 йылда [[Нидерланд]]<ҡа күсенә, унда Неймеген университетында Андрей Гейм менән эшләй башлай. 2001 йылда уның менән бергә Манчестер университетына күсә. 2004 йылдың 3 ноябрендә<ref>{{Китап|автор=Konstantin S. Novoselov|заглавие=Development and Applications of Mesoscopic Hall Microprobe|ссылка=http://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/19519/19519%20%20_deveanapo.pdf|место=[[Неймеген]]|издательство=[[Университет Неймегена]]|год=2004|allpages=142|isbn=90-9018366-3}}</ref> Новоселов профессор Ян-Кеес Маан етәкселегендә философия докторы (PhD) дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2011 йылда Король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en}}</ref>. Әлеге ваҡытта Манчестер университеты һәм Король йәмғиәте профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov |date=2014-10-06 }}</ref>. Манчестерҙа йәшәй, Рәсәй һәм Британия гражданлығына эйә<ref name="RUS-GBR">{{cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008071254/http://physicsworld.com/cws/article/news/43939 |date=2010-10-08 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''G. Brumfiel.'' [http://www.nature.com/news/2010/101005/full/467642a.html Graphene speeds pair to Stockholm win] // ''[[Nature]].'' — Vol. 467, P. 642 (2010). * ''A. Cho.'' [https://dx.doi.org/10.1126/science.330.6001.159 Still in Its Infancy, Two-Dimensional Crystal Claims Prize] // ''[[Science]].'' — Vol. 330, P. 159 (2010). * ''Д. Бухвалов.'' [http://trv-science.ru/2010/10/12/nobelevskij-tip-ugleroda/ Нобелевский тип углерода] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4 (12.10.2010). * [http://trv-science.ru/2010/10/12/mixail-kacnelson-oni-sdelali-to-chto-zapreshheno-uchebnikami/ Михаил Кацнельсон: «Они сделали то, что запрещено учебниками»] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4—5 (12.10.2010). * ''Y. Hancock.'' [https://dx.doi.org/10.1088/0022-3727/44/47/473001 The 2010 Nobel Prize in physics—ground-breaking experiments on graphene] // J. Phys. D: Appl. Phys. — Vol. 44, P. 473001 (2011). == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Константин Новосёлов}} * {{ВТ-ЛП|Новосёлов, Константин}} * {{Официальный сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{ref-en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622002738/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html |date=2014-06-22 }} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130015816/http://elementy.ru/news/431427 |date=2011-11-30 }} // «[[Элементы.ру]]», 11.10.2010 * {{статья | автор = K. S. Novoselov | заглавие = Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland | ссылка = http://rmp.aps.org/abstract/RMP/v83/i3/p837_1 | язык = en | издание = [[Rev. Mod. Phys.]] | год = 2011 |том= 83 |страницы= 837—849 | doi = 10.1103/RevModPhys.83.837 }} ** На русском языке {{статья|автор = К. С. Новосёлов. |заглавие= Графен: материалы Флатландии |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/2011/12/f/ |издание=[[Успехи физических наук]] |год= 2011 |том= 181 |страницы= 1299—1311 |язык= ru |издательство= [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] }}. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Бөйөк Британия физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 августа тыуғандар]] ohwmmu93iusst94e2bxbbsi630qdd5t 0 163300 1305985 1277698 2026-09-24T03:36:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй дәүләт китапханаһы''' (ФГБУ РГБ) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның милли китапханаһы<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Федеральный%20закон%20от%2029.12.1994%20№%2078-ФЗ#Статья_18._Национальные_библиотеки_Российской_Федерации О библиотечном деле] : федеральный закон РФ от 29.12.94 № 78-ФЗ // «Собрание законодательства Российской Федерации», 2007, № 27, ст. 3213.</ref>, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә һәм континенталь [[Европа]]ла иң ҙур асыҡ китапхана{{Переход|#Фонды библиотеки}}; китапханаларҙы өйрәнеү, библиография һәм китаптарҙы өйрәнеү өлкәһендә алдынғы фәнни-тикшеренеү учреждениеһы, барлыҡ системалағы (махсус һәм фәнни-техник йүнәлештәгеннә тыш) Рәсәй китапханаларының консультатив һәм методик үҙәге, тәҡдим ителгән библиография үҙәге{{Переход|#Научно-исследовательская деятельность}}. 1862 йылдың 19 июнендә (1 июле) Мәскәү асыҡ музейы һәм Румянцев музейы составында нигеҙләнә. Асылғандан алып Рәсәй баҫмаларының мотлаҡ даналарын ала. [[1924 йыл]]дың [[24 ғинуар]]ында В. И. Ленин исемендәге Рәсәй китапханаһы тип үҙгәртелә .[[1925 йыл]]дың [[6 февраль|6 февраленән]] СССР-ҙың В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы тип атала башлай. [[1992 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ынан хәҙерге исемен йөрөтә{{Переход|#История}}. Ҡушаматы — «Ленинка». == Тарихы == === Румянцев музейы китапханаһы === 1928 йылда ойошторолған һәм 1931 йылда Санкт-Петербургта нигеҙләнгән Румянцев музейы 1845 йылдан Император асыҡ китапханаһы составына инә. Музей ауыр хәлдә була. Румянцев музейы һаҡлаусыһы В. Ф. Одоевский Румянцевтың коллекцияларын Мәскәүгә күсерергә тәҡдим итә, унда улар кәрәк булыр һәм һаҡланыр, ти. Одоевскийҙың Румянцев музейының ауыр хәле тураһында дәүләт һарайы министры исеменә яҙған запискаһын «осраҡлы» Н. В. Исакова күреп ҡала һәм эш башлай{{Sfn|Овсянников|1962}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{публикация|книга|автор=Абрикосова|автор имя=Ф. С.|автор2=Зимина|автор2 имя=В. Г.|автор3=Клевенский|автор3 имя=М. М.|автор4=Колтыпина|автор4 имя=Г. Б.|заглавие=История Государственной ордена Ленина Библиотеки СССР им. В.И. Ленина за 100 лет: 1862-1962|вид=очерк|ответственный=Государственная б-ка СССР им. В. И. Ленина|место=М.|издательство=Издание библиотеки|год=1962|страниц=278}} * {{публикация|книга|автор=Клевенский|автор имя=Л. Н.|заглавие=История библиотеки Московского публичного Румянцевского музея. 1862—1917|вид=очерк|ответственный=Государственная б-ка СССР им. В. И. Ленина|место=М.|издательство=Издание библиотеки|год=1953}} * {{публикация|книга|автор=[[Коваль Л. М.]]|автор2=[[Черняк А. Я.]]|заглавие=Голос прошлого: Государственная ордена Ленина библиотека СССР имени В. И. Ленина в годы Великой Отечественной войны|вид=очерк|ответственный=Гос. б-ка СССР им. В. И. Ленина|место=М.|издательство=Гос. библиотека СССР им. В. И. Ленина|год=1991|страниц=135}} * {{публикация|книга|автор=Овсянников|автор имя=Ю. М.|автор линк=Овсянников, Юрий Максимильянович|заглавие=Путешествие в страну разума|подзаголовок=очерки о государственной библиотеке СССР имени В. И. Ленина|место=М.|издательство=[[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]]|год=1962|страниц=232|ref=Овсянников}} * {{БРЭ |статья= Российская государственная библиотека|id= 3515412|автор= |том= 28|страницы= 666|год=2015 |ref=БРЭ}} * {{публикация|книга|заглавие=''Российская'' государственная библиотека|вид=библиографич. указ.|ответственный=Рос. гос. б-ка, Науч.-исслед. отд. библиографии|ответственный2=[сост. Т. Я. Брискман при уч. Х. Р. Насибулиной]|место=М.|издательство=[[Пашков дом (издательство)|Пашков дом]]|год=2008|книга=|isbn=978-5-7510-0413-2}} * {{публикация|книга|ссылка=https://www.rsl.ru/photo/!_ORS/1-O-BIBLIOTEKE/7-documenty/year-report/doc_9216se.pdf|автор=Российская государственная библиотека|заглавие=Годовой отчёт 2016|ответственный=Российская государственная библиотека|место=М.|издательство=Российская государственная библиотека|год=2017|страниц=120|ref=Годовой отчёт РГБ}} * {{публикация|книга|автор=Тихонова|автор имя=Л. Н.|автор линк=Тихонова, Людмила Николаевна|автор2=Акилина|автор2 имя=М. И.|автор2 линк=Акилина, Мария Ивановна|часть=Российская государственная библиотека в современной системе национальных библиотек России : функциональный анализ|заглавие=Национальные библиотеки в XXI веке|вид=сборник статей|ответственный=Рос. нац. б-ка|ответственный2=[сост.: Н. Ф. Вербина, А. Ц. Масевич]|место=СПб.|издательство=[[Российская национальная библиотека]]|год=2012|страниц=148|isbn=978-5-8192-0425-2}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.rsl.ru/ Сайт Российской государственной библиотеки] (включает поиск по [[электронный каталог|электронному каталогу]] и [[электронная библиотека|электронной библиотеке]]). :* [http://aleph.rsl.ru Поиск в электронном каталоге] ([[Aleph]]) :* [http://elibrary.rsl.ru/ Электронная библиотека РГБ] :* [https://itunes.apple.com/ru/app/ersl/id573497262?mt=8&uo=4 Приложение для ''IPad''] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :* [http://diss.rsl.ru/ Электронная библиотека диссертаций] :* [http://sigla.rsl.ru Поиск в электронной библиотеке и в электронной библиотеке диссертаций] ([[Сигла]]) :* {{cite web |url = http://cadd.rsl.ru |title = Приём заказов читателей через Интернет |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Центр МБА и доставки документов) * [http://leninka.ru/ Прошлое, настоящее и будущее РГБ. Всё о библиотеке. Тематический сайт РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225180505/http://leninka.ru/ |date=2014-12-25 }} * [http://infoculture.rsl.ru/ Информкультура: Аналитика, фактография, библиография по культуре и искусству] * {{YouTube|fhwm9vPio-8|Наука 2.0. Большой скачок. Хранилище (2012.02.14)|logo=1}} * {{книга |автор= |часть= |заглавие=Путеводитель по библиотеке Московского публичного и Румянцевского музеев |оригинал= |ссылка= |ответственный= |викитека=Путеводитель по библиотеке Московского публичного и Румянцевского музеев |издание= |место=М. |издательство=Печатня А. И. Снегирёвой |год=1896 |том= |страницы= |страниц=47 |серия= |isbn= |тираж= }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:1862 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Химки]] [[Категория:Ленинға арнап аталған объекттар]] [[Категория:Милли китапханалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] baicthj8vdgsx4ad40n1inn2gbz4cei 0 164843 1305970 1286259 2026-09-23T19:46:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ойстрах''' '''Давид Федорович (Фишелевич)''' (30 сентябрь 1908 йыл — [[24 октябрь]] [[1974 йыл]]) — совет [[скрипка]]сыһы, альтсы, дирижер, [[Педагогика|педагог]]. СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1953 йыл|1953]]). [[Ленин премияһы|Ленин]] ([[1960 йыл|1960]]) һәм беренсе дәрәжә Сталин премиялары лауреаты ([[1943 йыл|1943]]). == Биографияһы == Давид Ойстрах [[Одесса]] ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған. Атаһы — икенсе гильдия сауҙагәре Ойстрах Фишель Давидович<ref>[https://ljplus.ru/img/n/a/naftali/oystrakh.jpg Запись о рождении Давида Ойстраха в канцелярии городского раввина Одессы (1908)]</ref><ref>[http://www.alefmagazine.com/pub1589.html Яков Коваленский «Гений скрипки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526015744/http://www.alefmagazine.com/pub1589.html |date=2019-05-26 }}</ref>, әсәһе — Ойстрах Бейла Шепселевна (1880—1942 йылдан һуң)<ref>[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&itemId=10091697&ind=31 Давид Ойстрах в списках эвакуированных в Свердловск (1942)]</ref><ref>[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&itemId=10091799&ind=33 Бейла Острах в списках эвакуированных в Свердловск (1942)]</ref>. [[Бершадь|Бершадтә]] тыуған олатаһы, икенсе гильдия сауҙагәре Ойстрах Дувид Мошкович Екатерининская урамындағы икмәкханға хужа була (шулай уҡ әлеге урамдп уның өс ҡатлы йорто була)<ref>[http://obodesse.at.ua/publ/ekaterininskaja_ulica/1-1-0-320 Екатерининская улица]</ref>. 1908—1932 йылдарҙа Д. Ф. Ойстрах Екатерининская урамы, 29 йортта йәшәй (Полицейская урамы мөйөшө, Кумбари йорто)<ref>[http://odesa.giddom.com/rus/monument/51-101-0091.html#http://i.giddom.com/sklad_bol/115982.jpg Жилой дом Кумбари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924125521/http://odesa.giddom.com/rus/monument/51-101-0091.html#http://i.giddom.com/sklad_bol/115982.jpg |date=2021-09-24 }}</ref>. Әсәһе Одесса опера театры хорында йырлай. Давид Ойстрах биш йәшенән алып [[скрипка]]ла һәм альтта уйнарға өйрәнә (уҡытыусыһы П. С. Столярский), башта шәхси рәүештә, ә 1923 йылдан алып — Одесса музыка-драма институтында (хәҙер А. В. Нежданова исемендәге Одесса милли музыка академияһы), уны [[1926 йыл]]да уңышлы тамамлай. Институтта махсус гармонияны һәм полифонияны композитор Н. Н. Вилинский етәкселегендә өйрәнә. Студент булған саҡта уҡОдесса симфоник оркестры менән солист һәм дирижер булараҡ сығыш яһай. 1926—1928 йыдарҙа — Одесса Посредрабис солисы. [[1927 йыл]]да [[Киев]]та А. К. Глазуновтың скрипка өсөн оркестр менән концертын башҡара, оркестрға автор үҙе етәкселек итә. [[1928 йыл]]да скрипкасы булараҡ тәү башлап [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] уйнай, бер йылдан һуң [[Мәскәү]]ҙә сығыш яһай һәм тиҙҙән баш ҡалаға йәшәү өсөн күсенә. 1932—1934 йылдарҙа һәм 1941 йылда була — солист, [[1961 йыл]]да — һәм дирижеры мәскәү филармонияһы. 1935 йылда 2-се бөтә Союз музыкант-башҡарыусылар конкурсында еңеү яулай һәм шул уҡ йылда Г. Венявский исемендәге халыҡ-ара скрипкасылар конкурсында икенсе премия ала (Ж. Невё еңеүсе итеп таныла). Ике йылдан һуң Брюссель ҡалаһында Изаи исемендәге конкурста еңә һәм донъялыҡ билдәлелек яулай. [[Файл:Oistrah.jpg|справа|мини|285x285пкс| [[1938 йыл]]ғы афиша]] 1942 йылда ҡатыны, улы һәм әсәһе менән Мәскәүҙән [[Екатеринбург|Свердловскиға]] эвакуациялана. Һуғыш йылдарында музыкант хәрби-шефлыҡ эштә әүҙем ҡатнаша, моблизация пункттарында, госпиталдәрҙә, блокадалы Ленинградта, Төньяҡ океан флотсылары алдында сығыш яһай. 1943 йылдан пианист Л. Оборин һәм виолончелист С. Кнушевицкий менән ансамблдә уйнай. Әлеге ансамбль Кнушевицкийҙың вафатына тиклем ғәмәлдә була (1963 йылға тиклем). 1942 йылдан [[ВКП(б)]] ағзаһы. Һуғыштан һуң әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай. [[1945 йыл]]да Мәскәүҙә И. Менухин (һуғыштан һуң СССР-ға килгән тәүге сит ил башҡарыусыһы) менән бергә [[Йоһанн Себастьян Бах|И. С. Бах]] концерын башҡарыу тамашасыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1946—1947 йылдарҙа Скрипка концерты үҫеше" циклын ойоштора, унда ул [[Ян Сибелиус]], Э. Элгар, У. Уолтон махсус уның өсөн ижад ителгән [[Хачатурян Арам Ильич|А. Хачатуряндың]] концерттарын башҡара. Скрипкасыға [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д. Шостакович]] та оркестр менән скрипка өсөн концертын бағышлай, уны [[Нью-Йорк]] ҡалаһында [[1955 йыл]]да тәүге гастролдәрендә башҡара. Шулай уҡ альтист булараҡ та сығыш яһай. О. Клемперер, Ю Орманди, К. Кондрашин, Г Караян, Д. Митрополус һәм башҡалар етәкселегендәге оркестр менән сығыш яһай. Донъяның күпселек илдәрендә гастролдәрҙә була. 1934 йылдан Мәскәү консерваторияһында ([[1939 йыл|1939]]йылдан — профессор, 1950 йылдан — скрипка кафедраһы мөдире). Уның уҡыусылары араһында- улы Игорь, П. Чайковский халыҡ-ара конкурстар лауреаты. В. Климов, В Пикайзен, С Снитковский, О. Каган, М. Готсдинер, Л. Бруштейн, Л. Фейгин, Л. Исакадзе, Г Кремер, О. Крыса, А. Винницкий һәм башҡа скрипкасылар. П. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстарҙың тәүге бишәүһендә (1958—1974) «скрипка» номинацияһында алыштырһығыҙ жюри рәйесе була. Ярайһы көслө [[шахмат]]сы була, үҙ ваҡытында уның [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. Прокофьев]] менән матчы йәмәғәтселектә ҙур ҡыҙыҡһындырыу тыуҙыра. Ойстрах еңеү яулай (1937)<ref>''[[Ботвинник, Михаил Моисеевич|Ботвинник М. М.]]'' Аналитические и критические работы 1928—1986: Статьи, воспоминания. — М.: Физкультура и спорт, 1987. — С. 42-43</ref>. [[Файл:Могила_Д.Ф._Ойстраха.jpg|справа|мини|267x267пкс| Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Д. Ф. Ойстратың ҡәберлеге]] Атаһы һәм улы острахтар йыш ҡына бергә сығыш яһайҙар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Штильман А.|заглавие=Игорь Ойстрах рассказывает. Моменты жизни в фотографиях|издание=[[Семь искусств]]|год=2011|выпуск=июль|номер=7 (20)}}</ref>. 1974 йылдың 24 октябрендә [[Амстердам]]да (Голландия) сираттағы концерттан һуң бер нисә сәғәт үткәс, йөрәк өйәнәгенән вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (7-се участка) ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Бөтә Украин скрипкасылар конкурсы, 1-се премия ([[Харьков]], 1930) * Бөтә Союз музыкант-башҡарыусылар конкурсы,1-се премия ([[Санкт-Петербург|Ленинград]], 1935) * , Г. Венявский исемендәге халыҡ-ара скрипкасылар конкурсы, 2-я премия ([[Варшава]], 1935) * Э. Изаи исемендәге халыҡ-ара скрипкасылар конкурсы, 1-се премия . ([[Брюссель]], 1937) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Артур Штильман|заглавие=Сыновья… К 80-летию Игоря Ойстраха|ссылка=http://www.7iskusstv.com/2011/Nomer2/Shtilman1.php|издание=[[Семь искусств]]|тип=журнал|год=2011|выпуск=февраль|номер=2 (15)}}</ref> * СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1953 йыл|1953]]) * Беренсе дәрәжә (Сталин премияһы ([[1943 йыл|1943]]) концерт-башҡарыу эшмәкәрлеге өсөн * [[Ленин премияһы]] ([[1960 йыл|1960]]) — музыка-башҡарыу өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн * Ике [[Ленин ордены]] (1946, 1966) * Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе» ордены]] (шул иҫәптән 1937) * «1941-1945 йылдарҙағы бөйөк ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙал * Финляндия Арыҫланы ордены ([[1966 йыл|1966]]) * Леопольд II ордены ([[1967 йыл|1967]], [[Бельгия]])<ref>[http://narnecropol.narod.ru/oystrah.htm Ойстрах Давид Фёдорович (1908—1974)]</ref> * Ике «[[Грэмми]]» премияһы ([[1970 йыл|1970]], [[1974 йыл|1974]])<ref>[https://www.grammy.com/grammys/artists/david-oistrakh Давид Ойстрах на сайте премии «Грэмми»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113073848/https://www.grammy.com/grammys/artists/david-oistrakh |date=2019-11-13 }}</ref> * Берлин сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты ([[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]], 1961) * Лондондағы Король музыка академияһының почетлы ағзаһы (1959) * Римдағы «Санта-Чечилия» Милли академияһының почетлы ағзаһы (1961) * Бостондағы Америка фән һәм сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы (1961) * Швед король музыка академияһының почетлы ағзаһы (1969) * Бетховен йәмғиәтенең почетлы ағзаһы * Веналағы Музыка йәмғиәтенең почетлы ағзаһы * Будапешт консерваторияһның почетлы профессоры(1968) * [[Кембридж университеты|Кембридж университеының почетлы музыка докторы]] (1969) * Gramophone журналының Дан залына индерелгән. === Фильмографияһы === * {{Год в кино|1954}} — «В праздничный вечер» * {{Год в кино|1960}} — «Вдохновенное искусство» (документальный) * {{Год в кино|1988}} — цикл передач «Музыкальный абонемент. Д. Ойстрах» * {{Год в кино|1994}} — «[[Давид Ойстрах: халыҡ артисы?