Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 18826 1306079 1305900 2026-09-25T06:21:15Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ булған түгел, ә хәҙерге ваҡытта ла шулай. исеме үҙгәргән. 1306079 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{Река |Название = Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 49 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км. == Ҡушылдыҡтары == * 21 км: [[Суртанүҙәк (йылға)|Суртанүҙәк]] * 22 км: [[Ҡамышүҙәк (йылға)|Ҡамышүҙәк]] * 28 км: [[Кесе Быҙаулыҡ]] * 43 км: исемһеҙ йылға == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186419|title=РФ һыу реестры: Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002790 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы йылғаһы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2914-by-auly-jyl-a|автор=Гәрәев Ә. М.}} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} jflg8g73jy6o1bwjbwt7w0ejnyli10p 1306080 1306079 2026-09-25T06:29:07Z Аюлы река 48953 /* Этимология */ йылғаның исеменән һуң "йылғаһы" тигән һүҙ исеменең бер өлөшө кеүек. 1306080 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{Река |Название = Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 49 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км. == Ҡушылдыҡтары == * 21 км: [[Суртанүҙәк (йылға)|Суртанүҙәк]] * 22 км: [[Ҡамышүҙәк (йылға)|Ҡамышүҙәк]] * 28 км: [[Кесе Быҙаулыҡ]] * 43 км: исемһеҙ йылға == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186419|title=РФ һыу реестры: Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002790 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Этимология == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Айыулы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2914-by-auly-jyl-a|автор=Гәрәев Ә. М.}} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} 6crthayrnt3ygjxwm4ivqjal6sv222d 1306082 1306080 2026-09-25T07:23:45Z Аюлы река 48953 /* */ публикацияның үҙендә ул тағы ла ҡайҙа баҫтырып сығарылғаны билдәләнгән. 1306082 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{Река |Название = Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 49 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км. == Исеме == Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи исеме Айыулы һәм ул Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. == Ҡушылдыҡтары == * 21 км: [[Суртанүҙәк (йылға)|Суртанүҙәк]] * 22 км: [[Ҡамышүҙәк (йылға)|Ҡамышүҙәк]] * 28 км: [[Кесе Быҙаулыҡ]] * 43 км: исемһеҙ йылға == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186419|title=РФ һыу реестры: Быҙаулыҡ (Оло Бузавлык, Бузулук)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002790 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2914-by-auly-jyl-a|автор=Гәрәев Ә. М.}} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} apnc2w58dcwfu9p78cqv374iul829ij 0 18873 1306081 1306012 2026-09-25T06:36:55Z Аюлы река 48953 /* Исеме */ хәҙерге ваҡытта ла уң ҡушылдығы. исеме генә икенсе. 1306081 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Кесе Быҙаулыҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Быҙаулыҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Исеме == Кесе Быҙаулыҡ йылғаһының элекке исеме Айыулы һәм ул Йылайыр районының Матрай ауылы эргәһендәге Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. [https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Китап (2002). 26-сы бит.]<ref>А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. [https://belemle.ru/wp-content/uploads/2024/01/slovar-toponimov-respubliki-bashkortostan.pdf Словарь топонимов Республики Башкортостан.] Китап (2002). А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — С. 26. — 256 с. — ISBN 5-295-03192-6.</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186497|title=РФ һыу реестры: Кесе Быҙаулыҡ}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Йылайыр районы йылғалары]] {{hydro-stub}} hzww556ni5rz3n54zvjqx1s8u8ud5dh 0 51528 1306070 1291536 2026-09-25T02:31:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306070 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Шанхай |оригинальное название = {{lang-wuu|上海}} |изображение = Shanghai montage.png |страна = Ҡытай |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 31 |lat_min = 10 |lat_sec = |lon_deg = 121 |lon_min = 28 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(17420000)_region:CN |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Китай%2C%20Шанхай&sll=121.442417%2C31.168116&sspn=11.249998%2C7.252153&l=map |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |подчинение = Үҙәк ҡарамағындағы ҡала |внутреннее деление = |вид главы = Ҡытай коммунистар партияһының</br> ҡала комитеты сәркәтибе/Мэр |глава = Хань Чжэн/Ян Сюн |дата основания = 751 йыл |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 6 340,5 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 24 150 000<ref name="Pop2013">[http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-06/06/c_133388137.htm City has resources for 27m people] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106210541/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-06/06/c_133388137.htm |date=2016-01-06 }}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 3809 |агломерация = |национальный состав = [[ханьдәр]] (99 %)<br />[[дунгандар]] (0,4 %) |конфессиональный состав= |этнохороним = шанхайҙар, шанхайлы |часовой пояс = +8 |DST = |телефонный код = +86&nbsp;21 |почтовые индексы = '''2000'''00 — '''2021'''00 |автомобильный код = 沪A, B, D, E, F, G, H;<br /> 沪C (йыраҡтағы биҫтәләр) |вид идентификатора = ISO 3166-2 |цифровой идентификатор = CN-31 |сайт = http://www.shanghai.gov.cn/ |язык сайта = zh |add1n = Аббревиатура |add1 = 沪 (''Hù'') либо 申 (''Shēn'') }} '''Шанха́й''' ({{Китайский||上海|Shànghǎi}}; {{lang-wuu|上海}} {{IPA|[zãhe]}}, Zånhae) — [[Ҡытай]]ҙың иң ҙур ҡалаһы һәм халҡы буйынса донъя ҡалалары араһында иң ҙур ҡалаларҙың береһе<ref name="Geohiveworld">{{cite web|url=http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx|title=Cities: largest (without surrounding suburban areas)|publisher=Geohive|accessdate=13 September 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvSQ4NAl|archivedate=2012-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205222859/http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx |date=2016-12-05 }}</ref>. Ҡытайҙың көнсығышында [[Янцзы]] йылғаһының дельтаһында урынлашҡан. Илдең үҙәк ҡарамағындағы дүрт ҡалаһының береһе, мөһим финанс һәм мәҙәни үҙәге, һәм шулай уҡ донъялағы иң ҙур диңгеҙ порты<ref>{{cite web|url=http://russian.people.com.cn/31518/8092681.html|title=Порт Шанхай остается первым в мире по объему грузооборота товаров и контейнеров|accessdate=2013-01-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnMmbJyi|archivedate=2013-01-19}}</ref>. 2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шанхайҙа 24,87 миллион кеше йәшәгән<ref>{{cite web|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|publisher=National Bureau of Statistics of China|lang=en}}</ref>. == Этимологияһы == [[Файл:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Пудун округы күренеше. Уң яҡта иң бейек бина — Шанхай башняһы]] [[Файл:Shanghaikanji.png|60px|left]] [[Файл:Puxibuildings.jpg|right|thumb|Шанхайҙың иҫке ҡала үҙәге күренеше]] [[Файл:Shanghai2008.jpg|right|thumb|500px|Телебашнянан көнбайыш ярға күренеш]] Шанхай атамаһының ике иероглифтарының беренсеһе «өҫтөндә/өҫтөнән», «өҫкә», «инергә/инергә», икенсеһе — «диңгеҙ» тигән мәғәнәгә эйә. Урындағы диалектта улар {{IPA|/zɑ̃.'he/}} (''занхэ'') тип әйтелә. Был исемдең тәүге тапҡыр телгә алыныуы Сун дәүеренә (XI быуат) ҡарай, ул саҡта инде Янцзы һәм Хуанпу йылғалары ҡушылған һәм шундай атама менән тораҡ булған. Шулай уҡ был атаманы аңлатыу буйынса аңлашылмаусанлыҡтар бар, Ҡытайҙың рәсми тарихнамәһе уны «үрге диңгеҙ», «диңгеҙ буйы» ({{Китайский||海之上洋|hǎi zhī shàng yáng}}) тип аңлата. Әммә тағы бер уҡыу (бигерәк тә төньяҡ диалекттарҙа) һүҙмә-һүҙ мәғәнәне күҙҙә тота: «диңгеҙгә баҫыу», йәғни диңгеҙгә сығыу, был порт ҡалаһы өсөн ярайһы уҡ яраҡлы булыр ине. Икенсе, шиғри версия иероглифтарыҙы кире тәртиптә уҡырға кәрәк ти(海上 hǎi shàng), шунан [[ҡытай теле]]ндәге һүҙҙәр тәртибенә ярашлы, «диңгеҙ буйындағы [ҡала]» мәғәнәһен ала. Көнбайышта элек төрлө транскрипциялар булған: ''Shanghai'' (англ.), ''Schanghai'' (нем.), ''Sjanghai'' (голл.) һәм ''Changhaï'' (фр.). 1990 йылдарҙа ''Shanghai'' тип пиньинь транскрипцияһы ҡағиҙәләре буйынса яҙыу латин алфавитын ҡулланған күпселек телдәр өсөн универсаль булып китә. == Географияһы һәм климаты == [[Файл:Shanghai Landsat-7 2005-08-15.jpg|right|thumb|200px|Шанхайҙың тәбиғи төҫтәге космос һүрәте, [[LandSat-7]] 15 август 2005 йыл]] [[Файл:ClimateShanghaiChina.PNG|right|thumb|200px|Шанхайҙа уртаса температура (ҡыҙыл) һәм яуым-төшөм (зәңгәр)]] : Географик координаталары: {{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(17420000)_region:CN}} Шанхай [[Ҡытай]]ҙа көньяҡ ҡала тип һанала, сөнки [[Янцзы]] йылғаһынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Шанхайҙың көнсығышында — [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]]. Шанхай Хуанпу йылға менән ике өлөшкә бүленгән, [[Янцзы]] дельтаһының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Шанхай ҡалаһының күпселек өлөшө Хуанпу йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан. Шанхай Чжэцзян һәм Цзянсу провинциялары менән сиктәш. Шанхайҙа муссон һыҙаттары менән дымлы субтропик климат. Аныҡ билдәләнгән дымлы һәм ҡоро миҙгел араһында айырма юҡ, шулай ҙа йәй яуым-төшөм күпкә күберәк. Шанхайҙа ҡар һирәк яуа, ғәҙәттә йылына 1-2 көндән артыҡ түгел<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://chiefio.wordpress.com/2018/01/25/rare-snow-in-shanghai/|title=“Rare Snow” in Shanghai|author=E.M.Smith|date=2018-01-25|publisher=Musings from the Chiefio|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Шанхайҙа дүрт миҙгел билдәләнә — ҡыҫҡа, әммә сағыштырмаса һалҡын ҡыш (шуны иҫтә тоторға кәрәк: Шанхай 30-сы параллелдә тиерлек тора, йәғни Төньяҡ [[Африка]], йәки [[АҠШ]]-тың көньяҡ киңлегендә — был киңлектәрҙә ҡыш юҡ тиерлек), ҡыҫҡа һәм етеҙ яҙ, оҙайлы һәм эҫе йәй, һәм декабргә тиклем дауам иткән оҙайлы көҙ. Ҡышын температура йыш ҡына нульдан түбән төшә, ә июль һәм август айҙарында уртаса температура 32 °C тәшкил итә. Тарихи минимум һәм максималь температура — -10 °C һәм +41 °C. Ғәҙәттә йәй башында ҡойма ямғырҙар була. Яҙ көнө һауа торошо бик үҙгәреүсән, йыш ҡына температура үҙгәреп яуым-төшөмдәр булып тора. Йәй — туристик миҙгелдең иң юғары нөктәһе, әммә был ваҡытта Шанхайҙа дымлылыҡтың юғары булыуы арҡаһында бик тынсыу. Көҙ Шанхайҙа ғәҙәттә ҡояшлы һәм ҡоро була, ноябрҙә япраҡтар ҡойола. Ҡыш Шанхайҙа болотло һауа торошо өҫтөнлөк итә, ҡайһы саҡ епшек йәки ваҡ һыуыҡтар була. Йыл дауамында ҡалаға бер нисә тайфун ябырылыуы ихтимал, әммә һуңғы йылдарҙа тайфундар әллә ни ҙур зыян килтермәй, шулай ҙа улар аэропорттарҙың ваҡытлыса ябылыуына һәм ҡала иҡтисадына ҙур булмаған зыян килтерә. {{Климат города |Ширина = auto |Город_род = Шанхая |Источник = [http://pogoda.ru.net/climate2/58362.htm Погода и Климат], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/china/shanghai.php World Climate Guide] | Янв_ср=4.6 | Янв_ср_осад=60 | Фев_ср=6.1 | Фев_ср_осад=58 | Мар_ср=9.6 | Мар_ср_осад=90 | Апр_ср=15.1 | Апр_ср_осад=83 | Май_ср=20.3 | Май_ср_осад=91 | Июн_ср=24.1 | Июн_ср_осад=159 | Июл_ср=28.4 | Июл_ср_осад=147 | Авг_ср=28.1 | Авг_ср_осад=194 | Сен_ср=24.4 | Сен_ср_осад=107 | Окт_ср=19.3 | Окт_ср_осад=62 | Ноя_ср=13.4 | Ноя_ср_осад=59 | Дек_ср=7.1 | Дек_ср_осад=40 | Год_ср=16.7 | Год_ср_осад=1149 | Янв_ср_мин=1.5 | Янв_ср_макс=7.9 | Фев_ср_мин=3.0 | Фев_ср_макс=9.5 | Мар_ср_мин=6.2 | Мар_ср_макс=13.3 | Апр_ср_мин=11.4 | Апр_ср_макс=19.2 | Май_ср_мин=16.7 | Май_ср_макс=24.5 | Июн_ср_мин=21.2 | Июн_ср_макс=27.6 | Июл_ср_мин=25.5 | Июл_ср_макс=32.1 | Авг_ср_мин=25.4 | Авг_ср_макс=31.5 | Сен_ср_мин=21.6 | Сен_ср_макс=27.6 | Окт_ср_мин=16.1 | Окт_ср_макс=22.7 | Ноя_ср_мин=9.8 | Ноя_ср_макс=17.1 | Дек_ср_мин=3.5 | Дек_ср_макс=10.9 | Год_ср_мин=13.5 | Год_ср_макс=20.3 | Янв_а_макс=22.1 | Янв_а_мин=-10.9 | Фев_а_макс=26.8 | Фев_а_мин=-7.9 | Мар_а_макс=29.6 | Мар_а_мин=-5.4 | Апр_а_макс=34.3 | Апр_а_мин=-0.5 | Май_а_макс=35.5 | Май_а_мин=6.9 | Июн_а_макс=37.2 | Июн_а_мин=12.5 | Июл_а_макс=39.0 | Июл_а_мин=18.9 | Авг_а_макс=39.9 | Авг_а_мин=19.2 | Сен_а_макс=37.4 | Сен_а_мин=11.4 | Окт_а_макс=34.0 | Окт_а_мин=1.7 | Ноя_а_макс=28.7 | Ноя_а_мин=-3.8 | Дек_а_макс=23.4 | Дек_а_мин=-8.5 | Год_а_макс=39.9 | Год_а_мин=-9.4 | Янв_вода=10 | Фев_вода=8 | Мар_вода=8 | Апр_вода=11 | Май_вода=16 | Июн_вода=21 | Июл_вода=25 | Авг_вода=27 | Сен_вода=25 | Окт_вода=22 | Ноя_вода=18 | Дек_вода=14 | Год_вода=17 |}} <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Ҡояш нуры балҡышы, айына күпме сәғәттәр<ref name="Meteoweb.ru">[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/shanghai_e.htm Гонконгская обсерватория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023031119/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/shanghai_e.htm |date=2019-10-23 }}</ref>. |- ! Ай ! Ғинуар ! Февраль ! Март ! Апрель ! Май ! Июнь ! Июль ! Август ! Сентябрь ! Октябрь ! Ноябрь ! Декабрь ! Йыл |- ! Ҡояш нурҙары балҡышы, сәғәт ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|13.6}}"| 136 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|11.9}}"| 119 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|14.0}}"| 140 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|15.3}}"| 153 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|17.4}}"| 174 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|16.2}}"| 162 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|23.3}}"| 233 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.2}}"| 242 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|16.2}}"| 162 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|16.1}}"| 161 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|15.0}}"| 150 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|14.9}}"| 149 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|19.8}}"| 1979 |- |} </center> == Тарихы == [[Файл:Schanghai MKL Bd. 14 1890 (128627524).jpg|thumb|right|200px|Шанхайҙың 1890 йылғы немец картаһы]] [[Файл:Shanghai 19th century.jpg|thumb|200px|Шанхай [[Династия Цин|Цин империяһы]] осоронда (1800-сы йылдар)]] [[Файл:Shanghai1920s.jpg|thumb|200px|Цзюцзян Лу урамы, Шанхай, 1920-сы йылдар]] Ҡалаға әйләнгәнсе Шанхай Суньцзян өйәҙенең (松江县 ''sōng-jiāng xiàn'') Сучжоу управаһы (苏州府 ''sū-zhōu fǔ'') хакимиәте аҫтындағы составында була. Сун империяһынан башлап Шанхай яйлап диңгеҙ порты булып китә һәм үҙенең административ үҙәген уҙып китә (бөгөн Сунцзян — Шанхай райондарының береһе генә). Ун бишенсе быуатта (Чжэн Хэ дингеҙсеһе заманында) [[Янцзы]] тамағындағы, Шанхайҙан Янцзы ағымы буйлап яҡынса 35 км өҫтә, хәҙерге Цзянсу провинцияһында урынлашҡан, төп диңгеҙ порты Люцзяган була. Әммә артабан йылға ултырмалары арҡаһында әһәмиәтен юғалта<ref>{{source|Q42307205|ref=Dreyer|ref-year=2007|pages=51—52}} <!-- Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405—1433 --></ref>. 1553 йылда ҡәлғә стенаһын төҙөү Шанхайҙың ҡала булараҡ барлыҡҡа килеүен билдәләй. Яҡынса 1600 йылда иезуит Маттео Риччи Шанхайҙы мөһим ҡала тип телгә ала<ref>''{{iw|De Christiana expeditione apud Sinas}}''</ref>. Әммә XIX быуатҡа тиклем Шанхай илдең иң мөһим ҡалалары иҫәбенә инмәй, ә [[Ҡытай]]ҙың башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, уның тарихи иҫтәлекле урындары бик аҙ. Ун туғыҙынсы быуатта Шанхайҙың роле бик ныҡ үҙгәрә, сөнки ҡаланың [[Янцзы]] йылғаһы тамағындағы стратегик позицияһы уны Көнбайыш менән сауҙа итеү өсөн идеаль урынға әйләндерә. XIX быуаттың беренсе яртыһында Беренсе әфйун һуғышы ваҡытында Шанхай бер ни тиклем ваҡыт британ ғәскәрҙәре тарафынан бикле тотола. Һуғыш 1842 йылда Нанкин килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уның буйынса бер нисә килешеү порттары, шул иҫәптән Шанхай ҙа, тышҡы сауҙаға асыла. 1853 йылда Тайпиндар ихтилалы ваҡытында Шанхай «Общество малых мечей» тип аталған триада тарафынан баҫып алына. Һуғыш барышында Шанхайҙың ауыл өлөшө емерелә, әммә сит илдәрҙең генә тораҡ пункттары зыян күрмәй, шуға ла [[ҡытайҙар]] уларға хәүефһеҙ урын эҙләп инергә тырышалар. Был ваҡытҡа тиклем [[ҡытайҙар]]ға был райондарҙа йәшәү тыйыла, әммә был сикләү 1854 йылда бөтөрөлә, шунан һуң уларҙа ер хаҡы һиҙелерлек арта. 1854 йылда Шанхай муниципаль советының беренсе йыллыҡ ултырышы үтә, уның бурыстарына сит ил концессиялары менән идара итеү инә. 1863 йылда Хуанпу ҡалаһының көнбайыш ярында Сучжоу йылғаһының көньяҡ һәм төньяҡ яғында урынлашҡан [[Бөйөк Британия]] һәм [[АҠШ]] тораҡ пункттары Шанхай халыҡ-ара сеттльмент булдырыу өсөн берләшә. Франция, Халыҡ-ара тораҡ пункттан көнбайыштараҡ урынлашҡан француз концессияһының бойондороҡһоҙ статусын һаҡлап, муниципаль советында ҡатнашыуҙан баш тарта. Кореяны контролдә тотоу өсөн 1894—1895 йылдарҙағы Ҡытай-Япон һуғышы Симоносек килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, шунан һуң [[Япония]] Шанхайҙа үҙ сеттльменты булған сит ил державаларының береһенә әйләнә. [[Япондар]] ҡалала тәүге заводтар төҙөй, улар артынан тиҙҙән башҡа илдәр ҙә эйәрә, шулай итеп [[Япония]] Шанхай сәнәғәтен үҫтереү инициаторы була. Шанхай яйлап [[Алыҫ Көнсығыш]]тың иң эре финанс үҙәгенә әүерелә. 1927 йылда республика хөкүмәте идара иткән осорҙа Шанхай махсус ҡала статусын ала, ә 1930 йылдың майында — үҙәк ҡарамағындағы ҡала. 1932 йылдың 28 ғинуарында Икенсе ҡытай-япон һуғышы ваҡытында япон хәрби-диңгеҙ флоты Шанхайҙы бомбаға тота, уның маҡсаты Мукден инцидентына һәм артабан япондарҙың Маньчжурияны оккупациялауына ҡаршы студенттарҙың протест акцияларын туҡтатыу була. 1937 йылда япон армияһы Шанхайҙы яуҙар менән баҫып ала һәм унда марионетка хөкүмәтен урынлаштыра, ҡала 1945 йылда Японияның капитуляцияһына тиклем баҫҡынсылар ҡулында ҡала. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Шанхай Европанан ҡасаҡтар өсөн һыйыныу урыны була. Был донъяла холокост ҡорбандары (йәһүдтәр) өсөн асылған берҙән-бер ҡала була. Әммә немец союздаштары баҫымы аҫтында 1941 йылдың аҙағында япондар Шанхай йәһүд иммигранттарын геттоларға ултырталар, унда [[дизентерия]] кеүек йоғошло ауырыуҙар тарала башлай. 1949 йылдың 27 майында гоминьдан ғәскәрҙәре Шанхайҙы коммунистарға тапшыра, шунан һуң ун йыл дауамында үҙәк ҡарамағандағы ҡалаларҙың күпселеге күрше провинцияларға индерелә, әммә Шанхай һәм Пекин был статусты һаҡлап ҡала. Был ун йыллыҡта Шанхай сиктәре бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Ҡаланы коммунистар оккупациялағандан һуң, күпселек сит ил фирмаларының офистары Шанхайҙан Гонконгҡа күсерелә. Әммә ҡала үҫеше дауам итә, һәм 1950-1960 йылдарҙа Шанхай мөһим сәнәғәт үҙәгенә, шулай уҡ ККП-ла һул көстәр базаһына әүерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәҙәни революцияның иң ҡараңғы һәм боларғыс йылдарында ла Шанхай сәнәғәт етештереүенең юғары кимәлен һәм сағыштырмаса социаль тотороҡлоҡто һаҡлап ҡала ала. [[ҠХР]] тарихының күп өлөшөндә Шанхай башҡа провинциялар һәм ҡалалар менән сағыштырғанда иң ҙур һалым кереме сығанағы булып ҡала. 1992 йылдан Шанхайҙың элекке мэры Цзян Цзэминь етәкселегендәге үҙәк власть Шанхайҙа сит ил һәм эске инвестицияларҙы йәлеп итеү өсөн һалымдарҙы яйлап кәметеү курсын башлай. Шул ваҡыттан алып Шанхай иҡтисады йылына 9-15 % тиҙлек менән үҫә, был Ҡытайҙың башҡа төбәктәре араһында иң юғары күрһәткес. == Халҡы == 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шанхайҙың бөтә территорияһында (шул иҫәптән ҡалаға ҡарамаған зонала) 16,738 миллион кеше йәшәйгән, был һанға Шанхайҙа ваҡытлыса йәшәгән кешеләр ҙә инә, уларҙың һаны 3,871 миллион кеше тәшкил итә. 1990 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыуҙан алып Шанхай халҡы 3,396 миллион кешегә, йәғни 25,5 процентҡа артҡан. Ир-аттар ҡала халҡының 51,4 процентын, ҡатын-ҡыҙҙар — 48,6 процентын тәшкил итә. 14 йәшкә тиклемге балалар халыҡтың 12,2 процентын тәшкил итә, 15-64 йәшлектәр төркөмө — 76,3%, 65 йәштән өлкәндәр — 11,5%. Шанхай халҡының 5,4 проценты белемһеҙ. 2003 йылда Шанхайҙа рәсми теркәлгән 13,42 миллион кеше иҫәпләнә, рәсми булмаған рәүештә 5 миллиондан ашыу кеше йәшәй һәм эшләй, шуларҙың яҡынса 4 миллионы — миҙгелле эшселәр, башлыса Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларынан. 2003 йылда ғүмер оҙонлоғо 79,80 йыл тәшкил иткән (ирҙәр — 77,78 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 81,81 йәш). 2007 йыл аҙағында даими йәшәүгә рөхсәте булған Шанхай халҡы 13,79 миллион кеше, ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәт ителгәндәр һаны 4,79 миллион кеше, һәм даими һәм ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәте булған дөйөм халыҡ һаны 18,58 миллион кеше тәшкил итә. 60 йәштән өлкән оло йәштәгеләрҙең өлөшө ҡаланың дөйөм халҡының 20,8 процентын тәшкил итә. 2009 йылдың 31 декабренә рәсми иҫәпләүҙәр буйынса ҡала халҡы 24,632 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 19,213 миллион кеше даими теркәлә; бынан тыш, ҡалала 6 айҙан ашыу ваҡытлыса теркәлеү үтеүсе 5,419 миллион мигрант йәшәгән; статистика буйынса рәсми рәүештә теркәлгән мигранттар һаны 2000 йылдағы 3,05 миллиондан 2009 йылда 5,42 миллионға тиклем 77,8 процентҡа артҡан<ref name="population">{{cite web|url=http://russian.news.cn/social/2013-02/19/c_132178716.htm|deadlink=yes|title=В Шанхае насчитывается 23,8 млн постоянных жителей|publisher=Xinhua News Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304095528/http://russian.news.cn/social/2013-02/19/c_132178716.htm|archivedate=2014-03-04|accessdate=2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304095528/http://russian.news.cn/social/2013-02/19/c_132178716.htm |date=2014-03-04 }} «в 2012 году общее число постоянных жителей Шанхая достигло 23,8 млн человек, увеличившись на 330 тыс. человек по сравнению с 2011 годом. В частности, число горожан с постоянной пропиской составляло 14,2 млн человек при увеличении на 80 тыс. человек, численность постоянных жителей без прописки выросла на 250 тыс. человек до 9,6 млн человек.»</ref>. == Экономика == [[Файл:Shanghaistockexchange.jpg|thumb|200px|[[Шанхай фонд биржаһы]]]] [[Файл:Yangshan-Port-Balanced.jpg|thumb|200px|Яншань порты — йөк әйләнеше буйынса донъяла иң ҙуры]] [[Файл:Shanghai - Nanjing Road.jpeg|thumb|200px|[[Нанкин урамы]] — донъялағы иң йәнле сауҙа урамдарының береһе]] [[Файл:Volkswagen Shanghai.JPG|thumb|200px|Volkswagen автозаводы]] Шанхай — [[Ҡытай]]ҙың финанс һәм коммерция үҙәге. Шанхайҙа баҙар реформалары 1992 йылда, көньяҡ провинцияларға ҡарағанда ун йылға һуңыраҡ башлана. Быға тиклем ҡала килемдәренең күп өлөшө Пекинға оҙатыла. 1992 йылда һалымдар кәметелгәндән һуң Шанхайҙан килгән һалым керемдәре бөтә [[Ҡытай]]ҙан килгән килемдең 20-25 процентын тәшкил итә (1990-сы йылдарға тиклем был күрһәткес яҡынса 70% була). Бөгөнгө көндә Шанхай [[Ҡытай]]ҙың континенталь олошонжа иң ҙур һәм үҫешкән ҡала булып тора. 2005 йылда Шанхай йөк әйләнеше буйынса донъяла иң ҙур порт була (443 млн тонна йөк). 1990 йылда ҡалала Шанхай фонд биржаһы ойошторола, ул континенталь [[Ҡытай]]ҙа беренсе була. 2005 йылда фонд баҙары реформаһынан һуң акциялар баҙары капитализацияһы күпкә арта. Хәҙер Шанхай фонд биржаһы — заманса һәм инвесторҙар платформаһы тарафынан хөрмәт ителгән майҙансыҡ. Шанхай фьючерс биржаһы — тәбиғи каучук һәм баҡыр өсөн фьючерс контракттарының сауҙа күләме буйынса донъяла алдынғы тауар биржаларының береһе. Шанхай алтын биржаһы — [[Ҡытай]]ҙа ҡиммәтле металдар менән сауҙа итеү буйынса иң ҙур биржа. [[Файл:Shanghai tower dec 26, 2014.jpg|thumb|200px|[[Шанхай башняһы]]]] Ҡытайҙың башҡа күп кенә төбәктәре кеүек үк, Шанхайҙа ла төҙөлөш үҫеше күҙәтелә. Шанхайҙың заманса архитектураһы үҙенсәлекле стиле менән айырылып тора, мәҫәлән, ресторандар биләгән бейек йорттарҙың өҫкө ҡаттары осоусы тәрилкәләрҙе хәтерләтә. Шанхай символдарының береһе — Шанхай бөтә донъя финанс үҙәгенең йорто, уны формаһы өсөн «асыусы» тип атайҙар. Бейек йорттар һаны буйынса Шанхай [[Гонконг]]ты уҙып киткән. Ҡалала Ҡытайҙың иң бейек йорто һәм донъяла икенсе урынды биләгән 128 ҡатлы Шанхай башняһы төҙөлгән. == Мәғәриф == [[Файл:Fudan-guanghualou.jpg|right|thumb|200px|[[Фудань университеты]]]] [[Файл:Tongji huabiao.jpg|right|thumb|200px|[[Тунцзи университеты]]]] * [[Шанхай транспорт университеты]] (上海交通大学) (1896 йылда нигеҙләнгән) ** [[Шанхай транспорт университетының медицина мәктәбе ]] (上海交通大学医学院, 原上海第二医科大学) * [[Фудань университеты ]] (复旦大学) (1905 йылда нигеҙләнгән) ** [[Фудань университетының медицина колледжы]] (复旦大学上海医学院, 原上海医科大学医学院） * [[Тунцзи университеты]] (同济大学) (1907) * [[Көнсығыш Ҡытай педагогия университеты]] (华东师范大学) * [[Көнсығыш Ҡытай политехник университет]] (华东理工大学) * [[Дунхуа университеты ]] (东华大学) * [[Шанхай сит телдәр университет ]] (上海外国语大学) * [[Шанхай финанс-иҡтисади университет]] (上海财经大学) == Галерея == <gallery> Songjiang Qingzhensi.JPG|[[Сунцзян мәсете]] — ҡаланың иң боронғо мәсете Shanghai-NanjingRd01-l.jpg|Төнгө [[Нанкин урамы]] Xintiandi.jpg|Төнгө [[Синьтяньди]] («Новый Свет») районы Lujiazui Skyline from Bund.jpg|[[Пудун (район)|Пудун]] районы күренеше Huangpu River - Flickr - Thiago Hirai.jpg|[[Хуанпу]] йылғаһы төнөн SWFC3600ppx4.jpg|[[Шанхай бөтә донъя финанс үҙәге]] Jin Mao Tower.jpg|[[Цзинь Мао]] Jinmao view.JPG|[[Цзинь Мао]]нан күренеш (2008) Shanghai Pudun district.jpg[[Цзинь Мао]]нан [[Пудун (район)|Пудун]] районына күренеш (2008) ShanghaiChineseCity.JPG|Боронғо шанхай урамы(2005) Shanghai Polytechnic Museum.JPG|Шанхай политехник музейы Shanghai Stadium 2008.JPG|[[Шанхай стадионы]] Shanghai F1 Circui 01.jpg|[[Шанхай (трасса)|Шанхайҙың Халыҡ-ара автодромы]] View of Shanghai from SSTM.jpg|Шанхай фәнни-техник музейы The Bund, Shanghai, China (December 2015) - 20.JPG|[[The Hongkong and Shanghai Banking Corporation|HSBC]] офисы People Square seen from Urban Planning Exhibition Center.JPG|[[Халыҡ майҙаны]] Lujiazui at night, Shanghai.JPG|Төнгө Пудун Songjiang ecupl.jpg|Университет ҡаласығы Bridge at Nanxi Street over Puhuitang River, Qibao.jpg|[[Миньхан]] районындағы йылға Shanghai Disneyland Park Main Entry.jpg|Шанхай [[Диснейленд]]ы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = {{PAGENAME}} |Викиновости = Категория:Шанхай |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиверситет = |Викитека = |Викицитатник = |Викивиды = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = }} * [http://www.shanghai.gov.cn Официальный сайт правительства Шанхая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625064719/http://www.shanghai.gov.cn/ |date=2008-06-25 }} * [http://www.archvestnik.ru/ru/magazine/av-5-104-2008/uzhe-ne-kukolka-eshche-ne-babochka-shankhai-rvetsya-v-ligu-%C2%ABglobalnykh-gor Василий Бабуров. Уже не куколка, ещё не бабочка (статья о городском развитии Шанхая) // «Архитектурный вестник», № 5 (104) 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112011435/http://archvestnik.ru/ru/magazine/av-5-104-2008/uzhe-ne-kukolka-eshche-ne-babochka-shankhai-rvetsya-v-ligu-%C2%ABglobalnykh-gor |date=2012-01-12 }} {{China-stub}} [[Категория:Миллионер ҡалалар]] [[Категория:Ҡытай ҡалалары]] [[Категория:ҠХР-ҙың үҙәк ҡарамағындағы ҡалалар]] [[Категория:Ҡытайҙың миллионлы ҡалалары]] s7hy45x2ywe718ldk4ym4y947ef6wi5 0 59849 1306066 1305905 2026-09-25T01:01:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306066 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Qinshihuang.jpg|thumb|Цинь Ши Хуан, [[Цинь династияһы]] башлығы, берләшкән Ҡытайҙың беренсе императоры]] '''Цинь Шихуан-ди''' ({{Китайский|秦始皇帝||Qín Shǐ Huáng-dì||Первый император [[Цинь (царство)|Цинь]]}}), ысын исеме '''Ин Чжэн''' ({{Китайский|嬴政||Yíng Zhèng}}, б. э. т. 259—210 йй.) — [[Цинь (династия)|Цинь]] батшалығы (б. э. т. 246 йй.) хакимы, Һуғышҡан Батшалыҡтарҙың оҙайлы эпохаларына сик һалыусы. Б. э. т. 221 йылда. Эске Ҡытайҙа хакимлыҡты тотошлайы менән үҙ ҡулына ала һәм тариҡа беренсе үҙәкләштерелгән ҡытай дәүләте хакимы булып инеп ҡала. Ул нигеҙ һалған Цинь династияһы, Ҡытай менән 10 меңдәрсә быуын дауамында хакимлыҡ итергә тейеш, тип планлаштырһа ла, үлеменә бер нисә йыл үтеү менән ҡолатыла. == Бала сағы, үҫмер осоро, йәшлеге (Цинь батшалығы ваны) == === Тыумышы һәм тәхеткә ултырыуы, б. э. т. 258—246 йй. === {{main|Чжуансян-ван}} Ин Чжэн б. э. т. 259 йылда, Чжао кенәзлегенең баш ҡалаһы Ханьданда тыуған, атаһы Чжуансян-ван аманат (заложник) булған. Уның атаһы ван (хаким) ейәне булған, әммә түбән сығышлы кәнизәктән тыуған һәм тәхеткә өмөт тота алмаған. Люй Бувэй тигән сауҙагәр уға хакимлыҡҡа килергә ярҙам итергә һүҙ биргән. Ин Чжэндың әсәһе лә кәнизәк булған, уны Чжуан Сянванға Люй Бувэей бүләк иткән. Килгәндә үк ауырлы булған тигән мәғлүмәт тә бар. Малайға Чжэн («беренсе») тип исем биргәндәр. Ҡарт ван үлгәс, тәхет вариҫы Аньго бик әҙ генә идара итеп өлгөрә, Люй Бувэй төрлө хәйләләр менән Чжуансян-вандың тәхеткә ултырыуына өлгәшә. Әммә хаким булып, тәхеттә 3 йылдан да әҙерәк ултыра. Бынан һуң Ин Чжэн тәхеткә килә. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, (Сым Цянь быны раҫлай) Люй Бувэй — Чжэндың<ref name="lubuwei1">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 296—297.</ref> ысын атаһы. Был фекер 2000 йыл самаһы йәшәп килә, әммә профессорҙар Джон Кноблок һәм Джефри Ригель Люйша Чунцюның анналдарын өйрәнгәндә был императорҙың сығышын шик аҫтына ҡуйыр өсөн уйлап сығарылған ғәйбәт тип һанай.<ref>{{Cite book|title=The Annals of Lü Buwei|url=https://archive.org/details/annalsoflubuwei00|others=Knoblock, John and Riegel, Jeffrey Trans.|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3354-0}} p. 9</ref> === Люй Бувэйҙың регентлығы (б. э. т. 246—237 йй.). === {{main|Люй Бувэй}} [[Рәсем:Zhengguo Canal Map.png|thumb|right}300px|Ирригационные каналы Чжэн Го]] Ин Чжэн ул саҡтағы иң ҡеүәтле Цинь батшалығы тәхетенә көтмәгәндә, 13 йәшендә килеп ултыра (б.э.т. 246 й.) . Премьер-министр Люй Бувэй уның ҡурсыусыһы (опекун) булып китә. Люй Бувэй ғалимдарҙы бик ярата, төрлө батшалыҡтарҙан меңдәрсә ғалим саҡыра, улар үҙ-ара бәхәстәр ҡороп, китаптар яҙа. Уның шундай эшмәкәрлеге арҡаһында данлыҡлы «Люйши чуньцю» энциклопедияһы яҙыла<ref name="lubuwei2">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298.</ref>. 246 йылда Хань батшалығынан инженер Чжэн Го Шэньсиҙа 150 км оҙонлоғондағы ирригация каналы төҙөтә башлай. Канал ун йыл төҙөлә һәм 40,000 гектар һөрөнтө ерҙе һуғара һәм Цинь батшалығына иҡтисади үҫеш бирә<ref name="autogenerated1">[http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm Zheng Bai Qu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408154752/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm |date=2007-04-08 }}</ref>. Ин Чжэндың атаһы үлгәс, Люй Бувэй уның әсәһенең һөйәренә әйләнә, етмәһә, Лао Ай тигән алашар (евнух) бүләк итә. Әйтеүҙәренсә, ул алашар булмаған, ришүәт биреп, шундай ҡағыҙ алған<ref name="lubuwei3">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298—300.