|Давид Ойстрах: Народный артист?]]» (документальный, режиссёр [[Брюно Монсенжон|Б. Монсенжон]]) * {{Год в кино|2008}} — «[[Давид Ойстрах. Скрипка генийы|Давид Ойстрах. Гений скрипки]]» (документальный, режиссёр [[Тихонов Никита Сергеевич|Н. Тихонов]]) [[Файл:RR5110-0085R.png|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй банкыһының иҫтәлекле тәңкәһе. Д. Ф. Ойстрахтың 100 йыллығына арналған. . 2 һум, көмөш, 2008 йыл]] == Хәтер == * [[2006 йыл]]да Д. Ойстрах исемендәге хәйриә фонды ойошторола, д. Ойстрах<ref>[http://oistrakh.ru/ Благотворительный фонд имени Давида Ойстраха]</ref>, * Пярну ҡалаһында ([[Эстония]]) хәтер музыка фестивале даими үткәрелә. * 2016 йылдың 26 апрелендә [[Одесса]]лағы Затон урамы Давид Ойстрах урамы тип үҙгәртелә<ref>[http://trassae95.com/centr/important/2016/04/27/gorsovet-oficialjno-pereimenoval-ulicy-i-pereulki-v-odesse-ustupiv-sergeyu-kivalovu-30712.html Горсовет официально переименовал улицы и переулки в Одессе, уступив Сергею Кивалову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315223818/http://trassae95.com/centr/important/2016/04/27/gorsovet-oficialjno-pereimenoval-ulicy-i-pereulki-v-odesse-ustupiv-sergeyu-kivalovu-30712.html |date=2018-03-15 }}</ref>. * Нәфис фильм [[Хачатурян Арам Ильич|Арам Хачатурянға]] арналған нәфис фильмда («Ҡылыстар менән бейеү», 2019, реж. Й. Разыҡов) Давид Ойстрах ролен Александр Ильин башҡара. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Ямпольский И. М.'' Давид Ойстрах. — М., 1968 * ''Светланов Е. Ф.'' Музыка сегодня. — М., 1979, с. 250—254 [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Финляндия арыҫланы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Рәсәй дирижёрҙары]] [[Категория:СССР дирижёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1974 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]] 1g3vve8brhn8kavqktz1odrnoo7ck57 0 165829 1305951 1184520 2026-09-23T14:07:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мусхелишвили Николай Львович''' ([[8 март]] [[1945 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Психология|психологы]] , [[Биология|биолог]] һәм [[Теология|теолог]]. Биология фәндәре кандидаты, психология фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы [[теология]]<ref>Приказ Министерства образования и науки России № 927 от 1 августа 2016 года [http://vak.ed.gov.ru/documents/10179/0/%25d0%259f%25d1%2580%25d0%25b8%25d0%25ba%25d0%25b0%25d0%25b7%2520%25d0%25be%25d1%2582%252001.08.2016%2520%25e2%2584%2596%2520927.pdf/a9e99790-dcb7-4655-9454-0efac5ccd943 «Об утверждении состава экспертного совета Высшей аттестационной комиссии при Министерстве образования и науки Российской Федерации по теологии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815145401/http://vak.ed.gov.ru/documents/10179/0/%25d0%259f%25d1%2580%25d0%25b8%25d0%25ba%25d0%25b0%25d0%25b7%2520%25d0%25be%25d1%2582%252001.08.2016%2520%25e2%2584%2596%2520927.pdf/a9e99790-dcb7-4655-9454-0efac5ccd943 |date=2016-08-15 }}</ref> буйынса Юғары аттестация комиссияһының эксперт кәңәшмәһе ағзаһы. == Биографияһы == Николай Львович Мусхелишвили [[1945 йыл]]дың [[8 март]]ында Грузин ССР-ы [[Тбилиси]] ҡалаһында тыуа. Мусхелишвили грузин дворяндар ырыуы вәкиле. Тбилиси дәүләт университетының «биофизик» һөнәре буйынса физика факультетын тамамлаған ([[1967]]), биология фәндәре кандидаты, психология фәндәре докторы. Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәт тапшырыу проблемалары институтында лаборатория мөдире, Изге Апостол Андрей Библия-дини тәғлимәте институты профессоры [[1996 йыл]]дан. РГГУ-ла<ref>{{Cite web|url=http://religion.rsuh.ru/section.html?id=1637|title=РГГУ / Преподаватели Центра изучения религий|accessdate=2011-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209024654/http://religion.rsuh.ru/section.html?id=1637|archivedate=2011-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209024654/http://religion.rsuh.ru/section.html?id=1637 |date=2011-02-09 }}</ref> уҡыта. Изге Фома Аквинский философия, теология, тарих институтының ректоры була. Халыҡ-ара дин психологтары ассоцияһына инә. Психология буйынса Халыҡ-ара журналдың мөхәрририәт ағзаһы, «Символ» журналының баш мөхәрире. Фәнни-теоретик «Религиоведение» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. 2007 йылдан [[ЮНЕСКО]]<ref>[http://isir.ras.ru/news/shownews.aspx?id=9105d65c-f21b-4a1b-8cb2-e5b565b617e2&_Language=ru&print=1 Российская академия наук/Российские учёные получили дипломы ЮНЕСКО.]</ref> кафедраһының почетлы профессоры. 85 эш, 3 монография, 3 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары<ref>[http://www.amursu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=396:2009-11-27-13-48-45&catid=197:2009-11-27-13-41-40&Itemid=379&lang=ru Религиоведение. Научно-теоретический журнал / Мусхелишвили Николай Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102125747/https://www.amursu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=396:2009-11-27-13-48-45&catid=197:2009-11-27-13-41-40&Itemid=379&lang=ru |date=2020-11-02 }}</ref> авторы. == Ғилми тикшеренеү өлкәһе == Дини тәжрибә, аңдың мистик һәм үҙгәргән торошон, ғибәҙәт практикаһын өйрәнеү. Төп хеҙмәттәре ситләтелгән парадокс коммуникацияларға, ысынбарлыҡты үҙләштереүҙә хыялдың роле һәм доға текстары семиотикаһына арнала. == Ғилми хеҙмәттәре == === Монографиялар === * «Психология и этика. Опыт построения дискуссии». М., 1999 й. === Мәҡәләләре === ** {{книга|автор=Мусхелишвили Н. Л., [[Шабуров, Николай Витальевич|Шабуров Н. В.]], [[Шрейдер, Юлий Анатольевич|Шрейдер Ю. А.]]|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|год=1987|заглавие=Символ и поступок|издательство=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=}} ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Постижение versus понимание // Семиотика: [[:ru:Труды по знаковым системам|Труды по знаковым системам]]. Вып. 23. Тарту, 1989. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Иов-ситуация: искушение абсурдом. // Философская и социологическая мысль. 1991. № 8. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шабуров Н. В., Шрейдер Ю. А.'' О символичности проповеди. // [[:ru:Человек (журнал)|Человек]]. 1991. № 4. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Семантика и ритм молитвы // [[:ru:Вопросы языкознания|Вопросы языкознания]]. 1993. № 1. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Иов-ситуация Иозефа К. // [[:ru:Вопросы философии|Вопросы философии]]. 1993. № 7. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Метапсихологические проблемы непрямой коммуникации. // Когнитивная эволюция и творчество, М.,1995 ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Значение и образ // Тезисы Международн. конф. «Культурно-исторический подход: развитие гуманитарных наук и образования». М., 1996. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Значение текста как внутренний образ. // [[:ru:Вопросы психологии|Вопросы психологии]]. 1997, № 3. ** ''Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Понимаю, ибо абсурдно. К эвристике абсурда. // Человек, 1998, № 6 ** ''Кузнецов Н. А., Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А.'' Информационное взаимодействие как объект научного исследования. // Вопросы философии. — 1999. — № 1. ** ''Мусхелишвили Н. Л.'' В поисках общего значения. Сравнительный анализ восточных и западных молитв. Страницы: богословие, культура, образование. Вып. 4 ** ''Киселев А. П., Коваль А. Н., Мусхелишвили Н. Л.'' Традиция lectio divina и когнитивная психология // Системные исследования. Ежегодник, 2003. ** ''Коваль А. Н., Мусхелишвили Н. Л., [[:ru:Сергеев, Виктор Михайлович|Сергеев В. М.]], [[:ru:Спивак, Дмитрий Леонидович|Сnивак Д. Л.]]'' От проблемы истолкования в психоанализе к проблеме истолкования религиозного текста. // [[:ru:Религиоведение (журнал)|Религиоведение]], 2004, № 2. ** ''Мусхелишвили Н. Л.'', ''Базлев М. М.'' [https://religio.amursu.ru/index.php/ru/new-archive/1-articles/389-2019-02-20-04-32-01 О видениях в «Духовном Дневнике» Игнатия Лойолы // Религиоведение, 2018, № 3. С. 128—139.] ** ''Мусхелишвили Н. Л.'', ''Базлев М. М.'' Внутренняя речь и дар говора (loqüela) // [[:ru:Вопросы психологии|Вопросы психологии.]] 2019, № 2. С. 59 — 68 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=92333 Сайтындағы биографияһы biografija.ru] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://synergia-isa.ru/?page_id=563 Иса сайтындағы биографияһы] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Психология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Биология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 мартта тыуғандар]] 32e85t4fva4au61cng5z5ceg7g0wws8 0 169489 1305996 1271548 2026-09-24T06:45:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} '''Санкт-Петербург Тау институты''' ({{lang-ru|Здание Санкт-Петербургского горного института}}) — Санкт-Петербургта Тау институты урынлашҡан бина. Классицизм стилендә 1806—1811 йылдарҙа архитектор А. Н. Воронихин проекты буйынса Тау кадет корпусын урынлаштырыу өсөн төҙөлгән тарихи бина. == Бина тарихы == 1773 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Тау училищеһына нигеҙ һалына, тәүҙә ул граф П. Б Шереметевтан һатып алынған, Нева ярындағы Васильевский утрауындағы ике бинала урынлаша. Һуңынан училище өсөн тағы ла ике йорт һатып алына. 1804 йылдың декабрендә училище Тау кадет корпусына әйләндерелә, уның өсөн А. Н. Воронихин проекты буйынса яңы биналар комплексы төҙөлә башлай. Төҙөлөш тамамланғандан һуң, 1811 йылда Нева ярында матур архитектура ансамбле барлыҡҡа килә, уның төп инеү урыны ун ике колонналы классик бортик менән биҙәлә, уның ике яғынан С. С. Пименовтың «Антейҙы быуыусы Геракл» һәм В. И. Демут-Малиновскийҙың «Прозерпинаны урлау» [[скульптура]]лары урын ала. <center><gallery widths="180" heights="180" mode="packed" caption="Бинаның заманса йөҙө"> File:Похищение Прозерпины (статуя у Горного института)01.jpg| File:2019-MiningSchool-SPb.jpg| File:Spb Vasilievsky Island Mining College asv2019-09 img1.jpg| </gallery></center> 1834—1866 йылдарҙа бында тау инженерҙары корпусы институты урынлаша, 1866—1896 йылдарҙа — Рәсәй империяһының Тау институты юғары техник уҡыу йорто. 1917 йылға тиклем йәшәгән Тау институты, [[Октябрь революцияһы]]нан һуң — Петрогард Тау институты, ә 1924 йылдан Ленинград Тау институты тип атала башлай. Әлеге ваҡытта бинала «Горный» Милли минерал-сеймал университеты һәм Санкт-Петербург Тау университеты, шулай уҡ Тау музейы — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө тәбиғи-фәнни экспозиция урынлашҡан<ref>[https://museum.spmi.ru/ Горный музей Санкт-Петербурга]</ref><ref>[https://architectstyle.livejournal.com/353654.html Петербург. Горный институт и Горный музей.]</ref> == Тасуирламаһы == [[Файл:Denkmal_für_Studenten_und_Lehrer_des_Leningrader_Berginstituts.jpg|справа|мини|225x225пкс|Студенттарға һәм уҡытыусыларға һәйкәл]] Әлеге ваҡытта был 12 колонналы дорик портиклы биш бинанан һәм төп корпустан торған комплекс Неваға ҡарап тора. Төп инеү ишеге өҫтөндә фризлы өсмөйөш фронтон тора: революцияға тиклем уны ике башлы сәмреҡош, совет осорондағы — ураҡ менән сүкеш, әлеге ваҡытта — ҡабаттан ике башлы сәмреғош биҙәй. Ике скульптура төркөмөнә өҫтәмә булараҡ, бина стенаһын Демут-Малиновскийҙың барельефтары биҙәй. Институт комплексының эске территорияһындағы корпустар — кластар, лабораториялар, офицерҙар корпусы һәм ашхана — архитектор А. И. Постников тарафынан проектланған; шулай пейзаж планировкаһы булған инглиз баҡсаһы бар, уға инеү урынын сфинкс скульптуралары биҙәй<ref>[https://walkspb.ru/istoriya-peterburga/zd/leit-shmidt49 Здание Горного института на набережной лейтенанта Шмидта]</ref>. Бина эсендә бигерәк тә Колонна, Малахит залдары һәм Кариатида залы айырылып тора, уларҙы шулай уҡ А. И. Постников биҙәгән. Колонна залын биҙәүҙә рәссам Джованни Батиста Скотти ҡатнаша<ref>[http://www.dkd.ru/design/book/882/ Прокофьев Иван Прокофьевич и Джованни Батиста (Иван Карлович) Скотти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418203425/http://www.dkd.ru/design/book/882/ |date=2021-04-18 }}</ref>. Эске ихатала [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында һәм [[Ленинград блокадаһы]]нда һәләк булған студенттарға һәм уҡытыусыларға һәйкәл ҡуйылған. Әлеге ваҡытта Тау институты бинаһы Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекттарының берҙәм дәүләт реестрына ингән (федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеге)<ref>[https://www.citywalls.ru/house284.html Горное училище — Горный институт — Горный университет]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210128072639/https://dvorspb.ru/sights/architecture/palaces/mining-institute/ Здание Горного института] * [https://dslov.ru/geo/4/g4_127.htm Здание Горного университета (Санкт-Петербург)] * [https://spmi.ru/istoria-gornogo История Горного] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Санкт-Петербург биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] l22v9xh1fsjq0t5dhc05vaicraxfm8c 0 174096 1305965 1198093 2026-09-23T17:04:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305965 wikitext text/x-wiki {{Футболист |имя = Наташа Андонова |полное имя = Наташа Андонова |изображение = NatasaAndonova2013.jpg |ширина = 200px |описание изображения = Андонова в 2013 году |прозвище = |дата рождения = 4.12.1993 |место рождения = [[Неготино (город)|Неготино]], [[Республика Македония|Македония]] |дата смерти = |место смерти = |гражданство = {{Флаг Северной Македонии|20px}} [[Республика Македония|Македония]] |рост = 169 |вес = |позиция = [[Нападающий (футбол)|нападающий]] | нынешний клуб = {{Флаг Испании|20px}} [[Леванте (женский футбольный клуб)|Леванте]] | номер = 10 | молодёжные клубы = |клубы = {{футбольная карьера |?—2010|{{Флаг Северной Македонии|20px}} Тиквешанка| |2010|{{Флаг Северной Македонии|20px}} Борец Велес| |2011—2015|{{Флаг Германии|20px}} [[Турбине]]|61 (11) |2011—2014|{{аренда}}{{Флаг Германии|20px}} Турбине II|12 (7) |2015—2016|{{Флаг Швеции|20px}} [[Русенгорд (женский футбольный клуб)|Русенгорд]]|34 (20) |2017|{{Флаг Франции|20px}} [[Пари Сен-Жермен (женский футбольный клуб)|Пари Сен-Жермен]]|9 (2) |2017—2019|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (женский футбольный клуб)|Барселона]]|43 (7) |2019—{{н.в.}}|{{Флаг Испании|20px}} [[Леванте (женский футбольный клуб)|Леванте]]|51 (7)}} | национальная сборная = {{футбольная карьера |2008—2009|{{Флаг Северной Македонии|20px}} Македония (до 17)|9 (7) |2010—2011|{{Флаг Северной Македонии|20px}} Македония (до 19)|9 (6) |2010—{{н.в.}}|{{Флаг Северной Македонии|20px}} [[Женская сборная Македонии по футболу|Македония]]|36 (15)}} |обновление данных о клубе = 12.07.2020 |обновление данных о сборной = 01.07.2017 }} '''Андонова Наташа''' ({{Lang-mk|Наташа Андонова}}, [[4 декабрь]] [[1993 йыл]], Неготина) — «Барселона» клубының ярымһаҡсыһы, [[Македония]] йыйылма командаһы капитаны. == Карьераһы == [[Футбол]] карьераһын «Тиквешанка» клубында башлай. 2010 йылда 19 йәшкә тиклемге категорияла Европа чемпионатында уйнай. Македония һуңғы урынды яулаһа ла, Наташа Андонова чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/womensunder19/history/season=2010/goldenplayer/index.html|title=2010: Natasa Andonova|publisher=''uefa.com''|access-date=2017-10-06|archive-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704133639/http://www.uefa.com/womensunder19/history/season=2010/goldenplayer/index.html|deadlink=no}}</ref>. 2010 йылдың йәйендә «Борец» командаһына күсә, команда составында 2010/2011 йылдарҙағы Чемпиондар лигаһының тәүге раундында ҡатнаша. 2010 йылдың ҡышында үҙенең һеңлеһе Сийче менән «[[:ru:Турбине|Турбине]]» ға күсә. 2015 йылдың майында «Русенгорд»ҡа күсә<ref>{{cite web|url=http://www.expressen.se/kvp/sport/har-skriver-stjarnan-pa-for-mastarklubben/|title=Här skriver stjärnan på för mästarklubben|publisher=''expressen.se''|access-date=2017-10-06|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074948/http://www.expressen.se/kvp/sport/har-skriver-stjarnan-pa-for-mastarklubben/|deadlink=no}}</ref>. 2017 йылдың 31 ғинуарында, шул уҡ йылдың июненә тиклем ҡыҫҡа ваҡытлы килешеүгә ҡул ҡуйып, [[:ru:Пари Сен-Жермен (женский футбольный клуб)|«Пари Сен-Жермен»]] клубына күсә<ref>{{cite web|url=http://www.psg.fr/fr/Actus/003001/Article/78877/Natasa-Andonova-s-engage-avec-le-Paris-Saint-Germain|title=Natasa Andonova s engage avec le Paris Saint-Germain|publisher=''psg.fr''|access-date=2017-10-06|archive-date=2017-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628204351/http://www.psg.fr/fr/Actus/003001/Article/78877/Natasa-Andonova-s-engage-avec-le-Paris-Saint-Germain|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628204351/http://www.psg.fr/fr/Actus/003001/Article/78877/Natasa-Andonova-s-engage-avec-le-Paris-Saint-Germain |date=2017-06-28 }}</ref>. Наташа Андонова «Пари Сен-Жермен» менән килешеү ваҡыты үткәндән һуң, [[:ru:Барселона (женский футбольный клуб)|«Барселона»]] менән килешеү төҙөй. == Ҡаҙаныштары == === Клуб === {{Флаг Германии}} '''Турбине:''' * Германия чемпионкаһы: 2010 / 11, 2011 / 12 {{Флаг Швеции}} '''Русенгорд:''' * Швеция чемпионы: 2015 * Швеция Кубогын яулаусы: 2015 / 2016 * Швецияның Суперкубогы эйәһе: 2016 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://int.soccerway.com/players/natasa-andonova/123904/ Профиль н soccerway.com] * [https://web.archive.org/web/20180616115340/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=1907563/profile/index.html UEFA сайтында профиле] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1993 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 декабрҙә тыуғандар]] ehizy7kblr125ukiscmrzq0ye3n3qd2 0 180085 1305973 1298383 2026-09-23T21:36:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305973 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Панин Виктор Евгеньевич''' ([[10 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[25 сентябрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы-{{Физик|СССР|Рәсәй}}. Физика һәм механика өлкәһендәге деформацияланған ҡаты есемдәр белгесе, физика-математика фәндәре докторы, [[Томск дәүләт университеты]] профессоры, ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981, 1986), Томск ҡалаһының почётлы гражданы (2000). == Биографияһы == Виктор Евгеньевич Панин 1930 йылдың 10 ноябрендә Тубылда хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1947 йылда [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбен, 1952 йылда Томск дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай. Профессор [[Большанина Мария Александровна]]ның студенты. Кандидатлыҡ диссертацияһын физика-математика фәндәре буйынса «Влияние трения в торцах на механические свойства и поглощение энергии при сжатии» темаһына 1955 йылда<ref>[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=13&s=2&ss=-31&ce=4 Каталог РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402100217/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=13&s=2&ss=-31&ce=4 |date=2015-04-02 }}</ref>, докторлыҡ диссертацияһын «Процессы превращений и основные факторы упрочнения в ряде твердых растворов на основе меди» темаһына 1967 йылда яҡлай.