</ref>. Лао Ай бар эште үҙ ҡулына ала, Ин Чжэн үҙенә бала итеп ҡарауҙарын яратмай. 238 йылда бәлиғ була һәм хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә. 238 йылда әсәһенең Лао Ай менән йәшәгәнен, унан йәшерен рәүештә ике бала тапҡанын ишетә. Уның береһен тәхеткә ултыртырға йыйынғандарын белә<ref name="lubuwei3"/>. Был ваҡыт эсендә Лао Ай ялған дәүләт мөһөрөн эшләтә, ван һарайына һөжүм итергә ғәскәр йыя. Ин Чжэн кәңәшселәренә тиҙ арала ғәскәр йыйырға һәм Лао Айға ҡаршы ебәрергә ҡуша. Лао Ай, уның туғандары һәм арҡалаштары юҡ ителә, ғәскәре ҡыйратыла<ref name="laoai">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.2, глава 6, стр. 55-56.</ref>. 237 йылда Люй Бувэй Лао Ай менән бәйләнеше өсөн һөргөнгә ебәрелә, әммә юлда уҡ ул үҙенә ҡул һала. Ин Чжэна әсәһен дә һөргөнгә оҙаттыра, әммә кәңәшселәренең өгөтө менән кире ҡайтара<ref name="laoai"/>. === Премьер-министр Ли Сы менән идара (б. э. т. 237—230 йй). === {{төп мәҡәлә|Ли Сы}} Люй Бувэйҙан һуң премьер-министр булып легист Ли Сы тәғәйенләнә. Ли Сы уны хаталы аҙымдарҙан тотоп ҡала. Ли Сы йәш хакимға бик ныҡ йоғонто яһай, шуның өсөн Цинь имеперияһын туплаусы Ин Чжэн түгел, ә тап ул булған тигән фекер ҙә бар. Ли Сы хатта фекерҙәше Хань Фэйҙы ла үлемгә алып барып еткереүҙән тартынмай. (Хандең яҙмаларын уҡып, һуңынан , Ин Чжэн уны төрмәгә ебәргәненә бик үкенгән) Ин Чжэн һәм Ли Сы көнсығышта һуғыштар алып бара һәм еңә. Хаким еңеү хаҡына бар ысулдарҙы — ришүәт, шымсылыҡ һ.б. — кәңәшселәренең фекерҙәрен дә файҙалана. Ли Сы беренсе урында була. === Ҡытайҙың берләшеүе (б. э. т. 230—221 йй.). === [[Рәсем:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|thumb|300px|Сражающиеся царства в 260 году до н. э.]] Ҡытай Цинь тоҡомо ҡулы аҫтына туплана башлай. Дәүләттең ҡеүәтле ғәскәре һәм күп һанлы бюрократияһы була. 32 йылда ул үҙе тыуған кенәзлекте яулай. Чжэн бер-бер артлы 6 дәүләтте яулап ала. 39 йәшендә Чжэн тарихта беренсе тапҡыр тотош Ҡытайҙы бергә туплай, Цинь Шихуан тигән тәхет исеме ала, Цинь династияһына баш һала һәм үҙен уның тәүге хакимы тип иғлан итә. === Үлеме === Ул 210 йылда Чжифу утрауына диңгеҙ юлы менән барғанда үлеп ҡала. Үлгән көнө 210 йылдың 10 сентябре тип һанала<ref>O’Hagan Muqian Luo, Paul. (2006). ''讀名人小傳學英文: famous people'' . 寂天文化. publishing. ISBN 986-184-045-1, ISBN 978-986-184-045-1. p16.</ref><ref>Xinhuanet.com. «[http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm Xinhuanet.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318222506/http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm |date=2009-03-18 }}.» ''中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存.'' Retrieved on 2009-01-28.</ref>. Ул [[терегөмөш]] ҡушылған үлемһеҙлек дарыуын эсеп үлә<ref name="wright">{{cite book|title=The History of China|url=https://archive.org/details/historyofchina00wrig|year=2001|author=Wright, David Curtis|publisher= Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-30940-X|page=[https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49 49]}}</ref>. Император көтмәгәндә үлеп ҡалғас, Чжао Гао һәм Ли Сы ике айлап уның үлемен йәшерә. Үлеме асылғас, элекке династиялар империя байлығын таларға тотона, 206 йылда императорҙың вариҫтары тотош ҡырып бөтөрөлә. == Кәшәнәһе == {{төп мәҡәлә|Терракотанан яһалған армия}} [[Рәсем:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px| Цинь Шихуанди ҡәберендәге бронза аттар]] Императорҙы ерләр урын тере сағында уҡ башлана. Ул мөһабәтлеге менән таң ҡалдыра. Кәшәнәне 700 оҫта эшләй. Периметры — 6 км. Ҡорған 1974 йылда ғына табылған.Әле өйрәнелеп бөтмәгән<ref>[http://www.utro.ru/articles/2007/07/03/660393.shtml ЖИЗНЬ: Найдена дорога на небо]</ref>. Цинь Шихуан кәшәнәһе ҡытай ҡомартҡыларынан беренсе булып [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Донъя мәҙәни мираҫ объекттары]] реестрына индерелгән. == Цинь Шихуанди тураһында фильмдар һәм опералар == * 1962 япон фильм төшөрөлгән «The Great Wall» (в оригинале {{lang-ja|秦・始皇帝}}, ''Shin shikōtei'' — «Цинь Шихуанди» в японском произношении). Синтаро Кацу имеператор ролендә. * В 1986 году на гонконгском телеканале [[:en:Asia Television Limited|ATV]] был снят и показан 63-серийный сериал ''Emperor Qin Shi Huang'' /''Rise of the Great Wall'' (один из крупнейших проектов канала) о молодости Ин Чжэна (будущего императора Цинь Шихуана) с {{нп3|Лиу Юн, Тони|Тони Лиу||Tony Liu}} в главной роли. * В 1996 году в Гонконге Жу Сяовэнем /Zhou Xiaowen/ был снят фильм «Тень императора» с участием Гэ Ю. * По мотивам истории объединения Китая Чэнь Кайгэ в 1999 году снял фильм «Император и убийца», достаточно точно следующий канве «Ши цзи». * В 2002 году Чжан Имоу снял на эту тему самый дорогой фильм в истории китайского кино — «Герой». * В 2008 году роль Цинь Шихуана в голливудском блокбастере «Мумия: Гробница императора драконов» сыграл Джет Ли. * В 2006 году на сцене Метрополитен-оперы (Нью-Йорк) состоялась премьера оперы «Первый император» (композитор — Тань Дунь, режиссёр — Чжан Имоу). Партию императора спел [[Пласидо Доминго]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание Люй Бувэя») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание Цзин Кэ») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание Ли Сы») * Переломов Л. С. . Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: * Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38. {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border:black solid 1px" |- | colspan="3" align="center" style="background:Orange"|'''Династия Цинь''' |- | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Предшественник:</small><br>'''Чжуансян-ван''' | align="center" style="background:Orange" width="40%"|'''Ван царства Цинь''' <br>ок. '''246 — 221 до н. э.''' <br> '''1-й Хуан-ди Китая''' <br>ок. '''221 — 210 до н. э.''' | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Преемник:</small><br>'''Эр Ши Хуан-ди''' |- |} {{rq|translate}} [[Категория:Б. э. т. 259 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]] [[Категория:Б. э. т. 210 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытай императорҙары]] [[Категория:Цинь шәхестәре]] 971z46x49tpi3yxn4usj5f5ugbibk93 0 66644 1306050 1300130 2026-09-24T17:41:35Z MR973 26610 1306050 wikitext text/x-wiki {{Закондар сығарыусы власть органы | название = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай | оригинальное название = | страна = Рәсәй | текущий созыв = VII саҡырылыш | эмблема = Coat of Arms of Bashkortostan.svg | ширина эмблемы = 140px | описание эмблемы = Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы | тип = Бер палаталы парламент | законодательное собрание = | палаты = | должность главы 1 = Рәйес | глава 1 = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]] | партия главы 1 = [[Берҙәм Рәсәй]] | дата избрания 1 = [[24 сентябрь]] [[2026]] | количество членов = 110 <ref>2013 йылдан</ref> | фракции 2 = * {{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87) * {{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] (8) * {{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй патриоттары]] (4) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[Фирҡәһеҙҙәр|фирҡәһеҙ]] (1) | комитеты 2 = | структура 2 = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg | ширина структуры 2 = 250px | выборы 2 = [[10 сентябрь]] [[2023]] | система голосования 2 = | объединённые комитеты = | зал заседаний = | ширина зала заседаний = | описание зала заседаний = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт | подзаголовок зала заседаний= | сайт = [https://gsrb.ru/ gsrb.ru] {{ref-ba}} {{ref-ru}} | сноски = }} '''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''<ref name="law-rus">[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]</ref> — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы<ref name="law-rus" /> билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй. == Тарихы == 1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана. 1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана. 1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары. 1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»<ref name="law-rus" /> Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора. 2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]</ref>. * 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш * 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш * 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш * 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш * 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш * 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш == Башҡортостан Парламенты етәкселәре<ref>[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> == [[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]] {| |- | 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921). |- | 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922). |- | 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929) |- | 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931). |- | 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937). |- | 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838). |- | 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950). |- | 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967). |- | 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990). |- | 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993). |- | 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995). |- | 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999) |- | 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999—2026). |- | |} == Хакимиәт даирәһе == Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр: * Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү; * Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү; * Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ; * Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау; * Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау; * федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү; * Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе; * Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ; * [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу; * Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ; * Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу; * Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү; * Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу; * Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу; * парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү; * Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү; * Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү; * [[мировой судья]]лар һайлау; * Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр. == 1-се саҡырылыш == == 2-се саҡырылыш == == 3-сө саҡырылыш == == 4-се саҡырылыш == == 5-се саҡырылыш == ; Һайлауҙар ; Етәкселек * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]]. * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]] ; Президиум Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә. ; Секретариат * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]] ; Комитеттар * Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]] * Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] * Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]] * Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]] * Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]] * Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]] * Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] * Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]] ; Даими комиссиялар: * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы * Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия * Регламентты үтәү буйынса комиссия * Депутат этикаһы буйынса комиссия * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия * Мандат комиссияһы ; Депутаттар берләшмәләре [[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат * [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат * «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе — *: Рәсәй партиоттары (1 депутат) *: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат) *: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат) *: Фирҡәһеҙ (6 депутат) <br> ; Депутаттар * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]] == 6-сы саҡырылыш == == Депутаттар == * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Депутаттар һайлау буйынса округтар == ;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары<ref>[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}</ref> * 1-се Шайморатов һайлау округы * 2-се Инорс һайлау округы * 3-сө Беренсе Май һайлау округы * 4-се Черниковка һайлау округы * 5-се Ағиҙел һайлау округы * 6-сы Пушкин һайлау округы * 7-се Ленин һайлау округы * 8-се Сипайлово һайлау округы * 9-сы Ҡояшлы һайлау округы * 10-сы Үҙәк һайлау округы * 11-се ВАЗ һайлау округы * 12-се Студенттар һайлау округы * 13-сө Вокзал һайлау округы * 14-се Новиковка һайлау округы * 15-се Күмертау һайлау округы * 16-сы Комсомол һайлау округы * 17-се Юбилей һайлау округы * 18-се Девон һайлау округы * 19-сы Нарыш һайлау округы * 20-се Сәнәғәт һайлау округы * 21-се Быяла заводы һайлау округы * 22-се Сибай һайлау округы * 23-сө Нахимов һайлау округы * 24-се Ольховка һайлау округы * 25-се Отрада һайлау округы * 27-се Шихан һайлау округы * 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы * 28-се Ҡыҙыл һайлау округы * 29-сы Талбазы һайлау округы * 30-сы Һаҡмар һайлау округы * 31-се Төньяҡ һайлау округы * 32-се Асылыкүл һайлау округы * 33-сө Бәләбәй һайлау округы * 34-се Белорет һайлау округы * 35-се Металлург һайлау округы * 36-сы Предуралье һайлау округы * 37-се Баженов һайлау округы * 38-се Прибельский һайлау округы * 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы * 40-сы Чеверев һайлау округы * 41-се Иҫәнғол һайлау округы * 42-се Ишембай һайлау округы * 43-сө Красный Холм һайлау округы * 44-се Йүрүҙән һайлау округы * 45-се Бельский һайлау округы * 46-сы Сәрмәсән һайлау округы * 47-се Ермолаевка һайлау округы * 48-се Нөгөш һайлау округы * 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы * 50-се Туймазы һайлау округы * 51-се Өсән һайлау округы * 52-се Ирәмәл һайлау округы * 53-сө Шишмә һайлау округы * 54-се Рәжәп һайлау округы * 55-се Бөй һайлау округы == Йәмәғәт палатаһы == Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй<ref>[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]] * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] * [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] * [[Башҡортостан суд системаһы]] * [[Башҡортостан Хөкүмәте]] * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]] n0vr4a4j6kwfbjfcw1ecax2r48fsqnn 0 67802 1306030 1270775 2026-09-24T15:11:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306030 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=ҡала |русское название=Тверь |оригинальное название= |герб=Coat_of_Arms_of_Tver_(Tver_oblast).png |флаг=Flag of Tver.png |описание флага= |изображение= On the Volga river.jpg|300px| thumb|Затверецкая ярына һәм Свято-Екатерининский монастырғә күренеш |описание герба= |lat_deg=56|lat_min=51|lat_sec=28.18 |lon_deg=35|lon_min=55|lon_sec=18.94 |CoordAddon= |CoordScale= |ЯндексКарта=http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=1729 |размер карты региона= |размер карты района= |регион=Тверь өлкәһе |регион в таблице= Тверь өлкәһе |вид района= |район= Тверь |внутреннее деление=4 район |вид главы= |глава= |дата основания= 1135 |первое упоминание= |прежние имена=Калинин (20.11.1931 — 16.07.1990) |статус с= |площадь=152,22<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=28701000200620072008200920102011 БД ПМО Тверской области. Город Тверь]</ref> |высота центра НП=146 |население = {{ Население | Тверь | тс }} |год переписи = {{ Население | Тверь | г }} |плотность= {{ #expr: ( {{ Население | Тверь | ч }} / 152.22 round 2 ) }} |национальный состав=[[урыҫтар]] 92,5 %<br />[[украиндар]] 1,7 %<br />[[карелдар]] 1 %<br />[[белорустар]] 0,6 % и др. |этнохороним=тверсылар, тверсы |часовой пояс=+4 |почтовый индекс= |почтовые индексы=17xxxx |телефонный код=4822 |автомобильный код=69 |цифровой идентификатор=28401 |категория в Commons=Tver |сайт=http://www.tver.ru |add1n=Награды |add1={{орден Трудового Красного Знамени|тип=город}} }} '''Тверь''' ([[1931]]—[[1990]] йылдарҙа — '''Кали́нин''') —[[Рәсәй]]ҙен Тверь өлкәһе һәм [[Тверь өлкәһе]]нең Калинин районы үҙәге. [[Волга]]ға Тьмака һәм Тверца йылғалары ҡушылған урында, [[Мәскәү]]ҙән 158 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарих == Тверь 1135 йылда һалына. 1247 йылдан Бөйөк Тверь кнәзлеғе үҙәге. Татар-монгол ғәскәрҙәре баҫылып 1304 йылда Михаил Ярославич Тверской кнәзе хандарҙың яҙма бойороғон алып Тверзе урыҫ ерҙәренең үҙәге тип эшләй. 1488 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә. 1796—1929 йылдарҙа Тверь губернаһы үҙәге. 1935 йылдан Калинин өлкәһе үҙәге. 1941 йылдын октябрь-декабрҙә ҡала немец окупанттар менән баҫылған. Майҙан — 152,22 км²<ref name="tver.ru">[http://www.tver.ru/about/passport/territory.html Территория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922120535/http://www.tver.ru/about/passport/territory.html |date=2012-09-22 }}</ref>. Ҡалала [[Тверь йәмиғ мәсете|мәсет]] бар (1906 йылда асылды). == Фән һәм мәғариф == # Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. # Тверь университеты === Климат === {{Климат города |Город_род=Тверҙен (1981 - 2010 й. уртаса температура) |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/27402.htm Погода и климат], tvermeteo.ru |Янв_ср=-7.4| Янв_ср_осад=41 |Фев_ср=-7.6| Фев_ср_осад=36 |Мар_ср=-1.8| Мар_ср_осад=30 |Апр_ср=5.8 | Апр_ср_осад=33 |Май_ср=12.4| Май_ср_осад=58 |Июн_ср=16.3| Июн_ср_осад=78 |Июл_ср=18.7| Июл_ср_осад=83 |Авг_ср=16.4| Авг_ср_осад=76 |Сен_ср=10.7| Сен_ср_осад=63 |Окт_ср=4.9 | Окт_ср_осад=64 |Ноя_ср=-1.6| Ноя_ср_осад=49 |Дек_ср=-6.0| Дек_ср_осад=43 |Год_ср=5.1 | Год_ср_осад=654 |Янв_ср_мин=-10.3|Янв_ср_макс=-4.6 |Фев_ср_мин=-11.3|Фев_ср_макс=-4.2 |Мар_ср_мин=-5.7 |Мар_ср_макс=2.1 |Апр_ср_мин=1.0 |Апр_ср_макс=10.8 |Май_ср_мин=6.5 |Май_ср_макс=18.0 |Июн_ср_мин=11.0 |Июн_ср_макс=21.5 |Июл_ср_мин=13.2 |Июл_ср_макс=24.1 |Авг_ср_мин=11.5 |Авг_ср_макс=21.5 |Сен_ср_мин=6.6 |Сен_ср_макс=15.2 |Окт_ср_мин=1.9 |Окт_ср_макс=8.3 |Ноя_ср_мин=-3.7 |Ноя_ср_макс=0.7 |Дек_ср_мин=-8.6 |Дек_ср_макс=-3.5 |Год_ср_мин=1.0 |Год_ср_макс=9.2 |Янв_а_макс=9.0 |Янв_а_мин=-39.7 |Фев_а_макс=8.4 |Фев_а_мин=-41.6 |Мар_а_макс=17.5 |Мар_а_мин=-36.4 |Апр_а_макс=27.2 |Апр_а_мин=-21.4 |Май_а_макс=33.7 |Май_а_мин=-7.4 |Июн_а_макс=34.0 |Июн_а_мин=-2.3 |Июл_а_макс=37.3 |Июл_а_мин=2.2 |Авг_а_макс=38.8 |Авг_а_мин=-2.2 |Сен_а_макс=32.6 |Сен_а_мин=-7.1 |Окт_а_макс=24.5 |Окт_а_мин=-17.4 |Ноя_а_макс=13.2 |Ноя_а_мин=-29.2 |Дек_а_макс=9.4 |Дек_а_мин=-43.8 |Год_а_макс=38.8 |Год_а_мин=-43.8 |}} <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Год !Янв !Фев !Мар !Апр !Май !Июн !Июл !Авг !Сен !Окт !Ноя !Дек !Год |- !Абсолютного максимума |2007 |1989 |2007 |1950 |2007 |1999 |2010 |2010 |1938 |1999 |2010 |2006 |2010 |- !Абсолютного минимума |1940 |1900 |1942 |1955 |1918 |1916 |1986 |1966 |1976 |1912 |1951 |1978 |1978 |- |} </center> [[Файл: Tver COA (Tver Governorate) (1780).png|thumb|150px|Герб (1780)]] [[Файл:Mikh yar 3.jpg|thumb|Тверҙә Михаил Ярославич һәйкәле]] == Транспорт == {|class="graytable" style="text-align:center" |+Транспорт в Твери<br /><span class="subcaption"></span> |width="25%"|[[Файл:Railway station Tver.JPG|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tver ship.jpg|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tver tramway.jpg|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tverskoj valtakatu.jpg|220px]] |- | [[Рәсәй тимер юлдары]]ның Тверь станцияһы]] |Теплоход Тверь йылға вокзалда]] |[[Тверь трамвайы |Маршрут таксиһы |} === Әлемтә һәм телекоммуникациялар === {| | valign=top | * Тверской филиал «ЦентрТелеком», Домолинк * Наука-Связь * АН-НЕТ * Домашние Интернет сети (ДИС) * ТСК * Academy-NET * Sky@Net * Горсеть * И-Нет * КАНССТЕЛ * Beeline | valign=top | * Компания СФТ * Объединённая телекоммуникационная корпорация * Престиж Telecom * Простор Телеком * Ратмир Телеком * Неолит * Цифра Один * Сеть Делового Обслуживания * COTEC | valign=top | * Стелс * Стрим-ТВ * Чайка-Net * ТверьЛайн * ТТКС * Фаст Линк * Элвис-Телеком Тверь * ЭР-Телеком * Ювенком * Домолинк |} Сотовый операторҙар: {| | valign=top | * [[Sky Link]] | valign=top | * [[МегаФон]] | valign=top | * [[Билайн]] | valign=top | * [[МТС]] | valign=top | * [[Tele2 Россия|TELE2]] |} [[Файл:Tver duma dusk.JPG|thumb|240px|Тверь ҡала Дума йорто]] [[Файл:Administration of Tver region.jpg|thumb|260px|Тверь Губернаторы йорто]] == Халҡы == {{ Население | Тверь | Оформление=standard| Столбцов=11}} <timeline> ImageSize = width:900 height:400 PlotArea = left:50 right:50 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:500000 ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1685 color:gray1 width:1 from:0 till:4600 width:15 text:4,6 textcolor:red fontsize:8px bar:1787 color:gray1 width:1 from:0 till:15100 width:15 text:15,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1897 color:gray1 width:1 from:0 till:53500 width:15 text:53,5 textcolor:red fontsize:8px bar:1917 color:gray1 width:1 from:0 till:107600 width:15 text:107,6 textcolor:red fontsize:8px bar:1929 color:gray1 width:1 from:0 till:119800 width:15 text:119,8 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:216100 width:15 text:216,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:194300 width:15 text:194,3 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:261000 width:15 text:261,0 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:345100 width:15 text:345,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:411000 width:15 text:411,0 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:450800 width:15 text:450,8 textcolor:red fontsize:8px bar:1992 color:gray1 width:1 from:0 till:459000 width:15 text:459,0 textcolor:red fontsize:8px bar:2001 color:gray1 width:1 from:0 till:452300 width:15 text:452,3 textcolor:red fontsize:8px bar:2005 color:gray1 width:1 from:0 till:406700 width:15 text:406,7 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:410400 width:15 text:410,4 textcolor:red fontsize:8px bar:2013 color:gray1 width:1 from:0 till:408900 width:15 text:408,9 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Бюджет == {| class="standard" !йыл || 1995 || 2000 || 2005 || 2006 || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013<ref>Решение Тверской городской думы № 417 от 27.12.2011 «О бюджете города Твери на 2012 год и на плановый период 2013 и 2014 годов»</ref> |- | Ҡала бюджетының килем, млн. [[Һум]] || 326 || 1 047 || 2 345 || 3 061 || 4 288 || 5 316 || 4 900 || 5 407 || 5 786 || 4 977 || 5900 |- | Ҡала бюджетының сығымдар, млн. [[Һум]] || 329 || 1 087 || 2 200 || 2 987 || 4 256 || 4 506 || 5 087 || 6 001 || 6 258 || 5 423 || 6300 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tver.ru/ Официальный сайт местного самоуправления города Твери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070420011525/http://www.tver.ru/ |date=2007-04-20 }} * [http://www.mojgorod.ru/tversk_obl/tver/index.html Тверь в энциклопедии «Мой город»] * [http://www.tis.tver.ru/ Интерактивная карта города и области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218173502/http://tis.tver.ru/ |date=2014-12-18 }} * [https://tver-gid.ru/ Ҡала Тверь] * [http://www.tver.ru/share/about/passport/812.jpg Генеральный план Твери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024305/http://www.tver.ru/share/about/passport/812.jpg |date=2016-03-05 }} * [http://www.tverplanet.ru/ Достопримечательности города Тверь] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dl.dropbox.com/u/10849186/spisok_obektov_ist-kult_nasledia.pdf Официальный список объектов историко-культурного наследия Тверской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, памятники Твери на стр. 1-35. {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] [[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Тверь өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Хәрби дан ҡалалары]] h0nl5j538b0bt33m4o3xlfjqspk5tt3 0 69546 1306092 1278103 2026-09-25T11:47:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306092 wikitext text/x-wiki [[Файл:Snow Scene at Shipka Pass 1.JPG|thumb|250px|[[Шипка (артылыш)|Шипка артылышында]] ҡарлы урман, [[Болгария]].]] [[Файл:Fresh snow.JPG|thumb|250px|Нәҙек ботаҡта яңы ҡар]] '''Ҡар''' — кескәй [[боҙ]] ярсыҡтарынан торған атмосфера яуым-төшөмө. [[Ер]] өҫтөнә ябырылып яуа торған яуым.<ref>[http://meteocenter.net/meteolib/ww.htm Бровкин В. В. Атмосферные явления — классификация и описание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601185025/http://meteocenter.net/meteolib/ww.htm |date=2020-06-01 }}</ref> == Кристалдарҙың барлыҡҡа килеүе == [[Файл:SnowflakeSymmetry.jpg|thumb|left|150px|Ҡар бөртөктәре симметрияһы.]] [[Файл:Snow crystals.jpg|thumb|left|150px|Сканерлаусы электрон микроскоп аша ҙурайтып күрһәтеләгән ҡар бөртөктәре.]] Болоттарҙа күҙгә күренмәҫ һыу тамсылары туҙан бөртөксәләре менән ойошоп туңғас, ҡар барлыҡҡа килә. Тәүҙә диаметры 0,1 мм артмаған боҙ кристалдарына ергә яуған мәлендә һауанан [[һыу]] молекулаларын үҙенә тартып ҙурая. Шул саҡта алты мөйөшлө кристалл формалары барлыҡҡа килә. Һыу молекулаларының төҙөлөшө үҙенсәлектәре арҡаһында кристалл нурҙары араһында 60 йә 120 градуслы мөйөштәр төҙөлә лә инде. Тигеҙлектә һыуҙың төп кристалы 6 нурлы була. Һәр осона яңы кристалдар өҫтәлә,уларына тағы ла ҡушыла бара. Шулай кристалдар өҫтәлгән һайын ҡар бөртөктәренең төрҙәре лә төрлөләнә. Һауа торошо үҙгәргән һайын һыу кристалдары атмосферала вертикаль рәүештә күсә, ирей, яңынан төҙөлә, шуға кристалдарҙың төҙөлөшө үҙгәрә,төрлө ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә. Алты нурҙарға бер ваҡытта кристалл йәбешкәнгә күрә, бер тирә һауа торошонда оҡшаш ҡар бөртөктәре лә осрайҙар. == Ҡар бөртөктәре == [[Файл:SnowflakesWilsonBentley.jpg|thumb|Ҡар бөртөктәре]] Ҡар бөртөгөнөң аҡлығы һауаға бәйле. Төрлө нурҙар һауа һәм кристалл сиктәренә төшөп сағыла. Ҡар бөртөктөре 95 % һауанан тора, шуға күрә улар үтә лә еңел һәм бик яй ергә төшәләр(0,9км/c.). 1887 йылдың 28 ғинуарында Форт-Кео, Монтана, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та иң ҙур ҡар бөртөгөн теркәгәндәр. Ул диаметрында 15 дюйм (йәки 38см)булған. Был турала Monthly Weather Review, 1915, 73.<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2007/02/02/snow/ |title=Выпавший в Омской области оранжевый снег оказался не радиоактивен |date=2007-02-02 |website= |publisher=Лента.Ру |accessdate=2017-03-15}}</ref> яҙғандар. Ғәҙәттә, ҡар бөртөктәренең диаметры 5 мм, ауырлығы 0,004 г. артмай<ref>Monthly Weather Review, 1915, 73.</ref><ref name="hei">Keith C. Heidorn, PhD. [https://web.archive.org/web/20160202183359/http://www.islandnet.com/~see/weather/journal/giantflakes.htm Giant Snow Flakes]. — Weather Journal, November 15, 2000.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/20/science/20snow.html |title=Giant Snowflakes as Big as Frisbees? Could Be |publisher= New York Times |author=William J. Broad| date=2007-03-20|accessdate=2016-05-31}}</ref>. == Ҡар бөртөктәренең төрҙәре == Ҡар бөртөктәренең төрҙәре шуныса күп, хатта ике бер төрлө ҡар бөртөгө булмай тиҙәр. Иң ҙур ҡар бөртөктәре коллекцияһы авторы Кеннет Либрехт был турала былай ти: Бөтә ҡар бөртөктөре лә төрлө,уларҙы группаларға, классификацияларға бүлеү — һәр кемдең шәхси теләге. Ябай, [[Призма (геометрия)|призма]] кеүек, ҡар бөртөктәре түбән еүешлектә барлыҡҡа киләләр һәм улар, молекула төҙөлөшөндө төрлө булһалар ҙа, бер-береһенә оҡшаштар. Йондоҙға оҡшаш ҡар бөртөктәре үҙенсәлекле, күҙгә күренеп торған геометрик формалы булалар. Киотолағы Рицумэйкан (яп.) университеты физигы Джон Нельсон фекеренсә, ҡар бөртөктәренең төрлөлөгө күҙгә күренгән [[йыһан]]дағы барлыҡ атомдар һанынан күберәк. == Ҡар — тәбиғәт күренеше == Ҡар — [[ҡыш]]тың үҙенсәлеге. Ҡар ятмайынса ла түбән температура була алыуына ҡарамаҫтан, климатик ҡыштың төп шарты — ҡарҙың ҡыш буйына бер туҡтауһыҙ йәки һирәк аяҙлап яуыуы һәм ерҙә өҙлөкһөҙ ятыуы. Шулай ҙа, Ер шарының ҡайһы бер өлөштөрендә ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда) ҡар бөтөнләй юҡ йәки бик һирәк яуа. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә ҡар бөтә ерендә лә яуа, ята. Климатик ҡыш нисек килеп етә,ҡарҙың ергә ятыуы ла шулай була. Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш райондарында([[Коми Республикаһы]], [[Красноярск крайы]], [[Чукотка автоном округы|Чукотка]], [[Саха Республикаһы|Якутия]]ла) ҡар [[октябрь]] айынан [[Июнь|июнг]]ә тиклем ята. Оймяконда ҡар йылдың төрлө ваҡытында яуа. Ғәҙәттә 24 [[Сентябрь|сентябрг]]ә, көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә, Оймяконда ҡар ятһа ла, 24 августа ла ятыуы ихтимал. Ҡар иреүе иһә 17 [[май]]ҙан 31 майға тиклем дә була ала. Шулай ҡар был ауылда йылына уртаса 237 [[тәүлек]], ҡайһы бер йылда хатта 282 тәүлек ята. Хатангала ҡар 256 тәүлектән кәм ятмай — 23 сентябрҙән 5июнгә тиклем. [[Норильск]]иҙа ҡар уртаса 244 йә 277 тәүлек ята. Челюскин морононында ҡар 11 айҙан артыҡ ята. Йылдың иң йылы айының уртаса температураһы − 1 — 2градус артмаған Рәсәйҙең ҡайһы бер төньяҡ утрауҙарында ҡар йыл әйләнәһенә ята. Виза утрауында июндә ҡарҙың ҡалынлығы 50 сантиметр. Рәсәйҙең урта һыҙатында тәүге ҡар октябрь аҙағында, ноябрь башында яуһа, ноябрь аҙағынан марттың аҙағына тиклем тиклем ныҡлап ята. Рәсәйҙең [[Ҡара диңгеҙ]] буйҙарында ҡайһы бер йылда ҡар ныҡлап иң һыуыҡ ҡышта 2-3 аҙна ғына ята. 1946—2013 йылдар арауығында иң иртә яуған һәм ятҡан ҡар яуымы 1976 йылдың 25 сентябрендә һәм 1993 йылдың 24 октябрендә теркәлгән. == Ҡар яуыу төрҙәре == Ҡар төрлө параметрҙар менән ҡылыҡһырлана: япманың ҡалынлығы, ундағы һыу күләме, ыуалыусанлыҡ һ. б. Типик ҡарҙан тыш, тропиктан тыш циклондар, күлдәр һәм таулы ерҙәр менән бәйле махсус ҡар яуыуҙары була. [[Төньяҡ ярымшар]]ҙа [[Көнбайыш Европа]], [[Канада]] һәм [[Гренландия]] өсөн хас тропик булмаған циклондар көслө ямғырҙар һәм көслө ҡар яуған, ә елдең тиҙлеге сәғәтенә 119 км-ҙан ашып киткән экстремаль шарттар тыуҙырыуы мөмкин<ref name="MarinersWeatherLog">{{статья |издание={{Нп3|Mariners Weather Log}} |том=49 |номер=1 |заглавие=Hurricane Force Extratropical Cyclones Observed Using QuikSCAT Near Real Time Winds |издательство=Voluntary Observing Ship Program |ссылка=http://www.vos.noaa.gov/MWL/april_05/cyclones.shtml |accessdate=2009-07-07 |язык=en |тип=magazine |автор=Joan Von Ahn; Joe Sienkiewicz; Greggory McFadden |месяц=4 |год=2005}}</ref>. Йылы фронт менән бәйле яуым-төшөм һыҙаты йыш ҡына киң һәм фронталь сик аша һауаның көсһөҙ өҫкә табан хәрәкәт итеүе арҡаһында барлыҡҡа килә; һыуынған һайын дым конденсациялана һәм ҡат-ҡат ямғырлы болоттар теҙмәһен барлыҡҡа килтереп, яуым-төшөм тыуҙыра<ref>{{статья |том=PhD thesis |bibcode=1988PhDT.......110H |заглавие=Three-Dimensional Kinematics of Rainbands in Midlatitude Cyclones Abstract |издательство=University of Washington |язык=en |тип=journal |автор=Owen Hertzman |год=1988}}</ref><ref>{{книга |год=2007 |ссылка=https://books.google.com/?id=4KXtnQ3bDeEC&pg=PA405 |страницы=405 |заглавие=Mesoscale Dynamics |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80875-0 |язык=und |автор=Yuh-Lang Lin}}</ref>. Һалҡын секторҙа, циклон үҙәгенән көнбайышҡа һәм полюсҡа табан, кесе һәм уртаса ҡар яуыу һыҙаттарының, ғәҙәттә, 32 км-ҙан 80 км-ға тиклем киңлектә булалар<ref>{{Cite news|accessdate=2009-07-07|author=K. Heidbreder|date=2007-10-16|publisher=TheWeatherPrediction.com|url=http://www.theweatherprediction.com/weatherpapers/023/index.html|title= Mesoscale snow banding}}</ref>. Был һыҙаттар циклондың фронтогенез, йәки температураның контраст зоналары менән бәйле<ref>{{Cite news |author=David R. Novak, Lance F. Bosart, Daniel Keyser, and Jeff S. Waldstreicher |date=2002 |url=http://cstar.cestm.albany.edu/CAP_Projects/Project4/Banded%20Precip/novakWAF.pdf |title=A climatological and composite study of cold season banded precipitation in the Northeast United States |lang=en |accessdate=2021-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719134657/http://cstar.cestm.albany.edu/CAP_Projects/Project4/Banded%20Precip/novakWAF.pdf |archivedate=2011-07-19 }}</ref>. Йыш ҡына циклондар менән килтерелгән һалҡын һауа ҙур һыу ятҡылыҡтары өҫтөндә ҡар яуыу һыҙаттары эффектына килтереүе мөмкин: һыу өҫтөндәге һауа менән һыу температураһының һиҙелерлек айырмаһына килтергән ҙур күлдәр йылылыҡты һөҙөмтәле туплай<ref>{{Cite news |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap10/lake_effect_snow.html |title=Lake Effect Snow |author=B. Geerts |date=1998 |publisher=University of Wyoming |lang=en |accessdate=2021-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902151646/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap10/lake_effect_snow.html |archivedate=2019-09-02 }}</ref>; температура айырмаһы арҡаһында йылылыҡ һәм дым өҫкә табан хәрәкәт итәләр, вертикаль йүнәлешле болоттарҙа ҡуйырып, ҡарҙы барлыҡҡа килтерәләр. Бейеклек менән температура ни тиклем көслөрәк кәмеһә, болоттар ҙа шул тиклем ҡалыныраҡ барлыҡҡа килә һәм ҡар көслөрәк яуа<ref>{{cite web|url=http://www.comet.ucar.edu/class/smfaculty/byrd/sld010.htm|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|title=Lake Effect Snow|date=1998-06-03|author=Greg Byrd|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66ZtyC60r?url=http://www.comet.ucar.edu/class/smfaculty/byrd/sld010.htm#|archivedate=2012-03-31|accessdate=2012-07-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304082714/http://www.comet.ucar.edu/class/smfaculty/byrd/sld010.htm |date=2012-03-04 }}</ref>. Таулы урындарҙа көслө ҡар яуа, әгәр һауа тауҙарға күтәрелерергә һәм, һыуынып, бейек тауҙарҙың ел өргән битләүҙәренә ҡар булып яуған артыҡ атмосфера дымлылығын бирергә мәжбүр булғанда. Таулы ландшафттың үҙенсәлектәре арҡаһында бында көслө ҡар яуыуын күҙаллау етди проблема булып ҡала<ref>{{статья |ссылка=https://web.archive.org/web/*/http://www.avalanche.org/~nac/NAC/techPages/articles/96_MRD.pdf |заглавие=Atmospheric Circulation Patterns Associated With Heavy Snowfall Events, Bridger Bowl, Montana, USA |страницы=281—286 |издание=Mountain Research and Development |том=16 |doi=10.2307/3673951 |номер=3 |jstor=3673951 |язык=en |тип=journal |автор=Karl W. Birkeland and Cary J. Mock |год=1996}}</ref>. Көсөргәнешлек буйынса түбәндәге ҡар яуыу төрҙәре айырыла: * көсһөҙ — 1 м<small>3</small> һауаға 10 ябалаҡ ҡарҙан да кәмерәк; * уртаса — 1 м<small>3</small> һауаға 10 — 100 ябалаҡ ҡар; * көслө (ҡалын) — йөҙҙән алып бер нисә меңгә тиклем ҡар ябалағы. Ҡар яуыуҙың оҙайлығы, көсөргәнешлеге һәм тиҙлеге ҡар яуыу күләмен билдәләй. Ел булмаһа, ҡар яуыу тыныс һанала. Елле һауа торошонда ҡар яуыуы «үрге буран» тип атала. == Ҡар типтары == [[Файл:Lawine.jpg|thumb|left|220px|[[Ҡар ишелмәһе]]]] Ҡарҙың төрҙәрен ябалаҡтар формаһы, йыйылыу тиҙлеге, япманың ҡалынлығы, ундағы һыу күләме, ыуалыусанлыҡ һәм ерҙә йыйылыу юлдары аша күрһәтергә мөмкин. Ҡар яуым-төшөмөнөң иреү һәм боҙланыу циклдары арҡаһында ябалаҡлап түгел, ә шар булып яуыуы борғанаҡ булараҡ билдәле<ref>{{cite web|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=ice-pellets1|author=Glossary of Meteorology|publisher=American Meteorological Society (2009)|title=Ice pellets|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080922010553/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=ice-pellets1|archivedate=2008-09-22|accessdate=2012-07-01|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=snow+pellet&submit=Search |author=Glossary of Meteorology |publisher=American Meteorological Society (2009) |title=Snow pellets |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712090609/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=snow+pellet&submit=Search |archivedate=2012-07-12 |accessdate=2012-07-01 |deadlink=yes }}</ref>. Ҡар ергә төшкәндән һуң, порошок һымаҡ һәм бөртөклө тип классификациялана ала. Саңғысылар һәм сноубордсылар яуған ҡарҙы «целек», «круд», «наст», «ҡар бутҡаһы» һәм «боҙға» бүлә. Ҡар порошок һымаҡ булғанда, елгә дусар булып ҡар өйөмдәре яһай<ref>{{cite web |url=http://www.cocorahs.org/media/docs/KS/CoCoRaHS%20Snow.PDF |title=CoCoRaHS in the Cold – Measuring in Snowy Weather |publisher=Colorado Climate Center |author=Joy Haden |lang=en |date=2005-02-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69g8NqfwY?url=http://www.cocorahs.org/media/docs/KS/CoCoRaHS%20Snow.PDF |archivedate=2012-08-05 |accessdate=2012-07-01 |dead-url=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224134514/http://www.cocorahs.org/media/docs/KS/CoCoRaHS%20Snow.PDF |date=2012-02-24 }}</ref> һәм бер нисә метр тәрәнлектәге көрттәр барлыҡҡа килтерә ала<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/topics/weather/4434935/Snow-Britain-Snow-drifts-and-blizzards-of-the-past.html |title=Snow Britain: Snow drifts and blizzards of the past |author=Caroline Gammel |date=2009-02-02 |publisher=Telegraph Media Group |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/69g8OIYbU?url=http://www.telegraph.co.uk/topics/weather/4434935/Snow-Britain-Snow-drifts-and-blizzards-of-the-past.html |archivedate=2012-08-05 |accessdate=2012-07-01 |dead-url=no }}</ref>. Тау битләүҙәренә яуған ҡар, текә битләүҙәрҙән [[ҡар ишелмәһе]] рәүешендә төшкән ҡар плитаһына әйләнеүе мөмкин. Ҡар яуыу көсөргәнешлеге күреү мөмкинлеге менән билдәләнә. Күреү мөмкинлеге 1 км-ҙан ашыу булғанда ҡар еңел тип һанала. «Уртаса ҡар» тип 0,5-1 км араны күреү мөмкинлеген сикләгән ҡар яуыуы һүрәтләнә<ref>{{cite web|title=Snow|author=Glossary of Meteorology|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow1|publisher=American Meteorological Society (2009)|accessdate=2009-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090220090504/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=snow1#|archivedate=2009-02-20|deadlink=yes}}</ref>. Көслө ҡар яуыуы күреү мөмкинлеге 0,5 км-ҙан кәмерәк булғанда атала. Байтаҡ даими көсөргәнешле ҡарҙы йыш ҡына «буран» (ҡар бураны) тип атайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.nws.noaa.gov/om/brochures/wntrstm.htm|title=Winter Storms...the Deceptive Killers|publisher=United States Department of Commerce|date=1991-11|work=National Oceanic and Atmospheric Administration|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g8PhKGx?url=http://www.nws.noaa.gov/om/brochures/wntrstm.htm|archivedate=2012-08-05|accessdate=2012-07-01|dead-url=no}}</ref>. == Өйрәнеү тарихи == Астроном [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплер]] 1611 йылда «Алты мөйөшлө ҡар бөртөктәре тураһында» фәнни трактатын баҫтырып сығара, унда ҡаты геометрия яғынан тәбиғәт мөғжизәләрен тикшерә. «Алты мөйөшлө ҡар бөртөктәре тураһында» миниатюраһы — фән раритеты, теоретик кристаллография документы һәм уның тарихы ғорурлығы. 1635 йылда француз философы, математик һәм натуралист [[Рене Декарт]] ҡар бөртөктәренең формаһы менән ҡыҙыҡһына башлай, һәм «Опыт о метеорах», йәки «Метеоры» китабына ингән этюд яҙа. 1885 йылда, күп һынауҙарҙан һәм хаталарҙан һуң, «Снежинка» ҡушаматлы америка фермеры Уилсон Бентли микроскоп аҫтында ҡар бөртөгөнөң тәүге уңышлы фотоһүрәтен ала. Бының менән ул ҡырҡ алты йыл дауамында шөғөлләнә, 5000-дән ашыу уникаль фото төшөрә. Ижады нигеҙендә бер-береһенә оҡшаш ике ҡар бөртөгө булмауы иҫбатлана (артабан кристалл теорияһын тулыландыра). 1889 йылда [[Санкт-Петербург]]та [[Рус география йәмғиәте]]нең тулы хоҡуҡлы ағзаһы барон Николай Васильевич Каулбарс ғәҙәти булмаған формалағы ҡар бөртөктәре аса. [[Каульбарс Николай Васильевич|Н. В. Каульбарсты]]ң яҙмаһынан<ref name="Kaul">Каульбарс Н. В. Снег необычной формы. — Известия Императорского русского Географического общества. [http://www.polarpost.ru/forum/download/file.php?id=24190&sid=73d95706e9f261d927f31d6e49841612 Том XXV]. — СПб., 1889. — С. 108—109.</ref>: <blockquote>Утром 28 февраля, совершая свою обычную прогулку в Юсуповом саду в [[Санкт-Петербург|С.-Петербурге]], я был поражён необыкновенным наружным видом снежинок, падавших на моё [[пальто]]. Они состояли по большей части из небольших столбиков, в два [[миллиметр]]а длины, ''фиг. 2'', на обоих концах которых и в [[Плоскость|плоскости]], перпендикулярной к их [[Ось|оси]], прикреплены были диски, диаметром около 1 миллиметра. Такой оригинальной формы снежинок мне ранее не доводилось видеть, а потому, вооружившись [[Лупа|лупою]], я стал ближе рассматривать все подробности их строения, которое и старался выразить на ''фиг. 1''. Столбик ''а'' из белого непрозрачного льда казался мне цилиндрическим без внутренней пустоты. Все столбики были одинаковых размеров, около 2 миллиметров длины и около {{frac|1|4}} миллиметра ширины. Быть может и даже вероятно, что столбики эти были шестигранные призмы; но на рисунке я не решился этого сделать, так как, при внимательном наблюдении в лупу нескольких десятков снежинок, столбики казались мне цилиндрическими. То же самое скажу и о двух прозрачных ледяных дисках, прикреплённых к обоим концам столбика. Они также для глаза и в лупу казались совершенно правильными кружками ''б б'', хотя основанием их формы, вероятно, был шестигранник, на что указывает число спиц, расположенных радиально внутри кружков и колебавшееся почти всегда между числами 6 или 12. Только в одном случае насчитал я таких спиц 24. Внутри кружка виднелось круглое основание столбика, образ которого представлял небольшую непрозрачную точку, окружённую весьма тонкой радиальной [[Шраффировка (геометрия)|шрафировкой]], упиравшейся как будто в край столбика. Число этих миниатюрных лучей невозможно было сосчитать, но, по-видимому, оно соответствовало числу спиц кружка. Эти последние мне казались трёхгранными, удлинёнными пирамидами ''(фиг. 3)'' из совершенно прозрачного льду, упиравшимися основанием на край обреза столбика, а вершиной в край диска. Пространство между этими пирамидами было выполнено весьма нежными перистыми образованиями формы, изображённой на ''фиг. 4.'' Особенно поразило меня в этих снежинках оригинальное образование на наружном крае дисков, украшенных рядом игл, вертикально стоявших на самом наружном крае диска. Число этих игл, которые казались мне также трёхгранными пирамидами, всегда строго соответствовало числу спиц диска, и притом на каждую спицу приходилось по 4 иглы ''с''. У разных авторов я нашёл рисунок этого весьма редкого вида снежинок, но везде только в самых общих чертах, без подробностей. Ни на одном, например, не показаны спицы внутри дисков и иглы, расположенные на их наружном крае. Вместе с описываемыми снежинками падали и снежинки обыкновенной шестигранной формы, но в весьма ограниченном числе. Погода была пасмурная, при слабом S. W. и −5° Реомюра.</blockquote> 1951 йылда Халыҡ-ара ҡар һәм боҙ комиссияһы ҡаты яуым-төшөмдөң ярайһы уҡ ябай һәм киң ҡулланылған классификацияһын ҡабул итә. Был система буйынса кристаллдарҙың ете төп төрө бар: пластиналар, йондоҙ һымаҡ кристалдар, бағаналар (йәки колонналар), энәләр, арауыҡ дендриттар, осло һәм даими булмаған формалы колонналар. Уларға боҙло яуым-төшөмдөң тағы өс төрө өҫтәлде: ваҡ ҡар бөртөктәре, боҙ бөртөгө һәм боҙ-борсаҡ. 2001 йылда физика профессоры, Калифорния технология институты астрономы Кеннет Либбрехт ҡар өлкәһендә тикшеренеүҙәрен башлай. Профессор Либбрехт лабораторияһында ҡар бөртөктәре яһалма рәүештә үҫтерелә. Әлеге ваҡытта ҡарҙы грациология бүлеге — ''снеговедение'' өйрәнә. == Ҡар төҙөлөштә == Иглуны төҙөгәндә сағыштырмаса юғары тығыҙлыҡтағы ҡар ҡулланыла. Ҡар, бигерәк тә яңы яуған, яҡшы йылылыҡ изоляторы булып тора. Яңы яуған ҡарҙың тығыҙлығы {{nobr|0,12… 0,20 г/см³}}. Йылы үткәреүсәнлек коэффициенты {{nobr|{{math|''К''_тп}} {{=}} 0,1—0,15 [[Ватт|Вт]]/[[метр|м]]·[[кельвин|К]]}} (яҡшы йылытҡыс кимәлендә). Әммә тығыҙлығы 0,40… 0,56 г/см³ еткән һайын, йылы үткәреүсәнлек коэффициенты 0,5 һәм хатта {{nobr|0,6—0,7 Вт/м·К}} тиклем күтәрелә<ref name=ti>{{cite web |url=http://thermalinfo.ru/svojstva-materialov/strojmaterialy/teploprovodnost-stroitelnyh-materialov-ih-plotnost-i-teploemkost |title=Теплопроводность строительных материалов, их плотность и теплоёмкость |publisher=ThermalInfo.ru (2017) |lang=ru}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта ҡарҙың йылылыҡ һыйышы әллә ни үҙгәрмәй ({{nobr|2090… 2100 Дж/кг·К}})<ref name=ti/> == Ҡар шығырлауы == Ҡыҫылғанда ҡар кертерләүгә оҡшаған тауыш сығара. Был [[тауыш]] ҡарҙа йөрөгәндә, [[сана]] йәки [[саңғы]] менән шыуғанда, ҡар бабай яһағанда һ. б. барлыҡҡа килә. Ҡарҙың шығырлауы −2 °C<ref>{{Cite web |url=http://www.msuee.ru/html2/med_gidr/l3_4.html# |title=ОСНОВНЫЕ ФИЗИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ВОДЫ, ВОДЯНОГО ПАРА, ЛЬДА, СНЕГА<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2009-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824040553/http://www.msuee.ru/html2/med_gidr/l3_4.html# |archivedate=2011-08-24 |deadlink=yes }}</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса −5 °C<ref>[http://home-edu.ru/user/f/00001510/novij_god/tema_b.html Страница 2<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>) түбән температурала ишетелә. Был температуранан юғары булғанда ҡар шығырламай. Был [[тауыш]]тың сығыуының өс төп сәбәбе бар тип иҫәпләнә: * ҡар кристалдарының һыныуы; * баҫым аҫтында бер-береһенә кристалдарының шылыуы; * кристалл рәшәткәһенең деформацияһы. Ҡар шығырлауының төп сәбәбе тип беренсеһе (кристалдар һыныуы) һанала. Ҡар шығырлауының акустик спектрҙа ике максимумы бар: 250—400 Гц һәм 1000—1600 Гц диапазонында. Ҡар шығырлауына оҡшаған тауышты, мәҫәлән, тоҙ һәм шәкәр ҡушылмаһын ҡыҫып алырға мөмкин. Был, атап әйткәндә, «Александр Невский» фильмын төшөргәндә ҡулланыла<ref>[http://class-fizika.narod.ru/o15.htm Простые опыты. Снег скрипит:: Класс!ная физика<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Иреүе һәм газға әйләнеүе == [[Файл:Japan05 7.jpg|thumb|right|150px|Ҡар ҡатламының иреүе]] Ғәҙәти шарттарҙа һауа температураһы 0 °C-тан юғары булғанда ҡар ирей башлай, әммә тәбиғәттә, шыйыҡлыҡ фазаһын үтеп, түбән температурала байтаҡ ҡар парға әйләнә. Был процесты үҙаллы күҙәтеү еңел. Ҡаты есемдән газлы хәлгә күсеү сублимация тип атала. Ҡояш нурҙарына дусар булғанда ҡарҙың сублимацияһы айырыуса көсөргәнешле була, әммә тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре ҡар бөртөктәренең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә буран ваҡытында көсөргәнешле парланыуҙы күрһәтә<ref>{{книга |автор = Дюнин А. К. |заглавие = В царстве снега |оригинал = |ссылка = http://www.skitalets.ru/books/metod/sneg/index.htm |издание = |место = Новосибирск |издательство = Наука, Сибирское отделение |год = 1983 |страницы = |isbn = }}</ref>. == Ҡар башҡа планеталарҙа һәм юлдаштарында == [[Марс]]та беҙҙәге ғәҙәти ҡар һәм шулай уҡ ҡаты углекислотанан торған ҡар яуа. [[Титан (юлдаш)|Титанда]] (Сатурндың юлдашы), ғәҙәттә, ямғыр булып яуған метан, һыуыҡ урындарҙа ҡар былып яуа ([[ер]]ҙәге һыу менән булған кеүек). [[Тритон (юлдаш)|Тритонды]]ң, Нептундың юлдашының, күп өлөшө ҡар ҡатламы менән ҡапланған, был уны ярайһы уҡ сағыу итә (ул яҡтылыҡтың яҡынса 85 процентын сағылдыра). Тритон ҡары туңған [[азот]]тан, [[һыу]]ҙан, [[углекислый газ]]дан, углерод оксидының, [[метан]]дың һәм [[этан]]дың ҙур булмаған ҡушылмаларынан тора. Уға ультрафиолет нурланыш һәм йыһан нурҙары тәьҫирендә метандан һәм азоттан барлыҡҡа килгән ҡатмарлыраҡ берләшмәләр биргән алһыу төҫкә эйә. Тритон полюстары янында ҡар һәм боҙ ҡатламының ҡалынлығы йөҙҙәрсә метрға етә тип фаразлана<ref name="McFadden+2006">{{книга |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |издание=2 |издательство=[[Academic Press]] |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=G7UtYkLQoYoC |isbn=0-12-088589-1 |страницы=483—502 |язык=und |автор=McFadden Lucy-Ann, Weissman Paul, Johnson Torrence }}</ref>. == Ҡар тураһында мифтар һәм риүәйәттәр == «Скифтар еренән төньяҡтараҡ ятҡан районда, — ти [[Геродот]], — бер нәмә лә күренмәй, осоп барған ҡауырһындар арҡаһында үтеп инеү мөмкин түгел тиҙәр. Һәм ысынлап та, унда ер һәм һауа ҡауырһындар менән тулы, күреү һәләтенә лә ҡамасаулай». Көньяҡ славяндар фольклорында, аҡлығы һәм йомшаҡлығы менән тарттырылғаг игенде хәтерләткән, унда күктән төшкән он күргән ҡар тураһында легенда билдәле (Афанасьев 1994/1:290). Был мотив «Когда Господь ходил по земле» һәм «Грешная женщина» легендаларында, шулай уҡ [[Төньяҡ Македония]]лағы Велес төбәгендә яҙып алынған «Ни өсөн күктән он төшмәй» тигән хөрәфәттә сағыла. [[Файл:Archangelsk taiga.JPG|thumb|[[Архангельск өлкәһе]]ндә ҡышҡы урман]] Эскимостарҙа ҡарҙың төрлө төрҙәренә ҡағылышлы һүҙҙәр һаны бик күп тигән легенда йөрөй. Эвенк телендә ҡарҙы аңлатыу өсөн 30 һүҙ бар<ref>[http://www.evenkya.ru/infoeg/life/chirinda_kray_evenkiyskogo_kraya2.html Чиринда — край эвенкийского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911020859/http://www.evenkya.ru/infoeg/life/chirinda_kray_evenkiyskogo_kraya2.html |date=2014-09-11 }}</ref>. Атап әйткәндә, рус-эвенк һүҙлеге айырым терминдар менән «беренсе мамыҡ ҡар», «беренсе дымлы ҡар», «бөртөклө ҡарҙы» һәм башҡаларҙы айыра<ref>[http://evengus.ru/language/dict/rus-evk/s.html русско-эвенкийский]</ref>. «Ҡарҙар иле» — Тибеттың шиғри атамаһы. == Спорт == 2012 йылдан Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы (FIS) инициативаһы менән ғинуарҙың һуңғы йәкшәмбеһендә «Бөтә донъя ҡар көнө» билдәләнә. == Әҙәбиәт == ''Был бүлеккә «Ҡар» темаһына йәки «Ҡар» исемле китаптар һәм әҫәрҙәр исемлеге ҡуйыла, мөмкин булһа һылтанма эшләнелә'' === Шиғырҙар === * [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%B3%D3%A9._%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%BA%D3%99%D0%BD%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B8%D3%99 Ҡар бөртөгө (шиғыр). Тамара Искәндәриә] * [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80_%D1%8F%D1%83%D0%B0(%D1%88%D0%B8%D2%93%D1%8B%D1%80)._%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%BA%D3%99%D0%BD%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B8%D3%99 Ҡар яуа (шиғыр). Тамара Искәндәриә] * [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80_%D2%BB%D1%8B%D1%83%D1%8B._%D0%93%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BB_%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D2%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡар һыуы. Гүзәл Ситдиҡова] * [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80._%D0%93%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BB_%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D2%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡар. Гүзәл Ситдиҡова] * [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8B,_%D1%8F%D0%BC%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BC%D1%8B%3F_%D0%93%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BB_%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D2%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡармы, ямғырмы? Гүзәл Ситдиҡова] === Хикәйәләр === [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80_%D1%8F%D1%83%D0%B0%D0%BC%D1%8B%3F(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99)._%D0%90%D0%B9%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%83_%D0%99%D3%99%D2%93%D3%99%D1%84%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡар яуамы? (хикәйә). Айһылыу Йәғәфәрова] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Аҡман-тоҡман (фольклорҙа)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://ru.forvo.com/word/%D2%A1%D0%B0%D1%80/#ba «Ҡар» тип башҡортса әйтелеше] * [http://ru.forvo.com/word/%D1%8F%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%A1%D0%B0%D1%80/ «Яуған ҡар» тип башҡортса әйтелеше]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ҡар]] dgazwoxcuhzsv5vh88q7zxryjsgq18e 0 72526 1306031 1112587 2026-09-24T15:14:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306031 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Теему Хартикайнен | Оригинал имени = {{lang-en|Teemu Hartikainen}} | Изображение = Hartikainen Oilers.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = Һөжүмсе | Рост = 186 | Вес = 106 | Хват = Һул | Прозвище = Харти, Биг Босс | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2006—2010|{{Финляндия|20px}} [[КалПа]] |2010—2013|{{Канада|20px}} [[Эдмонтон Ойлерз]] |2010—2013|{{Флаг США|20px}} [[Оклахома-Сити Баронс]] |2013—2022|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}} | Гражданство = {{Финляндия флагы|20px}} [[Финляндия]] | Дата рождения = 3.05.1990 | Место рождения = {{МестоРождения|Куопио|Куопиола}}, [[Финляндия]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2008|2008 йылда]] 6-сы раундта дөйөм 163-сө һан аҫтында [[Эдмонтон Ойлерз|«Эдмонтон Ойлерз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = 2006—ә.в. | Награды и премии = {{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}} | Медали = }} '''Теему Хартикайнен''' ({{lang-en|Teemu Hartikainen}}, [[3 май]] [[1990 йыл]]) — [[Финляндия]] хоккейсыһы, һөжүмсе. 2013 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубының уйынсыһы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2019). Финляндия йыйылма командаһы составында 2015 йылда донъя чемпионатында һәм 2018 йылда Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша. == Хоккейсы карьераһы == Теему Хартикайнен 1990 йылдың 3 май көнөндә [[Финляндия]]ның [[Куопио]] ҡалаһында тыуа. Шунда уҡ хоккей менән мауыға. 2005/06 йылдар миҙгелендә 16 йәшкә тиклем булған командала капитан вазифаһын биләй һәм 23 осрашыуҙа 53 мәрәй йыя. Шул уҡ миҙгелдә тыуған ҡалаһынан «КалПа» хоккей клубының юниорҙар составында уйнай башлай. 2006/07 йылдар миҙгелендә Теему Финляндияның йәштәр чемпионатында тәүге осрашыуҙарын үткәрә, әммә күберәк ваҡытын юниорҙар составында уҙғара (19 осрашыуҙа 37 мәрәй). Киләһе 2007/08 миҙгелендә Хартикайнен «КалПа» йәштәр составында нығына, 48 осрашыуҙа 22 мәрәй йыя һәм Финляндия йәштәр беренселеге чемпионы исемен яулай. Шул уҡ миҙгелдә ул «КалПа» хоккей клубының төп командаһы өсөн Финляндияның юғары чемпионатында беренсе уйынын үткәрә. 2008/09 йылдар миҙгелен 18 йәшлек Теему тулыһынса тиерлек төп составта була, миҙгелдең 63 осрашыуында 26 (20+6) мәрәй йыя, йәштәр араһында даими миҙгелдә иң күп шайба индерә, «КалПа» менән Финляндия чемпионатының бронза миҙалдарын яулай, ә Теему миҙгелдең иң яҡшы йәш дебютанты тип таныла. 2009/10 йылдар миҙгелендә Хартикайнен 66 осрашыуҙа 40 мәрәй йыя, ә командаһы плей-оффта ярымфиналға тиклем барып етә, әммә миҙалдарһыҙ ҡала. Был миҙгел Хартикайнен өсөн Финляндияла һуңғы була. === Төньяҡ Америкала карьераһы === 2008 йылдың июнь айында [[Милли хоккей лигаһы]]ның йәштәр драфтында Теему Хартикайненды 6-сы раундта дөйөм 163-сө һан аҫтында «Эдмонтон Ойлерз» хоккей клубы һайлай. 2011 йылдың 17 мартында Теему МХЛ-да тәүге уйынын үткәрә һәм беренсе мәрәй йыя. Миҙгел аҙағында тиклем «Эдмонтон» өсөн ул дөйөм алғанда 12 осрашыу үткәрә һәм 5 (3+2) мәрәй йыя. Күбеһенсә Хартикайнен «Эдмонтон» командаһының Америка хоккей лигаһындағы (АХЛ) фарм-клубы «Оклахома-Сити Баронс» өсөн уйнай: 2010 йылдың ғинуар айында ул АХЛ-да иң яҡшы йәш уйынсы тип таныла, ә миҙгелдең 77 осрашыуында 17 гол керетә һәм 43 мәрәй йыя. 2011/12 йылдар миҙгелендә Теему «Эдмонтон» өсөн МХЛ-да 17 уйын уҙғара һәм тағы ла 5 (2+3) мәрәй йыя. АХЛ-да «Оклахома-Сити» өсөн даими миҙгелдең 51 осрашыуында 32 (14+18) мәрәй йыя, командаһы Көнбайыш конференцияһанда беренсе урынды яулай, ә плей-оффта Конференция финалына тиклем барып етә. Америкала Теемуның өсөнсө миҙгеле йәш уйынсы контракты буйынса һуңғы була. МХЛ-да 23 осрашыуҙа 3 (1+2) мәрәй йыя, ә «Оклахома-Сити» составында Хартикайнен тағы ла Конференция финалына тиклем барып етә. Бөтәһе был АХЛ миҙгелендә ул 64 осрашыуҙа 21 гол керетә һәм 52 мәрәйгә өлгәшә. 2014 йылдың 31 ғинуарында «Эдмонтон» Теему Хартикайненға спорт хоҡуҡтарын «Торонто Мейпл Лифс» командаһына алмаштыра<ref>[https://twitter.com/EdmontonOilers/status/429287471247925248 Хартикайненға хоҡуҡтар «Торонто» командаһына күсә]</ref>. === «Салауат Юлаев» составында === 2013 йылдың 11 июнендә Теему Хартикайнен [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Өфө]]нән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы менән ике йылға килешеү төҙөй<ref>[https://old.hcsalavat.ru/news/novosti_iz_stana_komandy_1370930674/ Хартикайнен Өфөлә уйнай башлай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122091152/https://old.hcsalavat.ru/news/novosti_iz_stana_komandy_1370930674/ |date=2021-01-22 }}</ref>. Тәүге даими миҙгелдә Хартикайнен 47 осрашыуҙа 30 (14+16) мәрәй йыя. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Салауат Юлаев» Көнсығыш конференцияһы финалына тиклем етә һәм КХЛ чемпионатының бронза менән Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай. 2014/15 йылдар миҙгелендә Теему 65 осрашыуҙа 44 (17+27) мәрәй йыя — команданың бомбардирҙары араһынла икенсе урын, ә «Салауат Юлаев» Гагарин кубогының тәүге раундында төшөп ҡала. 2015 йылдың 22 апрелендә Хартикайнен Өфө командаһы менән ике йылға яңы килешеү төҙөй<ref>[https://old.hcsalavat.ru/news/teemu_khartikaynen_ostaetsya_v_ufe/ Теему Хартикайнен остается в Уфе!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2015 йылда Өфөгә [[Линус Умарк]] күсә, Хартикайнен менән бергә улар ике йыл «Эдмонтон» системаһында сығыш яһайҙар. Даими миҙгелдә Теему 54 осрашыуҙа 39 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Салауат Юлаев» Көнсығыш конференцияһы финалына етә һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын яулай. 2016/17 йылдар миҙгеле алдынан үткән [[Башҡортостан Республикаһы кубогы]]нда иң яҡшы һөжүмсе тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1043157545.html Лисутин, Лямкин и Хартикайнен — лучшие игроки Кубка Республики Башкортостан]</ref>. 2016 йылдың 10 ноябрендә «Нефтехимик» менән уйында Теему тәүгегә КХЛ-да хет-трик (бер уйында өс шайба) яһай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1045572671.html «Салават Юлаев» – «Нефтехимик». Хартикайнен оформил хет-трик]</ref>. 46 осрашыуҙа 19 шайба керетә һәм 17 һөҙөмтәле пас бирә, әммә йәрәхәте арҡаһында Гагарин кубогы уйындарында ҡатнаша алмай, ә «Салауат Юлаев» беренсе раундта «Аҡ Барс» хоккей клубына еңелә. Миҙгел тамаланғас, «Салауат Юлаев» командаһының баш тренеры итеп билдәле финн белгесе [[Эркка Вестерлунд]] тәғәйенләнә, ә 2017 йылдың 31 март көнөндә Хартикайнен тағы ла «Салауат Юлаев» менән ике йыллыҡ килешеү төҙөй<ref>[https://old.hcsalavat.ru/news/temu-khartikaynen-prodlil-kontrakt/ Тему Хартикайнен продлил контракт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121204422/https://old.hcsalavat.ru/news/temu-khartikaynen-prodlil-kontrakt/ |date=2021-01-21 }}</ref>. Өфөлә Хартикайнен — Йоонас Кемппайнен — Линус Умарк звеноһы киләһе ике йылда команданың төп көсө тип һаналасаҡ. Даими миҙгелдә Теему 55 осрашыуҙа 41 (20+21) мәрәй йыя, ә командаһы 2010 йылдан алып тәүгегә [[Чернышёв дивизионы]]нда беренсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта Өфө клубы Көнсығыш конференцияһы ярымфиналына тиклем етә. Плей-оффтың тәүге уйынында Хартикайнен тәү тапҡыр КХЛ-да биш мәрәй йыя<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1060878313.html Форвард «Салавата» Хартикайнен набрал 5 очков в первой игре серии с «Авангардом»]</ref> — клуб тарихында бер плей-офф уйынында шул хәтлем мәрәй йыйған тәүге уйынсы була. 2017/18 йылдар миҙгеле һөҙөмтәһе буйынса Хартикайнен — Кемппайнен — Умарк звеноһы Лигала иң һөҙөмтәле тип таныла<ref>[https://www.khl.ru/news/2018/05/23/398933.html Список лауреатов сезона КХЛ 2017/18]</ref>. Миҙгел тамамланғас, Эррка Вестерлунд «Салауат Юлаев» менән килешеүҙе өҙә, ә команданың баш тренеры вазифаһын уның ярҙамсыһы Николай Цулыгин биләй. 2018 йылдың 11 декабрендә Теему «Йокерит» ҡапҡаһына КХЛ-да үҙенең 100-сө шайбаһын керетә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1069585649.html Форвард «Салавата» Хартикайнен забросил 100-ю шайбу в КХЛ]</ref>. Даими миҙгелдең 59 осрашыуында 17 гол керетә һәм 45 мәрәй йыя. Гагарин кубогы өсөн плей-офф башланғас, Теему «Салауат Юлаев» менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://hcsalavat.ru/news/hk-salavat-yulaev-prodlil-kontrakt-s-temu-hartikajnenom/ ХК «Салават Юлаев» продлил контракт с Тему Хартикайненом]</ref>, контракт буйынса Теемуның эш хаҡы бер миҙгелдә 70 миллион һумға тигеҙ<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1072297877.html Стала известна зарплата Хартикайнена по новому контракту с «Салаватом»]</ref>. 