<ref>[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=12&s=2&ss=-31&ce=4 Каталог РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133021/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=12&s=2&ss=-31&ce=4 |date=2015-04-02 }}</ref><ref>[http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Электронная энциклопедия ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424101043/http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2015-04-24 }}[[Томский политехнический университет|ТПУ]]</ref> 1955 йылдан [[Себер]] физик-техник институтында эшләй, 1959 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр,[[1969 йыл]]<nowiki/>дан, физика металл бүлеге мөдире. * 1979 — ҡаты есем физикаһы бүлеге һәм СССР ФА оптика атмосфераһы институтының материаловедение бүлеге етәксеһе,1984 йылдан был институттың директор урынбаҫары<ref name="автоссылка1">[http://www.ispms.ru/ru/persons/2/ Персоналии]</ref>. * 1984 йылда — РФА- ның физика ныҡлығы һәм материаловедение. институтына нигеҙ һалыусы.1984 йылдан 2002 йылға тиклем уның менән етәкселек итә, һуңынан институттың ғилми етәксеһе. * 2002 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем — РФА кәңәшсеһе, физик мезомеханика лабораторияһы мөдире<ref name="автоссылка1" />. Томск дәүләт университетында уҡыта (профессор) — 1969—1970, 1979—1980 йылдарҙа ҡаты есем физикаһы кафедраһында, 1974—1975 йылдарҙа эксперименталь физика кафедраһында. 1997 йылдан металдар физикаһы кафедраһында консультат. Томск милли тикшеренеү политехник университетының материаловедение һәм машиналар төҙөү кафедраһы мөдире була.<br> Академик Панин етәкселегендә материалдарҙың физика мезомеханикаһы булдырылған һәм үҫешкән. Ул тотош мөхит механикаһын һәм физика пластик деформацияһын берләштерә..Был йүнәлеш сиктәрендә материалдарҙың компьютер конструкцияһының яңы методтары һәм уларҙы алыу технологиялары үҫешә..<ref>[http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000011317?letter=%D0%95 Физическая мезомеханика и компьютерное конструирование материалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073827/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000011317?letter=%D0%95 |date=2016-03-04 }}</ref> Мезомеханиканың тәрән идеяһы ер тетрәүҙәрҙе алдан белдереүҙә яңы ҡараш сағылышын таба.<ref>[[Гольдин, Сергей Васильевич|Гольдин С. В.]] Макро- и мезоструктуры в очаговой области землетрясения// Физическая мезомеханика. 2005. Т. 8. № 1. сс. 5-14 </ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы|«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙал]]<nowiki/>ы (1970); * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордены]] (1981, 1986); * 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998 .); * Академик В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2002); * «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» 1-се дәрәжә ордендың миҙалы (2007)<ref>http://kremlin.ru/acts/bank/25532</ref>, * Отличие билдәһе « Томск өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» (2005), * «Йәмәғәт таныуы» почётлы көмөш миҙал * Томск ҡалаһының почетлы гражданыы (2000)<ref name="автоссылка1"/>. == Библиография == * [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/spisok.htm#1,0,29,62,,%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99%20%D0%A1%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%9E%D0%9A%20%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%9E%D0%92 1955 йылдан 2002 йылға тиклем хеҙмәттәренең хронологик исемлеге] * [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/otrud.htm#1,0,34,62,,%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90%20%D0%9E%20%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%90%D0%A5%20%D0%98%20%D0%94%D0%95%D0%AF%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%A1 Хеҙмәт эшмәкәрлеге тураһында әҙәбиәт] * Панин, Виктор Евгеньевич // От а до я Томск: краткая энциклопедия ҡала. / Д под ред.-ра ист. фәндәре Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томскиҙа: изд-во НТЛ, 2004. — С. 249—250. — 440 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. * {{Мәҡәлә|заглавие=Академику В. Е. Панину - 80 лет|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/3444|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2010|том=317|номер=4 : Энергетика|страницы=171—172}} * {{Мәҡәлә|заглавие=От академика до студента с обратным эффектом: очерк об академике В. Е. Панине|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/34425|издание=Томский политехник|год=2004|выпуск=10|страницы=76—77}} == Хеҙмәттәре == * Физическая мезомеханика и компьютерное конструирование материалов: В 2 т. Новосибирск, 1995 (в соавт.); * {{Мәҡәлә|автор=Панин В. Е., Слосман А. И., Антипина Н. А.|заглавие=Мезомеханика поверхностно упрочненных материалов|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/5757|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2003|том=306|номер=1|страницы=30—36}}). * {{Мәҡәлә|автор=Панин С. В., Юссиф С. К., Овечкин Б. Б., Сергеев В. П., Власов И. В., Панин В. Е.|заглавие=Проблемы разрушения поверхностно упрочненных материалов с различной геометрией границы раздела "покрытие-основа"|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/3863|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2011|том=319|номер=2 : Математика и механика. Физика|страницы=50—57}} * {{Мәҡәлә|автор=Смирнова А. С., Почивалов Ю. И., Панин В. Е.|заглавие=Влияние наноструктурирования поверхностных слоев на усталостную долговечность конструкционной стали 09Г2С|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/18245|издание=Материалы и технологии новых поколений в современном материаловедении : сборник трудов конференции|место=Томск|издательство=Изд-во ТПУ|год=2015|страницы=64—68}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ispms.ru/ru/persons/2/ РФА-НЫҢ МЕНӘН ИФПМ] * [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_21565&pageListDoc=1 фотоархив фоторяд менән ран сайтында] * {{Сотрудник РАН|805|Виктора Евгеньевича Панина}} * [http://tomsk.gov.ru/ru/civil-service/avards/behaviour/panin.html Томск өлкәһе рәсми интернет порталы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20160305012254/http://www.lib.tpu.ru/ap/document/index.tal?docid=RU%5CTPU%5Cpers%5C12102 ТПУ белешмә Хеҙмәте] * {{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Панин, Виктор Евгеньевич|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}} * [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/biogr.htm#1,0,22,62,,%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%A1%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90 ТГУ НБ Биобиблиографический указатель сайты] * [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=84308 Виктор Панин Евгеньевич] мәғлүмәт базаһы «История белорусскоу науки в лицах» [[:ru:Центральная научная библиотека имени Я. Коласа НАН Беларуси|Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] nsav12ieji4oqjzsun8oba38ub73qkv 0 183620 1306021 1299300 2026-09-24T10:59:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306021 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Спирин Александр Сергеевич''' ([[4 сентябрь]] [[1931 йыл]] — [[30 декабрь]] [[2020 йыл]]<ref>{{Cite web|url=https://www.protres.ru/news/pamyati-aleksandra-sergeevicha-spirina|title=Памяти Александра Сергеевича Спирина {{!}} Институт белка РАН|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mol.bio.msu.ru/news/view.php?ID=97|title=Скончался Александр Сергеевич Спирин — Кафедра молекулярной биологии Биологического факультета МГУ им. М.В. Ломоносова|accessdate=2021-01-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122155954/http://mol.bio.msu.ru/news/view.php?ID=97 |date=2021-01-22 }}</ref><ref>[http://www.ibch.ru/ru/press/news/direction/3570{{pagelinks|}} Светлая память Спирину Александру Сергеевичу]</ref>) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Биохимия|биохимигы]]. СССР Фәндәр академияһы (1970; [[1991 йыл]]дан алып Рәсәй Фәндәр академияһы) академигы, Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы (1988—2001), ә [[2001 йыл]]дан Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы. [[Леопольдина]] ағзаһы (1974)<ref>List of Members<small>(недоступная ссылка)</small>.<small>Дата обращения: 7 октября 2017.</small><small>Архивировано 7 октября 2017 года.</small></ref> АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519060450/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |date=2024-05-19 }}, 30 апреля 2019{{ref-en}}</ref>. Биология фәндәре докторы (1962), Мәскәү дәүләт университетытының атҡаҙанған профессоры (1999)<ref>[http://letopis.msu.ru/content/zasluzhennye-professora-moskovskogo-universiteta Заслуженные профессора Московского университета] // | Летопись Московского университета</ref>. 1967 йылдан 2001 йылға тиклем РФА Аҡһымдар институтының директоры була. 1972 йылдан 2012 йылға тиклем МДУ-ның биология факультетының [[молекуляр биология]] кафедраһы мөдире. == Биографияһы == [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның биология-тупраҡ факультетын тамамлаған (1954). 1957 йылда СССР Фәндәр академияһының Андрей Николаевич Белозерский етәкселегендәге лабораторияға А.Н. Бах исемендәге Биохимия институты аспирантураһына инә. 1957 йылда — кандидатлыҡ, 1962 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. 1964 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының үҫемлектәр биохимияһы (һуңынан молекуляр биология кафедраһы) кафедраһы профессоры ғилми исемен ала. Шул уҡ йылдан молекуляр биология буйынса лекциялар курсын уҡый. 1966 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, ә 1970 йылда — уның мөхбир ағзаһы (академигы). 1967 йылда А.С. Спирин Пущинола СССР Фәндәр академияһының Аҡһым институтын аса, уға нигеҙ һалынғандан алып 2001 йылға тиклем етәкселек итә. 1973 йылда Андрей Николаевич Белозерский вафат булғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының молекуляр биология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, уны 2012 йылға тиклем етәкләй. Рәсәйҙең өс ғалимының береһе — Европа молекуляр биологтар ойошмаһы ағзаһы була. Европа академияһы ағзаһы. «Молекулярная биология» журналының редколлегия ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының «Классики науки» серияһында «Памятники истории науки» подсерияһының редколлегия ағзаһы була («Наука» нәшриәте). [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 19)<ref>{{Cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2020/spirin_as.htm|title=Московские могилы. СПИРИН Александр Сергеевич (1931 – 2020)|accessdate=2021-04-15}}</ref>. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == 1992 йылда «Кешелеккә иҫкәртеү»гә ҡул ҡуя<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/61DcmWeQM|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2019-05-14}}</ref>. == Төп фәнни ҡаҙаныштары == * Открытие некодирующих РНК и фракции информационных РНК в бактериях (1957—1958). * Первое качественное описание макромолекулярной структуры высокомолекулярной РНК. Открытие способности РНК к сворачиванию в компактные структуры (1959—1961). * Реконструкция рибосомных частиц вне клетки; открытие самосборки рибосомных белков на каркасе рибосомной РНК (1963—1966). * Открытие информосом — внутриклеточных информационных рибонуклеопротеидных частиц (мРНП) в цитоплазме животных клеток (1964). (Ленинская премия, 1976 г.). * Формулирование модели динамической работы рибосомы в процессе биосинтеза белка (1968). Первое экспериментальное доказательство структурной подвижности рибосомы в ходе этого процесса (1987). (Государственная премия СССР, 1988 г.). * Создание низкоэнергетической системы трансляции (биосинтеза белка) на структурно модифицированных рибосомах вне клетки (бесфакторная, или «неэнзиматическая» трансляция) (1970—1976). Концепция кинетической (каталитической) роли энергии ГТФ в функционировании рибосом (1976—1978). * Изобретение бесклеточной системы биосинтеза белка непрерывного действия (1988). Разработка способов препаративного синтеза белков вне клетки в различных вариантах такой системы (1989—2004). * Доказательство котрансляционного сворачивания глобулярных белков на рибосомах в процессе их синтеза (1993—2000). (Премия им. А. Н. Белозерского РАН, 2000). * Разработка концепции рибосомы как молекулярной наномашины, использующей тепловое (броуновское) движение для направленного перемещения вдоль матричной цепи информационной РНК (1985—2011). == Бүләктәре == * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[20 апрель]] [[2007 йыл]]) — биология ''фән үҫеше һәм фәнни кадрҙарҙы үҫтереү һәм әҙерләүҙә ҙур өлөш өсөн''<ref>Указ Президента РФ от 20 апреля 2007 г. № 521</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»ордены ([[4 июнь]] [[1999 йыл]]) — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгән өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы менән бәйле''<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-09-12}}</ref> * Ике [[Ленин ордены]] ([[1975]], [[1981]]) * Г.Кребс миҙалы һәм Европа Биохимия Йәмғиәттәре Федерацияһы премияһы (FEBS {{Тәржемәһеҙ 5|Sir Hans Krebs Medal}}) (1969) — ''информосом асыу өсөн'' * М.В.Ломоносов исемендәге ҙур алтын миҙал ([[2001 йыл|2001]]) — ''аҡһым биосинтезын һәм рибонуклеин кислоталарының эшләүен өйрәнеүгә төп өлөш индергән өсөн'' * [[Ленин премияһы]] (1976) — ''информосома асыу өсөн'' * [[СССР Дәүләт премияһы] (1988) — ''рибосома структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн'' * Карпинский исемендәге премия фән ҡаҙаныштары өсөн (F. S. V. Fund), Гамбург, Германия (1992) * [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] ([[2000 йыл]]) — ''тритий планиграфияһы буйынса эштәр циклы өсөн (В. И. Гольданский һәм хеҙмәткәрҙәр менән)'' * А. Н Белозерский исемендәге премия (2001) — «Контрансляционное сворачивание белков» эштәре циклы өсөн * «Триумф-Яңы Быуат» бойондороҡһоҙ хәйриә фондының «Триумф» премияһы (2005) * Демидов премияһы (2013) * А. Н.Бах исемендәге . пермия (2017) — ''юғары уҡыу йорттары өсөн «Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка» дәреслеге өсөн'' == Ғилми хеҙмәттәре == === Монографиялары === * ''Спирин А. С.'' Структура рибосом и биосинтез белка. — Пущино: ОНТИ НЦБИ, 1984. — 367 с. === Уҡыу баҫмалары === * ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология: Структура рибосомы и биосинтез белка: Учеб. для биол. спец. вузов. — М.: Высшая школа, 1986. — 303 с. ** ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка: учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по направлению "Биология" и биологическим специальностям. — М.: Академия, 2011. — 496 с. (Высшее профессиональное образование. Естественные науки). ISBN 978-5-7695-6668-4 ** ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка: учебное пособие. — М.: Лаборатория знаний, 2019. — 575 с. (Учебник для высшей школы). ISBN 978-5-906828-28-6 === Мәҡәләләре === * The ribosome as a conveying thermal ratchet machine // Journal of Biological Chemistry. 2009. Vol. 284 == Публицистика == * {{Мәҡәлә|автор=[[Асланян, Марлен Мкртычевич|Асланян М. М.]], Спирин А. С.|заглавие=Полосатая дочь кобылы лорда Мортона|оригинал=|ссылка=http://www.skeptik.net/pseudo/telegon.htm|издание=Журнал «Друг» (для любителей кошек)|тип=|место=М.|издательство=Премьера-Медиа|год=1997|номер=3(21)|страницы=22|ref=Асланян, Спирин|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119145731/http://www.skeptik.net/pseudo/telegon.htm|archivedate=2013-01-19}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|Спирин, Александр Сергеевич|ссылка=https://bigenc.ru/biology/text/4247742|год=2016|страницы=79-80|ref=БРЭ}} ==Һылтанмалар == * [http://mol.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=5 Биографическая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401072505/http://mol.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=5 |date=2022-04-01 }} * [http://www.chem.msu.su/rus/journals/chemlife/spirin.html «Я всю жизнь работал только в России»] * [http://evolution.powernet.ru/library/biosynthesis.htm «Биосинтез белков, мир РНК и происхождение жизни»] // Вестник РАН * [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157656&uri=index.html Статья «Принципы структуры рибосом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121091439/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157656&uri=index.html |date=2022-01-21 }} * {{Сотрудник РАН|54|Александра Сергеевича Спирина}} * [https://istina.msu.ru/profile/AS_Spir/ А. С. Спирин — научные работы в системе Истина МГУ] * [http://www.mathnet.ru/rus/person154838 Его статьи]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на Math-Net.Ru {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:СССР биохимиктары]] [[Категория:Рәсәй биохимиктары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] 160je747cnfummxf3v3xd6y256etkgm 0 185465 1305966 1184734 2026-09-23T17:53:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305966 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Ниамей |оригинальное название = {{lang-fr|Niamey}} |изображение = {{Photomontage | photo1a = Niamey from grand mosque theatre 2006.jpg | photo2a = Zoo du Musée national de Niamey.jpg | photo2b = Niger, Niamey, Place du Temple (ST-31)(3).jpg | photo3a = Somair building Niamey 2006.jpg | photo3b = Pont Kennedy in Niamey (6253977710).jpg | size = 300 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |подчинение = |страна = Нигер |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 13|lat_min = 30|lat_sec = 31 |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 6|lon_sec = 40 |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 5 коммуна, 44 округ |вид главы = Мэр |глава = Ассане Сейду Санда |дата основания = 1890 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 239,30 |вид высоты = диңгеҙ кимәленән бейеклек |высота центра НП = 207 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 1 058 847<ref name="citypopulation">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Niger.html|deadlink=yes|title=Niger: Regions, Major Cities & Urban Centers&nbsp;— Statistics & Maps on City Population|publisher=Citypopulation.de|date=|accessdate=2014-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922120523/http://www.citypopulation.de/Niger.html|archivedate=2018-09-22}}</ref> |год переписи = 2012 |плотность = 4087,04 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +1 |DST = | код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Ниаме́й''' ({{lang-fr|Niamey}}) — [[Нигер]]ҙың [[баш ҡала]]һы һәм иң ҙур [[ҡала]]һы. Ниамей департаментының административ үҙәге. 1926—1960 йылдарҙа — [[Франция]]ның Нигер биләмәһенең административ үҙәге. 1960 йылдан бойондороҡһоҙ Нигер дәүләтенең баш ҡалаһы. == Этимологияһы == Атаманы ҡол биләүсенең йәнәһе үҙенең ҡолдарына ''oua niamrnané'' — «ошонда йәшәгеҙ» тип әйтеүе менән бәйләйҙәр. Башта бынан ''Niamma'', ә һуңынан хәҙерге ''Ниамей'' барлыҡҡа килгән. Моғайын, бының тик топономик легенда булыуы ихтимал{{sfn|Поспелов|2002|с=288}}. == Тарихы == Күрәһең, Ниамей XVIII быуатта нигеҙләнгән һәм бер нисә бәләкәй ауылдар торған урында (Гавейе, Каллей, Маорей, Зонго, Фулани Киора) барлыҡҡа килгән<ref name="Bradt">Geels, Jolijn, (2006) ''Bradt Travel Guide — Niger'', pgs. 93-113</ref>. Был осорҙа Ниамей ҙур әһәмиәткә эйә булмаған. 1890-сы йылдарҙа [[Француз колониаль империяһы|француздар]] бында колониаль үҙәк ойоштороп, торама үҫешенә этәргес биргән. Был ваҡытта Нигерҙы яулап ала башлаған француздар ошо ауылда үҙҙәренең хәрби пунктын булдырған. Ниамейҙың сауҙа юлдары сатында урынлашыуы уның үҫешенә булышлыҡ иткән. 1800 самаһы кеше йәшәгән Ниамей 1905 йылда булдырылған Нигер хәрби территорияһы баш ҡалаһы булараҡ һайлана. Әммә 1912 йылда баш ҡала төҙөкләндерелгән Зиндер ҡалаһына күсерелә<!--<ref name="Bradt"/>-->. Зиндерҙың [[Нигерия]] ([[Британ империяһы]] колонияһы) сигенә яҡын булыуы һәм Франция контролендә булған порттарҙан алыҫ булыуы, 1926 йылда француздарҙы баш ҡаланы кире Ниамейға күсерергә мәжбүр иткән. Был ваҡытта Ниамейҙа 3000 самаһы кеше йәшәгән<!--<ref name="Bradt"/>-->. Был осорҙа көслө ҡоролоҡтар серияһы ҡала халҡының артыуына килтергән, ә 1945 йылда Ниамейҙа 8000 самаһы кеше йәшәгән<ref name="Bradt"/>. 1926—1927 йылдарҙа [[Француз колониаль империяһы]] колониялары — Үрге Вольта һәм Нигер араһындағы сик [[Нигер (йылға)|Нигер]] йылғаһы буйлап үткән. Был Ниамейҙың сиктә урынлашыуын аңлатҡан<ref name="IBS146">{{cite|url=https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS146.pdf|title=International Boundary Study No. 146 – Burkina Faso-Niger Boundary|date=18 November 1974|access-date=5 November 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308112250/https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS146.pdf |date=8 March 2021 }}</ref>. 1960 йылда [[Нигер]] дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, ҡала халҡының иҫәбе 30 мең кешегә ҡәҙәр артҡан<ref>Britannica, [https://www.britannica.com/place/Niamey Niamey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212093052/https://www.britannica.com/place/Niamey |date=2020-02-12 }}, britannica.com, USA, accessed on July 7, 2019</ref><ref name=sahel20110701/><ref name= "Bradt"/>. Арлиттағы уран рудниктарынан килемдәр арҡаһында, 1970—1988 йылдарҙа Нигер иҡтисады сәскә атҡан. Һөҙөмтәлә Ниамей халҡының иҫәбе 108 меңдән 398 мең кешегә тиклем артҡан. Шул уҡ ваҡытта ҡала майҙаны 1970 йылда 1367 гектарҙан 1977 йылға ҡарай 4400 гектарға тиклем ҙурайған. Һөҙөмтәлә Лазарет кеүек эргә-тирәләге ауылдар ҡала составына индерелгән<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=LjzZ_rVv_2MC&pg=PA30 |заглавие=Villes et organisation de l'espace en Afrique |страницы=30—31 |издательство=Karthala Editions |год=2010 |isbn=2-8111-0339-2 |язык=fr |автор=Aloko-N'Guessan, Jérôme; Diallo, Amadou; Motcho, Kokou Henri}}</ref>. Дауам иткән ҡоролоҡтар шулай уҡ Нигерҙың күп кенә ауыл кешеләрен ҡалаға күсергә мәжбүр иткән<ref name="Bradt"/>. 1992 йылда Ниамей һәм уның яҡындағы эске райондары Ниамей регионынан айырылған. Һөҙөмтәлә яңы Тиллабери регионы менән уратып алынған күпкә бәләкәйерәк Ниамей баш ҡала округы булдырылған<ref>According to [http://www.statoids.com/une.html Statsoid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724154849/http://www.statoids.com/une.html |date=2009-07-24 }}: «~1992: Tillabéry Region split from Niamey (whose FIPS code was NG05 before the change). Status of Niamey changed from Region to capital district.»</ref>. Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, 200 йылда ҡала халҡының иҫәбе 700 мең кешегә еткән<ref name="Bradt"/>. 2011 йылда хөкүмәт прессаһы дөйөм ҡала халҡының иҫәбе 1,5 миллион кешенән ашыу тәшкил итә тип баһалай. Ҡала халҡы артыуының төп сәбәбе — ҡоролоҡ арҡаһындағы миграция, шулай уҡ халыҡ артымының юғары булыуы<!--<ref name=sahel20110701 />-->. Ҡала халҡының күп өлөшөн йәштәр тәшкил итә<ref name=sahel20110701>[http://www.lesahel.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7753:installation-du-conseil-de-ville-de-niamey-et-election-des-membres--Mr Assane Seydou Sanda-elu-maire-de-la-ville-de-niamey&catid=34:actualites&Itemid=53 Installation du Conseil de ville de Niamey et élection des membres : M. Assane Seydou Sanda, élu maire de la ville de Niamey] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Laouali Souleymane, Le Sahel (Niamey). 1 July 2011</ref>. == Географияһы == [[Файл:Niamey SPOT 1101.jpg|left|thumb|Ҡалаға йыһандан күренеш]] Ниамейҡалаһы [[Нигер (йылға)|Нигер]] йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала биләмәһенең майҙаны — 239 км²<ref name="vrm">ADAMOU Abdoulaye. {{cite web |url = http://www.vrm.ca/documents/Adamou.pdf |title = Parcours migratoire des citadins et problème du logement à Niamey |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110706212443/http://www.vrm.ca/documents/Adamou.pdf |archivedate = 2011-07-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706212443/http://www.vrm.ca/documents/Adamou.pdf |date=2011-07-06 }}. République du Niger. Université Abdou Moumouni de Niamey. Faculté des Lettres et Sciences Humaines Département de Géographie (2005), p. 34</ref>. Баш ҡала территорияһы бейеклеге 218 метрға еткән, Нигер йылғаһы менән урталай бүленгән ике платола урынлашҡан. Гаонан ([[Мали]]) көньяҡ-көнсығышҡа туп-тура тиерлек аҡҡан Нигер йылғаһы Ниамейҙа киң боролоштар серияһын яһай. Ҡала Нигерҙең көнсығыш (һул) ярында нигеҙләнгән, сөнки йылға көнбайыштан көнсығышҡа бормалана һәм туп-тура тиерлек көньяҡҡа аға. Ҡайһы бер утрауҙар Ниамей ҡалаһы биләмәһендә башлана һәм йылға буйлап көньяҡҡа табан һуҙыла. Халыҡтың күпселеге, шулай уҡ хөкүмәт һәм коммерция биналарының күп өлөшө йылғаның көнсығыш ярында урынлашҡан. Ҡаланың үҙәгендә бихисап киң бульварҙар бар. Ике күпер — Кеннеди күпере һәм Дуҫлыҡ күпере йылға буйлап бүленгән ҡаланың ике яғын тоташтыра. Көнбайыш яр буйы башлыса Гавайи, Сагуя, Ламорде, Сага һәм Карадже һымаҡ торлаҡ райондарынан тора. Көнбайыш яр буйында Абдул-Мумуни университеты урынлашҡан. == Климаты == Ниамей Сахелдең көньяғында урынлашҡан һәм уның өсөн хас климатҡа эйә. Ул субэкваториаль һәм сүлле тропик климаттары үҙенсәлектәрен үҙ эсенә алған. Ҡалала ныҡ эҫе, уртаса температура ғинуарҙа 24 градустан майҙа 34 градусҡа тиклем тирбәлә, ә уртаса йыллыҡ температура 29 °C тәшкил итә. Ҡыҫҡа ваҡытлы дымлы миҙгел айырыла, ул майҙан алып сентябргә тиклем дауам итә. Бөтә яуым-төшөмдәр дымлы миҙгелдә була. Ҡоро миҙгелдә яуым-төшөмдәр күҙәтелмәй. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Ниамея |Источник=[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/nig_cam/niamey_e.htm Гонконгская обсерватория], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=25016&refer=&cityname=Niamey-Niger Weatherbase] | Янв_ср=24.3 | Янв_ср_осад=0.0 | Фев_ср=27.3 | Фев_ср_осад=0.0 | Мар_ср=30.9 | Мар_ср_осад=3.9 | Апр_ср=33.8 | Апр_ср_осад=5.7 | Май_ср=34.0 | Май_ср_осад=34.7 | Июн_ср=31.5 | Июн_ср_осад=68.8 | Июл_ср=29.0 | Июл_ср_осад=154.3 | Авг_ср=27.9 | Авг_ср_осад=170.8 | Сен_ср=29.0 | Сен_ср_осад=92.2 | Окт_ср=30.8 | Окт_ср_осад=9.7 | Ноя_ср=27.9 | Ноя_ср_осад=0.7 | Дек_ср=25.0 | Дек_ср_осад=0.0 | Год_ср=29.3 | Год_ср_осад=540.8 | Янв_ср_мин=16.1 | Янв_ср_макс=32.5 | Фев_ср_мин=19.0 | Фев_ср_макс=35.7 | Мар_ср_мин=22.9 | Мар_ср_макс=39.1 | Апр_ср_мин=26.5 | Апр_ср_макс=40.9 | Май_ср_мин=27.7 | Май_ср_макс=40.2 | Июн_ср_мин=25.7 | Июн_ср_макс=37.2 | Июл_ср_мин=24.1 | Июл_ср_макс=34.0 | Авг_ср_мин=23.2 | Авг_ср_макс=33.0 | Сен_ср_мин=23.6 | Сен_ср_макс=34.4 | Окт_ср_мин=24.2 | Окт_ср_макс=37.8 | Ноя_ср_мин=19.5 | Ноя_ср_макс=36.2 | Дек_ср_мин=16.7 | Дек_ср_макс=33.3 | Год_ср_мин=22.4 | Год_ср_макс=36.2 | Янв_а_макс=40 | Янв_а_мин=7 | Фев_а_макс=42 | Фев_а_мин=10 | Мар_а_макс=43 | Мар_а_мин=11 | Апр_а_макс=47 | Апр_а_мин=16 | Май_а_макс=48 | Май_а_мин=18 | Июн_а_макс=43 | Июн_а_мин=18 | Июл_а_макс=42 | Июл_а_мин=17 | Авг_а_макс=41 | Авг_а_мин=20 | Сен_а_макс=43 | Сен_а_мин=17 | Окт_а_макс=41 | Окт_а_мин=17 | Ноя_а_макс=41 | Ноя_а_мин=10 | Дек_а_макс=40 | Дек_а_мин=7 | Год_а_макс=48 | Год_а_мин=7 |}} </div> == Халҡы == [[Нигер]] дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Ниамей ҡалаһы халҡының иҫәбе геометрик прогрессияла арта башлай. Африканың башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, Ниамей өсөн XX быуаттың икенсе яртыһы дауамында халыҡтың тиҙ артыуы күҙәтелә. 1970-се һәм 1980-се йылдарҙағы ҡоролоҡтар, 1980-се йылдарҙағы иҡтисади көрсөк менән бергә ауыл кешеләренең Нигерҙың иң эре ҡалаһына күсергә этәргән<ref>According to [http://www.statoids.com/une.html Statsoid] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090724154849/http://www.statoids.com/une.html |date=2009-07-24 }}: «~1992: Tillabéry Region split from Niamey (whose FIPS code was NG05 before the change). Status of Niamey changed from Region to capital district.»</ref>. Генерал Сейни Кунтче хәрби хөкүмәтендә ҡалала йәшәүгә ҡәтғи контроль булдырылған. Хөкүмәт ҡалала йәшәүгә рөхсәте булмағандарҙы даими йыйып уларҙы үҙ ауылдарына күсергән<ref name=Rues_de_Niamey>Patrick Gilliard, and Laurent Pédenon «[http://www.politique-africaine.com/numeros/pdf/063051.pdf Rues de Niamey, espace et territoires de la mendicité] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922011014/http://www.politique-africaine.com/numeros/pdf/063051.pdf |date=2018-09-22 }}» Politique africaine, Paris (October 1996) no.63 pp. 51-60.</ref>. 1980-се йылдар аҙағында ҡалала йәшәүгә сикләүҙәр бөтөрөлә башланыуы, 1990-сы йылдарҙағы туарегтар ихтилалы һәм 2000-се йылдарҙағы аслыҡ эске миграция процесын көсәйткән. Һөҙөмтәлә ҡала ситендә законһыҙ ҙур торамалар барлыҡҡа килгән. Ҡала үҙәгендә 1980-се йылдарҙан фәҡирҙәр, йәштәр йәки ярлы инвалидтарҙың төркөмдәре күренә башлай. Байыраҡ райондарҙа йәки сауҙа барған кварталдарҙа был фәҡирҙәр мәҙәни һәм дини ҡағиҙәләргә ярашлы саҙаҡа йыйып, яҡшы ойошторолған иерархик система булдырған<ref name=Rues_de_Niamey />. Ҡала халҡының 90 % — [[мосолмандар]]. Ҡаланың иң ҙур этник төркөмдәре: сонгай һәм джерма (улар бергә дөйөм халыҡ һанының 51,1 % тәшкил итә); улар артынан хауса халҡы килә (34,4 %). === Демография === Йылдар буйынса ҡала халҡы<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-156&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=372690212|title=Niamey|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2011-11-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CIXMjy9j?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|archivedate=2012-11-19|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130209130321/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-156&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=372690212 |date=2013-02-09 }}</ref>: {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1977 !! 1988 !! 2001 !! 2012 |- | 233 414 || 391 876 || 674 950 || 1 058 847 |} == Административ бүленеше == Ниамей ҡалаһы 5 коммунанан тора, үҙ сиратында улар 44 округҡа бүленә: * I Ниамей * II Ниамей * III Ниамей * IV Ниамей * V Ниамей == Транспорт == Ҡала эре транспорт үҙәге булып тора. [[Нигер (йылға)|Нигер]] йылғаһының һул ярында пристань урынлашҡан. Ҡаланан 12 километр алыҫлыҡта Амани Диори исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. 2014 йылда илдә тәүге тимер юл вокзалы ({{lang-en|Niamey railway station}}) асылған<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140407-niger-inauguration-premiere-gare-ferroviaire-niamey|title=Niger: inauguration de la première gare ferroviaire à Niamey|website=RFI|date=2014-04-07|accessdate=2020-12-28|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608185925/https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140407-niger-inauguration-premiere-gare-ferroviaire-niamey|deadlink=no}}</ref>. == Иҡтисад == Ниамей янында йылылыҡ электр станцияһы урынлашҡан. Ҡалала аҙыҡ-түлек сәнәғәте (мал һуйыу урыны, он етештереү заводы), еңел сәнәғәт (туҡыу фабрикаһы) үҫешкән. Ауыл хужалығы районының сауҙа үҙәге булып тора. Төрлө кәсептәр (тире иләү, көмөш, алтындан әйберҙәр яһау) үҫеш алған. == Мәҙәниәт == 1959 йылда «Musée National Boubou Hama» милли музейы асыла, уның составына зоопарк инә. Башҡа иҫтәлекле урындар — сит ил мәҙәни үҙәктәре, баҙарҙар, ипподром. Шулай уҡ университет һәм бер нисә институт бар. == Туғандаш ҡалалар == Ниамей киләһе ҡалалар менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөгән: {| class="wikitable" |- !Ҡала !! Ил !! Дата !! Һылтанма |- |{{Гана}} [[Тамале]]|| [[Гана]] || 2007 ||<ref>{{cite web |url=http://ndn.nigeriadailynews.com/templates/?a=2762 |title=The Search Engine that Does at InfoWeb.net |accessdate=2010-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714183329/http://ndn.nigeriadailynews.com/templates/?a=2762 |archivedate=2011-07-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714183329/http://ndn.nigeriadailynews.com/templates/?a=2762 |date=2011-07-14 }}</ref> |- |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} {{Столицы Африки}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Нигер ҡалалары]] 3dbr2kxq4w542dni0fe0ptkhql7moi8 0 185766 1305981 1303088 2026-09-24T02:54:02Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305981 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Электр тиҫкәрелек (χ)''' ( {{lang-ru|Электроотрицательность}}; сағыштырма электр тиҫкәрелеге) — атомдың фундаменталь химик үҙсәнлеге, молекулала атомдың дөйөм электрон парҙарын үҙенә күсереү һәләтенең миҡдар характеристикаһы, .йәғни бер элемент атомдарының икенсе элемент атомдарынан үҙҙәренә электрондар тартып алыу үҙсәнлеге . Электр тиҫкәрелеге юғары дәрәжәһе галогендарҙа һәм көслө окисланыусыларҙа (p-элементтары,[[Фтор|F]], [[Кислород|O]], [[Азот|N]], [[Хлор|C]] ), ә иң түбәне — актив [[Металдар|металдарҙа]] (Na, [[Калий|K]], [[Цезий|Cs]] төркөмөнөң с-элементтары) == Тасуирламаһы == Атомдарҙың электр тиҫкәрелеге тураһындағы хәҙерге төшөнсәне Америка химигы Л. Паулинг индерә. Ул электр тиҫкәрлек төшөнсәһен А-В (А, В) гетероатомик бәйләнеш энергияһы ниндәй ҙә булһа химик элементтарҙың символы булып тороуын аңлатыу өсөн ҡуллана, дөйөм алғанда, А-А һәм В-Б гомоатомик бәйләнештәренең уртаса геометрик ҡиммәтенән ҙурыраҡ. Полингтың беренсе һәм киң билдәле (иң киң таралған) шкалаһы сағыштырма атом электр тиҫкәрелектәре франций атомдары өсөн 0,7-нән алып фтор атомдары өсөн 4,0-гә тиклемге ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Фтор — иң электр тиҫкәрлекле элемент, унан һуң кислород (3,5) һәм унан һуң азот һәм хлор (алкалин һәм һелтеле ер металдары 0,7-1,2 интервалында иң түбән электр тиҫкәрелек ҡиммәткә эйә, ә галогендар 4,0-2,5 интервалында иң юғары ҡиммәткә эйә. Типик металл булмағандарҙың электр тиҫкәрелеге ҡиммәттәрҙең дөйөм интервалында уртаһында тора һәм ғәҙәттә 2-гә яҡын йәки 2-нән саҡ ҡына ҙурыраҡ була. Водородтың электр тиҫкәрелеге 2,2 тип ҡабул ителгән.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.webelements.com/hydrogen/electronegativity.html|title=Hydrogen: electronegativity|website=Webelements}}</ref> Күпселек күсеүсе металдар өсөн электр тиҫкәрелек ҡиммәттәре 1,5—2,0 интервалында тора. Төп төркөмсәләрҙең ауыр элементтарың электр тиҫкәрелеге ҡиммәте 2,0-гә яҡын. Шулай уҡ нигеҙенә матдәләрҙең төрлө үҙенсәлектәре һалынған электр тиҫкәрелегенең башҡа бер нисә шкалаһы бар. Ләкин уларҙа элементтарҙың сағыштырмаса урынлашыуы яҡынса бер төрлө. Электр тиҫкәрелеген теоретик яҡтан билдәләүҙе Америка физигы Р. Малликен тәҡдим итә. Молекулалағы атомдың электрон зарядты үҙенә тартып алыу һәләтлелеге атомдың ионлашыу энергияһына һәм уның электронға яҡынлығына бәйле булыуы тураһындағы аныҡ положениенан сығып, Р. Малликен А атомының электр тиҫкәрелеге тураһында, [[валентлыҡ]] хәленең ионлашыуы ваҡытында (мәҫәлән, А-нан А-ға тиклем) тышҡы электрондарҙың бәйләнеш энергияһының уртаса дәүмәле тураһында күҙаллау индерә һәм шул нигеҙҙә электр тиҫкәрелек өсөн бик ябай сағыштырма тәҡдим итә<ref>{{Cite journal|author=Mulliken, R. S.