2019 йылдың 3 мартында Хартикайнен КХЛ тарихында «Салауат Юлаев» өсөн 381 уйынын үткәрә һәм был күрһәткес буйынса беренсе урынға сыға<ref>[https://sport.business-gazeta.ru/news/235534 Хартикайнен установил рекорд «Салавата Юлаева» по количеству матчей в КХЛ]</ref>. Тәүге раундта Магнитогорскиҙан [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]] хоккей клубын үткәс, Хартикайнен төлкөләргә һунарҙан фотоһын үҙенең Инстаграм профиленә һала (төлкө — «Металлург» талисманы)<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1072388798.html Форвард «Салавата» Хартикайнен опубликовал фото с охоты на лис после победы над «Металлургом»]</ref>, ә Лига Теемуны иң яҡшы һөжүмсе тип таный<ref>[https://www.khl.ru/news/2019/03/11/435047.html Лучшим нападающим первого раунда признан Тему Хартикайнен]</ref>. 22 март көнөндә Хартикайнен «Автомобилист» ҡапҡаһына гол керетә һәм КХЛ тарихында «Салауат Юлаев» өсөн шайбалар һаны буйынса [[Григоренко Игорь Владимирович|Игорь Григоренконы]] ҡыуып етә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1072938738.html Хартикайнен повторил рекорд Григоренко по голам за «Салават Юлаев»]</ref>. Конференция ярымфиналында «Автомобилист» хоккей клубын еңгәс, Теему мышыға һунарҙан фотоһын интернетҡа һала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1072953911.html Форвард «Салавата» Хартикайнен опубликовал фото с охоты на лося, победив «Автомобилист»]</ref>. 2 апрелдә «Авангард» ҡапҡаһына Теему КХЛ-да «Салауат Юлаев» өсөн 114-сө шайбаһын керетә һәм беренсе урынға сыға<ref>[https://twitter.com/khlmediateam/status/1113089209424928775 Хартикайнен установил рекорд «Салавата» по голам в КХЛ]</ref>. Шулай уҡ ул Гагарин кубогы өсөн плей-оффта уйындар һаны буйынса «Салауат Юлаев» уйынсылары араһында рекорд ҡуя. Хартикайненды Лига плей-оффтың өсөнсө раундында иң яҡшы һөжүмсе тип таный<ref>[https://www.khl.ru/news/2019/04/10/438056.html Лучшим нападающим финалов конференций признан Тему Хартикайнен]</ref>. Плей-оффта Өфө командаһы Хартикайнен менән бергә өсөнсө тапҡыр Конференция финалына тиклем барып етә, әммә Гагарин кубогының финалына сыға алмай. Теему, плей-оффта 17 осрашыуҙа 21 мәрәй йыйып, бомбардирҙар исемлегендә беренсе урынды яулай. 2019 йылдың 12 апрелендә Башҡортостан республикаһы етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Теему Хартикайненды [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] менән бүләкләй<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1297165/ Радий Хәбиров «Салауат Юлаев» хоккей клубының ике уйынсыһына республика наградаларын тапшырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 12 апрель]{{V|13|04|2019}}</ref>. 28 майҙа Теему Хартикайнен КХЛ миҙгеленең символик йыйылма командаһына индерелә<ref>[https://twitter.com/khl/status/1133440343779811328 Символическая сборная КХЛ сезона 2018/2019]</ref>. 2019 йылдың 20 сентябрендә Теему КХЛ даими чемпионаттарында 100-сө шайбаһын керетә һәм «Салауат Юлаев» хоккейсылары араһында беренсе булып шул күрһәткескә етә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1078550293.html Хартикайнен – первый хоккеист в истории «Салавата», забросивший 100 шайб в регулярных чемпионатах КХЛ]</ref>. 2020 йылдың 6 ғинуарында Теему ЦСКА ҡапҡаһына 6 минут өсөндә өс гол керетә һәм КХЛ тарихында «Салауат Юлаев» командаһының иң тиҙ хет-тригын яһай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1082047712.html Хартикайнен забил ЦСКА 3 гола за 6 минут. Это самый быстрый хет-трик «Салавата» в КХЛ]</ref>. 20 ғинуарҙа Хартикайнен «Салауат Юлаев» хоккей клубы менән 2021/22 йылдар миҙгеле аҙағына тиклем яңы контракт төҙөй<ref>[https://hcsalavat.ru/news/temu-hartikajnen-podpisal-novyj-kontrakt-s-salavatom-yulaevym/ Тему Хартикайнен подписал новый контракт с «Салаватом Юлаевым»]</ref>. Хартикайнендың эш хаҡы бер миҙгел өсөн 90 миллион һумға тиң, тип сығанаҡтар билдәләй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1085534380.html «Салават Юлаев» потратит на зарплаты более 700 млн рублей, самый дорогой игрок – Хартикайнен с 90 млн (Betting Insider)]</ref>. Был миҙгелдә Теему 63 осрашыуҙа 42 мәрәй йыя һәм 26 шайба индерә, ә «Салауат Юлаев» Гагарин кубогы өсөн плей-оффтың тәүге этабында «Авангард» хоккей клубын серияла 4-2 иҫәбе менән ота. Шунан һуң коронавирус пандемияһы арҡаһында бар уйындар туҡтатыла һәм КХЛ миҙгеле тамамлана. Чемпионат тамамланғас, Линус Умарк Өфөнән Швейцарияға уйнарға күсә, шуның урынына МХЛ-дан финн [[Маркус Гранлунд]] ҡайтарыла, ә «Салауат Юлаев» яңы баш тренеры Томи Лямся Хартикайнен — [[Сакари Маннинен]] — Гранлунд звеноһын барлыҡҡа килтерә. 2020/21 йылдар миҙгелендә Теему Хартикайнен команданың капитаны ассистенты вазифаһын биләй, [[Панин Григорий Валерьевич|Григорий Панин]] уйындарҙа ҡатнашмағанда, капитан ролен Теему башҡара<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-4121353-panin---kapitan-salavata-zharkov-i-hartikajnen-budut-assistentami.html Панин — капитан «Салавата», Жарков и Хартикайнен будут ассистентами]</ref>. 2020 йылдың 15 сентябрендә Теему «Торпедо» хоккей клубына ҡаршы уйында икенсе тапҡыр КХЛ-да 5 мәрәй йыя, ә Лига даими миҙгелдең өсөнсө аҙнаһында Теемуны иң яҡшы һөжүмсе тип таный<ref>[https://www.khl.ru/news/2020/09/21/473005.html Лучшим нападающим признан Теему Хартикайнен]</ref>. 15 октябрҙә «Куньлунь Ред Стар» командаһына ҡаршы уйында Теему «Салауат Юлаев» өсөн 339-сы мәрәйен йыя, был күрһәткес буйынса Линус Умаркты уҙа һәм КХЛ тарихында клубтың иң яҡшы бомбардиры була башлай<ref>[https://www.instagram.com/p/CGX3zuRluPC/ Хартикайнен побил клубный рекорд «Салавата» по очкам в КХЛ, обойдя Умарка]</ref>. Даими миҙгелдең туғыҙынсы аҙнаһында 6 (3+3) мәрәй йыйып, иң яҡшы һөжүмсе тип таныла<ref>[https://www.khl.ru/news/2020/11/04/475481.html Лучшим нападающим 9-й недели признан Теему Хартикайнен]</ref>. 2021 йылдың 10 ғинуарында «Аҡ Барс» командаһына ҡаршы уйында Теему өсөнсө тапҡыр КХЛ-да биш мәрәй йыя һәм клубтың КХЛ тарихында беренсе булып 4 гол керетә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1092816209-xartikajnen-sdelal-poker-v-matche-s-ak-barsom-on-nanes-11-broskov-nabr.html Хартикайнен забил 4 гола «Ак Барсу» и вышел на 1-е место в списке бомбардиров КХЛ. Он нанес 11 бросков, набрал 5 очков]</ref>. 14 ғинуарҙа Теему даими миҙгелдә 51-се мәрәйен йыя һәм Финляндиянан булған уйынсылар араһында бер КХЛ даими миҙгелендә йыйған мәрәйҙәр һаны буйынса беренсе урынға сыға<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1092936023-xartikajnen-pobil-rekord-pirnesa-stav-samym-rezultativnym-finskim-igro.html Хартикайнен набрал 51 очко и побил рекорд Пирнеса, став самым результативным финским игроком за сезон КХЛ]</ref>. === Халыҡ-ара карьераһы === 2006/07 йылдар миҙгелендә 17 йәшкә тиклем Финляндия юниорҙар йыйылма командаһының капитаны була. 2008 йылда [[Ҡазан]]да үткән юниорҙар донъя чемпионатында 6 осрашыуҙа 3 (2+1) мәрәй йыя, ә командаһы турнирҙа алтынсы урынды яулай. 2009 йылда Канадала үткән йәштәр донъя чемпионатында Теему 6 осрашыуҙа 9 (3+6) мәрәй йыя һәм турнирҙың иң һөҙөмтәле уйынсылар исемлегенә инә, тик командаһы плей-оффҡа эләгә алмай. Киләһе йылда Теему тағы ла йәштәр донъя чемпионатында ҡатнаша: 6 осрашыуҙа 4 гол керетә һәм 2 һөҙөмтәле пас бирә, 5-се урын өсөн уйында Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ҡапҡаһына ул еңеү шайбаһын индерә. 2013 йылда Теему Хартикайнен тәүгегә төп Финляндия йыйылма командаһы өсөн Еврохоккейтур этабында уйнай. 2019/20 йылдар миҙгеленә тиклем Теему йыл һайын йыйылма командаһы өсөн уйындарға саҡырыла. 2015 йылда [[Чехия]]ла үткән донъя чемпионатында Финляндия төп йыйылма командаһы өсөн 4 осрашыуҙа 1 гол керетә, ә командаһы сирекфиналға тиклем етә. 2018 йылда [[Көньяҡ Корея]]ла үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Теему дүрт осрашыуҙа бер мәрәй йыя, ә Финляндия йыйылма командаһы сирекфиналда туҡтай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2019). === Спорт ҡаҙаныштары === {{col-begin}} {{col-2}} ==== Команда ==== {| class="wikitable" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныш |- | 2007/08 || КалПа U20 || {{1}} Финляндия йәштәр чемпионы |- | 2008/09 || КалПа|| {{3}} Финляндия чемпионатының бронза миҙалсыһы |- | 2013/14 || Салауат Юлаев || {{2}} Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы<br>{{3}} КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы |- | 2015/16 || Салауат Юлаев || {{3}} КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы |- | 2018/19 || Салауат Юлаев || {{3}} КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы |} {{col-2}} ==== Шәхси ==== {| class="wikitable" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныш |- | 2008/09 || КалПа || Финляндия чемпионатында иң яҡшы йәш уйынсы |- | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] || [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] || КХЛ-да иң һөҙөмтәле звено (Йоонас Кемппайнен һәм Линус Умарк менән бергә) |- | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] || Салауат Юлаев || КХЛ символик йыйылма командаһына эләгеү |- | 2019 || Салауат Юлаев || КХЛ даими миҙгелдәрендә клуб өсөн иң күп уйын үткәргән уйынсы |- | 2019 || Салауат Юлаев || КХЛ-да клуб өсөн иң күп шайба индергән уйынсы |- | 2020 || Салауат Юлаев || КХЛ-да клуб өсөн иң күп мәрәй йыйған уйынсы |} {{col-end}} == Статистика == {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="wikitable" cellpadding=2 |- !colspan=3| !colspan=6|Даими миҙгел !colspan=6|Плей-офф |- !Миҙгел||Команда||Лига||У||Г||П||М||+/-||Штр||У||Г||П||М||+/-||Штр |- align=center |2006/07||КалПа U20||Юниор СМ-Л||11||2||1||3||--||0||3||0||0||0||-1||4 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |2007/08||КалПа U20||Юниор СМ-Л||37||10||7||17||-2||24||11||1||4||5||3||6 |- align=center |2007/08||[[КалПа]]||[[СМ-Лиига]]||1||0||0||0||-1||0||--||--||--||--||--||-- |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |2008/09||КалПа||СМ-Лиига||51||17||6||23||-8||12||12||3||0||3||0||0 |- align=center |2009/10||КалПа||СМ-Лиига||53||15||18||33||6||22||13||6||1||7||4||28 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]||[[Эдмонтон Ойлерз]]||[[МХЛ]]||12||3||2||5||-3||4||--||--||--||--||--||-- |- align=center |[[АХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]||[[Оклахома-Сити Баронс]]||[[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]]||66||17||25||42||-1||27||6||0||1||1||-2||4 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]||Эдмонтон Ойлерз||МХЛ||17||2||3||5||1||6||--||--||--||--||--||-- |- align=center |[[АХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]||Оклахома-Сити Баронс||АХЛ||51||14||18||32||1||19||14||4||4||8||1||4 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[МХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]||Эдмонтон Ойлерз||МХЛ||23||1||2||3||-8||6||--||--||--||--||--||-- |- align=center |[[АХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]||Оклахома-Сити Баронс||АХЛ||47||14||23||37||6||23||17||7||8||15||10||6 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||[[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]||47||14||16||30||5||32||18||2||6||8||3||10 |- align=center |[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]||Салауат Юлаев||КХЛ||60||15||25||40||6||26||5||2||2||4||0||2 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||Салауат Юлаев||КХЛ||54||10||29||39||16||22||19||4||3||7||-2||14 |- align=center |[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||Салауат Юлаев||КХЛ||46||19||17||36||7||37||--||--||--||--||--||-- |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||Салауат Юлаев||КХЛ||55||20||21||41||6||26||14||4||7||11||4||12 |- align=center |[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||Салауат Юлаев||КХЛ||59||17||28||45||5||24||17||8||13||21||14||6 |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]||Салауат Юлаев||КХЛ||57||21||15||36||1||30||6||5||1||6||5||0 |- align=center |[[КХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]]||Салауат Юлаев||КХЛ|| || || || || || || || || || || || |- align=center bgcolor="#e0e0e0" |[[КХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]]||Салауат Юлаев||КХЛ|| || || || || || || || || || || || |- align="center" !colspan=3|'''Бөтәһе МХЛ-да'''||52||6||7||13||-10||16||--||--||--||--||--||-- |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе КХЛ-да'''||418||137||181||318||57||205||79||25||32||57||24||44 |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе СМ-Лиигала'''||105||32||24||56||-3||34||25||9||1||10||4||28 |} === Халыҡ-ара ярыштары === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" ID="Table3" style="text-align:center; width:40em" |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Команда ! Турнир ! Урын ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! У ! Г ! П ! М ! Штр ! +/- |- | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар командалары араһында донъя чемпионаты 2008|2008]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия юниорҙар йыйылма командаһы|Финляндия U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар командалары араһында донъя чемпионаты|ЮДЧ]] | 6 | 6 | 2 | 1 | 3 | 6 | 2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты 2009|2009]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йәштәр йыйылма командаһы|Финляндия U20]] | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | 7 | 6 | 3 | 6 | 9 | 4 | 4 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты 2010|2010]] | Финляндия U20 | ЙДЧ | 5 | 6 | 4 | 2 | 6 | 4 | -3 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2015|2015]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | 6 | 4 | 1 | 0 | 1 | 0 | -2 |- | [[2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей (ирҙәр)|2018]] | Финляндия | [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей|OУ]] | 6 | 4 | 0 | 1 | 1 | 0 | -1 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе юниор. һәм йәш. ! 18 ! 9 ! 9 ! 18 ! 14 ! 3 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Senior totals ! 8 ! 1 ! 1 ! 2 ! 0 ! -3 |} == Шәхси тормошо == 2016 йылдың 6 июлендә Теему Хартикайнен Аниина исемле ҡыҙға өйләнә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1041804457.html Теему Хартикайнен өйләнә]</ref>. 2017 йылдың мартында Теемуның тәүге улы донъяға тыуа<ref>[https://rb7.ru/news/163172 Форвард башкирской команды «Салават Юлаев» стал папой]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.hcsalavat.ru/ Салауат Юлаев рәсми сайт] * [http://www.khl.ru/players/20937/ Профиль на официальном сайте КХЛ] * [https://web.archive.org/web/20160305001007/http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8474719 Профиль на официальном сайте НХЛ] * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=11365 Профиль на сайте eliteprospects.com] * [http://www.sports.ru/tags/70370314.html Профиль на сайте sports.ru] {{Ҡалып:ХК Салауат Юлаев составы}} {{2015 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы}} {{2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы}} [[Категория:КХЛ хоккейсылары|х]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары|Х]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары|х]] [[Категория:Финляндия хоккей һөжүмселәре|х]] [[Категория:Хоккей һөжүмселәре|х]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|х]] [[Категория:2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|х]] [[Категория:Хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы уйынсылары|Х]] [[Категория:«Оклахома-Сити Баронс» хоккейсылары|Х]] [[Категория:«Эдмонтон Ойлерз» хоккейсылары|Х]] [[Категория:«КалПа» хоккейсылары|Х]] [[Категория:Олимпиадала Финляндия хоккейсылары|Х]] [[Категория:Финляндия хоккейсылары|Х]] [[Категория:СМ-Лиига хоккейсылары|Х]] c9abr0duerre5f81krccxxs4muwfevq 828 80274 1306032 1306025 2026-09-24T15:18:49Z Shirshikay 48080 1306032 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and cleanName:find("%s+%b()") then local superClean = mw.text.trim(cleanName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(superClean, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" then local bracketContent = cleanName:match("%s+%((.-)%)") if bracketContent then local cleanBracket = bracketContent :gsub("[рР]айон%s*", ""):gsub("[рР]айоны%s*", "") :gsub("[оО]бласть%s*", ""):gsub("[өӨ]лкәһе%s*", "") :gsub("[рР]еспублика%s*", "") :gsub("[кК]рай%s*", ""):gsub("[ҡҠ]ерәй%s*", "") cleanBracket = mw.text.trim(cleanBracket) local smartName = superClean .. " (" .. cleanBracket .. ")" Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(smartName, 'ruwiki') or "" end end elseif Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p fcaml18tu4t9jzljwv6x8q5tpch7scn 1306033 1306032 2026-09-24T15:32:43Z Shirshikay 48080 1306033 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") local searchResults = mw.wikibase.searchEntities(softName, 'ru') if searchResults and searchResults[1] and searchResults[1].id then Qcode = searchResults[1].id end if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) local searchResultsClean = mw.wikibase.searchEntities(softClean, 'ru') if searchResultsClean and searchResultsClean[1] and searchResultsClean[1].id then Qcode = searchResultsClean[1].id end end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p pp9cdg46bdzxxqulmusr7otukmuknvc 1306034 1306033 2026-09-24T15:35:55Z Shirshikay 48080 1306034 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p qilaxjzvt4w50gx2xer08wif8nykiq3 1306035 1306034 2026-09-24T15:40:58Z Shirshikay 48080 1306035 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветтары", "") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "") softName = softName:gsub("[сС]ельсовет", "") local pureRoot = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot, 'ruwiki') if Qcode == "" or Qcode == nil then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot) or "" end if Qcode and Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p febk6n5jlvpeiwy93gfyhldco48p1dt 1306036 1306035 2026-09-24T15:45:46Z Shirshikay 48080 1306036 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование %-?", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]елское%s+поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельское%s+поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельского%s+поселения", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]оветтары", "") softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]оветы", "") softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]овет", "") softName = string.gsub(softName, "%[сС%]ельсовет", "") local pureRoot = mw.text.trim(string.gsub(softName, "%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot, 'ruwiki') if Qcode == "" or Qcode == nil then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot) or "" end if Qcode and Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p kqc4peg5t1tp5sh8m86iwtknk2ojby3 1306038 1306036 2026-09-24T15:50:09Z Shirshikay 48080 1306038 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование %-?", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "селское поселение ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Селское поселение ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "сельское поселение ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Сельское поселение ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "сельского поселения ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Сельского поселения ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " селское поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " Селское поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " сельское поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " Сельское поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " сельского поселения", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " Сельского поселения", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " сельсовет", "") cleanName = string.gsub(cleanName, " Сельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = string.gsub(softName, "ауыл советтары", "") softName = string.gsub(softName, "Ауыл советтары", "") softName = string.gsub(softName, "ауыл Советтары", "") softName = string.gsub(softName, "ауыл советы", "") softName = string.gsub(softName, "Ауыл советы", "") softName = string.gsub(softName, "ауыл Советы", "") softName = string.gsub(softName, "ауыл совет", "") softName = string.gsub(softName, "Ауыл совет", "") softName = string.gsub(softName, "сельсовет", "") softName = string.gsub(softName, "Сельсовет", "") local pureRoot = softName:gsub("%s*%b()", "") pureRoot = mw.text.trim(pureRoot) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot, 'ruwiki') if Qcode == "" or Qcode == nil then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot) or "" end if Qcode and Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 69ikhp09nhlqq9iwys61k4r27223gfe 1306039 1306038 2026-09-24T15:54:17Z Shirshikay 48080 1306039 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование %-?", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Муниципальное образование ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Городской округ ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%-курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%–курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "Город%—курорт ", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%[сС%]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]елское%s+поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельское%s+поселение", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельского%s+поселения", "") cleanName = string.gsub(cleanName, "%s+%[сС%]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]оветтары", "") softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]оветы", "") softName = string.gsub(softName, "%[аА%]уыл%s+%[сС%]овет", "") softName = string.gsub(softName, "%[сС%]ельсовет", "") local pureRoot = mw.text.trim(string.gsub(softName, "%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot, 'ruwiki') if Qcode == "" or Qcode == nil then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot) or "" end if Qcode and Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p kqc4peg5t1tp5sh8m86iwtknk2ojby3 1306040 1306039 2026-09-24T15:54:50Z Shirshikay 48080 1306040 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветтары", "") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "") softName = softName:gsub("[сС]ельсовет", "") local pureRoot = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot, 'ruwiki') if Qcode == "" or Qcode == nil then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(pureRoot) or "" end if Qcode and Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p febk6n5jlvpeiwy93gfyhldco48p1dt 1306041 1306040 2026-09-24T15:55:16Z Shirshikay 48080 1306041 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p qilaxjzvt4w50gx2xer08wif8nykiq3 1306042 1306041 2026-09-24T16:11:57Z Shirshikay 48080 1306042 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([^%s]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode ~= "" then local entity = mw.wikibase.getEntity(Qcode) if entity then local isMatchedByAlias = false local targetName = mw.text.trim(PlaceName):lower():gsub("ё", "е"):gsub("%s+", "") local targetClean = mw.text.trim(cleanName):lower():gsub("ё", "е"):gsub("%s+", "") for _, lang in ipairs({'ba', 'ru'}) do if entity.labels and entity.labels[lang] then local labelValue = mw.text.trim(entity.labels[lang].value):lower():gsub("ё", "е"):gsub("%s+", "") if labelValue == targetName or labelValue == targetClean then isMatchedByAlias = true break end end end if not isMatchedByAlias and entity.aliases then for _, lang in ipairs({'ba', 'ru'}) do if entity.aliases[lang] then for _, aliasObj in ipairs(entity.aliases[lang]) do local aliasValue = mw.text.trim(aliasObj.value):lower():gsub("ё", "е"):gsub("%s+", "") if aliasValue == targetName or aliasValue == targetClean then isMatchedByAlias = true break end end end if isMatchedByAlias then break end end end if isMatchedByAlias then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end else if not args.from then -- сбрасываем только если Qcode определен автоматически, а не передан вручную Qcode = "" end end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 11ksal2p1bea1uuromthxbvwf0ylene 1306044 1306042 2026-09-24T16:16:05Z Shirshikay 48080 1306044 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span class=\"error\">Данные в Викиданных не обнаружены. Проверьте привязку статьи к элементу Wikidata.</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p qilaxjzvt4w50gx2xer08wif8nykiq3 1306046 1306044 2026-09-24T16:42:15Z Shirshikay 48080 1306046 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode == "" then local searchResults = mw.wikibase.searchEntities(PlaceName, 'ba', 'item', 1) if searchResults and searchResults[1] then Qcode = searchResults[1].id or "" end if Qcode == "" then local searchResultsRu = mw.wikibase.searchEntities(softName, 'ru', 'item', 1) if searchResultsRu and searchResultsRu[1] then Qcode = searchResultsRu[1].id or "" end end end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 630bbwdxbuq6dgjtljb6aedj66aaqcf 1306048 1306046 2026-09-24T16:49:59Z Shirshikay 48080 1306048 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode == "" then local searchResults = mw.wikibase.searchEntities(PlaceName, 'ba', 'item', 1) if searchResults and searchResults[1] then Qcode = searchResults[1].id or "" end if Qcode == "" then local searchResultsRu = mw.wikibase.searchEntities(softName, 'ru', 'item', 1) if searchResultsRu and searchResultsRu[1] then Qcode = searchResultsRu[1].id or "" end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span style=\"color: #555; font-weight: bold;\">Н/Д</span>" .. cat end end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p 0uvpoiq56a92wmtsscmku441l1jyzzn 1306049 1306048 2026-09-24T17:04:05Z Shirshikay 48080 1306049 Scribunto text/plain local p = {} local Regions = mw.loadData("Модуль:Statistical/Regions") bit32 = require( 'bit32' ) local function LimitDouble(Val) local MaxNumber = 2147483648 return Val - (math.floor(Val / MaxNumber) * MaxNumber) end local function shl(Val, Shift) if Shift > 0 then return LimitDouble(Val * (2 ^ Shift)) else return Value end end local function shr(Val, Shift) if Shift > 0 then return math.floor(Val / (2 ^ Shift)) else return Val end end local function MakeHash(PlaceName) local dataLength = mw.ustring.len(PlaceName) if dataLength == 0 then return 0 end local hash = dataLength local remainingBytes = math.fmod(dataLength, 2) local numberOfLoops = math.floor(dataLength / 2) local currentIndex = 0 local tmp = 0 while (numberOfLoops > 0) do hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) tmp = bit32.bxor(shl(mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 2), 11), hash) hash = bit32.bxor(shl(hash, 16), tmp) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 11)) currentIndex = currentIndex + 2 numberOfLoops = numberOfLoops - 1 end if remainingBytes == 1 then hash = LimitDouble(hash + mw.ustring.codepoint(PlaceName, currentIndex + 1)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 10)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 1)) end hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 3)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 5)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 4)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 17)) hash = bit32.bxor(hash, shl(hash, 25)) hash = LimitDouble(hash + shr(hash, 6)) return hash end local function First_less_Second(a, b) local LenA = mw.ustring.len(a) local LenB = mw.ustring.len(b) for i = 1, (LenA < LenB) and LenA or LenB do if mw.ustring.codepoint(a, i, i) ~= mw.ustring.codepoint(b, i, i) then return mw.ustring.codepoint(a, i, i) < mw.ustring.codepoint(b, i, i) end end return LenA < LenB end local function internalFormatNumber(a_number, a_decimalMark, a_groupMark, a_groupMinLength, a_groupOnlyIntegerPart) -- find the decimal point local decimalPosition = mw.ustring.find(a_number, ".", 1, true); local needsGrouping = false; local DIGIT_GROUPING_SIZE = 3 if (not decimalPosition) then -- no decimal point - integer number decimalPosition = mw.ustring.len(a_number) + 1; if (decimalPosition > a_groupMinLength) then needsGrouping = true; end else -- decimal point present if ((decimalPosition > a_groupMinLength) or (((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE) and (not a_groupOnlyIntegerPart))) then needsGrouping = true; end -- replace the decimal point a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, decimalPosition - 1) .. a_decimalMark .. mw.ustring.sub(a_number, decimalPosition + 1); end if (needsGrouping and (decimalPosition > DIGIT_GROUPING_SIZE + 1)) then -- grouping of integer part necessary local i = decimalPosition - DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i > 1) do -- group the integer part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_groupMark); i = i - DIGIT_GROUPING_SIZE; end end -- skip to the end of the new decimal mark (in case it is more than one char) decimalPosition = decimalPosition + mw.ustring.len(a_decimalMark) - 1; if (a_groupOnlyIntegerPart) then needsGrouping = false; end if (needsGrouping and ((mw.ustring.len(a_number) - decimalPosition) > DIGIT_GROUPING_SIZE)) then -- grouping of fractional part necessary -- using negative numbers (index from the end of the string) local i = decimalPosition - mw.ustring.len(a_number) + DIGIT_GROUPING_SIZE; while (i <= -1) do -- group the fractional part a_number = mw.ustring.sub(a_number, 1, i - 1) .. a_groupMark .. mw.ustring.sub(a_number, i); i = i + DIGIT_GROUPING_SIZE; end end return a_number; end -- from de:Modul:FormatNum function formatNum(number) if (number) then number = tostring(number) format = {decimalMark = ",", groupMark = mw.ustring.char(0160), groupMinLength = 5, groupOnlyIntegerPart = true} -- lua can parse the number (first check passed) and format entry found local sign = mw.ustring.sub(number, 1, 1); if ((sign == "+") or (sign == "-")) then -- remove sign from number, add it later again number = mw.ustring.sub(number, 2); else -- was not a sign sign = ""; end if (mw.ustring.sub(number, 1, 1) == ".") then -- number begins with "." -> add a 0 to the beginning number = "0" .. number; else if (mw.ustring.sub(number, -1) == ".") then -- number ends with "." -> remove it number = mw.ustring.sub(number, 1, -2); end end if ((number == mw.ustring.match(number, "^%d+$")) or (number == mw.ustring.match(number, "^%d+%.