|year=1934|journal=[[Journal of Chemical Physics]]|volume=2|title=A New Electroaffinity Scale; Together with Data on Valence States and on Valence Ionization Potentials and Electron Affinities|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1934-11_2_11/page/782|DOI=10.1063/1.1749394|pages=782–793|issue=11|bibcode=1934JChPh...2..782M}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mulliken, R. S.|year=1935|title=Electronic Structures of Molecules XI. Electroaffinity, Molecular Orbitals and Dipole Moments|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1935-09_3_9/page/573|journal=[[Journal of Chemical Physics|J. Chem. Phys.]]|volume=3|DOI=10.1063/1.1749731|pages=573–585|issue=9|bibcode=1935JChPh...3..573M}}</ref>: : <math>\chi=\frac{1}{2} \left (J_1^A+\varepsilon_A \right),</math> : бында <math>J_1^A</math> — атомдарҙан ионлашыу энергияһы, : <math>\varepsilon_A</math> —бер үк электрондар. Хәҙерге ваҡытта атомдарҙың электр тиҫкәрлеген билдәләүҙең төрлө ысулдары бар, уларҙың һөҙөмтәләре, сағыштырмаса ҙур булмаған айырмаларҙан тыш, бер-береһенә ярайһы уҡ тап килә һәм һәр хәлдә эске яҡтан тап килә. Үрҙә тасуирланған Малликан шкалаһынан тыш, электронегативлыҡтың 20-нән ашыу шкалаһы бар (уларҙың ҡиммәттәрен иҫәпләү матдәләрҙең төрлө үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән), улар араһында Л. Паулинг шкалаһы (ябай матдәләрҙән ҡатмарлы матдә барлыҡҡа килеүҙә бәйләүсе энергия нигеҙендә), Олред—Рохов шкалаһы (тышҡы электрон буйынса электростатик көс нигеҙендә), Оганов шкалаһы һ. б.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://scientificrussia.ru/articles/v-skoltehe-sozdali-novuyu-shkalu-elektrootritsatelnosti|title=В Сколтехе создали новую шкалу электроотрицательности|author=Учредитель: Некоммерческое партнерство «Международное партнерство распространения научных знаний» Адрес: 119234, г Москва, ГСП-1, Ленинские горы, МГУ, Д. 1|website=«Научная Россия» — наука в деталях!|subtitle=2021-04-07|access-date=2021-05-10}}</ref><ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41467-021-22429-0|автор=Christian Tantardini, Artem R. Oganov|заглавие=Thermochemical electronegativities of the elements|год=2021-04-07|язык=en|издание=Nature Communications|том=12|выпуск=1|страницы=2087|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-021-22429-0}}</ref><ref>''Максим Абаев'' [https://www.nkj.ru/archive/articles/41530/ Электроны и котики] // [[Наука и жизнь]], 2021, № 6. — с. 88—91</ref> 2021 йылда Оганов тәҡдим иткән формула молекуланың ҡабатлаусы компонент булараҡ ионлы тотороҡланыуын иҫәпкә ала һәм электр тиҫкәрелектең ҙур булмаған айырмаларында ла, шулай уҡ ҙур айырмаларҙа ла ҙурыраҡ теүәллек менән иҫәпләү мөмкинлеген бирә.<ref name=":0" />. 2022 йылда Нанькай университетынан Сяо Донг, Оганов һәм башҡалар химик элементтар өсөн электр тиҫкәрелекте юғары баҫым аҫтында иҫәпләп сығарғандар: 500 мең атм, 2 миллион атм. һәм 5 миллион атм. <ref>{{Мәҡәлә|автор=Xiao Dong, Artem R. Oganov et al|заглавие=Electronegativity and chemical hardness of elements under pressure|год=2022|язык=en|издание=PNAS|том=119|выпуск=10}}</ref> {| class="wikitable" |+Төрлө формулалар буйынса иҫәпләнгән электр тиҫкәрелеге шкалаларының ҡиммәттәре<ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41467-021-22429-0|автор=Christian Tantardini, Artem R. Oganov|заглавие=Thermochemical electronegativities of the elements|год=2021-04-07|язык=en|издание=Nature Communications|том=12|выпуск=1|страницы=2087|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-021-22429-0}}</ref> |'''Элемент''' |'''шкала''' '''Полинга''' '''(eV^−1/2)''' |'''шкала''' '''Малликена''' '''(eV)''' |'''шкала''' '''Аллена''' '''(eV)''' |'''шкала''' '''Мартынова и Бацанова''' '''(eV^−1/2)''' |'''шкала''' '''Оганова''' '''(безразмерные''' '''значения)''' |- |H |2,2 |7,18 |2,3 | - |3,04 |- |Li |0,98 |3 |0,912 |0,95 |2,17 |- |Na |0,93 |2,84 |0,869 |0,9 |2,15 |- |K |0,82 |2,42 |0,734 |0,8 |2,07 |- |Rb |0,82 |2,33 |0,706 |0,8 |2,07 |- |Cs |0,79 |2,18 |0,659 |0,75 |1,97 |- |Fr |0,7 |2,21 |0,67 |0,7 |2,01 |- |Be |1,57 |4,41 |1,576 |1,5 |2,42 |- |Mg |1,31 |3,62 |1,293 |1,2 |2,39 |- |Ca |1 |3,07 |1,034 |1 |2,2 |- |Sr |0,95 |2,87 |0,963 |1 |2,13 |- |Ba |0,89 |2,68 |0,881 |0,9 |2,02 |- |Ra |0,9 |2,69 |0,89 |0,9 | - |- |Sc |1,36 |3,37 |1,19 |1,3 |2,35 |- |Ti |1,54 |3,45 |1,38 |1,6 |2,23 |- |V |1,63 |3,64 |1,53 |(II) 1.5 (III) 1.7 (V) 2.00 |2,08 |- |Cr |1,66 |3,72 |1,65 |(II) 1.6 (III) 1.8 (V) 2.2 |2,12 |- |Mn |1,55 |3,46 |1,75 |(II) 1.5 (III) 1.8 (IV) 2.0 (VII) 2.3 |2,2 |- |Fe |1,83 |4,03 |1,8 |(II) 1.8 (III) 1.9 |2,32 |- |Co |1,88 |4,27 |1,84 |(II) 1.8 (III) 2.0 (IV) 3.1 |2,34 |- |Ni |1,91 |4,4 |1,88 |(II) 1.9 (III) 2.0 (IV) 3.4 |2,32 |- |Cu |1,9 |4,48 |1,85 |(I) 1.8) (II) 2.1 |2,86 |- |Zn |1,65 |4,4 |1,59 |1,6 |2,26 |- |Y |1,22 |3,26 |1,12 |1,25 |2,52 |- |Zr |1,33 |3,53 |1,32 |1,5 |2,05 |- |Nb |1,6 |3,84 |1,41 |(III) 1.6 (V) 1.9 |2,59 |- |Mo |2,16 |3,92 |1,47 |(IV) 1.8 (VI) 2.2 |2,47 |- |Tc |1,9 |3,91 |1,51 |(IV) 1.9 |2,82 |- |Ru |2,2 |4,2 |1,54 |(II) 2.0 (III) 2.0 (IV) 2.1 |2,68 |- |Rh |2,28 |4,3 |1,56 |(II) 2.1 (III) 2.1 |2,65 |- |Pd |2,2 |4,45 |1,58 |(II) 2.2 (III) 2.2 (IV) 2.3 |2,7 |- |Ag |1,93 |4,44 |1,87 |1,9 |2,88 |- |Cd |1,69 |4,14 |1,52 |1,7 |2,36 |- |Hf |1,3 |3,5 |1,16 |1,4 |2,01 |- |Ta |1,5 |4,1 |1,34 |(III) 1.5 (V) 1.8 |2,32 |- |W |2,36 |4,4 |1,47 |(IV) 1.8 (V) 2.1 |2,42 |- |Re |1,9 |3,97 |1,6 |(IV) 1.9 |2,59 |- |Os |2,2 |4,89 |1,65 |(II) 2.0 (III) 2.1 (IV) 2.2 |2,72 |- |Ir |2,2 |5,34 |1,68 |(II) 2.1 (III) 2.2 |2,79 |- |Pt |2,28 |5,57 |1,72 |(II) 2.3 (III) 2.3 (IV) 2.4 |2,98 |- |Au |2,54 |5,77 |1,92 |(I) 2.0 (III) 2.4 |2,81 |- |Hg |2 |4,97 |1,76 |1,8 |2,92 |- |B |2,04 |4,29 |2,05 |1,9 |3,04 |- |Al |1,61 |3,21 |1,613 |1,5 |2,52 |- |Ga |1,81 |3,21 |1,756 |1,7 |2,43 |- |In |1,78 |3,09 |1,656 |1,8 |2,29 |- |Tl |1,62 |3,24 |1,789 |(I) 1.4 (III) 1.9 |2,26 |- |C |2,55 |6,26 |2,544 |2,5 |3,15 |- |Si |1,9 |4,77 |1,916 |1,9 |2,82 |- |Ge |2,01 |4,57 |1,994 |2 |2,79 |- |Sn |1,96 |4,23 |1,824 |(II) 1.8 (IV) 2.0 |2,68 |- |Pb |2,33 |3,89 |1,854 |(II) 1.9 (IV) 2.1 |2,62 |- |N |3,04 |7,23 |3,066 |3 |3,56 |- |P |2,19 |5,62 |2,253 |2,1 |3,16 |- |As |2,18 |5,31 |2,211 |2 |3,15 |- |Sb |2,05 |4,85 |1,984 |(III) 1.9 (V) 2.2 |3,05 |- |Bi |2,02 |4,11 |2,01 |(III) 1.9 (V) 2.2 | - |- |O |3,44 |7,54 |3,61 |3,55 |3,78 |- |S |2,58 |6,22 |2,589 |2,5 |3,44 |- |Se |2,55 |5,89 |2,424 |2,4 |3,37 |- |Te |2,1 |5,49 |2,158 |2,1 |3,14 |- |Po |2 |4,91 |2,19 |2 | - |- |F |3,98 |10,41 |4,193 |4 |4 |- |Cl |3,16 |8,29 |2,869 |3 |3,56 |- |Br |2,96 |7,59 |2,685 |2,8 |3,45 |- |I |2,66 |6,76 |2,359 |2,5 |3,2 |- |At |2,2 |5,87 |2,39 |2,2 | - |- |La |1,1 |3,06 | - |1,2 |2,49 |- |Ce |1,12 |3,05 | - | - |2,61 |- |Pr |1,13 |3,21 | - | - |2,24 |- |Nd |1,14 |3,72 | - | - |2,11 |- |Pm |1,13 |2,86 | - | - | - |- |Sm |1,17 |2,9 | - | - |1,9 |- |Eu |1,2 |2,89 | - | - |1,81 |- |Gd |1,2 |3,14 | - | - |2,4 |- |Tb |1,1 |3,51 | - | - |2,29 |- |Dy |1,22 |3,15 | - | - |2,07 |- |Ho |1,23 |3,18 | - | - |2,12 |- |Er |1,24 |3,21 | - | - |2,02 |- |Tm |1,25 |3,61 | - | - |2,03 |- |Yb |1,1 |3,12 | - | - |1,78 |- |Lu |1,27 |2,89 |1,09 | - |2,68 |- |Th |1,3 |3,63 | - |(IV) 1.3 |2,62 |- |U |1,38 |3,36 | - |(IV) 1.4 (V) 1.6 (VI) 1.8 |2,45 |- |He | - |12,29 |4,16 | - | - |- |Ne | - |10,78 |4,787 | - | - |- |Ar | - |7,88 |3,242 | - | - |- |Kr |3,23 |7 |2,966 | - | - |- |Xe |3,02 |6,07 |2,582 | - | - |- |Rn |2,81 |5,37 |2,6 | - | - |} Ҡәтғи әйткәндә, элементҡа даими электр тиҫкәрелек бирелмәй. [[Атом|Атомд]]<nowiki/>ың электр тиҫкәрелеге күп факторҙарға, атап әйткәндә, атомдың [[валентлыҡ]] торошона, формаль окисланыу торошона, ҡушылыу төрөнә, координация һанына, молекуляр системала атом мөхитен тәшкил иткән [[лигандар]]<nowiki/>ҙың тәбиғәтенә һәм башҡаларға бәйле .Һуңғы ваҡытта электр тиҫкәрелеген билдәләү өсөн йышыраҡ бәйләнеш барлыҡҡа килеүҙә ҡатнашҡан атом орбитале тибына һәм уның электрон күсеүенә бәйле орбиталь электр тиҫкәрелек ҡулланыла, йәғни атом орбитаһын бүленмәгән электрон пар биләй. Ләкин электр тиҫкәрелеген интерпретациялауҙа һәм билдәләүҙә ҡыйынлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, ул молекуляр системала бәйләнештәрҙең характерын, шул иҫәптән бәйләүсе энергия, электрон зарядының бүленеүе һәм ионлыҡ (полярлыҡ) дәрәжәһе, даими көс һәм башҡаларҙы индереп, сифатлы тасуирлау һәм күҙаллау өсөн кәрәк булып ҡала. Квант химияһының йылдам үҫеше осоронда молекуляр ҡатламдарҙы тасуирлау сараһы булараҡ (XX быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһы) Л. Полингтың алымы уңышлы була, ул башҡа тикшеренеүҙәр менән бер рәттән электр тиҫкәрелегенең үҙ шкалаһын индерә, унда «стандарт» элементтарҙан иң ҙур электр тиҫкәрелек фтор элементында: ул 4-кә тигеҙ (<math>{\chi}(\rm{F})~{\approx}~4,1</math>), ә минималь — франций (<math>{\chi}(\rm{Fr})~{\approx}~0,7</math>). Бәйләнештең ионлылыҡ дәрәжәһе, йәғни электр тиҫкәрелекле [[атом]] [[Валент электрондар|валентлыҡ электрондарҙы]] үҙенә тулыһынса "тартып ала", был теорияла шулай билдәләнә: <math>{\omega}=1-{\exp{ \left( -\frac{({\Delta}{\chi})^{2}}{4} \right) }}</math> бында <math>{\Delta}{\chi}</math> — электр тиҫкәрелеге атомдарының бәйләнештәре булдырыусы айырма . Хәҙерге ваҡытта иң үҫешкән алымдарҙың береһе — Сандерсон алымы. Бындай ҡараш атомдар араһында [[химик бәйләнеш]] барлыҡҡа килгән ваҡыттағы электр тиҫкәрелекте тигеҙләү идеяһына нигеҙләнә. Күп һанлы тикшеренеүҙәрҙә Сандерсон электр тиҫкәрелектәре һәм [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик таблицаһы]] элементтарының күпселек өлөшөнөң органик булмаған берләшмәләренең мөһим физикохимик үҙенсәлектәре араһында мөнәсәбәттәр табыла.<ref>Sanderson R.T. ''Chemical Bonds and Bond Energy.'' N.Y.: Acad.Press, 1976.- 218 p.</ref> Органик берләшмәләр өсөн молекула атомдары араһында электр тиҫкәрелекте ҡайтанан бүлеүгә нигеҙеҙләнгән Сандерсон ысулын үҙгәртеү ҙә бик емешле була.<ref>С. С. Бацанов, ''Структурная химия. Факты и зависимости.'' — М: Диалог-МГУ, 2000. — 292 с. ISBN 5-89209-597-5</ref><ref>Н. С. Зефиров, М. А. Кирпиченок, Ф. Ф. Измайлов, М. И. Трофимов, ''Докл. АН СССР'', '''296''', 1987, 883.</ref><ref>М. И. Трофимов, Е. А. Смоленский, ''Известия Академии наук. Серия химическая'', 2005, 2166—2176.</ref> == Атомдарҙың электр тиҫкәрелегенең практик масштабы == Электр тиҫкәреелек шкалаһы араһындағы бәйләнеште ентекле эҙләү атомдарҙың электр тиҫкәрелек практик масштабын һайлауҙа яңыса ҡараш булдырырға мөмкинлек бирә. Атомдарҙың электр тиҫкәрелек ғәмәли масштабы Луо-Бенсон концепцияһына нигеҙләнә, унда ковалент радиус ''r''. төшөнсәһе ҡулланыла. Физик мәғәнәгә ярашлы, атом χLB электр тиҫкәрелек атом ядроһынан ''r''. алыҫлыҡта урынлашҡан валентлыҡ электрондың тартылыу энергияһына пропорциональ дәүмәл булып тора: <math>\chi_{\text{ЛБ}} = \frac{m+n}{r}</math> m и n унда — һанда p һәм s - элктрондарҙың валентлыҡ атом тышсаһында. Луо һәм Бенсон χ _ЛБ (атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ) ҡиммәте өсөн теүәлерәк «ковалентлы потенциал» исемен тәҡдим итә. Электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабын үҫтереү барышында Луо һәм Бенсон шкалаһы d- и f элементтарының электр тиҫкәрелеге менән тулыландырыла, бының өсөн иҫәпләү контроленә икегә тигеҙ тышҡы электрондар һаны индерелә. Таблицала атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ҡиммәттәре ғәмәли масштабта χ* һәм уларҙың ковалент радиустарының р (Å) ҡиммәттәре бирелә:<center>'''Ғәмәли χ* шкалала атомдарҙың электр тиҫкәрелеге һәм уларҙың ковалент r, (Å) радиустары'''<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref></center> {| | {| class="standard sortable" !Z !Элемент !χ* !r |- |1 |H |2,7 |0,371 |- |3 |Li |0,75 |1,337 |- |4 |Be |2,08 |0,96 |- |5 |B |3,66 |0,82 |- |6 |C |5,19 |0,771 |- |7 |N |6,67 |0,75 |- |8 |O |8,11 |0,74 |- |9 |F |9,915 |0,706 |- |11 |Na |0,65 |1,539 |- |12 |Mg |1,54 |1,30 |- |13 |Al |2,40 |1,248 |- |14 |Si |3,41 |1,173 |- |15 |P |4,55 |1,10 |- |16 |S |5,77 |1,04 |- |17 |Cl |7,04 |0,994 |- |19 |K |0,51 |1,953 |- |20 |Ca |1,15 |1,74 |- |21 |Sc |1,49 |1,34 |- |22 |Ti |1,57 |1,27 |- |23 |V |1,65 |1,21 |- |24 |Cr |1,72 |1,16 |- |25 |Mn |1,71 |1,17 |- |26 |Fe |1,72 |1,16 |- |27 |Co |1,83 |1,09 |- |28 |Ni |1,92 |1,04 |- |29 |Cu |2,30 |0,87 |- |30 |Zn |1,87 |1,07 |- |31 |Ga |2,38 |1,26 |- |32 |Ge |3,24 |1,223 |- |33 |As |4,20 |1,19 |- |34 |Se |5,13 |1,17 |- |35 |Br |6,13 |1,141 |- |37 |Rb |0,48 |2,087 |- |38 |Sr |1,05 |1,91 |- |39 |Y |1,31 |1,52 |- |40 |Zr |1,40 |1,43 |- |41 |Nb |1,43 |1,40 |- |42 |Mo |1,46 |1,37 |- |43 |Tc |1,56 |1,28 |- |44 |Ru |1,65 |1,21 |- |45 |Rh |1,69 |1,18 |- |46 |Pd |1,80 |1,11 |- |47 |Ag |1,79 |1,12 |- |48 |Cd |1,56 |1,28 |- |49 |In |2,00 |1,497 |- |50 |Sn |2,83 |1,412 |- |51 |Sb |3,62 |1,38 |- |52 |Te |4,38 |1,37 |- |53 |I |5,25 |1,333 |- |55 |Cs |0,43 |2,323 |- |56 |Ba |1,01 |1,98 |- |57 |La |1,17 |1,71 |- |59 |Pr |1,20 |1,66 |- |61 |Pm |1,23 |1,63 |- |63 |Eu |1,23 |1,62 |- |65 |Tb |1,28 |1,56 |- |67 |Ho |1,31 |1,53 |- |69 |Tm |1,33 |1,50 |- |70 |Yb |1,34 |1,49 |- |71 |Lu |1,36 |1,47 |- |72 |Hf |1,41 |1,42 |- |73 |Ta |1,44 |1,39 |- |74 |W |1,45 |1,38 |- |75 |Re |1,46 |1,37 |- |76 |Os |1,46 |1,37 |- |77 |Ir |1,46 |1,37 |- |78 |Pt |1,49 |1,34 |- |79 |Au |1,50 |1,33 |- |80 |Hg |1,51 |1,32 |- |81 |Tl |1,91 |1,57 |- |82 |Pb |2,60 |1,55 |- |83 |Bi |3,29 |1,52 |- |84 |Po |4,03 |1,49 |- |85 |At |4,67 |1,50 |} |} Таблицала бирелгән йыйылма, χ* ҡиммәте электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабының мөһим үҙенсәлеген күрһәтә: χ*(H) =2,7 металдар (M) һәм металл булмағандар араһындағы аныҡ сикте билдәләй[N]: χ (M) <  χ*H]. Иҫкәрмә булып һуңғы күсмә металдар (Sn, Bi, Po) тора, шул уҡ ваҡытта электр тиҫкәрелек ҡиммәттәре, металдарҙан тыш водородтың түбән электр тиҫкәрелеге, күпселек (B, Si, Ge, As, Sb, Sb, Te) һәм Парр-Пирсон шкалаһы буйынса хатта углерод, фосфор, көкөрт, селен, иод..<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref> [[Водород]]тың ғәмәли масштабтағы айырым торошо водородтың электр тиҫкәрлеге элементтарҙың электр тиҫкәрелеге «үлсәме» тип ҡарарға нигеҙ бирә, был χ*χ (X) /χ *(H) нисбәте тип билдәләнгән үлсәмһеҙ ғәмәли шкалаға күсеү мөмкинлеген бирә.*(X)/ χ*(Н).<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref> == Электр тиҫкәрелектең сағыштырма ҡиммәттәре == <center> {| WIDTH="80%" align="CENTER" |- align="CENTER" | '''[[Группа периодической системы|Төркөм]]''' | '''I A''' | '''II A''' | '''III B''' | '''IV B''' | '''V B''' | '''VI B''' | '''VII B''' | '''VIII B''' | '''VIII B''' | '''VIII B''' | '''I B''' | '''II B''' | '''III A''' | '''IV A''' | '''V A''' | '''VI A''' | '''VII A''' | '''VIII A''' |- align="CENTER" | '''[[Период периодической системы|Период]]''' | colspan=19 | |- align="CENTER" | '''1''' | bgcolor="#ff8a00" | [[Водород|H]]<br>2,20 | colspan=16 | | bgcolor="#bbbbbb" | [[Гелий|He]]<br>4,5  |- align="CENTER" | '''2''' | bgcolor="#ffe900" | [[Литий|Li]]<br>0,99 | bgcolor="#ffbb00" | [[Бериллий|Be]]<br>1,57 | colspan=10 | | bgcolor="#ff9700" | [[Бор (элемент)|B]]<br>2,04 | bgcolor="#ff6f00" | [[Углерод|C]]<br>2,55 | bgcolor="#ff4900" | [[Азот|N]]<br>3,04 | bgcolor="#ff2a00" | [[Кислород|O]]<br>3,44 | bgcolor="#ff0000" | [[Фтор|F]]<br>3,98 | bgcolor="#bbbbbb" | [[Неон|Ne]]<br>4,4  |- align="CENTER" | '''3''' | bgcolor="#ffed00" | [[Натрий|Na]]<br>0,98 | bgcolor="#ffd000" | [[Магний|Mg]]<br>1,31 | colspan=10 | | bgcolor="#ffb800" | [[Алюминий|Al]]<br>1,61 | bgcolor="#ffa200" | [[Кремний|Si]]<br>1,90 | bgcolor="#ff8b00" | [[Фосфор|P]]<br>2,19 | bgcolor="#ff6d00" | [[Сера|S]]<br>2,58 | bgcolor="#ff4000" | [[Хлор|Cl]]<br>3,16 | bgcolor="#bbbbbb" | [[Аргон|Ar]]<br>4,3  |- align="CENTER" | '''4''' | bgcolor="#fff600" | [[Калий|K]]<br>0,82 | bgcolor="#ffe800" | [[Кальций|Ca]]<br>1,00 | bgcolor="#ffcc00" | [[Скандий|Sc]]<br>1,36 | bgcolor="#ffbe00" | [[Титан (элемент)|Ti]]<br>1,54 | bgcolor="#ffb700" | [[Ванадий|V]]<br>1,63 | bgcolor="#ffb400" | [[Хром|Cr]]<br>1,66 | bgcolor="#ffbd00" | [[Марганец|Mn]]<br>1,55 | bgcolor="#ffa700" | [[Железо|Fe]]<br>1,83 | bgcolor="#ffa300" | [[Кобальт|Co]]<br>1,88 | bgcolor="#ffa100" | [[Никель|Ni]]<br>1,91 | bgcolor="#ffa200" | [[Медь|Cu]]<br>1,90 | bgcolor="#ffb500" | [[Цинк|Zn]]<br>1,65 | bgcolor="#ffa900" | [[Галлий|Ga]]<br>1,81 | bgcolor="#ff9900" | [[Германий|Ge]]<br>2,01 | bgcolor="#ff8c00" | [[Мышьяк|As]]<br>2,18 | bgcolor="#ff6f00" | [[Селен|Se]]<br>2,55 | bgcolor="#ff4f00" | [[Бром|Br]]<br>2,96 | bgcolor="#ff4c00" | [[Криптон|Kr]]<br>3,00 |- align="CENTER" | '''5''' | bgcolor="#fff600" | [[Рубидий|Rb]]<br>0,82 | bgcolor="#ffec00" | [[Стронций|Sr]]<br>0,95 | bgcolor="#ffd700" | [[Иттрий|Y]]<br>1,22 | bgcolor="#ffce00" | [[Цирконий|Zr]]<br>1,33 | bgcolor="#ffb900" | [[Ниобий|Nb]]<br>1,6 | bgcolor="#ff8d00" | [[Молибден|Mo]]<br>2,16 | bgcolor="#ffa200" | [[Технеций|Tc]]<br>1,9 | bgcolor="#ff8a00" | [[Рутений|Ru]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8400" | [[Родий|Rh]]<br>2,28 | bgcolor="#ff8a00" | [[Палладий|Pd]]<br>2,20 | bgcolor="#ff9f00" | [[Серебро|Ag]]<br>1,93 | bgcolor="#ffb200" | [[Кадмий|Cd]]<br>1,69 | bgcolor="#ffab00" | [[Индий|In]]<br>1,78 | bgcolor="#ff9d00" | [[Олово|Sn]]<br>1,96 | bgcolor="#ff9600" | [[Сурьма|Sb]]<br>2,05 | bgcolor="#ff9200" | [[Теллур|Te]]<br>2,1 | bgcolor="#ff6700" | [[Иод|I]]<br>2,66 | bgcolor="#ff6000" | [[Ксенон|Xe]]<br>2,60 |- align="CENTER" | '''6''' | bgcolor="#fff800" | [[Цезий|Cs]]<br>0,79 | bgcolor="#fff000" | [[Барий|Ba]]<br>0,89 | *<br>  | bgcolor="#ffd000" | [[Гафний|Hf]]<br>1,3 | bgcolor="#ffc100" | [[Тантал (элемент)|Ta]]<br>1,5 | bgcolor="#ff7e00" | [[Вольфрам|W]]<br>2,36 | bgcolor="#ffa200" | [[Рений|Re]]<br>1,9 | bgcolor="#ff8a20" | [[Осмий|Os]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8a00" | [[Иридий|Ir]]<br>2,20 | bgcolor="#ff8400" | [[Платина|Pt]]<br>2,28 | bgcolor="#ff7000" | [[Золото|Au]]<br>2,54 | bgcolor="#ff9a00" | [[Ртуть|Hg]]<br>2,00 | bgcolor="#ffb700" | [[Таллий|Tl]]<br>1,62 | bgcolor="#ff8000" | [[Свинец|Pb]]<br>2,33 | bgcolor="#ff9800" | [[Висмут|Bi]]<br>2,02 | bgcolor="#ff9a00" | [[Полоний|Po]]<br>2,0 | bgcolor="#ff8a00" | [[Астат|At]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8a01" | [[Радон|Rn]]<br>2,2 |- align=CENTER | '''7''' | bgcolor="#ffff00" |[[Франций|Fr]] 0,7 | bgcolor="#ffef00" | [[Радий|Ra]]<br>0,9 | **<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Резерфордий|Rf]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Дубний|Db]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Сиборгий|Sg]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Борий|Bh]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Хассий|Hs]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Мейтнерий|Mt]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Дармштадтий|Ds]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Рентгений|Rg]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Коперниций|Cn]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Нихоний|Nh]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Флеровий|Fl]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Московий|Mc]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Ливерморий|Lv]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Теннессин|Ts]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Оганесон|Og]]<br>  |- align=CENTER | |- align=CENTER | [[Лантаноиды]] | *<br>  | bgcolor="#ffe000" | [[Лантан|La]]<br>1,1 | bgcolor="#ffde00" | [[Церий|Ce]]<br>1,12 | bgcolor="#ffde00" | [[Празеодим|Pr]]<br>1,13 | bgcolor="#ffdd00" | [[Неодим|Nd]]<br>1,14 | bgcolor="#ffde00" | [[Прометий|Pm]]<br>1,13 | bgcolor="#ffda00" | [[Самарий|Sm]]<br>1,17 | bgcolor="#ffd800" | [[Европий|Eu]]<br>1,2 | bgcolor="#ffd800" | [[Гадолиний|Gd]]<br>1,2 | bgcolor="#ffe000" | [[Тербий|Tb]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd700" | [[Диспрозий|Dy]]<br>1,22 | bgcolor="#ffd600" | [[Гольмий|Ho]]<br>1,23 | bgcolor="#ffd500" | [[Эрбий|Er]]<br>1,24 | bgcolor="#ffd400" | [[Тулий|Tm]]<br>1,25 | bgcolor="#ffe000" | [[Иттербий|Yb]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd300" | [[Лютеций|Lu]]<br>1,27 |- align=CENTER | [[Актиноиды]] | **<br>  | bgcolor="#ffe000" | [[Актиний|Ac]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd000" | [[Торий|Th]]<br>1,3 | bgcolor="#ffc100" | [[Протактиний|Pa]]<br>1,5 | bgcolor="#ffca00" | [[Уран (элемент)|U]]<br>1,38 | bgcolor="#ffcc00" | [[Нептуний|Np]]<br>1,36 | bgcolor="#ffd200" | [[Плутоний|Pu]]<br>1,28 | bgcolor="#ffde00" | [[Америций|Am]]<br>1,13 | bgcolor="#ffd200" | [[Кюрий|Cm]]<br>1,28 | bgcolor="#ffd000" | [[Берклий|Bk]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Калифорний|Cf]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Эйнштейний|Es]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Фермий|Fm]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Менделевий|Md]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Нобелий|No]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd100" | [[Лоуренсий|Lr]]<br>1,291 |- align="CENTER" | colspan=20 | |}</center> [[Файл:Электроотрицательность.jpg|thumb|750px|center]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор= Г. Е. Рудзитис, Ф. Г. Фельдман|заглавие=«Химия /Органик булмаған химия» Урта мәктәптең 8-се класы өсөн. Башҡортса 2-се баҫмаһы |место=Өфө |издательство= «Китап»|год=1994 й |страницы=160}} [[Категория:Химияла үлсәмһеҙ дәүмәлдәр]] ka1f1z51vzv9fop5a501od76ag1clwz 0 193510 1305963 1287510 2026-09-23T16:54:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305963 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Наре́ндра Дамодарда́с Мо́ди''' ({{lang-en|Narendra Damodardas Modi}}, {{lang-gu|નરેંદ્ર દામોદરદાસ મોદી}}, {{lang-hi|नरेन्द्र दामोदरदास मोदी}}; {{ВД-Преамбула|references=false}}) — [[Һиндостан]]дың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, 2014 йылдың 26 майынан Һиндостан премьер-министры, Бхаратия джаната партияһы лидеры. 2001-2014 йылдарҙа — [[Гуджарат]] штатының баш министры. == Биографияһы == === Йәш сағы === Нарендра Дамодардас Моди 1950 йылдың 17 сентябрендә Ваднагар ҡалаһында тыуған<ref name="moneycontrol">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|accessdate =2009-04-05|publisher=Moneycontrol|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archivedate=2009-04-27}}</ref>. Ул Дамодардас Мулчанд Моди (яҡынса 1915—1989) һәм уның ҡатыны Хирабен (1923—2022) ғаиләһендә алты баланың өсөнсөһө була<ref>{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|publisher=Delhi Press|accessdate=2012-03-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|archivedate=2012-02-27}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2023-01-30|date=2022-12-30|website=BBC News|title=Heeraben Modi: Indian PM Modi's mother dies aged 99|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64073465}}</ref>. Иртә йәш сағында Моди сәйәсәт менән ҡыҙыҡһына башлай, Раштрия сваямсевак сангх (РСС) сафына инә. Политолог белемен ала. === Сәйәси карьераһы === 1998 йылда Бхаратия джаната партияһының ул саҡтағы лидеры Лал Кришна Адвани ҡушыуы буйынса был партияның Гуджарат һәм [[Химачал-Прадеш]] штаттарында һайлау кампанияһын етәкләй. 2001 йылдың октябрендә Гуджараттың баш министры була, был вазифала отставкаға киткән Кешубхай Пателде алмаштыра<ref>{{cite web|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/States/Gujarat/loh.htm|title=Narendra Modi|accessdate=2010-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510114942/http://legislativebodiesinindia.nic.in/States/Gujarat/loh.htm|archivedate=2013-05-10|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|author=Agencies|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=87512|title=Modi becomes longest serving CM of Gujarat|work=The Indian Express|accessdate=2011-09-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E3Yu3Fpc?url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=87512|archivedate=2013-01-30|deadlink=no}}</ref>. 2007 йылда өсөнсө срокка һайлана<ref name="Narendra Modi Wins Third Term">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7159756.stm | title= Modi begins new term in Gujarat | accessdate= 2008-05-07 | publisher= [[Би-би-си|BBC News]] | date= 2007-12-25 | location= London | archivedate= 2007-12-28 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20071228095644/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7159756.stm }}</ref><ref>{{cite news | url = http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=4049443 | title = Hindu Leader Begins 3rd Term in Gujarat | accessdate = 2008-05-07 | publisher = [[ABC News]] | archivedate = 2011-06-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110628214354/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=4049443 }}</ref><ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Modi_begins_third_innings_as_Gujarat_CM/articleshow/2650589.cms | title = Narendra Modi begins third innings as Gujarat CM | accessdate = 2008-05-07 | work = [[The Times of India]] | date = 2007-12-25 | archivedate = 2007-12-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071228183944/http://timesofindia.indiatimes.com/Modi_begins_third_innings_as_Gujarat_CM/articleshow/2650589.cms }}</ref>, ә 2012 йылда — дүртенсегә. Һиндостанда ла, сит илдәрҙә лә Моди бик ҡапма-ҡаршылыҡлы шәхес тип һанала<ref name="Controversial_Reuters">{{cite news |title=Edgy Indian state election going down to the wire |author=Rupam Jain Nair |url=https://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212 |publisher=[[Reuters]] |date=2007-12-12 |accessdate=2012-10-10 |location=Ahmedabad |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016064718/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016064718/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212 |date=2013-10-16 }}</ref><ref name="Controversial_Time">{{cite news |title=India's Voters Torn Over Politician |author=Simon Robinson |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html |work=[[Time (журнал)|Time]] |date=2007-12-11 |accessdate=2012-10-10 |location=Surat |archivedate=2013-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html |date=2013-08-24 }}</ref><ref name="Controversial_Guardian">{{cite news |title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry |author=Jason Burke |url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india |work=The Guardian |date=2010-03-28 |accessdate=2012-10-10 |location=Delhi |archivedate=2013-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128060846/http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india }}</ref><ref name="Controversial_Independent">{{cite news |title=A rebirth dogged by controversy |author=Andrew Buncombe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html |work=[[The Independent]] |date=2011-09-19 |accessdate=2012-10-10 |archivedate=2011-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111225024707/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html }}</ref><ref name="Controversial_BBC">{{cite news |title=Profile: Narendra Modi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm |publisher=BBC |date=2007-12-23 |accessdate=2012-10-10 |archivedate=2012-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522204901/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm }}</ref><ref name="Controversial_Forbes">{{cite news |title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office |author=Ruth David |url=https://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html |work=[[Forbes]] |date=2007-12-24 |accessdate=2012-10-10 |archivedate=2017-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730212731/https://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html }}</ref><ref name="Controvesial_LATimes">{{cite news |title=India premier's party gets unexpected boost |author=Henry Chu |url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9 |work=[[Los Angeles Times]] |date=2008-12-09 |accessdate=2012-10-10 |archivedate=2014-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407115501/http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9 }}</ref>. 2002 йылда Гуджарат ҡыйралышы ваҡытында уның ғәмәлдәре ҡаты тәнҡит тыуҙыра. Атап әйткәндә, ул [[Һиндостанда ислам|һинд]] [[мосолмандар]]ына яҡлау бирмәүҙә ғәйепләнә. Шуға ҡарамаҫтан, Моди Гуджарат халҡы араһында ҙур хуплау менән файҙалана. 2000-се йылдарҙа штаттың иҡтисади үҫеше уның ҙур ҡаҙаныш тип иҫәпләнә<ref name="Controversial_NYT">{{cite news |title=Shaking Off the Horror of the Past in India |author=Manu Joseph |url=https://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=2012-02-15 |accessdate=2012-10-10 |archivedate=2017-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312085254/http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html }}</ref>. Популяр India Today журналы версияһы буйынса, 2006 һәм 2011 йылдарҙа Н. Моди Һиндостандың иң яҡшы баш министры тип таныла<ref>Кашин В. П. Индия. Предвыборная гонка началась // Азия и Африка сегодня. 2014. № 1. С. 13.</ref>. [[Файл:Putin and Modi in New Delhi in 2014.jpeg|мини|300px|слева|{{center|Нарендра Моди һәм [[Владимир Путин]],<br>2014 йылдың 11 декабре}}]] [[Файл:PM and the Prime Minister of the United Kingdom, Mr. Boris Johnson, at the Joint Press Statements, at Hyderabad House, in New Delhi on April 22, 2022 (3).jpg|мини|слева|300пкс|Нарендра Моди һәм Борис Джонсон, 2022 йылдың 22 апреле]] [[Файл:P20220524CS-0288 (52244296557).jpg|мини|300пкс|слева|Энтони Альбанезе, [[Джо Байден]], Кишида Фумио һәм Нарендра Моди, Дүрт яҡлы хәүефһеҙлек диалогы, 2022 йылдың 24 майы]] === Премьер-министр вазифаһындағы эшмәкәрлеге === 2013 йылдың 13 сентябрендә Нарендра Моди Бхаратия джаната партияһынан премьер-министрлыҡҡа кандидат итеп тәғәйенләнә һәм 2014 йылда парламент һайлауҙарында һайлау алды кампанияһын етәкләй. Уның һүҙҙәренсә, ул бөтә ил буйынса һайлаусылар менән 440 осрашыу үткәргән. Бынан тыш, Моди социаль селтәрҙәрҙе уңышлы ҡуллана, хатта өс үлсәмле голограммаларҙы файҙаланып, һайлаусылар менән виртуаль арауыҡта ла «туранан-тура» аралаша<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140516_narendra_modi_profile.shtml |title=Нарендра Моди: кто он, следующий премьер Индии? — BBC Russian — В мире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521071539/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140516_narendra_modi_profile.shtml |deadlink=no }}</ref>. БДП-ның программалы лозунгыһы: «Милләтселек — беҙҙең илһам. Үҫеш һәм яҡшы идара итеү — беҙҙең маҡсат»<ref>{{Cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/2470280 |title=Ъ-Газета — Каста националистов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517002731/http://www.kommersant.ru/doc/2470280 |deadlink=no }}</ref>. Һайлауҙарҙа тауыш биреү 7 апрелдән 12 майға тиклем туғыҙ этапта үткәрелә, һайлаусыларҙың 66,38% тауыш бирә. 16 майҙа Һиндостандың Һайлау комиссияһы тауыштарҙы һанай башлай<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20140516/1007980782.html |title=Оппозиция лидирует на парламентских выборах в Индии {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517121234/http://ria.ru/world/20140516/1007980782.html |deadlink=no }}</ref>. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Бхаратия джаната партияһы 543 һайлау округының 276-һында, ә Милли-демократик альянс 331-дә алда бара<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1190621 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Правительство Индии впервые за 30 лет может быть сформировано одной партией<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517121906/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1190621 |deadlink=no }}</ref>. Тауыштарҙы алдан иҫәпләү БДП-ның өҫтөнлөгөн күрһәткәндән һуң, Һиндостан милли конгресы вәкиле Раджив Шукла партия исеменән «Беҙ еңелеүҙе таныйбыҙ. Беҙ оппозицияға күсергә әҙербеҙ» — тип әйтә<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140516_rn_india_congress_defeat.shtml |title=Правящая партия Индии признала поражение на выборах — BBC Russian — Лента новостей<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520070428/http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140516_rn_india_congress_defeat.shtml |deadlink=no }}</ref>. Иҫәпләүҙәр буйынса, БДП Лок сабханың яңы составында 277 урын ала ала, ә ябай күпселек өсөн 272 урын кәрәк<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140516_india_bjp_victory.shtml |title=Оппозиционные националисты победили на выборах в Индии — BBC Russian — В мире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519003424/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140516_india_bjp_victory.shtml |deadlink=no }}</ref>, ә Һиндостан милли конгресы яҡынса 100 урын алған<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.com/world/15may2014/indiaelections.html |title=Новости NEWSru.com :: После 35-дневных выборов власть в Индии переходит к националистам<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140515155951/http://newsru.com/world/15may2014/indiaelections.html |deadlink=no }}</ref>. Һиндостандың ғәмәлдәге премьер-министры [[Манмохан Сингх]] Нарендра Модиҙы һайлауҙа еңеүҙәре менән ҡотлай. Үҙ сиратында Моди [[Twitter]]-ҙа: «Һиндостан еңде! Алда яҡшы көндәр»<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20140516/1008026497.html |title=Премьер Индии поздравил с победой на выборах Нарендру Моди {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516190046/http://ria.ru/world/20140516/1008026497.html |deadlink=no }}</ref>. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, БДП парламентта 339 урын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.com/world/16may2014/gandiend.html |title=Новости NEWSru.com :: Эпоха Ганди кончилась: правящая партия признала поражение на выборах до оглашения официальных результатов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517120126/http://www.newsru.com/world/16may2014/gandiend.html |deadlink=no }}</ref>. 17 майҙа Нарендра Моди Гуджараттан [[Дели]]ға партия штаб-фатирында тамамланған еңеү парадын үткәреү өсөн килә. Кортеж буйлап полиция хеҙмәткәрҙәре һәм махсус тәғәйенләнештәге частар ҡуйыла<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140517_rn_modi_dehli.shtml |title=Нарендра Моди прибыл в Дели — BBC Russian — Лента новостей<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-18 |archive-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518185627/http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140517_rn_modi_dehli.shtml |deadlink=no }}</ref>. Бхаратия джаната парти штаб-фатирына юлға сыҡҡанда урамдар буйлап йыйылған кешеләр уның исемен ҡысҡыра, флагтар күтәрә, кортежына сәскәләр һибә, тынлы оркестр һәм милли флейталар тауышына йырлай һәм бейей. Моди бер нисә тапҡыр машинанан сығып, халыҡҡа «V» билдәһен күрһәтә<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140517_india_modi_takeover.shtml |title=Нарендра Моди готовится принять власть — BBC Russian — В мире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-18 |archive-date=2014-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519154940/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140517_india_modi_takeover.shtml |deadlink=no }}</ref>. Шул уҡ көндө Һиндостан премьер-министры [[Манмохан Сингх]] Бхаратия джаната партияһының һайлауҙарҙа еңеүен таный һәм, «Һиндостандың бөйөк халҡына хеҙмәт иткәндә мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тырыштым» тип, отставкаға китә. Тауыш биреүҙең һуңғы һөҙөмтәләре буйынса, Һиндостан милли конгресы партияһы етәкселегендәге берләшкән прогрессив альянс 543 һайлау округының 59-да ғына еңеп сыға, ә БДП — 283 округта, шулай итеп, абсолют күпселекте ала һәм 30 йыл эсендә үҙаллы хөкүмәт төҙөй алырлыҡ беренсе партия була<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1193110 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Премьер-министр Индии подал в отставку<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-18 |archive-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518010931/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1193110 |deadlink=no }}</ref>. Сингх яңыһы тәғәйенләнгәнгә тиклем премьер вазифаһын үтәүен дауам итә<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20140517/1008179461.html |title=Экс-премьер Индии будет и. о. до назначения нового главы правительства {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-18 |archive-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518045613/http://ria.ru/world/20140517/1008179461.html |deadlink=no }}</ref>. БДП парламенттың түбәнге палатаһы Лок сабха өҫтөнән генә контроль ала; Раджья сабхала уның 240 мандатынан ни бары 46-һы ғына була, шул уҡ ваҡытта Һиндостан милли конгресының 68 урыны була һәм был уға вето мөмкинлеге бирә<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140517_india_congress_future.shtml |title=Какое будущее ждет Индийский национальный конгресс? — BBC Russian — В мире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-18 |archive-date=2014-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520060217/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140517_india_congress_future.shtml |deadlink=no }}</ref>. 