%d+$"))) then -- number has valid format (only digits or digits.digits) -> format it and add sign (if any) again number = sign .. internalFormatNumber(number, format.decimalMark, format.groupMark, format.groupMinLength, format.groupOnlyIntegerPart); else -- number has no valid format -> undo all modifications number = a_frame.args["number"]; end end return number; end function GetHashData(PlaceHash) local NumPage = math.floor((PlaceHash - 1) / 33554432 + 2) if NumPage == 2 and (PlaceHash - 1) < 16777216 then NumPage = 1 end if NumPage < 10 then HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-00"..NumPage) else HashData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-0"..NumPage) end return HashData[PlaceHash]; end function p.GetStat(frame) local args = frame:getParent().args if args == nil then return "Введите название объекта АТД" end local PlaceName = args[1] if PlaceName == nil then return "Введите название объекта АТД" end PlaceName = mw.text.trim(PlaceName) local Region = args['Регион'] or '' local check = args['check'] or '' if check == '' or check == '0' or check == 'false' then check = false; else check = true; end local PlaceHash = MakeHash(PlaceName) local function FormatH() return PlaceHash end local PlaceData = nil local RegionData = nil local test = PlaceName:match("%((%P+)%)") if Region=='' and test~='' then local value = Regions[test] if(value) then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..value) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end elseif Region ~= "" then Region = Regions[Region] or Region RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-"..Region) PlaceData = RegionData[PlaceHash] end if PlaceData == nil then local RegionPage = GetHashData(PlaceHash) if RegionPage ~= nil then if type(tonumber(RegionPage)) == "number" then PlaceHash = tonumber(RegionPage) RegionPage = GetHashData(PlaceHash) end if type(RegionPage) == "table" then RegionPage = RegionPage[PlaceName] end if RegionPage ~= nil then RegionData = mw.loadData("Модуль:Statistical/RUS-" .. RegionPage) if RegionData ~= nil then PlaceData = RegionData[PlaceHash] end end end end local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) if Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() end local IsWikidata = false if PlaceData ~= nil and PlaceData ~= "Wikidata" then local hasFreshData = false for _, record in pairs(PlaceData) do if record[1] and tonumber(record[1]) >= 2017 then hasFreshData = true break end end if not hasFreshData then IsWikidata = true PlaceData = nil else IsWikidata = false end else if check then return 0 else IsWikidata = true end end if check then return 1 end if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" local cleanName = PlaceName cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование %-?", "") cleanName = cleanName:gsub("Муниципальное образование ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ город ", "") cleanName = cleanName:gsub("Городской округ ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("город%-курорт ", "") cleanName = cleanName:gsub("Город ", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]елское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельское%s+поселение%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("[сС]ельского%s+поселения%s+", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]елское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельское%s+поселение", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельского%s+поселения", "") cleanName = cleanName:gsub("%s+[сС]ельсовет", "") cleanName = mw.text.trim(cleanName) if Qcode == "" and cleanName ~= PlaceName then Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName) or "" if Qcode ~= "" then PlaceName = cleanName else Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(cleanName, 'ruwiki') or "" if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end end if Qcode == "" then local softName = cleanName softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]оветы", "сельсовет") softName = softName:gsub("[аА]уыл%s+[сС]овет", "сельсовет") softName = softName:gsub("([%a%A]+)%s+районы", "%1 район") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softName, 'ruwiki') or "" if Qcode == "" and softName:find("%s+%b()") then local softClean = mw.text.trim(softName:gsub("%s+%b()", "")) Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(softClean, 'ruwiki') or "" end if Qcode == "" then local bashTitle = cleanName:gsub("сельсовет", "ауыл советы"):gsub("Сельсовет", "ауыл советы") Qcode = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(bashTitle) or "" end if Qcode ~= "" then local localTitle = mw.wikibase.getSitelink(Qcode) if localTitle then PlaceName = localTitle end end end if Qcode == "" then local Format = mw.text.trim((args[2] or "Таблица")) local cat = (args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]" if Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return 0 else return "<span style=\"color: #555; font-weight: bold;\">Н/Д</span>" .. cat end end local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') if next(propertyClaims) == nil then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > В Викиданных не заполнено свойство Население (P1082)." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end local rawWdData = {} for _, claim in ipairs(propertyClaims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local amountStr = claim.mainsnak.datavalue.value.amount local population = tonumber(amountStr:match("^[+-]?(%d+)")) local year = nil if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then year = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) break end end end if year and population then table.insert(rawWdData, { year = year, pop = population }) end end end if #rawWdData == 0 then return "#Н/Д" .. frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {PlaceName .. " > Не удалось извлечь даты для значений населения из Викиданных." .. ((args.nocat and "") or "[[Категория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население]]")}} end table.sort(rawWdData, function(a, b) return a.year < b.year end) PlaceData = {} for _, item in ipairs(rawWdData) do table.insert(PlaceData, { [1] = item.year, [2] = item.pop }) end end local LastRecord = 0 for k in pairs(PlaceData) do LastRecord = LastRecord + 1 end local NumRecord = LastRecord local function FormatY() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then return PlaceData[NumRecord][1] or "" else return PlaceData[NumRecord] or "" end end return "" end local function FormatN() if PlaceData and PlaceData[NumRecord] then local rawVal = "" if type(PlaceData[NumRecord]) == "table" then rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord][2] or 0) else rawVal = tostring(PlaceData[NumRecord] or 0) end rawVal = rawVal:gsub("%s+", ""):gsub("%c+", "") rawVal = rawVal:gsub("[^%d%.%-]", "") return tonumber(rawVal) or 0 end return 0 end local function FormatS(SourceType) if IsWikidata then local Qcode = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForTitle(PlaceName) or "" if Qcode == "" then return "" end local targetYear = tonumber(args.year) if not targetYear and PlaceData and PlaceData[NumRecord] then targetYear = tonumber(PlaceData[NumRecord][1]) end if not targetYear then return "" end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(Qcode, 'P1082') for _, claim in ipairs(claims) do local matchYear = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers.P585 then for _, qual in ipairs(claim.qualifiers.P585) do if qual.datavalue and qual.datavalue.value and qual.datavalue.value.time then local y = tonumber(qual.datavalue.value.time:match("%d%d%d%d")) if y == targetYear then matchYear = true break end end end end if matchYear and claim.references then for _, ref in ipairs(claim.references) do if ref.snaks then local refUrl = "" local refLabel = "" if ref.snaks.P854 and ref.snaks.P854[1] and ref.snaks.P854[1].datavalue then refUrl = ref.snaks.P854[1].datavalue.value end if refUrl == "" and ref.snaks.P248 and ref.snaks.P248[1] and ref.snaks.P248[1].datavalue then local itemQ = ref.snaks.P248[1].datavalue.value.id refUrl = "https://wikidata.org" .. itemQ refLabel = mw.wikibase.getLabel(itemQ) or "" end if refLabel == "" and ref.snaks.P1476 and ref.snaks.P1476[1] and ref.snaks.P1476[1].datavalue then refLabel = ref.snaks.P1476[1].datavalue.value.text or "" end if refUrl ~= "" or refLabel ~= "" then if refUrl == "" then refUrl = "https://wikidata.org" .. Qcode end local epoch = "Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata" if targetYear < 1917 then epoch = "XIX–XX быуат башындағы мәғлүмәттәр / Wikidata" elseif targetYear >= 1917 and targetYear <= 1991 then epoch = "XX быуаттың мәғлүмәттәре / Wikidata" end if refLabel ~= "" then epoch = refLabel .. " / Wikidata" end if SourceType == "и" then return refUrl else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = { '[' .. refUrl .. ' ' .. epoch .. ']' }} end end end end end end return "" end if not PlaceData[NumRecord] or not PlaceData[NumRecord][3] or PlaceData[NumRecord][3] == "" then return "" else local Source1 local Source2 if string.find(PlaceData[NumRecord][3],"%d+[A-Z]+")==1 and RegionData and RegionData['Источники'] then Source1 = RegionData['Источники'][PlaceData[NumRecord][3]][1] Source2 = PlaceData[NumRecord][3] else Source1 = PlaceData[NumRecord][3] Source2 = "" end if Source1 and string.find(Source1, "https?://")==1 then Source1 = '['..Source1..']' end if SourceType == "и" then return Source1 or "" end if Source2 == "" then return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1}} else return frame:callParserFunction{name = '#tag:ref', args = {Source1, name = Source2}} end end end local function FormatF() return formatNum(PlaceData[NumRecord][2]) end local function FormatT() if NumRecord > 1 then if PlaceData[NumRecord][2] > PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>" elseif PlaceData[NumRecord][2] < PlaceData[NumRecord - 1][2] then return "<span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>" else return "<span style='color:#0AF;'>→</span>" end else return "" end end if Format == 'Год' or Format == 'г' then return FormatY() elseif Format == 'Безформат' or Format == 'Число' or Format == 'ч' then return FormatN() elseif Format == 'Ссылка' or Format == 'с' then return FormatS("с") elseif Format == 'Источник' or Format == 'и' then return FormatS("и") elseif Format == 'Формат' or Format == 'ф' then return FormatF() elseif Format == 'ФорматГод' or Format == 'фг' then return FormatF().." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'ФорматСсылка' or Format == 'фс' then return FormatF()..FormatS("с") elseif Format == 'ФорматСсылкаГод' or Format == 'фсг' then return FormatF()..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Тренд' or Format == 'т' then return FormatT()..FormatF() elseif Format == 'Значение' or Format == 'ТрендСсылка' or Format == 'тс' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с") elseif Format == 'ТрендСсылкаГод' or Format == 'тсг' then return FormatT()..FormatF().." "..FormatS("с").." ("..FormatY()..")" elseif Format == 'Хеш' or Format == 'х' then return FormatH() elseif Format == 'Диаграмма' or Format == 'д' then local tempHeight = 320 local tempWidth = 800 local tempMod = math.fmod (LastRecord, 5) if LastRecord < 40 then tempHeight = 200 + 170 * (LastRecord - 1) / 40 tempWidth = 200 + 600 * (LastRecord - 1) / 40 end local tempGroup = "" local tempTooltip = "" local tempLegend = "" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k tempGroup = tempGroup .. FormatN() .. ":" tempTooltip = tempTooltip .. FormatF() .. " (" .. FormatY() .. "):" if LastRecord < 5 or math.fmod (k, 5) == tempMod then tempLegend = tempLegend .. FormatY() end tempLegend = tempLegend .. ":" end NumRecord = backupNumRecord tempGroup = string.sub (tempGroup, 1, string.len (tempGroup)-1) tempTooltip = string.sub (tempTooltip, 1, string.len (tempTooltip)-1) tempLegend = string.sub (tempLegend, 1, string.len (tempLegend)-1) local barChart = require('Модуль:Chart')['bar chart']; local Diagram = { ['height'] = tempHeight, ['width'] = tempWidth, ['group 1'] = tempGroup, ['tooltip 1'] = tempTooltip, ['colors'] = "#B0C4DE", ['x legends'] = tempLegend, ['group names'] = 'Численность населения', ['default color'] = '#1E90FF' } local cframe = mw.getCurrentFrame(); return barChart(cframe:newChild{ title=cframe.title, args = Diagram}) elseif Format == 'График' or Format == 'график' then local csv = "year,population\n" local backupNumRecord = NumRecord for k = 1, LastRecord do NumRecord = k csv = csv .. FormatY() .. "," .. FormatN() .. "\n" end NumRecord = backupNumRecord local json = [[{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "]] .. csv .. [[", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "monotone"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }]] local cframe = mw.getCurrentFrame() return cframe:callParserFunction( '#tag:graph', json ) else local HTML = mw.html.create('table') local Column = args['Столбцов'] and tonumber(args['Столбцов']) or 8 if Column > LastRecord then Column = LastRecord end HTML:attr('class', args['Оформление'] or 'standard') local backupTableNumRecord = NumRecord HTML:tag('th'):attr('colspan', Column):wikitext(args['Заголовок'] or 'Халыҡ иҫәбе'):css('text-align', 'center') local totalBlocks = math.ceil(LastRecord / Column) for block = 1, totalBlocks do local startIdx = (block - 1) * Column + 1 local endIdx = block * Column if endIdx > LastRecord then endIdx = LastRecord end local row1 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#ffffff') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row1:tag('td'):css('font-weight', 'bold'):wikitext(FormatY() .. FormatS("с")) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row1:tag('td'):wikitext("") end end -- ... local row2 = HTML:tag('tr'):css('text-align', 'center'):css('background-color', '#f2f2f2') for j = startIdx, endIdx do NumRecord = j row2:tag('td'):wikitext(FormatF()) end if endIdx < (block * Column) then for e = 1, (block * Column) - endIdx do row2:tag('td'):wikitext("") end end end NumRecord = backupTableNumRecord return tostring(HTML) end return 1, Format end return p pb23elj47rjitv4ubdpev08g2fb7dgk 0 85615 1306026 1297923 2026-09-24T12:43:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306026 wikitext text/x-wiki {{Библейский персонаж | Имя = Сәба батшабикәһе | Оригинальное написание = {{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'' | Толкование имени = | Тип = ВЗ | Пол = Ҡатын-ҡыҙ | Период жизни = Б.Э.Т X быуат | Портрет = Sheba icon.jpg | Размер изображения = 250px | Подпись = «Изге Македа, Сәба батшабикәһе» | Описание = хәҙерге заман иконаһы | Имя на других языках = {{lang-ar|ملكة سبأ}}, ''Малика́т Са́ба''; [[геэз|боронғо эфиоп]].ንግሥተ ሳባ, ''Ниги́ста Са́ба'' | Греческое написание = | Латинское написание = | В иных культурах = [[Ғәрәп теле]] ''Балкис''; [[геэз|эфиоп]]. ''Македа'' | Местность = [[Сәба батшалығы]] | Занятие = батшабикә | Происхождение = | Упоминания = {{Библия|3Цар|10}} | Отец = | Мать = | Супруг = | Дети = | Место погребения = | Связанные понятия = | Связанные события = | Характерные черты = }} '''Сәба батшабикәһе''' ({{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'', {{lang-fa|ملكة سبأ}}, ''Мәликәт Сәба'', бор. эфиоп. ንግሥተ ሳባ, ''Нигиста Саба''), б. э. т. X быуат — Сәба тигән ғәрәп дәүләтенең риүәйәттәргә инеп ҡалған хакимәһе, [[Библия]]ла уның Исраил батшаһы Сөләймән янына килгәне һүрәтләнгән. Библияла был хакимәнең исеме телгә алынмай. Һуңғыраҡ осор ғәрәп текстарында ул — ''Бәлкис'' (''Билкис'', Европаса яңғ. — ''Балкида''), эфиоп риүәйәттәрендә — ''Македа''<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>. Инглиз телле мәҙәниәттәрҙә иленең атамаһы ''Шебаны уның'' үҙенең исеме тип ҡабул итеү осраҡтары бар. Бындай батшабикәнең тарихта булыуы иҫбат ителмәһә лә, уның образы [[Европа]], Төньяҡ Африка һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың күп халыҡтары фольклорына һәм әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаған. == Изге яҙмаларҙа == [[Файл:Piero della Francesca- Legend of the True Cross - the Queen of Sheba Meeting with Solomon; detail.JPG|thumb|200px|«''Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы''».<br /> Пьеро делла Франческа фрескаһы, <font color="#0645ad"><span style="background-color: rgb(217, 230, 255);">[ Ареццолағы Сан-Франческо Базиликаһы]</span></font>]] === Иҫке Ғәһедтә === Библияла Сәба батшабикәһенең тарихы Исраил батшаһы Сөләймән менән тығыҙ бәйләнгән<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Балькис}}</ref>. Библияла билдәләүенсә, Сәба батшабикәһе, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишетеп, «''уны табышмаҡтар менән һынарға килә''». Уның сәфәре [[:ru:s:Третья книга Царств|Өсөнсө Батшалыҡтар китабының 10-сы бүлегендә]] һәм [[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|Икенсе Йылъяҙмалар китабының (Вторая книга Паралипоменон) 9-сы бүлегендә]] һүрәтләнгән. Сөләймән яуапҡа батшабикәгә «''ни теләһә, ни һораһа, шуны биреп''», бүләктәр тейәтеп ҡайтара. Библияла әйтелеүенсә, ошо ваҡиғанан һуң Исраилда бығаса күрелмәгән муллыҡ осоро башлана. Сөләймән батшаға йылына 666 талант алтын ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|2Пар.]]) килеп тора. Ошо уҡ бүлектә Сөләймәндең ниндәй затлы тормошта йәшәгәне һүрәтләнә. Ул үҙенә фил һөйәгенән алтын менән көпләнгән тәхет эшләтә, был тәхет ул замандарҙа булған бөтә тәхеттәрҙән дә зиннәтлерәк була. Бынан тыш, Сөләймән алтындан сүкетеп 200 ҡалҡан эшләтә, һарайҙа ла, Ҡорамда ла бөтә эсәр һауыттар алтындан була. Сөләймән заманында көмөштө һанға ла һуҡмайҙар. «Сөләймән батша байлығы менән дә, аҡылы менән дә барлыҡ батшаларҙы уҙып китте»([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:22 9:22|2Пар.]]). Бындай ҡөҙрәткә Сөләймән Сәба батшабикәһенең килеүенә бурыслы. Уның артынса башҡа күп батшалар ҙа Сөләймән батшаны күрергә теләк белдерә ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:23 9:23|2Пар.]]). Сәба иле Ишағыя, Йеремияһ, Зөлкифел пәйғәмбәрҙәр китаптарында, шулай уҡ Әйүп китабында һәм Псаломдарҙа телгә алына. [[Файл:Visita de la reina de Saba a Salomón, por Tintoretto.jpg|thumb|300px|<center id="173"> ''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,'' <br />Тинторетто картинаһы, яҡынса 1555 йыл, Прадо]] ==== Аңлатмалар ==== Танах<ref>Ҡарағыҙ {{Библия|3Цар|10:13}}</ref> буйынса иври комментаторҙары араһында шундай фекер бар: Библия сюжетын Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән гонаһлы бәйләнешкә инеүе тип аңларға кәрәк, бының һөҙөмтәһендә Навуходоносор тыуа, ул Сөләймән төҙөгән Ҡорамды емерә (Ғәрәп легендаларында ул уның әсәһе булып сыға<ref name="kluger">[http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm Ривка Клюгер. ''Царица Савская в Библии и легендах''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402045733/http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm |date=2015-04-02 }}</ref>). Талмуд буйынса, Сәба батшабикәһе тарихын ситләтеп һөйләү тип баһаларға кәрәк, ә «מלכת שבא» («Сәба батшабикәһе») тигән һүҙҙәр «מלכות שבא» Сөләймәнгә буйһонған («Сәба батшалығы»), тип аңланырға тейеш<ref>Талмуд, Бава Батра 15б</ref>. === Яңы Ғәһедтә === Яңы Ғәһедтә Сәба батшабикәһе ''«көньяҡ батшабикәһе»'' тип исемләнә һәм [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайсаның]] тәрән аҡылына ҡолаҡ һалмаусыларға ҡаршы ҡуйыла:<ref name="myth">Мифы народов мира, М., 1988, т.2., с.396</ref> «''Көньяҡ батшабикәһе бындай кешеләргә хөкөм ҡылыу өсөн күтәрелер һәм уларға хөкөм ҡарары сығарыр, сөнки ул ер сигенән Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгәйне, бына, хәҙер Сөләймән юҡ''» ([[:ru:s:От Луки святое благовествование#11:31 11:31|Лк.]]), Матфейҙа ла ошоға оҡшаш текст бар ([[:ru:s:От Матфея святое благовествование#12:42 12:42|Мф.]]). Феофилакт Болгарский Лука Инжилына аңлатмаһында былай тип яҙа: «''„көньяҡ батшабикәһе“ тигәнде көслө һәм һәр саҡ изгелекле йән тип аңлау дөрөҫөрәк булыр''»<ref>[http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm Благовестник или толкование блаженного Феофилакта, архиепископа Болгарского на Евангелие от Луки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915135820/http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm |date=2016-09-15 }}</ref>. Был өҙөктөң мәғәнәһе түбәндәгесә тиҙәр: Ҡиәмәт көнөндә батшабикә (аҫтараҡ Лука телгә алған мәжүси нинивиҙәр менән бергә, улар Юныс арҡылы дингә килә) ҡалҡынып сығыр һәм Ғайса осорондағы йәһүдиҙәр өҫтөнән хөкөм ҡылыр, сөнки улар, дингә килгән мәжүсиҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мөмкинлектәргә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булһа ла, уларҙы ҡулланыуҙан баш тарта<ref>[http://www.krotov.info/libr_min/b/barclay/luka_10.htm Уильям Баркли. ]</ref>. Иероним Стридонский билдәләгәнсә, хөкөм ҡарары сығарыу өҫтөнлөгөнә эйә булғанға түгел, ә уларҙан үҙҙәре өҫтөнөрәк булғанға хөкөм итерҙәр<ref>[http://www.krotov.info/library/i/ieronim/mt_4.html Иероним Стридонский. ]</ref>. Нинивиҙәр менән Сәба батшабикәһенең Мәсихтең дингә килмәгән замандаштарынан өҫтөн булыуын "Матфей китабы буйынса әңгәмәләр"ендә Иоанн Златоуст та билдәләй: «''сөнки улар бәләкәйерәккә ышанды, ә йәһүдиҙәр ҙурыраҡҡа ла ышанманы''»<ref>Иоанн Златоуст. «Беседы на книгу Матфея». Беседа 6</ref>.[[Файл:Kings College Chapel-IMG 3962.jpg|left|thumb| <center id="214">''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,'' <br />[[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]] картинаһы]]Шулай уҡ уға алыҫ мәжүси халыҡтарының «рухтарын килтереүсе» бурысы ла тапшырыла. Исидор Севильский былай тип яҙа: «''Сөләймән күктәге Йәрүсәлим өсөн Раббы йортон таштан һәм ағастан түгел, ә бөтә изгеләрҙән төҙөгән Мәсих тип ҡабул ителә. Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгән Көньяҡ батшабикәһе ер сиктәренән Алла һүҙен ишетергә килгән сиркәү тип аңланырға тейеш''»<ref name="black">[http://www.privatelife.ru/2003/tv03/n5/4.html Е. ]</ref>. Ҡайһы бер христиан авторҙары иҫәпләүенсә, Сәба батшабикәһенең бүләктәр менән Сөләймәнгә килеүе [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса Мәсихкә]] әүлиәләрҙең баш эйергә килеүенән бәрәбәр. Иероним Блаженный ''«Ишағыя пәйғәмбәр китабы»''на аңлатмаһында былай ти: Сәба батшабикәһе нисек Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килһә, әүлиәләр ҙә Мәсихкә шулай килгән, һәм был Алла хикмәте булып тора<ref>[http://agiograf.russportal.ru/index.php?id=months.dec.dec_25_02#007 Сказание о поклонении волхвов]</ref>. Был аңлатма Иҫке Ғәһедтәге Ишағыяның Мәсихкә бүләктәр килтереү тураһында әүлиәлек итеүенә нигеҙләнә, ул ошонда Сәба илен дә телгә ала, бүләктәрҙең Сөләймәнгә батшабикә килтергән кеүек үк булырын да әйтә: «''Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ефаның йәш дөйәләре, ерҙәреңә килеп тулыр. Бөтөн Сәба халҡы килер, алтын һәм ладан килтерер, Раббыны маҡтап һөйләр''» ([[:ru:s:Книга пророка Исаии#60:6 60:6|Иш.]]). Яңы Ғәһед әүлиәләре лә сабый Ғайсаға ладан, алтын һәм хуш еҫле һумала килтерә. Был ике сюжеттың туғанлығы Көнбайыш Европа сәнғәтендә лә һыҙыҡ өҫтөнә алына, мәҫәлән, уларҙы манускриптың бер битенә ҡапма-ҡаршы урынлаштырғандары ла булған. [[Файл:Persischer Meister 001.jpg|thumb|200px|<center id="248">''«Сөләймән тәхеттә йәнлектәр араһында».''<br />XVI б. фарсы миниатюраһы]] === Ҡөрьәндә === [[Ҡөрьән]]дең «''[[Ән-Нәмл сүрәһе|Ән-Нәмл (Ҡырмыҫҡалар)]]''» тигән 27-се сүрәһендә Сөләймән пәйғәмбәр менән Сәба батшабикәһе ''Бәлкис '' (Билкис) тураһында һөйләнелә. Ислам фольклорында ошо темаға бер нисә риүәйәт бар<ref>Мифы народов мира, М., 1988, т.1, стр. 170</ref>. Мосолман йолаһына ярашлы, Сөләймән [[һөҙһөт]] ҡошонан әкиәттәгеләй бай Сәба иленең хакимәһе Бәлкис тураһында ишетә, ул [[Аҫыл таштар|затлы таштар]] менән биҙәлгән [[алтын]] тәхеттә ултыра һәм [[Ҡояш]]ҡа табына икән. Ул уға былай тип хат яҙа: «''Алла ҡоло Сөләймәндән, Дауыт улынан, Бәлкискә, Сәба батшабикәһенә. Рәхимле Алла хаҡына. Тура юлдан йөрөгәндәргә именлек булһын. Миңә ҡаршы сыҡмағыҙ, килегеҙ ҙә миңә бирелегеҙ''». Батшабикәгә хатты Сөләймәнгә уның тураһында һөйләгән ҡош илтеп тапшыра. Хатты алғас, Бәлкис Сөләймән менән һуғыш сығырынан бик ныҡ ҡурҡыуға ҡала һәм бүләктәр ебәрә, тик Сөләймән уларҙы ҡабул итмәй, ғәскәр ебәреп, ҡалаларын алырын һәм халҡын мәсхәрә итеп ҡыуырын хәбәр итә. Ошонан һуң Бәлкис, үҙе Сөләймән эргәһенә килеп, баш һалырға була. Юлға сығыр алдынан ул зиннәтле тәхетен ҡәлғәгә индереп, бикләп ҡалдыра, ләкин ендәрҙе тыңлатыусы Сөләймән, уны шаҡ ҡатырыр өсөн, ендәр ярҙамында тәхетте Йәрүсәлимгә күсерә һәм, тышҡы күренешен үҙгәртеп, уны Бәлкискә күрһәтә лә һорай: «''Ошомо һинең тәхетең?''». Бәлкис уны таный, һәм Сөләймән уға атап төҙөткән һарайға саҡырыла. Уның иҙәне [[быяла]] була, аҫтындағы һыуҙа [[балыҡтар]] йөҙөп йөрөй (икенсе бер текста һыу юҡ, ә иҙән дә, һарай үҙе лә гәлсәрҙән була<ref>[http://koran.ru/kr/page027.html Коран. Русский перевод академика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017155108/http://koran.ru/kr/page027.html |date=2007-10-17 }} И. Ю. Крачковского<span>. Сура 27</span></ref>). Бәлкис, һарайға ингәс, ҡурҡып ҡала, һыуҙан атларға тура килер, тип уйлай ҙа, күлдәгенең итәген күтәреп, аяғын аса. Шунан былай ти:[[Файл:Bilquis.jpg|thumb|350px|left|<center id="300">''«Билкис батшабикә менән һөҙһөт».'' <br />Фарсы миниатюраһы, яҡынса 1590—1600]]Шулай итеп, ул Сөләймән менән уның Аллаһының бөйөклөгөн таный һәм иманға килә. Ҡөрьән тәфсирселәре үтә күренмәле иҙәнде, аяғы ишәктеке шикелле йөнлө икән, тип ишеткән Сөләймәндең Бәлкис аяғын тикшереү өсөн ҡорған хәйләһе менән аңлата. Та’алаби һәм Джәләл әд-Дин әл-Мәхәлли версияһы буйынса, Бәлкистең бөтә тәне йөн менән ҡапланған, ә аяҡтары ишәк тояҡлы булған — был уның иблис тәбиғәтен иҫбат иткән<ref name="hertz">Wilhelm Hertz, Gesammelte Abhandlungen, p. 426</ref>, уны батша шулай фашлаған (Сәба батшабикәһенең аяғы'' бүлеген ҡара). Ҡөрьән тәфсирсеһе Джәләл әд-Дин раҫлауынса, Сөләймән Бәлкискә өйләнергә теләгән, уны тик ҡатындың аяғы йөнлө булыуы ғына борсоған.<ref>Комментарии на Коран Джалал ад-Дина Мухаммада бен Ахмада (Jalal ad-Din Muhammad bin Ahmad), Cairo edit.</ref> Икенсе тәфсирсе — Әл-Бәйзәүи фекеренсә, Бәлкистең ире кем булғандыр, уныһы билдәһеҙ, бәлки, батша уны Хәмдән ҡәбиләһе юлбашсыларының береһенә димләп кейәүгә биргәндер.<ref>Комментарии на Коран Аль-Бейзави (Al Beidhawi) (ed.</ref> == Риүәйәттәрҙә == [[Файл:Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg|thumb|200px|<center id="327">''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,''<br />Конрад Виц картинаһы]] === Сөләймән менән Сәба батшабикәһе === Библияла Сөләймән менән Сәба араһында ғишҡи бәйләнеш булғанлығы тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Ләкин бындай бәйләнеш риүәйәттәрҙә тасуирлана. Библиянан билдәле булыуынса, Сөләймәндең 700 ҡатыны һәм 300 йәриәһе булған ([[:ru:s:3Цар. 11:3|3Цар. 11:3]]), ҡайһы бер риүәйәттәр шулар араһына Сәба батшабикәһен дә индерә. ==== Иври риүәйәттәре ==== Йәһүдтәрҙә был темаға риүәйәттәр күп. Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы «Эстер китабы» тураһындағы ''«Таргум Шени»'' тигән Хаггада мидрашында (VII б. аҙағы — VIII б. башы), "Сөләймәндең мәҫәлдәр китабы"на ҡарата яҙылған экзегетик ''«Мидраш Мишлей»ҙа''<ref>«Мидраш Мишлей» («Мидраш к Книге Притч») 1:5а</ref> (IX б. тирәһе)<ref>Был осорҙа мидраштарҙа Икенсе Ҡорам дәүере һәм апологетик әҙәбиәттең апокрифтары һәм псевдоэпиграфтары йоғонтоһо һиҙелә ([https://eleven.co.il/article/12756 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә])</ref>, «Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығында ([[XIII быуат|XIII б]].)<ref name="ReferenceA">«Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығы II, 9</ref>, ''«Мидраш Һа-хефец»'' тигән йәмән манускриптында ([[XV быуат]]) һүрәтләнә. Батшабикә тарихы өс өлөштән тора — тәүге икеһе: «батшабикәгә хат һәм һөҙһөт тураһында» һәм «быяла иҙән менән батшабикәнең бото тураһында» тулыһынса тиерлек [[Ҡөрьән]]дәге хикәйәгә ([[VII быуат]]) тап килә; өсөнсөһө Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуын һәм уның йомаҡтарын ентекләп тасуирлай. Йәһүд риүәйәтендә һөйләнгәнсә<ref name="ReferenceB">''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»</ref>, йәнлектәр һәм ҡоштарҙы тыңлатҡан Сөләймән бер ваҡыт уларҙың бөтәһен йыйып алған. Тик һөҙһөт кенә булмаған. Уны эҙләп тапҡандар, һәм ул Китор тигән ғәжәп ҡала менән унда тәхеттә ултырған Сәба батшабикәһе тураһында һөйләгән. Сөләймәнде был бик ҡыҙыҡһындырған, һәм ул һөҙһөттө ҙур ҡош тубы оҙатыуында Сәба еренә ебәргән, ә батшабикәгә хат тапшырырға ҡушҡан. Хакимә Ҡояшҡа ғибәҙәт ҡылырға тип тышҡа сыҡһа, ҡош тубы Ҡояшты тотош ҡаплаған, һәм ил өҫтөн эңер япҡан. Бығаса күрелмәгән тамашанан ҡото осҡан батшабикә өҫтөндәге кейемдәрен йолҡҡослаған. Ошо ваҡыт уның эргәһенә һөҙһөт осоп килгән, ҡанатына Сөләймәндең хаты бәйләп ҡуйылған.[[Файл:Arrival sheba.jpg|thumb|350px|<center id="400">''«Сәба батшабикәһенең килеүе»'', Самуэль Коулмен картинаһы]]Хатты уҡығас, батшабикә ҡалған кейемдәрен дә йолҡҡослап ташлаған. Вәзирҙәре уға Йәрүсәлимгә бармаҫҡа кәңәш бирһә лә, уның ошо тиклем ҡөҙрәтле хакимды бик тә күргеһе килгән. Карапҡа ҡиммәтле [[сәрүи]] ағасы, [[ынйы]]лар һәм затлы таштар тейәп, юлға сыҡҡан һәм 3 йыл эсендә (ғәҙәттә был юлға 7 йыл китер булған) Исраилға килеп еткән. ''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»ҙа әйтелгәнсә, Сөләймән батша Сәба батшабикәһен һарайының тәхетле залында ҡабул иткән, уның иҙәне быяла булған. Уға баҫҡас та, батшабикә тәхет һыуҙа тора тип уйлаған һәм күлдәген еүешләтмәҫ өсөн ирекһеҙҙән ҡапыл итәген күтәргән. Шулай итеп, Сөләймән уның ҡуйы йөн баҫҡан аяғын күргән һәм тупаҫ рәүештә былай тигән: ''«Матурлығың һинең — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ә йөнөң — ирҙәр йөнө. Был ирҙәргә килешә, ә ҡатын-ҡыҙҙы йәмһеҙләй»''. ''«Бен-Сира алфавиты»''нда Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән мөхәббәте тураһында тәүге тапҡыр һөйләнелә, унда батшабикәнең бөтә тәне йөн менән ҡапланған булыуы тураһында әйтелә. Үҙе менән түшәк бүлешкәндә ҡамасау булмаһын өсөн батша һарай табиптарына йөндө бөтөрә торған май эшләргә бойорған. ==== Эфиоп риүәйәттәре ==== Сәба батшабикәһе тураһындағы риүәйәттәрҙең береһе «''Кебра Негаст''» («Батшалар Шөһрәте тураһында китап») тигән [[Эфиопия|эфиоп]] китабына ингән, уның иң боронғо ҡулъяҙмаһы [[XII быуат]]ҡа ҡарай. Унда Сөләймән батшанан һәм Сәба батшабикәһенән башланған эфиоп хакимдары династияһы тураһындағы риүәйәттәр теркәлгән.<ref name="kebra0">«''Кебра Негаст''» китабына инеш һүҙ (1932 йылғы баҫма)</ref> («''Кебра Негаст''»тың һуң сығышлы булыуын 32-се бүлектә Сәба батшабикәһенең Яңы Ғәһедтә телгә алынған ''Эфиоптар батшабикәһе '' Кандакия менән тиңләштерелеүе шаһитлыҡ итә ([[:r::s:Деяния святых апостолов#8:27|Деян. 8:27]]). Ләкин шуныһы: Уильям Барклиҙың Яңы Ғәһедкә биргән аңлатмаларына ярашлы, ''Кандакия'' — исем түгел, ә титул, уны Эфиопия батшабикәләре бөтәһе лә йөрөткән).