19 майҙа [[Рәсәй]] президенты [[Владимир Путин]] Нарендра Модиҙы партияһының һайлауҙа еңеүе менән ҡотлай<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20140519/1008340817.html |title=Путин: Россия и Индия достигли впечатляющих результатов сотрудничества {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-19 |archive-date=2014-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519113206/http://ria.ru/world/20140519/1008340817.html |deadlink=no }}</ref>. 26 майҙа Нарендра Моди Һиндостан премьер-министры итеп тәғәйенләнә һәм ант итә. Тантаналы сарала сәйәсмәндәр һәм сит ил дәүләттәре вәкилдәре, шул иҫәптән [[Пакистан]] премьер-министры Наваз Шәриф ҡатнаша. Быға тиклем Һиндостан һәм Пакистан премьер-министрҙары коллегаларының инаугурацияһына бер ҡасан да килмәгән<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140524_rn_india_pakistan_visit.shtml Премьер Пакистана посетит инаугурацию главы Индии — BBC Russian — Лента новостей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Бынан тыш, [[Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы]]на (SAARC) ингән илдәрҙең лидерҙары, шулай иҫәптән [[Афғанстан]], [[Шри-Ланка]] һәм [[Мальдив]] президенттары, [[Непал]] һәм [[Бутан]] премьер-министрҙары, [[Бангладеш]] парламенты спикеры ҡатнаша<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140524_rn_india_pakistan_visit.shtml Премьер Пакистана посетит инаугурацию главы Индии — BBC Russian — Лента новостей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Делиҙағы президент һарайында ант ҡабул итеү тантанаһы башланыр алдынан Наваз Шәриф, Модиҙы һайлау ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу өсөн мөмкинлектәр аса, тип әйтә<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140526_india_narendra_modi_sworn_in.shtml |title=Моди вступил в должность премьер-министра Индии — BBC Russian — В мире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-27 |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528032958/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140526_india_narendra_modi_sworn_in.shtml |deadlink=no }}</ref>. Икенсе көндө Моди Шәриф менән һөйләшеүҙәр алып бара, унда төрлө өлкәләрҙә, атап әйткәндә, сик буйындағы хәүефһеҙлек өлкәһендә хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тикшерелә<ref>{{Cite web |url=http://ru.euronews.com/2014/05/27/india-s-new-pm-modi-holds-talks-with-pakistan-counterpart-sharif/ |title=Индия и Пакистан хотят решать проблемы сообща {{!}} euronews, мир<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-28 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714122516/http://ru.euronews.com/2014/05/27/india-s-new-pm-modi-holds-talks-with-pakistan-counterpart-sharif |deadlink=no }}</ref>. 2018 Йылда Forbes журналы версияһы буйынса донъяның иң абруйлы кешеләре рейтингында 9-сы урынды биләй. 2015 һәм 2016 йылдарҙа ла ошо уҡ позицияны биләй<ref>{{Cite web|url=http://stevsky.ru/power2018|title=Список самых влиятельных людей мира 2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. 2022 йылда «Коммерсант» өсөн Һиндостандың [[G20]]-лә рәйеслек итеүенә арналған мәҡәләһендә Моди кешелектең фекерләү рәүешенең тотҡоно булыуын белдерә, был осраҡта бер яҡтың еңеүе мотлаҡ икенсе яҡтың еңелеүе менән бәйле<ref>{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/5694436|автор=Нарендра Моди|заглавие=Нарендра Моди: наша эра не должна быть эпохой войн|год=2022|издание=Коммерсантъ|тип=газета|месяц=12|число=1|номер=223|страницы=6}}</ref>.<blockquote>''Бөгөн беҙгә йәшәү өсөн көрәшергә кәрәкмәй; беҙҙең эра һуғыштар осоро булырға тейеш түгел!''</blockquote> == Бүләктәре == [[Файл:Prime Minister Narendra Modi being conferred Saudi Arabia's highest civilian honour, the King Abdulaziz Sash.jpg|слева|thumb|Нарендра Модиға Король Әбдел-Азиз орденын тапшырыу]] * Король Әбдел-Азиз орденының ҙур таҫмаһы (2016 йылдың 3 апреле, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]])<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india/modi-conferred-highest-saudi-civilian-honour/story-bwZOeS1MJFw7QigfOEeFnI.html |title=Modi conferred highest Saudi civilian honour |access-date=2016-04-12 |archive-date=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208074803/http://www.hindustantimes.com/india/modi-conferred-highest-saudi-civilian-honour/story-bwZOeS1MJFw7QigfOEeFnI.html |deadlink=no }}</ref> * «Ғәзи Аманулла Хан» ордены (2016 йылдың 4 июне, [[Афғанстан]])<ref name="Order of Amanullah Khan">{{cite news|title=PM Modi conferred Afghanistan's highest civilian honour|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/pm-narendra-modi-afghanistan-highest-civilian-award-amir-amanullah-khan-award-2834312/|date=2016-06-04|accessdate=2017-02-17|work=Indian Express|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161231055730/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/pm-narendra-modi-afghanistan-highest-civilian-award-amir-amanullah-khan-award-2834312/|archivedate=2016-12-31}}</ref> * Фәләстин Йондоҙо орденының ҙур сылбыры (2018 йылдың 10 феврале, [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]])<ref name="Grand Collar of Palestine">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/modi-conferred-grand-collar-of-the-state-of-palestine/article22714293.ece|title=Modi conferred ‘Grand Collar of the State of Palestine’|last=|first=|date=2018-02-10|work=The Hindu|accessdate=2018-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215203102/https://www.thehindu.com/news/national/modi-conferred-grand-collar-of-the-state-of-palestine/article22714293.ece|archivedate=2019-12-15|issn=0971-751X}}</ref> * Заид ордены (2019 йылдың 4 апреле, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]])<ref name="UAE Order of Zayed">{{cite news|title=PM Modi awarded highest civilian honour Zayed Medal by UAE|url=https://www.indiatoday.in/india/video/pm-modi-awarded-highest-civilian-honour-zayed-medal-by-uae-1493821-2019-04-04|date=2019-04-04|work=India Today|accessdate=2019-04-24|archivedate=2019-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410195913/https://www.indiatoday.in/india/video/pm-modi-awarded-highest-civilian-honour-zayed-medal-by-uae-1493821-2019-04-04}}</ref> * [[Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)|Изге Апостол Андрей Первозванный ордены]] (2019 йылдың 12 апреле, [[Рәсәй]]) — ''Рәсәй Федерацияһы менән Һиндостан Республикаһы араһында айырыуса өҫтөнлөклө стратегик партнерлыҡты һәм Рәсәй һәм Һиндостан халыҡтары араһында дуҫлыҡ бәйләнештәрен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201904120006 |title=Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2019 года № 157 «О награждении орденом Святого апостола Андрея Первозванного Премьер-министра Республики Индии Моди Н. Д.» |access-date=2019-04-12 |archive-date=2019-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412092839/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201904120006 |deadlink=no }}</ref> * Күренекле хаким Нишан Иззуддин ордены (2019 йылдың 8 июне, [[Мальдив]])<ref name="Order of Nishan Iz ud-din">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/narendra-modi-maldives-highest-honour-1544908-2019-06-08|title=Maldives to confer country's highest honour on PM Modi|last=|first=|date=2019-06-08|work=India Today|accessdate=2019-06-08|dead-url=no|archivedate=2019-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608104730/https://www.indiatoday.in/india/story/narendra-modi-maldives-highest-honour-1544908-2019-06-08}}</ref> * 1-се класлы Бахрейн ордены (2019 йылдың 24 авгусы, [[Бахрейн]])<ref name="Order of the Renaissance">{{cite news|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-honoured-with-the-king-hamad-order-of-the-renaissance-in-bahrain/475473|title=PM Modi honoured with the King Hamad Order of the Renaissance in Bahrain|last=|first=|date=2019-08-25|work=Times Now|accessdate=2019-08-25|dead-url=no|archivedate=2019-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190825053700/https://www.timesnownews.com/amp/india/article/pm-modi-honoured-with-the-king-hamad-order-of-the-renaissance-in-bahrain/475473}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.royalark.net/Bahrain/orders.htm|work=The Royal Ark|title=Bahrain Orders and Decorations|access-date=2019-08-25|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731230133/https://www.royalark.net/Bahrain/orders.htm|deadlink=no}}</ref> * Баш Командующий класындағы «Почет Легионы» ордены (2020 йылдың 21 декабре, [[АҠШ]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-president-trump-presents-legion-of-merit-to-pm-modi/story-xNqBlK6CLMBZGRT6JCH2qO.html|title=US president Trump presents Legion of Merit to PM Modi|website=Hindustan Times|date=2020-12-22|access-date=2023-02-24}}</ref> * Аждаһа короле ордены (2021 йылдың 17 декабре, [[Бутан]]) * Фиджи ордены компаньоны (2023 йылдың 22 май, [[Фиджи]])<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-conferred-fijis-highest-companion-of-the-order-honour-2382460-2023-05-22 "PM Modi conferred Fiji's highest 'Companion of the Order' honour"]</ref> * Логоху орденының Гранд-компаньоны (2023 йылдың 22 майы, [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа-Яңы Гвинея]])<ref>[https://www.news18.com/world/pm-narendra-modi-3-nation-tour-live-latest-japan-papua-new-guinea-australia-fipic-livenews-7879357.html PM 3-Nation Tour: Modi Lands in Sydney, Meets Members of Indian Diaspora]</ref> * Нил орденының ҙур сылбыры (2023 йылдың 25 июне, [[Мысыр]])<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-egypt-highest-honour-president-sisi-order-of-the-nile-2397707-2023-06-25 "PM Modi conferred with Egypt's highest state honour 'Order of the Nile'"]</ref> * Почетлы легион орденының ҙур тәреһе кавалеры (2023 йылдың 14 июле, [[Франция]])<ref>[https://www.hindustantimes.com/india-news/pm-modi-in-france-paris-grand-cross-of-the-legion-of-honour-president-emmanuel-macron-101689293241002.html France confers Grand Cross of the Legion of Honour on PM Modi]</ref> 2019 йылдың декабрь аҙағында Британияның [[Financial Times]] гәзите Модиҙы «ун йыллыҡтың йөҙөн билдәләгән» 50 кеше исемлегенә индерә<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7439257|title=Financial Times включила Путина в список знаковых фигур десятилетия|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-01-02|lang=ru|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103205008/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7439257|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ft/status/1209455387075854336|title=Fifty people who shaped the decadehttps://on.ft.com/379oWw7|author=Financial Times|date=2019-01-01|publisher=@ft|lang=en|accessdate=2020-01-02|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224130004/https://twitter.com/FT/status/1209455387075854336|deadlink=no}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy |год=2008 |издательство=Harper Perennial |isbn=978-0-06-095858-9 |ref=Guha |язык=en |автор=Guha, Ramachandra}} * {{книга |заглавие=India: Government and Politics in a Developing Nation |год=2007 |издательство=Cengage |isbn=978-0-495-00749-4 |ref=Kochanek |язык=en |автор=Kochanek, Stanley; Hardgrave, Robert}} * {{книга |заглавие=Narendra Modi: A Political Biography |год=2014 |издательство=HarperCollins Publishers India |isbn=978-93-5136-218-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=3ylIAwAAQBAJ |ref=Marino |язык=und |автор=Marino, Andy}} * {{книга |заглавие=Narendra Modi: The Man, The Times |год=2013 |издательство=Westkabd |asin=B00C4PGOF4 |ref=Mukhopadhyay |язык=und |автор=Mukhopadhyay, Nilanjan}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.narendramodi.in Официальный сайт]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121224053212/http://www.cm.gujaratindia.com/whos-who/chief_ministers_gujara2.htm Profile] at Official portal of Gujarat{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm Profile] at ''BBC News''{{ref-en}} * http://sgolub.ru/kulturpovidlo/modi-plyus-modi-minus/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024040541/https://sgolub.ru/kulturpovidlo/modi-plyus-modi-minus/ |date=2023-10-24 }} {{Внешние ссылки}} {{Премьер-министры Индии}} <!-- {{Главы правительств стран Содружества наций}} {{Лидеры СААРК}} {{Текущие лидеры стран БРИКС|страна=Индия}} {{Лидеры Большой двадцатки|страна=Индия}} {{Кавалеры Ордена Святого апостола Андрея Первозванного (с 1998)}} --> [[Категория:Һиндостандың премьер-министрҙары]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Фәләстин Йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы) кавалерҙары]] l45cnuncu90yajc1gueq533fw12eneo 0 197387 1305984 1272752 2026-09-24T03:03:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1305984 wikitext text/x-wiki '''Яфет''' ({{Lang-he|יֶפֶת}} ''Yép̄eṯ'', pausa ''теле'' יָפֶת‎ ''Yā́p̄eṯ''; {{Lang-el|Ἰάφεθ}} ''{{Transl|el|Iápheth}}''; {{Lang-la|Iafeth, Iapheth, Iaphethus, [[Iapetus]]}}) — ''Башланмыш китабында'' [[Нух (Ной)|Нухтың]] өс улының береһе, унда ул Нухтың иҫерек булыуы һәм Хамдың ҡарғауы тураһындағы хикәйәлә роль уйнай, ә һуңынан Халыҡтар таблицаһында Эгей диңгеҙе, Анатолия һәм башҡа урындарҙағы халыҡтарҙың ата-бабаһы булып тора.{{Sfn|Hunt|1990}} Урта быуат һәм иртә хәҙерге европа традицияларында ул европа халыҡтарының ата-бабаһы тип һаналған,<ref name="Medieval 1983, pp. 375-90">{{Cite journal|last=Reynolds|first=Susan|issn=Susan Reynolds|date=October 1983|title=Medieval ''Origines Gentium'' and the Community of the Realm|url=https://archive.org/details/sim_history-us_1983-10_68_224/page/375|journal=[[History (journal)|History]]|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|volume=68|issue=224|pages=375–390|DOI=10.1111/j.1468-229X.1983.tb02193.x}}</ref><ref name="Ivane Javakhishvili 1950, pp. 130">[[Ivane Javakhishvili|shvili, Ivane]] (1950), ''Historical-Ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East''. [[Tbilisi]], pp. 130–135 (in [[Georgian language|Georgian]]).</ref>{{Sfn|Kidd|2004}} шул уҡ ваҡытта [[ислам]] традициялары уның вариҫтары иҫәбенә [[Ҡытайҙар|ҡытай халҡын]] да индерә<ref name=":0">{{Cite journal|last=Leslie|first=Donald Daniel|title=Japhet in China|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=104|pages=403–09|DOI=10.2307/601652}}</ref>. == Этимологияһы == Яфет (יפת‎ ''y-p-t'') атамаһының мәғәнәһе бәхәсле. Атамаһының мәғәнәһенә ике мөмкин булған сығанаҡ бар:: - [[Арамей телдәре|әрәмей]] теленән алынған тамыры פתה (p-т-һ), оҙонайтырға/киңәйтергә мәғәһендә - [[Йәһүдтәр|йәһүди]] теленән алынған тамыры יפה (y-p-һ), матур мәғәнәлә, шулай исем "мутарлыҡ" аңлата алған. == Тоҡомдары == [[File:Josephustable 3.svg|thumb|Нух улдары өсөн географик идентификациялар (Флавий Иосиф, б. э. 100 й тирәһе); Яфеттың улдары ҡыҙыл төҫ менән күрһәтелгән]] Яфеттың 7 балаһы булған: Ғүмәр, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех һәм Тирас. Ғүмәрҙең улдары: Ашкеназ, Рифат һәм Тоғарма. Явандың ул-нәҫелдәре: Элиша (Елиса), Таршиш, Киттим ([[Кипр Республикаһы|Кипр]] утрауында йәшәүселәр) һәм Доданим ([[Родос]] утрауында йәшәүселәр). {{Навигационная таблица |имя = Яфет вариҫтары |state = collapse |заголовок = [[Яфет]] вариҫтары |список1 =<table style="padding:10px; width:100%;"> <tr> <td align="center">{{familytree/start}} {{familytree| | |Яфет|Яфет=[[Яфет]]}} {{familytree| | |,|^|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.}} {{familytree| |Ғүмәр| |Магог| |Мадай||||Яван| |Тувал| |Мешех| |Тирас|Ғүмәр=[[Ғүмәр (Яфеттың улы)|Ғүмәр]]|Магог=[[Магог (Яфеттың улы)|Магог]]|Мадай=[[Мадай]]|Яван=[[Яван]]|Тувал=[[Тувал]]|Мешех=[[Мешех]]|Тирас=[[Тирас]]}} {{familytree| |,|^|-|-|v|-|-|-|.||||| | |,|^|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.}} {{familytree|Ашкеназ| |Рифат| |Тоғарма| || || |Элиша| |Таршиш| |Киттим| |Доданим|Ашкеназ=[[Ашкеназ]]|Рифат=[[Рифат]]|Тоғарма=[[Тоғарма]]|Элиша=[[Элиша]]|Таршиш=[[Таршиш]]|Киттим=[[Киттим]]|Доданим=[[Доданим]]}} {{familytree/end|nocat=1}}</td> </tr> </table> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса персонаждар]] [[Категория:Тәү аталар]] 5hcff8lbvqrw49mgu4o0zsqffnryvod 0 200323 1305952 1298969 2026-09-23T14:16:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1305952 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]]. 1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}</ref> һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә. 2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була. Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла. [[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд "Дан Аллеяһы"ның исемле йондоҙона лайыҡ була<ref>{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}</ref>. 2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)<ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}</ref><ref name="AIWFCIY">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}</ref>. == Балалыҡ йылдары == Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения<ref>* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}} * {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |url-status=unfit }} * {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}</ref>, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год<ref>{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}</ref>, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек<ref>* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}} * {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}</ref>}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы<ref>Shapiro, pg. 16.