<ref>[http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ Комментарии на Деяния апостолов, глава 8 // Комментарий Баркли к Новому Завету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217192727/http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ |date=2008-02-17 }}</ref> Был текста уның исеме — Македа («Уттай»). Бәлки, быға Сәба батшабикәһен Яңы Ғәһедтә ''көньяҡ батшабикәһе'' тип атау сәбәпселер.[[Файл:Horse-sheba.jpg|thumb|300px|left|<center id="434">''Сәба батшабикәһе Йәрүсәлимгә елдерә.'' <br />Эфиоп фрескаһы]]Сәба батшабикәһе сибәр, сағыу һәм аҡыллы ҡатын булған (әммә уның килеп сығышы, ғаиләһе тураһында бер һүҙ ҙә юҡ). Библиялағы кеүек, ул Йәрүсәлимгә Сөләймән менән күрешеп һөйләшер өсөн килә, уның даны һәм аҡылы хаҡында Тармин тигән сауҙагәрҙән ишеткән була.<ref name="kebra1">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''». 1-32 бүлектәр]</ref> Ул килгәс, Сөләймән «''уға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә һәм бик шатлана, һәм үҙенең һарайында эргәһендә уға урын бирә. Уға иртәнге һәм киске табын өсөн ризыҡ-ниғмәттәр ебәреп тора''», ә бер ваҡыт «''улар бергә ята''» һәм «''Сөләймән батша менән айырылғандан һуң туғыҙ ай ҙа биш көн үткәс, …уны тулғаҡ тота башлай һәм уның ир балаһы донъяға килә''».<ref name="autogenerated1">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''»]</ref> Хикәйәлә иғтибар яуларға тырышыу күренә — батшабикә, һыу эсеп, уның бер мөлкәтенә лә теймәҫкә вәғәҙә биргәндән һуң Сөләймән батшабикә менән бергә ятыу мөмкинлеген ала. Аксум риүәйәтендә иһә батшабикә Йәрүсәлимгә хеҙмәтсеһе менән килә, икеһе лә ирҙәр кейемендә була, уларҙың бик аҙ ашауын, ә төндә бал менән һыйланыуын күргән батша эштең ниҙәлеген аңлай ҙа икеһе менән дә йоҡлай<ref>Көнсығышты өйрәнеүсе Энно Литтман тарафынан 1904 йылда яҙып алынған</ref>. Македа улына ''Бәйнә-Ләкһәм'' (варианттары — ''Өлдә-Таббиб'' («сын мудреца»), ''Менелик'', ''Меньелик'') тип исем ҡуша, ун икеһе тулғас, атаһы тураһында һөйләй. 22 йәшендә Бәйнә-Ләкһәм «''хәрби һәм һыбай йөрөү оҫталығына, шулай уҡ һунар һәм ҡырағай йәнлектәр ауларға, ғөмүмән, үҫмер егеттәр белергә тейешле бөтә һөнәрҙәргә бик уңышлы өйрәнә. Шунан ул батшабикәгә былай ти: „Барып атайымды күрәйем әле, Исраил Раббыһы Алла бойорһа, әйләнеп ҡайтырмын“''».<ref name="kebra1" /> Сәфәргә сығыр алдынан Македа үҫмергә атаһы таныһын һәм «''уның (батшабикәнең) әйткәнен һәм уның менән килешеүҙе иҫкә төшөрһөн''» өсөн Сөләймәндең балдағын бирә.<ref name="kebra2">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn2.htm «''Кебра Негаст''». 33-61 бүлектәр]</ref> Бәйнә-Ләкһәм Йәрүсәлимгә килгәс, Сөләймән уны улы тип таный һәм бик ҙур ҡәҙер-хөрмәттәр күрһәтә:[[Файл:Selassie-2.jpg|thumb|150px|<center id="466">Хайле Селассие I, Эфиопияның һуңғы императоры, Сөләймәниҙәр династияһынан һуңғы хаким тип иҫәпләнә.]]«''Кебра Негаст''»ҡа ярашлы, Бәйнә-Ләкһәм тыуған иленә әсәһе янына ҡайта, атаһы эргәһенән бик күп аҡһөйәк ғаиләләренең баш балалары булған йәһүдтәрҙе эйәртә, Йәрүсәлим ҡорамынан Килешеү һандығын да алып ҡайта. Эфиоптар раҫлауынса, ул Аксумда Сион Ҡыҙы Изге Мәрйәм соборында әле лә һаҡлана.<ref>Хэнкок Г. ''Ковчег Завета''. М., 1999 г.</ref> Улы ҡайтҡас, батшабикә Макеба тәхетте уға тапшыра, һәм улы Эфиопияла Исраилдағыға оҡшаш батшалыҡ төҙөй, илдә [[иудаизм]]ды дәүләт дине итә, батшалыҡты ҡатын-ҡыҙҙар буйынса тапшырыуҙы тыйып, патриархат индерә.<ref name="kebra0" /> Әлеге көнгәсә Эфиопияла «фалаштар» — эфиоп йәһүдтәре йәмәғәтселеге бар, улар үҙҙәрен Эфиопияға Бәйнә-Ләкһәм менән күсеп килгән йәһүд аҡһөйәктәре тоҡомо тип иҫәпләй.<ref>[https://eleven.co.il/article/15132 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]</ref> «Кебра Негаст» раҫлауынса, Менелик Сөләймәндең беренсе улы, уның баш балаһы, булған, шунлыҡтан Һандыҡты (һәм бығаса Исраил халҡы өҫтөндә торған Алла бәрәкәтен дә) баш бала булараҡ алып ҡайтып киткән. Бәйнә-Ләкһәмдән башланған һәм Сөләймәниҙәргә ҡараған эфиоп батшалары династияһы ил менән Х быуат аҙағына, легендар эфиоп яугирәһе Эстер тарафынан ҡолатылғанға тиклем идара итә.<ref name=kebra0 /> Рәсми тарих бәйән итеүенсә, быға ҡарамаҫтан, боронғо тоҡом йәшерен рәүештә һаҡланып ҡала һәм 1270 йылда батша Йеконо Амлак тарафынан тәхеткә ҡайтарыла. Эфиопияның һуңғы императоры Хайле Селассие I үҙен Сөләймәниҙәр династияһына индерә һәм Сәба батшабикәһенең 225-се вариҫы тип һанай.<ref>[https://web.archive.org/web/20020422035942/http://hronos.km.ru/biograf/bio_h/haile_s.html Хайле Селассие I]</ref> Халыҡта, Сөләймән менән ятҡан хеҙмәтсе ҡыҙҙың да улы Заго тыуған, ул Менелик менән бергә үҫкән, ләкин алйотораҡ, сикләнгән ҡарашлы һәм «типкесләп йөрөтә торған малай», эфиоп батшаһының ҡапма-ҡаршыһы булған, тигән риүәйәт тә бар.<ref>Байер, Рольф… с.188</ref> ==== Ғәрәп әҙәбиәтендә ==== Батшабикәнең тарихы ғәрәп әҙәбиәтендә айырыуса ентекле тасуирлана. Тарих яҙыусы Та’алаби пәйғәмбәр тураһындағы тарихта батшабикәне быяла иҙән менән һынауға килтереп еткергән мәкерле хәлдәр тураһында һөйләй: ике яуыз [[ен]], Сөләймәндең Билкискә өйләнеп ҡуйырынан ҡурҡып, уның абруйлы исеменә тап яҡмаҡсы була: ''«Дөрөҫ, Билкис аҡыллы, тик уның аяғы урынына ишәк тояғы, ә балтырҙары йөнлө бит, сөнки әсәһе ендәр нәҫеленән булған икән».'' Бынан тыш Та’алаби уның тәхеткә нисек менеүен дә һүрәтләй: атаһы үлгәс, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡатын-ҡыҙҙы хакимә тип танырға ризалашмай, батша итеп бер ирҙе һайлай. Ил ике яҡҡа бүленә, ул арала яңы хаким яуызлығын күрһәтеп өлгөрә. Батшабикә уға ҡоҙалар ебәрә, шул рәүешле ике яҡты берләштерергә итә, ә никах мәжлесендә иҫерә төшкән кейәүҙең башын сабып өҙә (Йүдит һәм Һолоферн тарихы менән сағ.). Батшабикәнең ендәр нәҫеленән булыуы тураһында һөйләгәндә, Та’алаби Ибн-Мәимүн менән Әбү-Һүрәйрәгә һылтана, һуңғыһы, ҡануни текстарҙа бындай шаһитлыҡтар булмаһа ла, Мөхәммәттең шаһитлыҡ ҡылыуына таяна. Сасаниҙар солтаны Мансурҙың (X быуат) вәзире Белами һөйләүенсә, Билкистең атаһы кенәз, әсәһе [[пәрей]] булған. {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx506" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 30em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="506" data-cx-weight="228" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="509" style="text-align: left;" | : Атаһы, Һадһад батша, күптән баҡыйлыҡҡа китте инде, : Уның ҡәлғәләренең тештәре күптән ҡойолдо инде, : Ҡайҙа Билкис, йырсылар данлаған теге тәхет ҡайҙа? : Бөтә һарайҙарҙан затлы һарайы уның ҡайҙа?<ref>Софья Пономарёваның урыҫ теленә тәржемәһе нигеҙендә</ref> |- id="519" | id="520" style="text-align: left;" | <center id="521">''«Һимйәри батшалар китабы»'' |} XII быуатта ғәрәп йылъяҙмасыһы Нашван ибн-Сәйед ''«Һимйәри батшалар китабы»'' тигән әҫәр яҙа, ғәмәлдә, ул Сәба батшаларының хикәйәт итеп яҙылған шәжәрәһе булып тора. Унда хакимәнең исеме ''Билкис'' һәм шәжәрә ағасында уның үҙ урыны бар — Сәба кенәзе ''Ду Таба'' (икенсе исеме ''Мәнһән-әл'') уның ире булып тора, ә атаһының исеме ''Һадһад'' һәм Сәба тарихында батырҙар дәүерен кәүҙәләндергән Тобба тигән батшалар нәҫеленә ҡарай (ата-бабалары сәби һалдаттары менән Һиндостан менән Ҡытайға тиклем барып етә, риүәйәттәрҙә һөйләнеүенсә, тибеттар уларҙан сыҡҡан). Асад батшаның Билкис тоҡомонан булыуы билдәле<ref>Байер Рольф…, с. 24-27</ref>. Был хикәйәттә бөйөк үткәндәрҙе һағыныу һәм йәшәйештең буш нәмә булыуына моңһоуланыу төҫмөрләнә. Унда шулай уҡ батшабикәнең тылсымлы сығышы тураһында бәйән ителә: атаһы һунарҙа бер ғәзәлде баҫтырып аҙаша ла Талаб-ибн-Сина батша биләмәһендә ендәр йәшәгән тылсымлы ҡалаға барып юлыға. Ғәзәл батша ҡыҙы Харураға әүерелә һәм Һадһадҡа кейәүгә сыға. Тикшеренеүселәр был сюжеттың Ғәрәбстандағы исламға тиклемге йәнлек культы менән бәйләнешен билдәләй: батшабикәнең атаһы Һадһад һөҙһөт ҡошона оҡшаш, олатаһы Талаб б.э.т. III быуаттан ай менән бәйле илаһ булараҡ танылған, исеме «тау кәзәһе» тигәнде аңлата, ә әсәһе әүерелмеш ғәзәл булып тора<ref>Байер, Рольф… с.98-102</ref>.[[Файл:Osmanischer Meister 001 detail.jpg|thumb|250px|<center id="542">''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', деталь. Ғосман оҫтаһы, XVI б.]] Фарсы яҙыусыһы Жәмиҙең ] ''«[[Ете тәхет]]»'' тигән халыҡсан романында ''«Salaman va Absal»'' тигән бүлектә ҡатын-ҡыҙҙың хыянатсыллығы тураһында бәләкәй генә эссе бар, һәм Сәба батшабикәһе енси мөнәсәбәттәргә ирекле ҡарашын таный: ''«Бер ваҡытта ла, төнөн дә, көндөҙ ҙә, мин көҫәп ҡарап ҡалмаған бер ир-егет тә юҡтыр»''.<ref>Шунда уҡ, 73 бит</ref> Ә Низами, Сөләймән менән Билкистең насар ҡылыҡтарын яманлап, уларҙың өйләнешеүе һәм фалижлы балалары тыуыуы тураһында һөйләй, был бала батша менән батшабикә [[Аллаһ|Аллаға]] йәшерен теләктәрен әйтһә генә һауығырға тейеш була. Батшабикә ирен алдағыһы килеүен әйтә, ә батша, иҫ киткес бай булыуына ҡарамаҫтан, башҡаларҙың да байлығына эйә булырға теләүен белдерә. Әҫәрҙең һабағы — тәүбәгә килгәс кенә ҡотолоу табыу. Фарсы яҙыусыһы һәм мистигы Жәләледдин Руми ([[XIII быуат|XIII б]].) ''«Мәснәүи»'' тигән 4-се китабында (Ҡөрьәнгә шиғри тәфсир) батшабикәнең ҙур байлыҡ тейәп килеүе, ләкин был байлыҡтың Сөләймән байлыҡтары эргәһендә остоҡ ҡына булып күренеүе тураһында һөйләй. Төп һабаҡ: ысын бүләк — алтын түгел, ә Алланы таныу, шунлыҡтан Сөләймән батшабикәнән бүләккә «уның саф йөрәген» көтә. Ә фарсы шағиры Хафиз, киреһенсә, Билкистең вәсвәсә һалырлыҡ ылыҡтырғыс образын тыуҙыра. Ҡайһы бер ғәрәп текстарында батшабикәнең исеме — ''Балмака, Ялмака, Ялааммака, Иллумку, Алмака'' һ. б. === Сәба батшабикәһенең йомаҡтары === ==== Йәһүд йолаһында ==== Сәба батшабикәһе, Сөләймән уны бик йылы ҡаршы алмаһа ла, маҡсатына өлгәшергә тырыша. Ул батшаға табышмаҡтар сисергә тәҡдим итә: ''«Яуаптарын тапһаң, мин һине аҡыл эйәһе тип танырмын, тапмаһаң — һине иң ҡәҙимге бер кеше тип белермен»''. Табышмаҡтарҙың исемлеге (уларҙың ҡайһы берҙәре бер-береһенә ауаздаш) бер нисә иври сығанағында бар: * ''«Эстер китабы»''на ҡарата «Таргум Шени»ҙа — 3 йомаҡ; * ''«Мидраш Мишлей»''ҙа («Сөләймәндең әйтемдәре китабына мидраш»), шулай уҡ «''Йылъяҙмалар''»ға ''«Ялкут Шимони»''ҙа — 4 йомаҡ; * ''«Мидраш Һа-хефец»'' (Британия музейында һаҡланған [[Йемен|йәмән]] манускрипты) — 19 йомаҡ<ref name="riddle">[http://links.jstor.org/sici?sici=0015-587X(189009)1%3A3%3C349%3ATROSIR%3E2.0.CO%3B2-E S. Schechter. The Riddles of Solomon in Rabbinic Literature, Folklore, 1 том, № 3 (сен., 1890), 349—358 биттәр]</ref>. '''''«Таргум Шени»'''''<ref name="ReferenceB" /> буйынса, Сәба батшабикәһе түбәндәге һорауҙарҙы биргән: # ''«Ағас ҡоҙоҡ, тимер күнәк, таш сығара, һыу түгә. Был нимә?»'' — ''«Һөрмәлек» ''(Һөрмә)''. ''(Һөрмәлектең төрөпкәһе ҡамыштан, тотҡос булып хеҙмәт иткән һурҙыртҡысы металдан эшләнгән. Ҡаш һәм күҙ буяу өсөн матдә үҙе минералдан иретеп алынған; күҙгә төшһә, йәш ҡойҙорған). # ''«Ерҙән сыға, тупраҡ менән туҡлана, һыу кеүек түгелә, яҡтылыҡ һибә. Был нимә?»'' — ''«[[Нефть]]»''. # ''«Өҫтөнән дауыл һыҡранып, олоп уҙа; башы ҡамышҡа оҡшаған; байҙарға ул — хөрмәт, ярлыларға — хурлыҡ; мәрхүмдәргә — хөрмәт, тереләргә — хурлыҡ; ҡоштарға — ҡыуаныс, балыҡтарға — хәсрәт. Был нимә?»'' — ''«Етен»''. (Етендән байҙарға нәфис кейем тегелә, ярлылар өсөн тупаҫ кейем һуғыла, мәрхүмдәргә кәфен тегелә, дар ағасы өсөн бау ишелә. Етен орлоғо — ҡоштарға ем, етендән балыҡ тота торған ау үрелә.) [[Файл:Sheba demin.jpg|thumb|350px|<center id="619">'' «Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', [[:it:Giovanni De Min (pittore)|Джованни Демин]], XIX быуат</center>]] '''''«Мидраш Мишлей»'''''<ref>«Мидраш Мишлей» («Мәҫәлдәр китабына мидраш») 1:5а</ref> менән «''Ялкут Шимони''»<ref name="ReferenceA" /> башҡа төрлө йомаҡтарҙы килтерә: # ''«Етәү сыға, туғыҙ инә, икәү ҡоя, ә берәү эсә»''. Сөләймән уйлап та тормай яуап бирә: ''«Ете — яңғыҙ ҡалыу көндәре, күрем ваҡытында ҡатындың бысраҡ булыуы, туғыҙ — ауырлы булыу айҙарының һаны, ике имсәк һөт бирә, ә берәү имсәк сабыйы эсә». # ''«Ҡатын улына әйткән: „һинең атайың — минең атайым, һинең олатайың — минең ирем, һин минең улым, ә мин һинең апайың“».'' Яуап: ''«Был әсә — үҙ атаһынан бала тапҡан Лут ҡыҙҙарының береһе»''. # Батшабикә үҙе менән бер төрлө кейем кейгән, бер буйлы һәм бер төрлө кәүҙәле йәштәрҙе алып килгән, уларҙы егеттәргә һәм ҡыҙҙарға бүлергә кәрәк булған. Сөләймән алашарҙарына сәтләүек менән ҡурылған орлоҡ килтерергә ҡушҡан, шунан уларҙы тарата башлаған. Егеттәр уңайһыҙланып тормайынса, кейемдәренең итәген күтәреп, сәтләүектәрҙе шунда һалдыртҡан, ә ҡыҙҙар, оялсанланып, баштарына ябылған бөркәнсек ситенә һалдырған.<ref name="kluger" /> ## Тағы бер мидрашта Сөләймән ысын сәскәне яһалманан айырырға тейеш булған, уға бал ҡорто ярҙам иткән.<ref>«[[:he:ספר האגדה|ספר האגדה]]» («Сефер ха-Агада», йәғни «Агада китабы») И. Х. Равницкий һәм Х. Н. Бялик тарафынан төҙөлгән. Ч. 1-2. Одесса, 1910—1915.</ref> ## Икенсе бер йомаҡта Сөләймән ебәк епте сатнаған зөбәржәт аша үткәрергә тейеш булған, уға ебәк ҡарышлауығы ярҙам иткән.<ref name="meet">[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba6.htm Makeda, queen of Sheba. ]</ref> # Сөләймән йәнә лә сөннәтле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға тейеш булған. Сөләймән баш ҡаһинға Килешеү Һандығын килтерергә ҡушҡан. Сөннәтлеләр тубыҡланған, уларҙың йөҙҙәренә Бәрәкәт нуры ҡунған, ә сөннәтһеҙҙәр Һандыҡ алдына йөҙтүбән йығылған. [[Файл:Saba-anonim.jpg|thumb|150px|left|<center id="657">''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»'',<br /> билдәһеҙ рәссам, [[XV быуат]], Брюгге</center>]]''«Мидраш Һа-хефец»''та 19 йомаҡ бар<ref name="riddle" /><ref>[http://books.google.com/books?id=Vu9f_NQhaP0C&pg=PA85&dq=queen+sheba&lr=&hl=ru&sig=bcckvQcZVy36zRAGCE1Skam3g9Q Louis Ginzberg. ]</ref>, уларҙың тәүге дүртеһе ''«Мидраш Мишлей»''ҙағы йомаҡтарға тап килә, ә ҡалған 15-е башҡаса: # Кем тыумаған да, үлмәҫ тә? — ''Алла'', Аллаға шөкөр. # Ниндәй ер ҡояшты бер генә тапҡыр күргән? — [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] менән исраил халҡы алдында, һыуы ике яҡҡа айырылып, юл һалынған [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] төбө. # Ун ҡапҡалы ниндәй кәртә ул, береһе асылһа — туғыҙы бикле; туғыҙы асылһа, береһе ябыла? — Был кәртә — ҡатын-ҡыҙҙың ҡарыны; ун ишек — кәүҙәләге ун тишек: күҙҙәр, ҡолаҡтар, танау тишектәре, ауыҙ, бәүел-нәжестән ҡотолоу юлдары һәм кендек. Бала ҡарында ятҡанда уның кәүҙәһендә тик кендек тишеге генә асыҡ, башҡалары ябыҡ; бала тыуғанда, кендек ябыла, ә башҡа тишектәр асыла. # Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар, йөрөй башлай, нимә ул? — Карап эшләү өсөн ҡырҡылған ағас. # Ризыҡ та, эсемлек тә, һауа ла түгел, өс кешене үлемдән ҡотҡарған өс әйбер ни? — Мисәт, бау һәм таяҡ. Йәһүдә менән Тамарҙың тарихы күҙҙә тотола, ундағы өсәү — Тамар менән уның ике улы. # Мәмерйәгә өсәү инделәр, бишәү сыҡтылар, кемдәр ул? — [[Лут]], уның ике ҡыҙы һәм уларҙың ике балаһы. # Мәйет тере, ҡәбере бәүелә, мәйет доға уҡый. Был ни? — Кит балығы эсендәге Әйүп. # Ерҙә ашаған һәм эскән, ләкин ир менән ҡатындан тыумаған өсәү кемдәр ул? — [[Ибраһим]]ға килгән өс фәрештә. # Дүртәү, әжәл йортона инеп тә, тере сыҡты, икәү, тормош йортона инеп тә, мәрхүм булды. Кемдәр ул? — Дүртәү: ''Даниел, Хананъяһ, Мишаел һәм Ғазаръя'' (утлы мейестәге үҫмерҙәр, [[:ru:s:Книга пророка Даниила#3:93 3:93|Дан.]], икәү — ''Надав менән Авиһуд'' (Һарундың ике улы, ''Раббы ҡаршыһына Ул тыйған мәжүси утты килтергән'' өсөн көл-күмергә әйләндерелгәндәр, [[:ru:s:Левит#10:1 10:1-2|Лев.]]). # Кемдәр тыуа, ләкин үлмәй? — Күккә тереләй алынған [[Ильяс пәйғәмбәр]] '' ([[:ru:s:Четвёртая книга Царств#2:11 2:11|Цар4]]) менән Мәсих''. # Ғүмер бирһәләр ҙә, нимә тыумаған? — ''Алтын үгеҙ'', ([[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] юҡта халыҡ һорауы буйынса Һарун эшләгән илаһ: «Мин иһә уларға: „Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ“, — тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ килеп сыҡты''». # Нимә, тупраҡтан сыҡһа ла, кеше ҡулы менән эшләнә һәм ерҙән сыҡҡан менән туҡлана? — ''Филтә''. # Икәүҙең ҡатыны булды, икене тыуҙырҙы, бөтә дүртеһе лә бер ата балалары? — ''Тамар''. # Әжәл ингән ниндәй йортта бер үлек тә юҡ, тик унан берәү ҙә тере сыҡмаҫ? — ''Самсон менән фәләстиндәр тураһында тарих'' (әсирлеккә алынған Самсон мәжлес барғанда йорт ҡыйығын терәтеп торған бағаналарға бәйләп ҡуйыла ла, уларҙы шылдырып, «''йортто унда булған бар халыҡтың өҫтөнә ишелдерә''» — ([[:ru:s:Книга Судей Израилевых#16:30 16:30|Суд.]]). # Батшабикә эрбет бүрәнәләр килтерергә ҡуша һәм Сөләймәндән бүрәнәләрҙең ҡайһы яғы ос, ҡайһы яғы төп булыуын, ҡайһы яҡтан ботаҡтар, ҡайһы яҡтан тамыр үҫкәнен күрһәтеүен үтенә. Сөләймән бүрәнәләрҙе һыуға һалырға бойора. Бүрәнәләрҙең һыу төбөнә тартылған башы — аҫҡы, тамыр яҡ, күтәрелеп ҡалған башы ос яҡ була. Шуныһын билдәләргә кәрәк: был исемлектәге йомаҡтарҙың күбеһе тормош аҡылына түгел, ә иври халҡының тарихы буйынса белемдәргә нигеҙләнгән һәм уларҙың алыҫ илдән килгән ҡояшҡа табыныусы батшабикә ауыҙынан ишетелеүе сәйер. Етмәһә, Даниел, Ильяс һәм Әйүп Сөләймән хакимлығы осоронан һуң тыуғанлыҡтан, Сәба батшабикәһенең һорауҙарына бер нисек тә эләгә алмаҫ ине. * Каббалистик «Зогар китабы»нда (XIV б. самаһы) батшабикә Сөләймәнгә уға сандали эшләп биреүҙе табышмаҡ итеп ҡуша<ref>Был версия арамей חדא (йомаҡ ҡойоу) һәм ғәрәп חד'אא (аяҡ кейеме) оҡшашлығына нигеҙләнеп төҙөлгән, булһа кәрәк.</ref>. Был йомаҡ батшабикәнең аяғы хайуан аяғы кеүек булғанлыҡтан уға аяҡ кейеме кәрәкмәүенә нигеҙләнгән. Сөләймән сандали эшләүҙән баш тарта. Был бәхәс аҙағына Сәба батшабикәһе Сөләймәндең үҙенән аҡыллыраҡ икәнлеген танырға мәжбүр була. {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx758" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 18em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="758" data-cx-weight="144" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="761" style="text-align: left;" | : Бына Сәба хакимәһе : Сөләймәндең әхирәте, : Эфиоп ваҡсылбикәһе, : Аҡылын күрһәтәм тип, : Табышмаҡтар ҡоя-ҡоя : Ялҡытып бөттө инде! |- id="775" | id="776" style="text-align: left;" | <center id="777">''[[Генрих Гейне]]''<ref>[http://www.a-u-m.ru/telepat3/m/POEZIQ/GEJNE/romansero01.txt Генрих Гейне. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></center> |} ==== Башҡа мәҙәниәттәрҙә ==== Йәһүд әҙәбиәтенән айырмалы, башҡа халыҡтар табышмаҡтар темаһына үтә ҙур иғтибар бирмәгән, шулай ҙа үҙенсәлекле йомаҡтар ҙа осраштыра. * Ғәрәп йомағында батшабикә ерҙән дә, күктән дә бирелмәгән «һыуһынды ҡандырыр» һыу тураһында һорай. Сөләймәнгә Ябраил фәрештә был хаҡта алдан уҡ әйтеп ҡуйған була — ат тире, был — берҙән-бер хайуандың һыуһын ҡандыра ала торған тире, сөнки ул тоҙло түгел (Урта быуаттарҙағы хата ҡараш). * Ғәрәп әҙәбиәтендә ҡыҙҙарҙы егеттәрҙән айырырға тәҡдим ителгәс, мидраштарҙан айырмалы, Сөләймән уларға бит йыуырға ҡуша. Егеттәр — һыңар ҡул менән, ҡыҙҙар ҡуш услап йыуына. Ә текстарҙың береһендә — ислам авторы Хөсәйендә ҡыҙҙар — егет булып, егеттәр ҡыҙ булып кейенгән. * Урта быуаттар Европаһының быға оҡшаш текстары һаҡланмаған, әммә сәнғәт әҫәрҙәренән йомаҡтарҙы аңларға була. Мәҫәлән, Сөләймәндең аҡылын һынауға арналған XV быуат немец келәмдәрендә Сөләймән, алма тотҡан ике бер иш бала һәм ҡулына ике сәскә тотҡан батшабикә һүрәтләнгән. Келәмгә уның һорауы яҙылған: ''«Әйт әле миңә, батша/ Сәскәләр һәм балалар/ Тәбиғәте менән оҡшашмы/ Әллә оҡшаш түгелме».'' Батша балаларҙың енесен һәм сәскәләрҙең ҡыйһыһы ысын, ҡайһыһы яһалма икәнен айырырға тейеш. Сәскәгә ҡағылышлыһында уға бал ҡорто ярҙам итә (иври мидрашындағыса), ә балаларҙы уларҙың алманы нисек йыйғанына ҡарап айыра (йәһүдсәлә сәтләүек ине). Ошолай уҡ алмалы текстарҙың иң боронғоһо — исемһеҙ авторҙың ''«Римлыларҙың һәм башҡаларҙың төрлө эш-ғәмәлдәре тураһында трактат» тигән ҡулъяҙмаһы'' (Болонья, 1326). * «Кебра Негаст»та «ул уны ''табышмаҡтар ''менән һынарға килгән» тигән Библия һөйләме «ул уны аҡылы менән һынарға килгән» тип тәржемә ителгән һәм, моғайын, шуға эфиоп яҙмаларында йомаҡтар юҡтыр. * Ҡайһы бер йомаҡтарҙың таралыу даирәһе бик киң: мәҫәлән, япон фрейлинаһы Сей Сёнагондың «Баш осондағы яҙмалар»ында (б. э. 1000—1010 йй.), иври сығанаҡтарындағы йомаҡтар бар: еп үткәрергә кәрәк булған зиннәтле таш, бүрәнәне һыуға төшөрөп, уның осо менән төбөн табыу тураһындағылар — уларҙы илселәр аша бик аҡыллы ҡытай императоры «ябайыраҡ» япон императорына әйтеп ебәрә. === Сәба батшабикәһенең бүләктәре === Төрлө халыҡтарҙың легендаларында һәм риүәйәттәрендә батшабикә килтергән бүләктәр төрлө: : Библияла: * ''Ынйы һәм аҫыл таштар''; * ''Алтын һәм хуш еҫле һумала-майҙар'' : Легендаларҙа: * ''Көмөш''; христиан легендаһы буйынса, уның эсенән [[30 көмөш тәңкә]] [[Йәрүсәлим ҡорамы]] емерелгәндә (дүрт быуат үткәндән һуң) юғала, шунан улар (тағы биш быуаттан) тылсым эйәләренең Ғайсаға бүләктәре араһында булып сыға, ниһайәт, [[Йәһүдә Искариот]]ҡа хыянат өсөн бирелә (''"Сөләймәндең васыяты"на'' — мысыр христианы тарафынан I—IV бб. иври легендалары нигеҙендә яҙылған текстҡа ярашлы); * ''Бер үк йылды һәм көндө тыуған, бер төрлө буйлы һәм кәүҙәле, ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге бер төрлө кейемгә кейенгән бик күп егет һәм ҡыҙ'' — батшаның аҡылын һынауҙа ҡатнашыу өсөн; * ''Сәрүи ағасы''; [[Файл:Pur sang arabe - Haras de Kabyuk (Bulgarie).jpg|thumb|200px|<center id="836"> Ғәрәп тоҡомло ат]] * Һутлы бәлзәм ''(Amyris Opobalsamum) тигән хуш еҫле үҫемлектең ''орлоҡтары'', уларҙан хушбуй эшләйҙәр ([[Иосиф Флавий]] яҙғанса<ref name="флавий">[http://bibleworld2005.narod.ru/book/iudadrev/8.html Иосиф Флавий ''Иудейские древности'' VIII, 4:5]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), йәнә [[икмәк ағасы]]ның орлоҡтары;<ref>[http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html Деревья Эрец-Израэль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209020438/http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html |date=2008-02-09 }}</ref> * Һуңынан Ирод батша хазиналығына эләгеп, унан [[Иосиф Аримафейский]] Ғайсаға тапшырған туҫтаҡ, йәғни — ''Изге Туҫтаҡ (Святой Грааль)'';<ref>Байер Рольф, Царица Савская. След в истории, Ростов-на-Дону, 1998, с. 10</ref> * '' Сафанад (Safanad, «Саф») исемле тоҡом айғыры,'' риүәйәткә ярашлы, ғәрәп аттарының тоҡом башы.<ref>Amirsadeghi, Hossein (editor) and Peter Upton, Rik van Lent, photographer.</ref> Быларҙан тыш, һуңғыраҡ осор әҙәбиәтендә башҡа күп төрлө бүләктәр телгә алына ([[Сапфир|зәңгәр яҡуттар]], [[зөбәржәт]]тәр, һауыт-һаба һ. б.), быларҙың авторҙарын табырға булалыр, моғайын. Батшабикәгә Сөләймәндең яуап бүләктәре иҫәбенә XVII быуатта Сәба батшабикәһенең китапханаһын да индергәндәр. Ул, йәнәһе, Абиссинияла һаҡланған һәм Рим папаһы вәкилдәре тарафынан өйрәнелгән, улар араһында, имештер ҙә, батшаның батшабикә янына килгән һайын биргән һәм артабан йыл һайын ебәреп торған китаптары ла бар. Китапханала [[Енох]]тың тәбиғәт күренештәре һәм башҡа физик күренештәр тураһындағы, [[Нух]]тың [[математика]] һәм церемониялар тураһындағы китаптары, [[Ибраһим]]дың [[Мамре]] имәнлегендәге фәлсәфәүи әңгәмәләренең яҙмалары, Сивилланың китаптары һәм батшабикәнең үҙенең әҙәрҙәре һаҡлана, йәнәһе. Ләкин был тарих әҙәби ялған булып сыға.<ref>Иштван Рат-Вег.</ref> === Христиан йолаһында === ==== Суламита менән Мәсихтең кәләше ==== {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx875" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 20em; max-width: 20%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="875" data-cx-weight="421" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="878" style="text-align: right;" | : Сарон баҡсаһы нәркәсе — Сөләймән — : Һөйҙө Көньяҡ хакимәһе : Бәлкисте — : Өҙөлөп яратҡан ҡатынын. : Батша уға хас ҡол ише ғашиҡ ине. : Пальма менән лимон үҫә торған яҡта : Сарон нәркәсе Сөләймән : Тығыҙ күкрәге гөлдәй гүзәл булған : Көньяҡ хакимәһе Бәлкисте һөйҙө. : Тәхеттәге һөйөклөһөнөң наҙҙарынан : Елбәҙәк гөлдәй сәскә атты ҡатын. : Тик батшабикә аҡылына хайран ҡалып, : Ҡурҡышынан ҡай саҡ илар булды : Күркәм Сөләймән… |- id="906" | id="907" style="text-align: left;" | <center id="908">''[[Игорь Северянин]]'' |}Библиялағы «Сөләймәндең гүзәлдәрҙән-гүзәл йыры»на аңлатмаларҙа типологик христиан экзегезаһы ғәҙәттә Сөләймәнде һәм уның һөйөклөһө Суламитаны Мәсих-кейәү һәм Сиркәү-кәләш итеп ҡарай. Был аңлатманы Инжилдағы Ғайса һәм уның эйәрсәндәрен Сөләймән һәм көньяҡ батшабикәһенә тиңләштергән хикәйәткә яраҡлатыу һөҙөмтәһендә Сәба батшабикәһе менән Суламита-Мәсих Сиркәүе образдары бер-береһенә яҡыная. Оригендың "''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр буйынса әңгәмәләр''"ендә улар тығыҙ үрелә, ә ҡара тәнле Суламита ([[:ru:s:Песнь песней Соломона#1:4 1:4, 5|Песн.]]) «''эфиоп һылыуы''» тип ҡарала.<ref>Ориген, [https://web.archive.org/web/20080530024905/http://www.mystudies.narod.ru/library/o/origen/song1.htm ''Беседы на Песнь Песней'']</ref> Был яҡынлыҡ «Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр»ҙың урта быуаттарҙағы комментарийҙарында, атап әйткәндә, Бернар Клервосский һәм Гонорий Августодунский аңлатмаларында үҫеш ала. Һуңғыһы Сәба батшабикәһен Мәсихтең һөйөклөһө тип үк атай.<ref>Barbara Baert, [http://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru ''A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image''], Brill, 2004, 333—342 бб.</ref> Урта быуаттарҙағы латин [[Библия]]ларында «''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр''»ҙың беренсе битендәге <big>C</big> инициалы ([[Латин теле|лат.]] ''Canticum Canticorum'') эсенә йыш ҡына Сөләймән менән Сәба батшабикәһе һүрәте лә төшөрөлгән була. Шул уҡ ваҡытта Сиркәүҙе кәүҙәләндергән батшабикә образы Ҡыҙ Мәрйәм образы менән бәйләнелә, күрәһең, ошо сәбәпле иконаларҙа Ҡара Мадонналар (ҡара: [[Сәба батшабикәһе#Һынлы сәнғәттә|түбәндә]]) килеп сыҡҡандыр. ==== Тылсымсы ҡатын һәм сивилла ==== Урта быуаттар Европаһы әҙәбиәтендә, күрәһең, әйтелеш оҡшашлығы арҡаһындалыр, Сәба батшабикәһен антик донъяның легендар күрәҙәсеһе сивилла менән тиңләштереү хасил була. Әйтәйек, монах Георгий, Византияның IX быуаттағы йылъяҙмасыһы яҙыуынса, гректар Сәба батшабикәһен Сивилла тип йөрөткән. Сәба Сивиллаһын Павсаний Фәләстандан ситтә, Сүриә тауҙарында, ивриҙар менән бергә йәшәгән күрәҙәсе тип һүрәтләй, ә III быуат римлыһы Элиан уны ''Йәһүд Сивиллаһы'' тип атай.<ref name="kluger" /> Николай Спафарий «''Сивиллалар тураһындағы китабында»'' (1672 йыл) Сивилла Сәбаға тотош бер бүлекте арнай. Ул былай тип яҙа: «''был батшабикә аҡыллы сивилла ҡиәфәтендә аҡыллы батшаны күрергә килә һәм күрәҙәсе булараҡ Сөләймән аша Мәсихте күрә''».<ref>[http://monotheism.narod.ru/parabiblical/spapharyi.htm Николай Спафарий ''Книга о сивиллах'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сәба батшабикәһенең сивилла ҡиәфәтендәге һүрәтләнеше Бет-Ләхәмдә Мәсих Раштыуаһы базиликаһының көнбайыш фасадындағы мозаикала бар (320-се йылдар).<ref>[http://www.deisis.ru/ru/texts/22.htm Царица Савская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207032638/http://deisis.ru/ru/texts/22.htm |date=2015-02-07 }}</ref> [[Урта быуаттар]]ҙа таралған йәһүди-христиан "''Сивилла күрәҙәләре''"ндә әүернә данлана,<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/?act=lib&id=1135 Даниелу Ж. ]</ref> был Сәба батшабикәһенең Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдындағы ғибәҙәте тураһында сюжетҡа нигеҙ булғандыр. Батшабикәне сивиллаға тиңләү көнбайыш легендаларына ғына хас түгел, [[православие]] иконаларына ла Көньяҡ Сивиллаһының (Сәба баташбикәһенең) күрәҙәһе яҙылған.<ref>[http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm Древо Иессеево (Родословие Иисуса Христа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026224839/http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm |date=2007-10-26 }}</ref>. XVI быуат башындағы "Рус Хронографы"нда ул «батшабикә Сивилла» тип исемләнә<ref>Полное собрание русских летописей.</ref>. «''Алтын легенда''» составындағы Сәба батшабикәһе тураһындағы көнбайыш легендаларында ул тылсымсы һәм күрәҙәсе тип һүрәтләнә һәм ''Regina Sibylla ''тип атала.<ref name="kluger" />[[Файл:Piero della Francesca 011-2.jpg|thumb|220px|left|<center id="980">''Сәба батшабикәһе Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдына теҙләнә''<br />Пьеро делла Франческа фрескаһы, Ареццолағы Сан-Франческо базиликаһы]] ==== Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә ==== ''«Алтын легенда»''<span>ға ярашлы</span>, тылсымлы һәм сивилла Сәба батшабикәһе Сөләймән батшаға килгәндә юлда шишмә аша һалынған баҫма алдында теҙләнә. Легенда буйынса, был баҫма [[Изгелек менән Яуызлыҡты айырыу ағасының]] [[Әҙәм]]де ерләгән саҡта ауыҙына һалып ҡалдырылған ботағынан үҫеп сыҡҡан һәм һуңынан Йәрүсәлим ҡорамын төҙөгәндә сығарып ташланған ағастан эшләнгән булған. Уның алдында теҙләнеп, ул Донъяны Ҡотҡарыусының ошо ағасҡа аҫылырын һәм йәһүдиҙәр батшалығының бөлөрөн һәм бөтөрөн алдан күргән.<ref name="legenda">О святом кресте // Яков Ворагинский ''«Золотая легенда»''</ref> Ул шишмә аша әлеге баҫманан атлап сыҡмаған, һыуҙы ялан аяҡ кисеп сыҡҡан.<ref>[http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307062646/http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm |date=2008-03-07 }}</ref> Урта быуат теологы Гонорий Августодунский ''«De imagine mundi»'' (''Донъя ҡиәфәте тураһында'') тигән әҫәрендә, һыуға ингәс тә уның хайуандыҡы кеүек аяғы кешенекенә әйләнгән, тип һөйләй (ғәрәп легендаларынан алынған). Легенда буйынса, Сөләймән шөбһәгә төшә һәм баҫма бүрәнәһен күмеп ҡуйырға ҡуша, тик ул ағас мең йылдан табыла һәм ''Ғайса Мәсихте'' аҫа торған дарҙы яһауға тотонола. «''Әүернә Ағасы тураһындағы һүҙ''» тигән рус апокрифында ([[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]] [[XVI быуат|быуаттар]]) сивилла, Сөләймән ырғытып ҡуйған ағасты ҡарарға килеп, уның өҫтөнә ултыра һәм утта көйә. Шунан ул былай ти: «''Эй, өс ҡат ҡәһәрләнгән ағас''», ә эргәһендә торған кешеләр уға ҡаршы: «''Эй, өсләтә хозур ағас, Раббы шуға аҫыла бит!''» — тип һөрән һала.<ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 Слово о Крестном Древе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001621/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |date=2008-02-06 }}</ref> ==== Урыҫ апокрифтарында ==== [[Файл:Saba ephiop 02.jpg|thumb|250px|<center id="1026">Батшабикәнең тыуыуы, тәхеткә ултырыуы, Йәрүсәлимгә барыуы һәм ир балаға ауырға ҡалыуы тураһында хикәйәт (эфиоп «комиксы»)</center>]]Сивиллаға оҡшап, ул боронғо рус православие әҙәбиәтенә лә килеп инә.<span style="font-size: 12.8000001907349px; line-height: 12.8000001907349px;"> </span> «''Сөләймән хөкөмдәре''» тигән апокрифик хеҙмәттә Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы ентекле һүртәтләнә. Ул [[XIV быуат]] аҙағынан Иҫке Ғәһед китаптарына аңлатмаларҙан торған «''Толковая Палея''» эсендә киң тарала. Сөләймән тураһындағы бындай хикәйәләр тыйыу аҫтында булһа ла, ''«Палея»'' үҙе дөрөҫ китап тип һанала.<ref name="legsolomon">[http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm Сказания о Соломоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028085710/http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm |date=2007-10-28 }}</ref> Сөләймән тураһындағы урыҫ хикәйәттәренең урта бауыттарҙағы Европа һәм Талмуд әҙәбиәтенә оҡшашлығы, шулай уҡ тел үҙенсәлектәре текстың иври нөсхәһенән тәржемә ителгәнлеген дәлилләй.<ref>«''Изборник''» (сборник произведений литературы Древней Руси). М., 1969 г. С. 747</ref> Иври мидраштарын урыҫсаға әйләндереүҙе XIII быуаттың беренсе яртыһына индерәләр.<ref>[http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ ''Апокрифы'' // «Православная энциклопедия», т. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042950/http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ |date=2008-02-21 }}</ref> «''Сөләймән хөкөмдәре''» бәйән итеүенсә, «''Малкатошка исемле сит милләтле көньяҡ батшабикәһе булған. Ул Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынамаҡҡа килгән''».<ref name="sydi">[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 ''Суды Соломона''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102005049/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 |date=2012-11-02 }}</ref> Батшабикәнең урыҫса яңғырашлы исеме ''Малкатошка'' (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа ''Малкатошва'') ивриса ''Малкат Шва'' менән оҡшаш яңғырашлы, күрәһең, шунан алынғандыр. Батшабикә Сөләймәнгә бүләк итеп ''20 тәпән алтын, һәр төрлө эсемлектәр, серемәй торған ағас килтерә''. Сөләймән менән батшабикәнең осрашыуы ошолай һүрәтләнә: Батшабикәнең тәне йөнлө тип яҙылыуы тексты ғәрәп легендаларына оҡшаш итә. Иври риүәйәттәрендәге кеүек үк, батшабикә Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, улар "''Сөләймән хөкөмдәре''"ндә килтерелә: * Сөләймәнгә бер төрлө кейемле һәм ҡиәфәтле егеттәр менән ҡыҙҙарҙы ике тапҡыр айырырға тура килә. Беренсеһендә Сөләймән уларға йыуынырға ҡуша, егеттәр тиҙ, ҡыҙҙар оҙаҡ йыуына. Икенсеһендә йәшелсә йыйырға ҡуша, уларҙы «''егеттәр — итәгенә, ҡыҙҙар еңенә тултыра''»; * Сәба батшабикәһе [[сөннәт]]ле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға ҡуша. Яуап былай була: «''Батша Раббы исеме яҙылған изге тажды килтерергә бойора. Уның ярҙамында Билғамдың пәйғәмбәрлек итеү һәләте тартып алынған була. Сөннәтлеләр баҫып ҡала, ә сөннәтһеҙҙәр йөҙтүбән йығыла''». Батшабикә Малкатошканың табышмаҡтарынан тыш, "''Сөләймән хөкөмдәре''"ндә ул алып килгән аҡыл эйәләре менән Сөләймәндең аҡыл эйәләре араһындағы бәхәс бар: Аҙағында иври һәм эфиоп хикәйәләрендәге кеүек батшабикә менән Сөләймән араһындағы мөхәббәт тураһында һөйләнелә: ''«Ул унан ауырға ҡала һәм иленә ҡайтып китә һәм улы тыуа, һәм ул Навуходоносор була»''.<ref name="sydi"/> === Образды иблисләштереү === {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx1100" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="1100" data-cx-weight="270" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="1103" style="text-align: left;" | : Исемем арфалар моңо, : Лиралар сыңы аҫтында : Һәр тарафта яңғырап торор; : Донъялағы барлыҡ илдәр, : Бар дәүерҙәр йырсылары : Миңә мәңге мәҙхиә йырлар<span style="line-height: 1.5em; font-size: 85%;">.</span> : Аҡылым, көсөм, ғәйрәтем өсөн : Миңә бөтәһе хеҙмәт итә. : Мин — Сәба. Мин Ҡояшҡа, : Барыһын еңер көнгә табынам. |- id="1122" | id="1123" style="text-align: left;" | <center id="1124">''Мирра Лохвицкая'' |}Библиянан һуңғы осорҙағы иври риүәйәттәрендә һәм уларға ауаздаш мосолман әҙәбиәтендә Сөләймәнде һынаған Сәба батшабикәһенең образы иблискә тиңләштерелә башлағаны күҙәтелә. Ул христиан әҙәбиәтенә лә үтеп инә. Библия хикәйәттәренең маҡсаты — Сөләймәндең аҡылын һәм ул идара иткән Исраил дәүләтенең сәскә атыуын данлау. Батша менән батшабикәнең бер-береһенә ҡаршы тороуы темаһы юҡ. Ләкин һуңға табан, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә<ref>Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993.</ref>, был мотив Алла биргән донъя ҡоролошон шик аҫтына алырға тырышыуға әйләнә. Батшабикә образы кире һыҙаттар, хатта асыҡтан-асыҡ иблислек билдәләре ала, мәҫәлән, йөнлө аяҡ. Вәсвәсә һалыу, гонаһлы бәйләнеш, ошо бәйләнештән донъяға килгән Навуходоносор — Ҡорамды емереүсе — темаһы барлыҡҡа килә. Ә батшабикә Сөләймәнгә килтергән көмөш иң аҙаҡтан [[Йәһүдә Искариотҡа]] түләнгән утыҙ көмөш аҡсаға барып тоташа. [[Файл:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|200px|left|<center id="1148">''Бабилдың хайуан ҡатыш тәнле алиһәһе һүрәте (Иштар, Астарта, Лилит йәки Төн батшабикәһе), б.э.т.'' 2025—1750 йй.]]Батшабикә образы легендар иблис [[Лилит]] образы менән бәйле. Тәүге тапҡыр уларҙың образдары "''Әйүп китабына таргум''«да ([[:ru: s:Книга Иова#1:15 1:15|Иов.]]) бәйләп ҡарала, унда әйтелеүенсә, Лилит, Сәба батшабикәһе ҡиәфәтен алып, Әйүпте яфалай.<ref>Wim Beuken, [http://books.google.com/books?id=Knh6Vh2lSOUC&hl=ru ''The Book of Job''], Peeters Publishers, 1994, pp. 268—272.</ref> Ошо уҡ таргумда ''„уларға сәбиҙәр һөжүм итә“'' тигән урын ''„уларҙа Змаргад (Зөбәржәт) батшабикәһе Лилит һөжүм итә“'' тип тәржемәләнә.<ref name="lilit">Мифы народов мира, М., 1988, т.2, с.55</ref> Бер ғәрәп легендаһында Сөләймән шулай уҡ, батшабикә ҡиәфәтендәге Лилит түгелме икән был, тип шикләнә. Һуңғыраҡ осор каббалистик трактаттарының береһендә билдәләнгәнсә, Сәба батшабикәһе Сөләймәнде һынау өсөн Лилит [[Әҙәм]]де албырғатҡан табышмаҡтарҙы ҡулланған.<ref>''Livnat ha-Sappir'', edited by Joseph Angelino, Jerusalem, 1913.</ref> Шулай уҡ был батшабикә ҡиәфәтенә инеп, Лилиттың Вормстан бер фәҡирҙе әүрәткәне тураһындағы хикәйәт тә бар.<ref name="lilit"/> Урта быуат каббалистары ышанауынса, Сәба батшабикәһенең яуыз әрүахын да саҡырып була. [[XIV быуат]]та ошондай арбауҙар әйтергә тәҡдим ителә: ''«…Сәба батшабикәһен күргең килһә, дауахананан бер лот алтын ал; шунан бер аҙ шарап һеркәһе, бер аҙ ҡыҙыл шарап ал да бөтәһен һалып бута. Шуның менән һөртөн дә әйт: «Һин, Сәба батшабикәһе, кил… ярты сәғәттә, зыян-зарар итмә. Ялбарып һорайым, һинән һәм Малкиелдән, Тафтефил исеме менән үтенәм. Амин. Села»''. Бынан тыш, ул «''Мин тауға үрләгәндән һуң…''» тигән һүҙҙәр менән башланған алхимик трактаттың авторы тип һаналған. ==== Сәба батшабикәһенең аяғы ==== Ғәҙәти булмаған аяҡ боронғола мөғжизәүи һәләт билдәһе тип ҡаралған. Батшабикә аяҡтарының йөн менән ҡапланған булыуы Мидрашта телгә алына, ә Ҡөрьәндә күҙҙә тотола (Ҡөрьән тәфсирселәренең яҙмаларында батшабикәнең тәне уның иблислеге күрһәткесе булыуын билдәләй<ref name="hertz"/>). Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғәрәп легендаларында (улар, моғайын, Ҡөрьәнгә тиклем үк сыҡҡандыр һәм тәфсирҙәргә лә йоғонто яһағандыр) тояҡлы кәзә аяғы тураһында һүҙ бара, был, бәлки, Көньяҡ Ғәрәбәнең зооморф ай алиһәһе шаңдауылыр<ref name="myth"/> — ул Астартаға (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) оҡшаш булған.<ref>Данное утверждение может оспариваться, так как это лунное божество, видимо, было мужского пола — что тем не менее, достаточно странно, поскольку лунные божества у индоевропейских народов, как правило, богини, а солярные — боги.</ref> Был ай алиһәһенә табына торған урындарҙы ерле халыҡ әле лә ''Мәхрәм Билкис'' («Билкистың ҡатын-ҡыҙ йорто») тип атай.<ref name="kluger" /> 1950-се йылдарҙа был ҡорамды Уэндель Филлипс ҡаҙып сығара.<ref>Церен Э. Библейские холмы. М.: Наука, 1966, с. 450 цит.</ref> Бинаның әйләнәһе 350 м, тәҙрәләре бик күп. Филиппс былай ти: ''«Ҡорамдың эске стенаһында бер рәт итеп 64 тәҙрә урыны кеүек уйым яһалған, улар рәшәткә менән биҙәлгән. Һигеҙ менән алтмыш дүрт — күк алиһәһе [[Венера (планета)|Венераның]] һандары. Боронғо ғәрәптәрҙә күк алиһәһе Венера образы Сәба батшабикәһе Бәлкис образы менән ҡатнашҡан».'' «Бәлкис» исеме, бәлки, «Илмука» тигәндең вариантылыр<ref name="kluger" />. Ғәрәп яҙмаларында ''Балмака'' («Алмака») тигән вариант та ҡулланыла, ғалимдар уның боҙоп әйтелеүенән ''Билкис ''килеп сыҡан тип һанай <ref>Байер, Рольф… с. 87</ref>. [[Файл:Image-Schedel'sche Weltchronik-Hoof man.jpg|thumb|150px|<center id="1204"> ''Тояҡлы кеше һүрәте.'' Нюрнберг хроникаһынан гравюра]]Түбәндәге легендалар батшабикәнең тояҡтарына үҙҙәренсә аңлатма бирә: * "''Кебра Негаст''"тың ғәрәп версияһында батшабикәнең кешесә булмаған ҡиәфәте тураһындағы тарихҡа ярашлы, борон Абиссинияға(Эфиопияға) тамырҙарында батша ҡаны аҡҡан принцессалар идара иткән (йәғни Сәба батшабикәһе тыумыштан аҡһөйәк нәҫелдән булған): * Төньяҡ Эфиопияла иртә христиан легендаһы Сәба батшабикәһенең ишәк тояҡлы булыуын иблислеккә бәйләп аңлата. Легенда уның тигре ҡәбиләһенән сыҡҡанлығы һәм исеме ''Этъе Азеб'' (йәғни «Көньяҡ Батшабикәһе», Сәба батшабикәһе Яңы Ғәһедтә генә шулай тип исемләнә) булыуы тураһында һөйләй. Уның халҡы аждаһағамы, йыланғамы табынған, уға ирҙәр өлкән ҡыҙҙарын ҡорбан иткән: Европа христиан иконаларында аяҡтар ярылы ҡаҙ тәпәйенә әйләнә<ref>[http://www.iconclass.nl/libertas/ic?task=getnotation&datum=11I63(SHEBA)&style=notationbb.xsl&taal=en Iconclass. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — был, бәлки, германдарҙың ҡаҙ тәпәйле мәжүси алиһәһе Перхтаға, Берхтаға ''([[:en:Perchta|Perchta]]) менән бәйлелер. (Ошо әлиһә христиандарҙа изге Бертаға әйләнгәндер, шулай уҡ Европа фольклорында Инә Ҡаҙ образы тыуыуға сәбәпсе булғандыр). Икенсе бер версияға ярашлы, Инә Ҡаҙ әкиәттәрен һөйләүсе образына Сәба-сивилла йоғонто яһаған.<ref>[http://www.answers.com/topic/mother-goose Fairy Tale Companion. ]</ref> ''Королева Ҡаҙ Тәпәй'' образы Көньяҡ Францияла таралған (''Reine Pédauque'', итал. ''piede d’auca'', «ҡарға тәпәйе»), был осраҡта Сәба батшабикәһе тураһындағы һүҙ барғанлығы бөтөнләй онотола. == Тикшеренеүселәр фекерҙәре == [[Файл:Stele Iglum Louvre AO1029.jpg|thumb|200px|<center id="1276">Сәба стелаһы: мәжлес һәм дөйә ҡыуыусы, өҫтәге яҙыу — сәби телендә.]] === Библия тексында === Сәба батшабикәһе тураһындағы текстың ҡасан яҙылғаны билдәле түгел. Филолог-библеистарҙың күпселеге фараз итеүенсә, Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих иртә вариантта ''Ҡабатлап әйтелгән ҡанундар''ҙы уның билдәһеҙ авторы, традиция буйынса уны ''Девтерономист'' (''[[:en:Deuteronomist|Deuteronomist]]'', ''Dtr1'') тип атайҙар (б.э.т. 640—609 йй.), яҙып, девтерономик тарихты хасил итеүсе китаптар араһына ҡуйғанына тиклем үк барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ''Өсөнсө Батшалар китабына'' (''Dtr2'') хикәйә икенсе девтерономик редакцияһында ингән. Хикәйәнең маҡсаты абруйлы, ҡеүәтле Сөләймән батшаны данлау. Шуныһы: был маҡтау девтерономик тарихтың Сөләймәнгә тәнҡитле мөнәсәбәте менән ярашып бөтмәй. Һуңынаныраҡ был тарих Икенсе Йылъяҙмалар (II Паралипоменон) китабына ла индерелә, ә ул Бабил әсирлеге осоронан һуң яҙылған.<ref name="retso">Jan Retsö, [http://books.google.com/books?id=pUepRuQO8ZkC&hl=ru ''The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads''], London: Routledge, 2003, pp. 134—135, 171—175</ref><ref>Lowell K.</ref> === Фараздар һәм археологик шәһәҙәтнамәләр === Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Сәба батшабикәһенең Йәрүсәлимгә сәфәре Исраил батшаһының Ҡыҙыл диңгеҙ буйында нығынырға һәм ошоноң менән Сәбаның һәм башҡа Көньяҡ Ғәрәбә батшалыҡтарының [[Сирия|Сүриә]] һәм [[Месопотамия|Местопотамия]] менән каруан сауҙаһы юлдарына хужа булыуына кәртә ҡуйырға тырышыуы менән бәйлелер.<ref>[https://eleven.co.il/article/13635 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]</ref><ref>[http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html Мень А., протоиерей. ''Исагогика'' (§ 30. Соломон. Храм иерусалимский (3 Цар 1-11; 2 Пар 1-9). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101202621/http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html |date=2008-01-01 }}</ref>. Ассири сығанаҡтары раҫлауынса, Көньяҡ Ғәрәбә халыҡ-ара сауҙаны б.э.т. 890 йылда уҡ алып барған, шулай булғас, ниндәйҙер ғәрәп батшалығының Йәрүсәлимгә сауҙа мәсьәләләре буйынса сәфәр ҡылыуы бик тә ихтимал тойола<ref>Andre Lemaire, ''The United Monarchy: Saul, David and Solomon'' // ''Ancient Israel'', Washington, 1988, p. 105</ref>. Тик хронология менән бәйле проблема бар: Сөләймән яҡынса б.э.т. 965—926 йй. йәшәгән, ә сәбиҙәр монархияһының тәүге эҙҙәре унан һуң яҡынса 150 йылдан ғына күренә<ref name="taini">[http://www.zagadki.claw.ru/shared/013.htm Тайны царицы]</ref>.[[Файл:Bar'an temple 1986-3.jpg|thumb|200px|<center id="1322">Мәғрәбтә Ҡояш Ҡорамы харабалары. Б.э.т. VIII быуатта төҙөлгән, 1000 йыл торған]][[XIX быуат|XIX]] быуатта тикшеренеүселәр И. Галеви һәм Глазер Ғәрәбә сүлендә бик ҙур Мәғрәб ҡалаһының харабаларын таба<ref>[http://www.avialine.com/country/1/articles/31/863/0/0/3237.html Царица Савская — библейский персонаж, легендарная царица Савы]</ref><ref>[http://www.ucalgary.ca/UofC/events/unicomm/NewsReleases/queen.htm Arabian desert surrenders Queen of Sheba’s secrets]</ref>. Унда табылған яҙыуҙар араһында ғалимдар дүрт Көньяҡ Ғәрәбә дәүләтенең исемен уҡый: Минийә, Һадрамаут, Ҡатабан һәм [[Сәба батшалығы|Сәба]]. Асыҡланыуынса, Мәғрәб ҡалаһы (хәҙерге [[Йемен|Йәмән]]) Сәба батшаларының резиденцияһы булған, был батшабикәнең Ғәрәбә ярымутрауының көньяғынан булыуын раҫлай. Көньяҡ Ғәрәбәлә табылған яҙмалар хакимәләр исемен телгә алмай, ләкин б.э.т. VIII—VII бб. документтары аша Ғәрәбәнең төньяҡ өлкәләре хакимәләре билдәле. 1950-се йылдарҙа Вендел Филипс ''(Wendell Philips)'' Мәғрәбтә Бәлкис алиһәһе ҡорамын ҡаҙый<ref name="arch">[http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html Опарин А. ]</ref>. [[2005 йыл|2005]] йылда американ археологтары Санала Библиялағы Сәба батшабикәһенең Мәғрәбтәге һарайы эргәһендә (Сананан төньяҡтараҡ) ҡорам емереклектәрен таба. АҠШ тикшеренеүсеһе Мадлен Филлипс 3 мең йыл элекке колонналар, һүрәттәр һәм төрлө әйберҙәр таба<ref>[http://www.rian.ru/science/discovery/20051106/42001999.html Американские археологи заявили, что нашли в Йемене «чудо света», РИА Новости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.[[Файл:LocationYemen.png|thumb|left|<center id="1351">[[Йемен|Йәмән]] — батшабикә, моғайын, ошо төбәктән килгәндер]][[Файл:Ethiopia in its region.svg|thumb|left|<center id="1358">[[Эфиопия]] — ошо илдә, моғайын, уның улы батшалыҡ иткәндер]]Сәба батшабикәһенең улы тураһында легенданың Эфиопияла килеп сығыуын тикшеренеүселәр ошоноң менән бәйләй: күрәһең, б.э.т. VI быуатта сәбиҙәр, Баб-әл-Мандәб боғаҙы аша сығып, Ҡыҙыл диңгеҙ буйына ултырғандарҙыр һәм Эфиопияның бер өлөшөн биләгәндәрҙер<ref>Бейер Р. Царь Соломон. Ростов-на-Дону: Феникс, 1998, с. 201.</ref>, улар үҙҙәренең хакимәһе тураһындағы хәтирәне лә, моғайын, ошонда еректергәндәрҙер. Эфиопия провинцияларының береһе Шева (Шава, хәҙ. Шоа) тип атала. Тағы бер ярайһы уҡ киң таралған фараз буйынса, Сәба батшабикәһенең (бәлки, уның прототибының) тыуған ере Көньяҡ түгел, ә Төньяҡ Ғәрәбә булған. Башҡа төньяҡ ғәрәп ҡәбиләләре араһында сәбиҙәр Тиглатпаласар III стелаһында телгә алына. Был төньяҡ сәбиҙәре ниндәйҙер билдәләр буйынса Әйүп китабындағы (Иов. [[:ru:s:Книга Иова#1:15|1:15]]) сәбиҙәргә, Зөлкифел пәйғәмбәр китабындағы (Иез. [[:ru:s:Книга пророка Иезекииля#27:22|27:22]]) Сәбаға, шулай уҡ [[Ибраһим]]дың ейәне Шеваға (Быт. [[:ru:s:Бытие#25:3|25:3]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:7|10:7]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:28|10:28]]) (Шева менән бергә телгә алынған уның туғаны Дедандың исеме Мәҙинәнән төньяҡтараҡ ятҡан Әл-Ула сәхрәһе менән бәйле) тиңләштерелгәндер. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Исриал батшалығы тәүҙә — төньяҡ сәбиҙәр менән, һуңынан, бәлки, улар ярҙамындалыр, көньяҡтағы Сәба менән бәйләнешкә инә<ref name="retso"/><ref>Israel Eph’al, [http://books.google.com/books?id=2-QO9Noo-ygC&hl=ru ''The Ancient Arabs: Nomads on the Borders of the Fertile Crescent, 9th—5th Centuries''], Leiden: Brill, 1982, p. 64</ref>. Тарихсы Дж. А. Монтгомери фаразлауынса, б.э.т. X быуатта сәбиҙәр Төньяҡ Ғәрәбәлә йәшәгән, шуға ҡарамаҫтан, көньяҡтан килгән сауҙа юлдарына контроллек иткән<ref>J.</ref>.[[Файл:Zenobia.jpg|200px|thumb|<center id="1401">Зенобия, Пальмира батшабикәһе, XX быуаттағы яугирҙар королеваһы Зенаның «кендек инәһе»]]Ғәрәбстанды тикшереүселәрҙең иң билдәлеләренең береһе Г.Сент Джон Филби ''(H.St.John Philby)'' фаразлауынса ла, Сәба батшабикәһе Төньяҡ Ғәрәбәнән сыҡҡан, ә Көньяҡтан түгел. Ә уның тураһындағы легендалар ҡайһылыр мәлдә Пальмираның (хәҙерге Тадмур, Сүриә) яугира батшабикәһе Зенобия (ул б.э. III быуатында йәшәгән һәм иудаизмға күскән) тураһындағы тарихтар менән буталып киткән<ref>[http://books.google.com/books?id=prq6ykijSyQC&pg=PA224&dq=queen+sheba&lr=&hl=ru&sig=BL0-0eTDXwbHqpclc5ixc-pq_rY David Hatcher Childress. ]</ref>. Мәҫәлән, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] биографтарының береһе һөйләүенсә, нәҡ Пальмирала VIII быуатта хәлиф Вәлид I идара иткән саҡта '' «Бында тәҡүәле Билкис, Сөләймәндең ҡатыны, ерләнгән…» ''тигән яҙыулы саркофаг табыла. Ибри каббалистик традицияһы ла Тадмурҙы иблис батшабикә ерләнгән ҡала тип һанай, ә ҡала үҙе шомло иблистәр төбәге тип иҫәпләнә<ref>Байер, Рольф… с.92</ref>. Бынан тыш, Сәба батшабикәһе менән икенсе бер шәреҡ хакимәһе — данлыҡлы [[Семирамида]] менән йәнәшәлектәр үткәрелә, был ханым да һуғыштар алып барған, ерҙәрҙе һуғарыу менән шөғөлләнгән, шул уҡ осорҙарҙа — б.э.т. IX быуат аҙағында йәшәгән. Бындай эҙҙәр фольклорҙа ла шәйләнә. Мәҫәлән, беҙҙең дәүер яҙыусыһы Мелитон Семирамиданың атаһы Һадһад исемеле булыуы тураһындағы сүриә легендаһын һөйләй. Өҫтәүенә, йәһүд легендаһы батшабикәне — Навуходоносорҙың әсәһенә, ә Семирамиданы уның ҡатынына әйләндерә<ref>Байер, Рольф… с. 148—150</ref>. [[Васко да Гама]] юлдаштарының береһе фекеренсә, Сәба батшабикәһе Софаланан — Көньяҡ ярымшарҙың борондан документтар буйынса билдәле гаваненән, уның фараз итеүенсә, Офир тип аталған яр буйынан, сыҡҡан. Ошо юҫыҡта Софаланы ''«Юғалған йәннәт»''тә Джон Мильтон да телгә ала. Әйткәндәй, һуңынан ошо төбәктә португалдар Сәба батшабикәһенең алтындарын эҙләү буйынса экспедициялар ойоштора<ref>[http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=queen The queen of Sheba’s mines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164148/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=queen |date=2007-07-13 }}</ref>. ==== Башҡа фараздар ==== Иосиф Флавий ''«Йәһүд боронғолоҡтары»'' тигән хеҙмәтендә «''ул саҡтарҙа Мысырҙа һәм Эфиопияла хакимлыҡ иткән һәм аҡыл эйәһе булыуы менән, ғөмүмән, иҫ киткес сифаттары менән айырылып торған''» батшабикәнең Сөләймәнгә килеүе тураһындағы хикәйәне һөйләй<ref name="флавий"/>. Йәрүсәлимгә килгәс, ул, башҡа легендаларҙағы кеүек, Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, уның аҡылына һәм байлығына таң ҡала. Был хикәйә шуның менән ҡыҙыҡ: историограф батшабикәнең тыуған ере тип бөтөнләй башҡа илдәрҙе атай.[[Файл:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|200px|<center id="1450">Хатшепсут ҡорамының дөйөм күренеше</center>]]Тикшеренеүсе Иммануил Великовский, академик булмаған «ревизионистик йылъяҙманы» төҙөүсе, фекеренсә, Сәба батшабикәһе — ул [[Хатшепсут]] батшабикә (Боронғо Мысырҙың традицион йылъяҙмағына ярашлы, б. э. т. XV быуат), [[фирғәүен]]дәрҙең 18-се династияһы хакимдары араһында иң тәүгеләрҙең һәм иң ҡеүәтлеләрҙең береһе (Яңы батшалыҡ), уның атаһы Тутмос I Ҡуш (Эфиопия) илен Мысырға ҡушҡан. Великовский билдәләүенсә, Дәйер әл-Баһриҙа (Үрге Мысыр) батшабикә үҙенә Пунт төбәгендәге өлгө буйынса кәшәнә төҙөткән, унда батшабикәнең серле илгә сәфәре тураһында барельефтар бар. Был илде ул «''Илаһи''», башҡа бер тәржемәлә «''Алла ере''» тип атай<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm Великовский, Иммануил (Энциклопедия «Кругосвет»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123214148/http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm |date=2008-01-23 }}</ref>. Хатшепсут барельефтары Библиялағы Сәба батшабикәһенең Сөләймән батшаға сәфәренә оҡшаш күренештәрҙе һүрәтләй. Тарихсылар был ерҙең ҡайҙалығын аныҡ ҡына белмәй, ләкин әлеге осорҙа, Пунт — ул хәҙерге [[Сомали]] урынлашҡан ер, тигән фараздар бар<ref>[http://strany.clow.ru/information/480-1.html ''Сомали'' (Энциклопедия «Страны и народы)»]</ref>. Бынан тыш, «Сәбиә» (ивриса ''Шева'') менән «Фива» — Хатшепсут (др.-греч. — ''Теваи''<ref>семит һәм башҡа күп телдәрҙең ҡанунына ярашлы, ва-се иероглифтарында «ш» өнөтөң в «т»-ға һәм «с»-ға күсеүе мөмкин</ref>) батшалыҡ иткәндәге Мысырҙың баш ҡалаһы — бер төрлө атамалар булыуы аңлашылып тора. Британ яҙыусыһы Ральф Эллис ''(Ralph Ellis) (''уның теорияһын ғалимдар шик аҫтына ала) Сәба батшабикәһе фирғәүен Псусеннес II-нең ҡатыны булған, был хаким Мысырға Сөләймән осоронда идара иткән, ә исеме мысыр телендә ''Pa-'''Seba'''-Khaen-Nuit ''<span>булған, ти. </span>'' '' Шулай уҡ Сәба батшабикәһе менән ҡытай алиһәһе Си Ван Му — көнбайыш ожмах һәм үлемһеҙлек алиһәһе — араһында йәнәшәлектәр үткәрелгәне бар. Был легендалар ҙа шул осорға ҡарай һәм оҡшаш һыҙаттарға эйә. == Сәнғәттәге образы == [[Файл:BlackSheba-Text.jpg|thumb|200px|<center id="1489">'' «Сәба батшабикәһе».''<br />Урта быуаттарҙағы немец манускриптынан миниатюра.]][[Файл:Bocaccio sheba.jpg|thumb|200px|<center id="1496">Боккаччоның <br /> ''«Данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар» '' тигән китабына миниатюра, Франция, XV б.]][[Файл:Saabaghiberti.jpg|thumb|200px|<center id="1503">Лоренцо Гиберти. ''«Ожмах ҡапҡаһы»:'' Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы]] === Һынлы сәнғәттә === Көнбайыш Европаның һынлы сәнғәтендә Сәба батшабикәһе темаһы (Иҫке Ғәһедтең башҡа күп сюжеттары кеүек үк) әллә ни популяр булмай. Урта быуаттарҙа батшабикә ҡара тәнле итеп һүрәтләнә<ref>[http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm Nikolaus von Verdun, «The Queen of Sheba Before Soloman»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306003421/http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm |date=2008-03-06 }}</ref> (ғәмәлдә Йәмән халҡы семит төркөмөнә инә), шулай уҡ уның ҡаҙ тәпәйле һүрәттәре телгә алына. Ҡара тәнле Сәба батшабикәһе Ҡара Мадонналар — ҡара тәнле Алла Анаһын һүрәтләгән иконалар һәм статуялар барлыҡҡа килеү сәбәбе булғандыр, тип тә фараз ителә.<ref name="black"/> Батшабикәнең «Ҡаҙ Тәпәйле королева» итеп һүрәтләнеүе тәү башлап сәнғәт тарихсыһы Жан Мабийон тарафынан 1682 й. тасуирлана. Былар Сен-Бенинь (Дижон) аббатлығында, Неверҙа (Бретань), Сен-Пуркен-сюр-Сулдә (Оверн) һәм Нель-ла-Репосттағы (Шампань) сиркәүҙәрҙә осраған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был статуялар һаҡланмаған, Француз революцияһы осоронда емертелгән. Яңырыу осоронда батшабикәгә ҡыҙыҡһыныу арта, уның батшаларса ҡиәфәтенә, зиннәтлелеккә иғтибар бирелә. Пьеро делла Франческаның Ареццолағы Сан-Франческо сиркәүендәге фрескалары оло иғтибарға лайыҡ. Пьеро делла Франческа уны аҡ тәнле итеп, европаса кейемдәргә кейендереп төшөрә. Франческо иконаларынан ''«Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуы»'' тигән эш айырыуса типик тип баһалана. Унда Исраил батшаһы алдына теҙләнгән батшабикә һүрәтләнә. Бындай иконография урта быуаттар манускрипттарында ла, Яңы осор һынлы сәнғәтендә лә йыш осрай. Атап әйткәндә, Тинторетто, [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]]<ref>[http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp Рубенс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224071852/http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp |date=2009-02-24 }}</ref> әҫәрҙәрендә һәм Рафаэль һүрәттәрендә.<ref>[http://www.christusrex.org/www1/stanzas/L43-Loggia.html Царица Савская в станцах Рафаэля]</ref> Был ике хакимдың осрашыуы мотивы Иҫке Ғәһедтең башҡа персонаждарына ҡарата ла ҡулланыла, мәҫәлән, Эстер менән Артаксеркс осрашыуы, йәки хатта король Карла I-нең ҡатыны менән осрашыуы.<ref>[http://emc.eserver.org/1-3/jones.html The Queen of Sheba in Englishwomen’s Amateur Needlework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730005339/http://emc.eserver.org/1-3/jones.html |date=2008-07-30 }}</ref> Батшабикәнең барокко стилендәге һүрәтләнештәре Эскориал эштәрендә осрай. Лукас ван Хеере картинаһында Сөләймәндең йөҙө һүрәткә заказ биргән испан короле Филипп II-нең йөҙө ҡуйып төшөрөлгән.<ref>[http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm Lucas de Heere: «La visita de la reina de Saba al rey Salomon»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129214915/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm |date=2010-11-29 }}</ref> Аҙ билдәле рәссамдар әҫәрҙәрендә лә был сюжет йыш осрай<ref>[http://www.holybible.tv/hb1_004.htm Solomon Receiving The Queen Of Sheba (1642 oil on oak) by Dirck van Delen-Dutch painter, 1605—1671] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153317/http://www.holybible.tv/hb1_004.htm |date=2014-04-26 }}</ref><ref>[http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm Knüpfer, Nicolaus The Queen of Sheba Before Solomon ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219090113/http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm |date=2008-02-19 }}</ref><ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&page=1&order=t Giovanni Demin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030701054134/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&page=1&order=t |date=2003-07-01 }}</ref><ref>[http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html Paul Vredeman de Vries,Adriaen van Nieulandt. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021231004/http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html |date=2007-10-21 }}</ref><ref>[http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html Лавиния Фонтана. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403003126/http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html |date=2008-04-03 }}</ref><ref>[http://www.swo.de/khw2003_1b.html Adriaen von Stalbemt (1580—1662): König Salomon und die Königin von Saba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050221075819/http://www.swo.de/khw2003_1b.html |date=2005-02-21 }}</ref><ref>[http://www.artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html Jacob de Wit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311155745/http://artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html |date=2016-03-11 }}</ref><ref>[http://it.easyart.com/stampe-su-tela/Frans-Francken-II-the-Younger/Solomon-and-the-Queen-of-Sheba-301637.html Solomon and the Queen of Sheba Frans Francken II the Younger]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[XV быуат|XV]]быуаттан бирле төшөрөлгән гравюралар ҙа күп. [[Файл:Persischer Meister 002.jpg|thumb|200px|left|<center id="1557"> ''«Сәба батшабикәһе тәхеттә»:'' XVI б. фарсы миниатюраһы]]Бынан тыш, дини трактовка арҡаһында Сәба батшабикәһенең баш эйеүе «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» темаһына яҡынайтылыуын билдәләргә кәрәк (ҡара: ''Яңы Ғәһедтә''). Әүлиәләрҙең баш эйергә килеүе Сөләймәнгә батшабикәнең баш эйергә килеүенә бәрәбәр ваҡиға. Был оҡшашлыҡ сәнғәт әҫәрҙәрендә лә сағыла. Мәҫәлән, Босхтың ''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,''<span> Яңырыу осоронан </span>Джулио Кловионың ''«Часослов Фарнезе» ''<span>тигән эштәре шундайҙарҙан</span><ref>[http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 Джулио Кловио. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501030230/http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 |date=2012-05-01 }}</ref> === Европа әҙәбиәтендә === * Боккаччо, ''«Абруйлы ҡатындар»'', 1360—1362 йылдар; * Кристина Пизанская, ''«Ҡатын-ҡыҙ ҡалаһы тураһында китап»'', 1404—1405 йылдар; * Педро Кальдерон, ''«Көнсығыш Сибилла, йәки Бөйөк Сәба батшабикәһе», пьеса ''(беренсе тапҡыр [[Мадрид]]та 1682 йылда ҡуйыла); * Генрих Гейне батшабикәне [[:ru:s:Принцесса Шабаш (Гейне/Майков)|''«Принцесса Шабаш»'']] тигән шиғырында телгә ала һәм уның Сөләймән менән осрашыуы тураһында ''«Атта Тролль»'' тигән поэмаһында һөйләй<ref>[http://www.lib.ru/POEZIQ/GEJNE/atta_troll.txt Генрих Гейне. ]</ref>. * Роберт Браунинг, ''«Сөләймән һәм Бәлкис»'', поэма, [[1833 йыл|1833]] йыл; {| cellspacing="0,5" class="toccolours" id="cx1634" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="1634" data-cx-weight="486" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="1637" style="text-align: left;" |Бармағыңды иңбашыма терә — тамырҙарың буйлап утлы тулҡын йүгергәндәй булыр. Тәнемдең бәләкәс кенә өлөшөнә ҡағылыу ҙа һиңә тотош империяны яулап алғандан ҡеүәтлерәк шатлыҡ килтерер. Иренеңде яҡын килтер! Үбеүемдең тәме һинең йөрәгеңдә ирер емеш кеүек татлы булыр! Аһ! Сәстәрем болото аҫтында онотолорһоң, түшем менән танһығыңды ҡандырырһың,ҡул-аяҡтарыма һоҡланырһың, күҙҙәремдең ҡараһына иҫереп, минең ҡосағымда, өйөрмәлә… : Антоний тешен шығырҙата. |- id="1647" | id="1648" style="text-align: left;" | <center id="1649">''Флобер, «Изге Антонийҙы аҙҙарырыу»'' |} * Гюстав Флобер, ''«Изге Антонийҙы аҙҙырыу»'' — батшабикә изге Антоний алдында, уны аҙҙырырға теләп, үтә күренмәле кейемдә пәйҙә булғандай итә; * Анатоль Франс, ''«Валтасар»''. Новелла Сәба батшабикәһе Балкида һәм уның һөйгәне Валтасар, Инжил әүлиәләренең береһе, тураһында;<ref>[http://www.lib.ru/INOOLD/FRANS/novells.txt Анатоль Франс. ]</ref> * Ян Потоцкий, ''«Сарагосала табылған ҡулъяҙма»'' романы — батшабикәнең Сөләймәнгә ике игеҙәк ҡыҙ табыуы һәм был балаларҙың, күккә алынып, үлемһеҙгә әйләнгәне тураһында;<ref>[http://www.lib.ru/INPROZ/POTOCKIJ/saragosa.txt Ян Потоцкий. ]</ref> * Кнут Гамсун, ''«Сәба батшабикәһе», новелла;'' * Генри Хаггард, ''«Сөләймән батша ҡаҙылмалары»'', [[1885 йыл|1885 й]]ыл; ''«Сәба батшабикәһенең йөҙөгө»'', 1910 йыл<ref>[http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 Хаггард. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513162027/http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 |date=2013-05-13 }}</ref>; * Редьярд Киплинг, ''«Аяғы менән тып иткән күбәләк»'', 1910 йыл<ref>[http://lib.babr.ru/index.php?book=4404 Киплинг. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — балалар өсөн әкиәт; * Вильям Линдсей, ''«Сөләймән батша һәм Сәба батшабикәһе»'', поэма, 1917 йыл; * Уильям Батлер Йейтс, ''«Solomon to Sheba»'', [[1918 йыл|1918 й]]ыл<ref>[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba9.htm Йейтс шиғырҙары, ингл.]