</ref><ref>Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша<ref>Shapiro, pg. 19-20.</ref>. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай<ref>Shapiro, pg. 18-19.</ref>. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай. Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә<ref>Shapiro, pg. 31.</ref>. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй<ref>Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.</ref>. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була. 1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй. == Карьераһы == === 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' === [[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]] Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}</ref>. 1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала. [[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була. 1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара. === 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' === 1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була. Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}</ref>. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}</ref>. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' & More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}</ref>. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}</ref>. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була<ref>{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}</ref>. 1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй. [[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]] Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27]. <ref>{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай<ref name="nickson40">{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора. Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра. 1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай. === 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары === 1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}</ref>. 2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}</ref>. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}</ref>. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}</ref>. Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала<ref name=autogenerated2 />. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}</ref>. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә<ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]] 2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар. Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала. 2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}</ref>. 2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй. === 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы === [[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]] Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла. ''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра."<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}</ref> [[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]] ''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&B Song|Иң яҡшы R&B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.<ref>Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.</ref><ref>Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44</ref><ref>Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»</ref><ref>Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.</ref> 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}</ref>, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.<ref>{{cite web|author=don&amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.</ref> 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.<ref>[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.</ref> Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &#124; Business News &#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |date=2009-05-26 }}</ref> 2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey surprisingly effective in "Tennessee" | last = Farber | first = Stephen | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 | agency = [[Reuters]] | newspaper = The Hollywood Reporter | location = New York | date = 2008-05-01 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2009-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 }}</ref> === 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' === [[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.</ref>. 2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә<ref>Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.</ref><ref>{{Cite news | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts | last = Pietroluongo | first = Silvio | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 | agency = [[Reuters]] | newspaper = Billboard | location = New York | date = 2008-04-02 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 |date=2011-06-04 }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]] 2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә<ref>{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}</ref>. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}</ref>. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша<ref>[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә<ref>Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah & Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. 2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә<ref>{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша<ref name="smellperfume">Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.</ref><ref>Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.</ref>. Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай<ref>{{Cite news |title = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance |last = Pareles |first = Jon |url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63 |newspaper = [[The New York Times]] |location = New York |date = 2009-01-22 |access-date = 2011-05-23 |url-status=dead}}</ref>. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай<ref>{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай<ref>{{Allmusic | class = artist | id = p62404 | tab = credits/date-asc/700 | label = Mariah Carey > Credits |accessdate=2011-05-23}}</ref>. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала<ref>{{Cite news | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'? | last = O'Neil | first = Tom | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2009-10-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2012-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}</ref>, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай<ref>{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 }}</ref>. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news | title = "Precious" wins top Toronto film festival prize | last = French | first = Cameron | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 | agency = [[Reuters]] | location = New York | date = 2009-09-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 |date=2011-02-08 }}</ref>. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була<ref name=Carey>{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}</ref>. [[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]] 2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса<ref name="mcpr">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her "Angels Advocate" tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. === 2010—хәҙерге осор === [[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]] 2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> иғлан итә.<ref>{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}</ref> Альбом [[Top R&B/Hip-Hop Albums|R&B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,<ref name="http">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.<ref name="MCIIY sales MC.com">{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}</ref> 2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.<ref>[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010</ref> 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.</ref><ref>[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey & Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.</ref> Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.<ref>{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}</ref><ref>[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.</ref> [[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың [[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}</ref> Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.<ref name=autogenerated1 /> [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара. 2015 йылдың 5 авгусында<ref name=autogenerated3>{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}</ref> Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556<ref name=autogenerated3 />. == Шәхси тормошо == [[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]] 1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була<ref>{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}</ref>. 2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй<ref>{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}</ref>. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар<ref>{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888 |title = Певица Мэрайя Кэри родила двойню |author = |date = 2011-05-01 |work = Шоу-бизнес |publisher = [[Аргументы.ру]] |access-date = 2013-06-13 |lang = |archive-url = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888 |archive-date = 2012-06-03 |url-status = live }}</ref>. 2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}</ref>. В октябре 2016 года пара распалась<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}</ref>. 2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша<ref>{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}</ref>. 2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында<ref>{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}</ref>,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}</ref>. 2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була<ref>{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}</ref>. == Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге == Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,<ref>[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].</ref> позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.</ref> Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.</ref> Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.<ref>{{cite press release | publisher = [[Yum! Brands]] | date = 2008-09-24 | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}</ref> 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey will release duet, remix album | last = Kennedy | first = Gerrick D. | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2010-02-26 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2010-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html }}</ref>[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.<ref>{{cite press release | publisher = [[AT&T]] | date = 2010-02-11 | title = AT&T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-06-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 }}</ref> 1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.<ref>Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.</ref> Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы. Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,<ref>Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.</ref> шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.<ref>{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title="JUST STAND UP" STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref> Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.<ref>Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.</ref><ref>Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.</ref> Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.<ref>[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.</ref> [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.<ref>Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.</ref><ref>Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.</ref> ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.<ref>[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.</ref> 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.<ref>Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.</ref> 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.</ref> 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.<ref name=Carey/> 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.<ref>{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&prev=hp|title=Mariah Carey &#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}</ref> 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә. 2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була<ref>{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}</ref>. == Фильмографияһы == {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Оригиналь атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмә |- | 1999 | ''The Bachelor'' | [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]] | Илэна | |- | 2001 | ''Glitter'' | [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]] | Билли Фрэнк | Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында 22-се «Золотая малина»|en}} премияһы. |- | 2002 | ''WiseGirls'' | [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]] | Рэйчел | |- | 2003 | ''Death of a Dynasty'' | [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2005 | ''State Property 2'' | [[Собственность государства 2]] | Дэймдың ҡатыны | |- | 2008 | ''You Don’t Mess with the Zohan'' | [[Не шутите с Зоханом]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2009 | ''Tennessee'' | [[Теннесси (фильм)|Теннесси]] | Кристал | |- | 2009 | ''Precious'' | [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]] | Миссис Уисс | [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.<ref>[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.</ref><br> ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.<ref name="carpiaward">{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref><br>Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].<br> [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу.<br>Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].<br>Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн. |- | 2013 | ''The Butler'' | [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]] | Хэтти | |} === Сериалдары === {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл ! Үҙенә генә хас атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмәләр |- | 2002 | ''Ally McBeal'' |[[Элли Макбил|Элли МакБил]] | Кэнди Кашнип | «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия) |- | 2003 | ''[[The Proud Family]]'' |[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]] | Үҙен-үҙе | Ролде тауышландырыу |} == Дискографияһы == {{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}} {{col-begin}} {{col-2}} === Студия альбомдары === * ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990) * ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991) * ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) * ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994) * ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) * ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) * ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999) * ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001) * ''[[Charmbracelet]]'' (2002) * ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) * ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008) * ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009) * ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010) * ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014) * ''[[Caution]]'' (2018)<ref>{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}</ref> * ''[[Here for It All]]'' (2025) {{col-2}} === DVD/Видео === * ''[[The First Vision]]'' (1991) * ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992) * ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993) * ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996) * ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999) * ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999) * ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007) {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} === Комментарийҙар === {{комментарийҙар}} == Әҙәбиәт == '''Монографиялар''': * {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}} * {{Официальный сайт}} * {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}} [[Категория:Мэрайя Кэри| ]] [[Категория:АҠШ поп-музыканттары]] [[Категория:XX быуат музыканттары]] [[Категория:XXI быуат музыканттары]] [[Категория:АҠШ киноактрисалары]] [[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]] [[Категория:АҠШ меценаттары]] [[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]] [[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]] [[Категория:World Music Awards лауреаттары]] [[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]] [[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]] [[Категория:Island Records башҡарыусылары]] [[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]] [[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]] [[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]] [[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]] [[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]] [[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]] [[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]] kfykw1wx95ny0esw5htjq7wb6b1hkw0 0 201553 1306017 2026-09-24T09:30:34Z Shirshikay 48080 [[Силәбе өлкәһе]] битенә йүнәлтелгән 1306017 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Силәбе өлкәһе]] pp4z6yt1dotb635mrmkz63sslo7krl3