</ref>; * Жерар де Нерваль,'' «Таң батшабикәһе һәм ендәр арбаусы Сөләймән тураһында әкиәт»'';<ref>[http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm Жерар де Нерваль «История о Царице утра и о Сулаймане, повелителе духов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119030644/http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm |date=2008-01-19 }}</ref> * Нил Гейман ''«Америка аллалары»'', китап; * Артуро Перес-Реверте, ''«Көньяҡ королеваһы»'', роман; * Рут Фэйнлайт, ''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»,'' поэма, [[2002 йыл|2002 й]]ыл.<ref>[http://magazines.russ.ru/nov_yun/2003/5/feinlait.html Рут Фэйнлайт, «Соломон и Царица Савская» поэмаһы]</ref> ==== Урыҫ әҙәбиәтендә ==== * А. И. Куприн, ''«Суламифь»'', повесть, 1908 йыл — батша һөйгәне Суламифҡа әүәлге ҡатындары, шул иҫәптән Сәба батшабикәһе, тураһында һөйләй. Куприн әҫәрендәге батшабикә Йәрүсәлимдә йәшәй, ләкин гел аяғын йәшерә, хатта мөхәббәт уйынында ла кейемдәре менән ҡаплай. Ҡыҙыҡһыныусан батша легендаларҙағы кеүек иҙән менән һынау ойоштора һәм күрә: батшабикәнең аяҡтары иҫ киткес матур, тик бик йөнтәҫ. Бынан ары батшабикә асыуланып ҡайтып китә. Сөләймән уға, сәсте бөтөрә торған матдә тоттороп, кешеһен ебәрә, ә батшабикә Сөләймәнгә был кешенең ҡырҡылған башын тоҡҡа һалып оҙата. Купринда йомаҡ бына ошондай: батшабикә Сөләймәнгә сәтләүек ҙурлыҡ алмас ебәрә. Был алмас эсендә бик нескә, бик ҡатмарлы ярыҡ була. Шуның аша ебәк еп үткәрергә кәрәк була. Батша унда ебәк ҡарышлауығын индереп ебәрә, ҡарышлауыҡ, юлды табып, артынан ебәк еп ҡалдырып килеп сыға. * Мирра Лохвицкая, драматик поэма, ''«Шәреҡҡә илткән юлдан»''<ref>[http://www.mirrelia.ru/texts/?l=vol_3a М. Лохвицкая. «На пути к Востоку»]</ref>: Бәлкис һәм Сөләймән тураһында. Шулай уҡ ''«Сәба батшабикәһе» ''тигән шиғыры бар. * Игорь Северянин: шиғырҙарында Бәлкис тигән батшабикә тураһында яҙа ''(«Сарон фантазияһы», «Бәлкис», «Родель», «Фантазия», «Бәлкистең ғәйебе»)''.<ref>[http://www.mirrelia.ru/echo/?l=sever#61 Мирра Лохвицкая: Поэтические отголоски. ]</ref> * Вячеслав Иванов, ''«Сәба батшабикәһенең раузаһы»'' шиғыры. * Николай Гумилёв, күпмелер ваҡыт Эфиопияла йәшәһә лә, батшабикә тураһында шиғыр яҙмай, уның образын һирәк-мирәк файҙалана'' («Сәйәхәткә саҡырыу»)''<ref>[http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 Гумилёв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118115022/http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 |date=2008-01-18 }}</ref>< * Философ Владимир Соловьёв Мысырҙан ҡайтҡас, Фёдор Сологуб уның һөйләгәндәренән ''«Соловьёв — Фиваидала» ''<span>тигән шаян пьеса яҙа</span>. Соловьёв Сфинкс йомаҡтарын сисә, батшабикәне оятҡа ҡалдыра. [[Файл:Sheba-Arabian-queen.jpg|thumb|200px|<center id="1743">1921-се йыл кинофильмы афишаһы]] === Музыкала === * Шарль Гуно, ''«Сәба батшабикәһе» операһы,'' премьераһы [[1862 йыл|1862]] йылда була; * [[Георг Фридрих Һендель|Фридрих Гендель]], ''«Сөләймән»'' ораторияһы, премьераһы [[1749 йыл|1749]] йылда була; * Карл Голдмарк, ''«Сәба батшабикәһе» ''операһы'', ''([[1875 йыл|1875]] йыл)<ref>[http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html Голдмарктың «Суламифь» операһының либреттоһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521022948/http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html |date=2018-05-21 }}</ref>; * Отторино Респиги, ''«Бәлкис — Сәба батшабикәһе»'' балеты'', (1930-[[1931 йыл|31]] йылдар). === Кинематографта === * ''«Шеба батшабикәһе»'' ([[1921 йыл]]), ролдә Бетти Блайт; * ''«Сәба батшабикәһе»'' ([[1952 йыл]]); * ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1959 йыл]]), ролдәрҙә Юл Бриннер һәм Джина Лоллобриджида; * ''«Шеба батшабикәһе Атом кешеһен осрата»'' ([[1963 йыл]]), ролдәрҙә Джудит Малина, Тейлор Мид; * ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1995 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Хэлли Берри, Джимми Смитц; * ''«Сөләймән»'' ([[1997 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Бен Кросс һәм Вивика А. Фокс. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Батшабикә исеменең ике варианты ла, ''Билкис'' һәм ''Македа'', ярайһы уҡ таралған ҡатын-ҡыҙ исеме булып тора — беренсеһе ислам илдәрендә, икенсеһе — Африка христиандары, шулай уҡ афроамерикандар араһында. * [[11 сентябрь]], Сәба батшабикәһенең Сөләймән эргәһенән тыуған иленә ҡайтҡан көнө, Эфиопияла Яңы йылдың рәсми башланыу көнө тип иҫәпләнә һәм ''[[:en:Enkutatash|Enkutatash]] ''<span>тип атала</span>''. '' * Әһәмиәте буйынса Эфиопияның өсөнсө ордены булып ''Сәба батшабикәһе ордены'' (Order of the Queen of Sheba) тора, ул [[1922 йыл|1922 й]]ылда булдырылған. Орден кавалерҙары араһында: королева Мария (инглиз короле Георг V-нең ҡатыны), Франция президенты [[Шарль де Голль]], АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр<ref>[http://awards.netdialogue.com/Africa/Ethiopia/ImpEthiopia/Sheba/Sheba.htm Орден царицы Савской]</ref>. * Пушкиндың ата-бабаларынан Абрам Петрович Ганнибал, бер версия буйынса, Эфиопиянан булған һәм, үҙе әйтеүенсә, кенәздәр нәҫеленән сыҡҡан. Әгәр был нәҫел батшалыҡ итеүсе династияға берәй төрлө яҡынлыҡта торһа, «Сәба батшабикәһе менән Сөләймән батша ҡаны» [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]]да ла булғандыр. * [[Сомали]]ҙа [[2002 йыл|2002]] йылда Сәба батшабикәһе һүрәте баҫылған тимер аҡса сығарыла<ref>[http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 Царица Савская на монете Сомали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211802/http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 |date=2009-05-22 }}</ref>, ғәмәлдә был ил менән батшабикәне бер ниндәй легенда ла бәйләмәй. * Йәмән ғәзәлдәренең һирәк осрай торған бер төрө батшабикә хөрмәтенә «Билкис ғәзәле» (''Gazella bilkis'') тип аталған. * Француз кухняһында батшабикә хөрмәтенә ''gâteau de la reine Saba ''<span>тип аталған шоколадлы бәлеш бар. </span> * Ике [[астероид]]: ''585 Bilkis'' һәм ''1196 Sheba ''<span>батшабикә исемен йөрөтә. </span> * Эфиопияның туризм төбәктәренең береһе — Аксумдағы Дунгур харабалары — (бер нигеҙһеҙгә) «Сәба батшабикәһе һарайы» тип йөрөтөлә. [[Оман]]дағы Салалала ла шундай уҡ һарайҙы күрәһәтәләр. * [[1985 йыл]]да мансиҙар ҡорамында, Үрге Нильдино тигән ауыл эргәһендә, Дауыт, Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе һүрәтләнгән көмөш сынаяҡ аҫты табыған. Урындағы легенда буйынса, ул Обь йылғаһында балыҡ тотҡанда ауға эләккән<ref>[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=17 Серебряное блюдо с Малой Оби]</ref>. == Һылтанмалар һәм сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр|2|height=200}} <div class="references-small references-scroll" id="cx1854" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="1854" data-cx-state="source" data-cx-weight="8624" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references /> </div> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кебра Негаст * Беренсе Ҡорам * Сөләймән * [[Сәба батшалығы]], сәбиҙәр, Сәба батшалары * Сәба Сивиллаһы * Самсон — Иҫке Ғәһед батыры, көсөнөң сере сәсендә булған. Фәләстиндәргә табышмаҡтар әйткән * Сфинкс — табышмаҡтар әйткән ярымйәнлек, ярымҡатын, боронғо грек мифологияһынан, сығышы менән Эфиопиянан тип һаналған. Лилитҡа оҡшап, ҡорбандарын быуып үлтергән. == Әҙәбиәт == * <span class="citation" contenteditable="false">[s:ЭСБЕ/Балькис Балькис]<nowiki> // </nowiki>[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Санкт-Петербург">СПб.</span>, 1890—1907.</span> * Байер Рольф, ''Царица Савская. След в истории'', Ростов-на-Дону, 1998. ISBN 5-222-00421-X, Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988, ISBN 3-7857-0449-6 * Бретон Ж. ''Повседневная жизнь Счастливой Аравии во времена царицы Савской.'' М., 2003. ISBN 5-235-02571-7 * Littmann, ''The Legend of the Queen of Sheba in the Tradition of Axum'', Princeton, 1904. <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.)</span> * ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber * ''The Targum of Esther (Second) (Targum Sheni)'' Translated by Bernard Grossfeld — Professor of Hebrew and Aramaic at the University of Wisconsin — Milwaukee, and founding member of the Association for Targumic Studies. Published in 1991 by T & T CLARK LTD, Edinburgh, in co-operation with The Liturgical Press, Collegeville, Minnesota 56321 USA. ISBN 0-567-09495-8<span> </span><span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.">(ошибоч.</span><span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.">)</span><span> </span> * Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993 <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.)</span>, включает подборку текстов о царице Савской (pp.&nbsp;161–214): ** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small> * Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955. * «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 ISBN 0-9758022-0-8 * The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp.&nbsp;175–192 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070814034711/http://www.jerusalem-korczak-home.com/ed/a1.html «Её Величество Женщина — Царица Савская», статья Алекса Резникова на сайте «Еврейские древности»] * [http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ Галерея и исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805082649/http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ |date=2005-08-05 }} <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm Галерея барочных изображений царицы и царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405165819/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm |date=2008-04-05 }} <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * [http://www.windweaver.com/sheba/Shebahome.htm «Makeda, Queen of Sheba» by Tracy Mark] <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * Царица Савская <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">)</span><span> на сайте </span>Internet Movie Database * [http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html Две библейские открытки с изображением встречи Соломона и царицы Савской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610051151/http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html |date=2010-06-10 }} {{Һайланған мәҡәлә|Шәхес}} [[Категория:Йәмән тарихы]] [[Категория:Иудаистик мифология]] [[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]] b86pjhieg3wza3kiobfss12wuci7ew9 0 97155 1306093 1299476 2026-09-25T11:55:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306093 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} [[Файл:M87 jet.jpg|thumb|250px|«Хаббл» телескопы аша алынған һүрәт: әүҙем M87 галактикаһы. Галактика ядроһында ҡара упҡын бар тип фараз ителә. Һүрәттә 5 мең яҡтылыҡ йылы оҙонлоғондағы релятивистик ағым күренә.]]'''Ҡара упҡын''' — арауыҡ-ваҡыттағы өлкә, [[Гравитация|гравитацион тартыу көсө]] шул тиклем ҙур, унан хатта [[яҡтылыҡ тиҙлеге]] менән хәрәкәт иткән объекттар ҙа, шул иҫәптән [[яҡтылыҡ]]<nowiki/>тың үҙенең [[квант]]<nowiki/>тары ла, ысҡынып китә алмай. Был өлкәнең сиктәре — ваҡиғалар горизонты тип, ә үлсәме гравитация радиусы тип атала. Ҡара упҡындың сфераһы симметриялы булған иң ябай осраҡта ул Шварцшильд радиусына тиң. Теоретик яҡтан, бындай арауыҡ-ваҡыт өлкәләре булыу ихтималлығы Эйнштейн тигеҙләмәләренең аныҡ сиселештәренән килеп сыға, уларҙың беренсеһе<ref>{{cite web|url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title = Владимир Сурдин. Чёрная дыра|accessdate = 2012-05-19|publisher = Энциклопедия Кругосвет|archiveurl = http://www.webcitation.org/68e5tYMNf|archivedate = 2012-06-24}}</ref> 1915 йылда Карл Шварцшильд тарафынан сығарыла. Ҡара упҡын тигән терминды кем тапҡаны билдәле түгел<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Michael Quinion.''&#32;</span></ref>, ләкин уны Джон Арчибальд Уилер тарата, тәүләп «Беҙҙең Ғаләм: билдәле һәм билдәһеҙ яҡтары» тигән 1967 йылғы популяр лекцияла ҡуллана. Әүәле бындай астрофизик объекттарҙы «коллапсланған йондоҙҙар» или «коллапсарҙар» (ингл. <span lang="en">''collapsed stars ''тигәндән</span>), шулай уҡ «ҡатҡан йондоҙҙар» (ингл. ''<span lang="en">rozen stars</span>'') тип тә йөрөтәләр.<ref name="Чёрные дыры: Мембранный подход—1988——9.">Чёрные дыры: Мембранный подход, 1988, с. 9.</ref> Ҡара упҡындар бармы-юҡмы, тигән һорауға яуап гравитация теорияһының ни тиклем дөрөҫ булыуына бәйләнгән. Хәҙерге физикала эксперименталь рәүештә иң һәйбәт иҫбатланған стандарт гравитация теорияһы булып [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] (ДСТ) тора, ул ҡара упҡындар яһалыу ихтималлығын ышанырлыҡ итеп фаразлай ҙа инде. Шунлыҡтан күҙәтелеүсе бирелмәләр бөтәһенән элек дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы эсендә анализлана, аңлатыла, хәйер, был теория ҡара упҡындарға иң яҡын торған йондоҙ массаларына тап килгән арауыҡ-ваҡыт шарттары өсөн эксперименталь раҫланмаған (ләкин үтә ҙур ҡара упҡындар өсөн раҫланған).<ref name="estlichd">et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом</ref> Шунлыҡтан ҡара упҡындар барлығы тураһындағы раҫлауҙарҙы, шул иҫәптән был мәҡәләлә лә, уларҙы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының ҡара упҡыны тип һанарға нигеҙ биреүсе һыҙаттарға эйә булған тығыҙ һәм бик ҙур күләмле астрономик объекттар барлығын раҫлау тип ҡабул итергә кәрәк.<ref name="estlichd">et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом</ref> Бынан тыш, үрҙә бирелгән билдәләмәгә теүәл тап килеп бөтмәгән, ә бары тик үҙенсәлектәре буйынса ҡара упҡынға бер аҙ оҡшаш булған объекттарҙы, мәҫәлән, коллапстың һуңғы стадияһындағы коллапсланыусы йондоҙҙарҙы ла ҡара упҡын тип йөрөтәләр. Хәҙерге астрофизикала был айырмаға ҙур әһәмиәт бирелмәй,<ref name="Popov"><span class="citation">''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&#32;// ''Троицкий Вариант''&#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.</span></ref> сөнки «коллапсланған тиерлек» («туңған») йондоҙ менән «ысын» («мәңгелек») ҡара упҡындың күҙәтелеүсе билдәләре бер төрлө. Бының сәбәбе шунда: коллапсар әйләнәһендәге физик ҡырҙар менән «мәңгелек» ҡара упҡын әйләнәһендәге физик ҡырҙар араһындағы айырма гравитация радиусының яҡтылыҡ тиҙлегенә бүлендеге тәртибендә кәмей бара.<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.</ref> Ҡара упҡын барлыҡҡа килеүҙең 4 сценарийы бар, икеһе ысынға яҡын: етерлек ҙур массалы йондоҙҙоң гравитацион коллапсы (ҡыҫылыуы); галактиканың үҙәк өлөшөнөң йәки протогалактик газдың коллапсы; һәм икеһе фараз ителә: ҡара упҡындарҙың Ҙур Шартлау булғас та яһалғанлығы (беренсел ҡара упҡындар); юғары энергияларҙың ядро реакцияларында барлыҡҡа килеү. == Ҡара упҡындар тураһындағы фаразламалар тарихы == === Мичеллдың «ҡара йондоҙо» (1784—1796) === Гравитацион тартыу көсө бик ҙур булған [хатта был тартыу көсөн еңерлек тиҙлек (икенсе космик тиҙлек) яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң йә унан юғарыраҡ] ҙур массалы есем концепцияһы тәү башлап 1784 йылда Джон Мичеллдың Королева йәмғиәтенә яҙған хатында әйтелә. Был хатта хисаплап күрһәтелеүенсә, радиусы 500 Ҡояштыҡына һәм тығыҙлығы Ҡояштыҡына тиң есемдең өҫтөндәге икенсе космик тиҙлек яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң була<ref>Alan Ellis.</ref>. Шулай итеп, яҡтылыҡ был есемдән ысҡынып китә алмай һәм был есем күҙгә күренмәҫ була<ref name="Levin"> {{статья |автор = А. Левин |заглавие = История чёрных дыр |издание = Популярная механика |ссылка = http://elementy.ru/lib/164648 |издательство = ООО «Фэшн Пресс» |год = 2005 |страницы = 52-62 |номер = 11 }}</ref>. Мичелл фаразлауынса, космоста күҙәтеп булмай торған бындай объекттарҙың бик күп булыуы ихтимал. 1796 йылда [[Пьер-Симон Лаплас|Лаплас]] был идея тураһында фекер алышыуҙы «Exposition du Systeme du Monde» тигән хеҙмәтенә индерә, ләкин артабанғы баҫмаларҙа ул төшөрөп ҡалдырыла. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ Лаплас арҡаһында был фекер билдәле була<ref name="Levin" />. === Мичеллдан Шварцшильдҡаса (1796—1915) === XIX быуат буйына ҙур массалы булыуы арҡаһында күренмәй торған есемдәр идеяһы ғалимдарҙы ҡыҙыҡһындырмай. Сөнки классик физикала яҡтылыҡ тиҙлеге фундаменталь әһәмиәткә эйә түгел. Ләкин XIX б. аҙағы — XX б. башында шул асыҡлана: [[Джеймс Максвелл|Дж.]] [[Джеймс Максвелл|Максвелл]] тарафынан төҙөлгән электродинамика закондары, бер яҡтан, бөтә инерциаль хисаплау системаларында үтәлә, икенсе яҡтан, Галилей үҙгәртеүҙәренә ҡарата инвариантлы булып тора. Был бер инерциаль хисаплау системаһынан икенсеһенә күсеү тураһында физикала барлыҡҡа килгән күҙаллауҙарҙың төҙәтмәләр индереүгә мохтаж булыуын аңлата. Электродинамиканы артабан үҫтереү барышында Г. Лоренц тарафынан арауыҡ-ваҡыт координаталарын үҙгәртеүҙең яңы системаһы (бөгөн улар Лоренц үҙгәртеүҙәре тип йөрөтөлә) тәҡдим ителә, уларға ҡарата Максвелл тигеҙләмәләре инвариантлы булып ҡала. Лоренц идеяларын үҫтереп, А. [[Пуанкаре]] был үҙгәртеүҙәргә ҡарата башҡа физика закондарының да инвариантлы булыуын фаразлай. 1905 йылда [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] Лоренц менән Пуанкаре концепцияларын үҙенең [[махсус сағыштырмалыҡ теорияһында]] (МСТ) ҡуллана, унда инерциаль хисаплау системаларының үҙгәреү законының роле Галилей үҙгәреүҙәренән Лоренц үҙгәреүҙәренә күсерелә. Классик (Галилейса инвариантлы) механика Лоренцса инвариантлы релятивистик яңы механикаға алмаштырыла. Һуңғыһында яҡтылыҡ тиҙлеге физик есем эйә була ала торған сикке тиҙлек итеп алына, был иһә теоретик физикала ҡара упҡындарҙың әһәмиәтен тамырҙан үҙгәртә. Ләкин Ньютондың тартылыш теорияһы (иң башта ҡара упҡындар теорияһы шуға нигеҙләнә) Лоренцса инвариантлы булмай. Шунлыҡтан ул яҡтылыҡтыҡына яҡын йә яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе есемдәргә ҡарата ҡулланыла алмай. Был етешһеҙлектән азат булған релятивистик тартылыш теорияһы нигеҙҙә Эйнштейн тарафынан барлыҡҡа килтерелә (ул уны 1915 йылға эшләп бөтә) һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (ДСТ) тигән атама ала<ref name="Levin" />. Хәҙерге астрофизик ҡара упҡындар теорияһы нәҡ шуға ниҙеләнә<ref name="Popov"><span class="citation">''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&#32;// ''Троицкий Вариант''&#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.</span></ref>. ДСТ үҙенең һыҙаттары буйынса геометрик теория булып тора. Уға ярашлы, гравитация ҡыры — арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүе сағылышы (шулай итеп, ул псевдоримандыҡы булып тора, ә махсус сағыштырмалыҡ теорияһындағыса псевдоевклидтыҡы түгел). Арауыҡ-ваҡыт кәкрелегенең унда булған массалар таралыуы һәм хәрәкәте менән бәйләнеше теорияның төп тигеҙләмәләре — Эйнштейн тигеҙләмәләре менән бирелә. == Ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең сиселештәре == Ҡара упҡындар локаль һәм ярайһы уҡ йыйнаҡ нәмә булғанлыҡтан, уларҙың теорияһын эшләгәндә ғәҙәттә [[космологик даими дәүмәл]]<nowiki/>де һанға һуҡмайҙар сөнки уның эффекттары бындай күләмдәр өсөн үтә бәләкәй. Ул сағында ДСТ сиктәрендә ҡара упҡындар өсөн стационар сиселештәр өс параметр менән генә һүрәтләнә: [[масса]] (<span class="math-template" contenteditable="false">''M''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>), импульс мәле (<span class="math-template" contenteditable="false">''L''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>) һәм [[Электрический заряд|электр заряды]] (<span class="math-template" contenteditable="false">''Q''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>), улар иһә коллапс ваҡытында ҡара упҡында булған йәки уға һуңынан төшкән есемдәр һәм яҡтылыҡ сығанаҡтары билдәләренән хасил була (әгәр тәбиғәттә магнитлы монополиялар булһа, ҡара упҡындарҙың шулай уҡ магнит зарядына ла (G) эйә булыуы ихтимал<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, ләкин әлегә ундай киҫәксәләр тап ителмәгән). Бөтә ҡара упҡындар ҙа тыштан бер ниндәй ҙә тәьҫир булмағанда стационарға әйләнергә ынтыла, был күп физик-теоретиктар тарафынан иҫбатланды, айырыуса Нобель премияһы лауреаты Субраманьян Чандрасекарҙың өлөшө ҙур<ref name="Chandrasekhar"><span class="citation" contenteditable="false">''Субраманьян Чандрасекар.''<nowiki> </nowiki>[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]<nowiki> = </nowiki>Mathematical theory of black holes<nowiki> / </nowiki>Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.</span></ref>. Етмәһә, тышҡы тәьҫиргә дусар булмаған ҡара упҡындың үрҙә әйтелгән өсәүҙән башҡа билдәләре булыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләнелә. Уилерҙың образлы әйтеүенсә: «Ҡара упҡындың сәсе булмай»<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>. Тәғәйен һүрәтләнешле ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәре: {| class="wikitable" style="margin:1em auto" | ҠУ һүрәтләнеше | Әйләнмәй | Әйләнә |- | Зарядһыҙ |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Шварцшильда|Шварцшильд]] <br /> сиселеше |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра|Керр]]<br /> сиселеше |- | Зарядлы |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Рейснера - Нордстрёма|Рейснер — Нордстрём]]<br /> сиселеше |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра - Ньюмена|Керр — Ньюмен]]<br /> сиселеше |} * Шварцшильд сиселеше (1916 йыл, Карл Шварцшильд) — әйләнмәүсе һәм электр зарядһыҙ симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш. * Рейснер — Нордстрём сиселеше (1916 йыл, Ганс Рейснер һәм 1918 йыл, Гуннар Нордстрём) — зарядлы, ләкин әйләнмәүсе симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш. * Керр сиселеше (1963 йыл, Рой Керр) — әйләнеүсе, ләкин зарядһыҙ ҡара упҡын өсөн үҙәккә симметриялы стационар сиселеш. * Керр — Ньюмен сиселеше (1965 йыл, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чиннапаред, Э. Экстон, Э. Пракаш һәм Р. Торренс)<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Newman E. ''</span></ref> — хәҙерге көнгә иң тулы сиселеш: стационар һәм үҙәккә симметриялы, өс параметрға ла бәйле. Әйләнеүсе ҡара упҡын өсөн сиселеш бик ҡатмарлы. Ул Керр тарафынан 1963 йылда ҡыҫҡаса һүрәтләнә<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Kerr, R. ''</span></ref>, бер йылдан ғына деталдәре Керр һәм Шильд тарафынан конференция хеҙмәттәрендә баҫыла. Астрофизика өсөн Керр сиселеше иң әһәмиәтлеһе тип иҫәпләнә, сөнки зарядлы ҡара упҡындар, космос мөхитенән ҡапма-ҡаршы зарядлы иондарҙы һәм туҙанды йотоп, зарядын тиҙ арала юғалтырға тейеш була. === «Сәсһеҙлек» тураһындағы теоремалар === Ҡара упҡындың «сәсһеҙлеге» тураһындағы теоремалар ([[Инглиз теле|ингл]].  ''<span lang="en">No hair theorem</span>'') шуны һөйләй: стационар ҡара упҡындың массанан, импульс мәленән һәм зарядынан башҡа тышҡы билдәләре юҡ, һәм материя тураһындағы ентекле мәғлүмәт коллапс ваҡытында юғалтыла. Бындай теоремаларҙы иҫбатлауға ҙур өлөш индергәндәр: Брэндон Картер, Вернер Израэль, Роджер Пенроуз, Петр Крушель, Маркус Хойслер. === Шварцшильд сиселеше === ==== Төп үҙенсәлектәр ==== Биркгоф теоремаһына ярашлы, теләһә ҡайһы симметрик сфералы бүленешле материяның унан ситтәге гравитация ҡыры Шварцшильд сиселеше менән бирелә. Шунлыҡтан әкрен әйләнеүсе ҡара упҡындар, Ҡояш һәм Ер эргәһендәге арауыҡ-ваҡыт кеүек үк, тәү яҡынлашыуҙа ошо сиселеш менән һүрәтләнә. Шварцшильд моделендәге ҡара упҡындарға хас ике иң мөһим һыҙат — ваҡиғалар горизонтының (ул бөтә ҡара упҡындарҙа ла була) һәм ҡалған Ғаләмдән ошо горизонт менән айырылған сингулярлыҡтың (яңғыҙланыу) булыуы<ref name="Levin" />. Шварцшильд сиселеше әйләнмәүсе, зарядһыҙ, бер киҫәксәһен дә бүлеп сығармаусы айырым торған ҡара упҡынды бик дөрөҫ һүрәтләй (был гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең (Эйнштейн тигеҙләмәләренең) [[вакуум]]<nowiki/>да сферик симметриялы сиселеше). Уның ваҡиғалар горизонты — радиусы уның майҙанынан <math>S=4\pi r^2,</math> формулаһы буйынса сығарылған сфера, был радиус гравитацион радиус йәки Шварцшильд радиусы тип атала. Шварцшильд сиселешенең бөтә һүрәтләнештәре бер параметр — масса тарафынан билдәләнә. Мәҫәлән, массаһы<math>M</math> булған ҡара упҡындың гравитацион радиусы ошолай була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''В. И. Елисеев.''<nowiki> </nowiki>Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве<nowiki> // </nowiki>Хаббл": активная галак Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного. — М.: НИАТ, 1990.</span></ref> : <math>r_s = {2\,GM \over c^2},</math> бында <span class="math-template" contenteditable="false">''G''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span> — гравитацияның даими дәүмәле, <span class="math-template" contenteditable="false">''c''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span> — яҡтылыҡ тиҙлеге. Массаһы [[Ер]] массаһына тигеҙ булған ҡара упҡындың Шварцшильд радиусы 9 мм самаһы булыр ине (йәғни Ерҙе ошондай дәүмәлгә ҡалдырып ҡыҫһаң, ул ҡара упҡынға әйләнер ине). [[Ҡояш]] өсөн Шварцшильд радиусы яҡынса 3 км тәшкил итә. Радиустары менән Шварцшильд радиусына яҡын торған, ләкин ҡара упҡын булып етмәгән объекттар нейтронлы йондоҙҙар тип йөрөтөлә. Ҡара упҡындың массаһын «ваҡиғалар горизонтына бикләнгән күләмгә» бүлеп, ҡара упҡындың «уртаса тығыҙлығы» тигән төшөнсәне индерергә мөмкин<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref>: : <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math> Ҡара упҡындың массаһы артҡан һайын уртаса тығыҙлыҡ кәмей. Мәҫәлән, Ҡояштыҡына тиң массалы ҡара упҡын ядро тығыҙлығынан ҙурыраҡ тығыҙлыҡҡа эйә булһа, 10⁹ Ҡояш массаһына тиң үтә ҙур массалы ҡара упҡын (квазарҙарҙа ошондай ҡара упҡындар барҙыр, тип фараз ителә) 20 кг/м³ самаһы тығыҙлыҡлы була, йәғни һыуҙың тығыҙлығынан да кәмерәк. Шулай итеп, ниндәй ҙә булһа матдәне ҡыҫыу юлы менән генә түгел, экстенсив юл, йәғни бик ҙур күләмдә материал туплау, менән дә ҡара упҡын барлыҡҡа килтереп була. Ғәмәлдәге ҡара упҡындарҙы анығыраҡ һүрәтләр өсөн импульс мәле булыуын хисапҡа алырға кәрәк. Астрофизик массалы ҡара упҡындар өсөн мөһим булған Старобинский менән Зельдович нурланышы һәм Хокинг нурланышы квант төҙәтмәләренә эйәрә.<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, ГЛАВА 9.</ref> === Рейснер — Нордстрём сиселеше === Был — Эйнштейн тигеҙләмәләренең симметрик сфералы, зарядлы, ләкин әйләнмәүсе ҡара упҡындар өсөн статик сиселеше (ваҡыт координатаһына бәйһеҙ). Был сиселеш, горизонт аръяғына дауам иткән осраҡта, Шварцшильдтыҡы кеүек үк, ғәжәп арауыҡ-ваҡыт геометрияһын хасил итә, унда ҡара упҡындар аша сикһеҙ һандағы «ғаләмдәр» тоташа, һәм ҡара упҡынға инеп, уларға эләгергә мөмкин<ref name="Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности—1981—[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].—">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [ самого [[свет]]а. Граница этой области называется [[горизонт со Глава 10.]]</ref><ref name="Chandrasekhar"><span class="citation" contenteditable="false">''Субраманьян Чандрасекар.''<nowiki> </nowiki>[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]<nowiki> = </nowiki>Mathematical theory of black holes<nowiki> / </nowiki>Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.</span></ref>. === Керр сиселеше === [[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керрҙың ҡара упҡыны тирәһендәге эргосфера]] Керрҙың ҡара упҡынына шәп һыҙаттар хас. Ваҡиғалар горизонты тирәләй эргосфера тигән өлкә бар, уның эсендә есемдәр алыҫлаштырылған күҙәтеүселәр өсөн тынлыҡта ҡала алмай. Улар ҡара упҡын тирәләй уның әйләнеше йүнәлешендә әйләнә генә ала<ref>Жан-Пьер Люмине.</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]</ref>. Был эффект «инерциаль хисаплау системаһының ылыҡтырылыуы» ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en"> frame-dragging</span>'') тип атала һәм әйләнеүсе теләһә ҡайһы ҙур массалы есем тирәләй, мәҫәлән, Ер йәки Ҡояш тирәһендә лә, ләкин күпкә кәм дәрәжәлә, күҙәтелә. Әммә эргосфераның үҙенән ысҡынып китергә мөмкин, был өлкә йотоусы түгел. Эргосфераның ҙурлығы әйләнеү мөйөшө мәленә бәйле. Ҡара упҡындың параметрҙары ирекле булмай. ҠУ мөйөш мәленең иң ҙуры: <math>J_{max} = M^2</math>, был да Керр — Ньюмендың сикләүенең айырым осрағы, был юлы нуль зарядлы ҡара упҡын өсөн (<math>Q = 0</math>). а <math>J=J_{max}</math> сикке осрағында метрика Керрҙың сикке сиселеше тип атала. Был сиселеш арауыҡ-ваҡыттың, ул горизонт артына дауам ителгән хәлдә, ғәжәп геометрияһын хасил итә<ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]</ref>. Ләкин тәғәйен конфигурацияның квант ҡырҙары һәм башҡа эффекттар менән бәйләнеш ваҡытында боҙолоуы ихтимал булған тотороҡлолоғон анализларға кәрәк була. Керр арауыҡ-ваҡыты өсөн анализды Субраманьян Чандрасекар һәм башҡа физиктар үткәрә. Керр ҡара упҡыны — дөрөҫөрәге, уның тышҡы ҡаты — тотороҡло икәнлеге асыҡлана. === Керр — Ньюмен сиселеше === Керр — Ньюмендың өс параметрлы тупланмаһы — тышҡы ҡырҙар тарафынан боҙолмаған ҡара упҡындың хәл-торошона тап килгән иң дөйөм сиселеш (билдәле физик ҡырҙар өсөн «сәсһеҙлек» тураһындағы теоремаларға ярашлы). Анализда Керр — Ньюмен метрикаһын ҡара упҡында сикһеҙ күп һанлы «бойондороҡһоҙ» арауыҡтарҙы тоташтырырлыҡ горизонт аша дауам иттерергә була. Улар араһында башҡа ғаләмдәр ҙә булыуы ихтимал. Ошо юл менән хасил ителгән арауыҡтарҙа йомоҡ ваҡыт кеүек кәкре һыҙыҡтар бар: йәғни сәйәхәтсе үҙ үткәненә барып эләгергә, йәғни үҙе менән осрашырға ихтимал тип күҙалларға мөмкин. Әйләнеүсе ҡара упҡындың ваҡиғалар горизонты тирәләй шулай уҡ Керр сиселешендәге эргосфераға оҡшаш эргосфера бар; унда торған стационар күҙәтеүсе ыңғай мөйөш тиҙлеге менән (ҡара упҡын әйләнгән яҡҡа) әйләнергә тейеш<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.</ref>. == Термодинамика һәм ҡара упҡындарҙың быуланыуы == Ҡара упҡынды тик йотоусы объект тип һанаған ҡарашҡа 1974 йылда Старобинский һәм Зельдович — әйләнеүсе ҡара упҡындар өсөн, һуңғараҡ, 1975 йылда, С. Хокинг төҙәтеүҙәр индерә. Ҡара упҡындар эргәһендәге квант ҡырҙарын өйрәнгәндә, Хокинг шундай фараз-һығымтаға килә: ҡара упҡын мотлаҡ тышҡы арауыҡҡа киҫәксәләр бүлеп сығара һәм шунлыҡтан массаһын юғалта<ref name="Hawking1974"><span class="citation" id="CITEREFharv" contenteditable="false"><cite style="font-style:normal">Hawking, S. </cite></span></ref>. Был эффект Хокинг нурланыуы (быуланыуы) тип атала. Ябайлаштырып әйткәндә, гравитацион ҡыр вакуумды полюстарға бүлә, һөҙөмтәлә виртуаль генә түгел, реаль киҫәксә-антикиҫәксә парҙары барлыҡҡа килергә мөмкин. Ваҡиғалар горизонтынан аҫтараҡ булған киҫәксәләрҙең береһе ҡара упҡындың эсенә төшә, горизонттан өҫкәрәк күтәрелгәне, ҡара упҡындың энергияһын (йәғни массаһының бер өлөшөн) алып, осоп китә. Фараз ителеүенсә, нурланыу составы ҡара упҡындың күләменә бәйле: ауыр ҡара упҡындарҙа — нигеҙҙә массаһыҙ фотондар һәм еңел [[:ru:Нейтрино|нейтринолар]], ә еңел ҡара упҡындарҙыҡында ауыр киҫәксәләр ҙә була. Ҡара упҡын ни тиклем бәләкәй булһа, быуланыу тиҙлеге шул тиклем ҙурыраҡ була<ref name="einstein-online"/>. Быуланыу иҫәбенә бөтә ҡара упҡындар ҙа массаһын юғалта һәм шунлыҡтан уларҙың ғүмере сикле булып сыға. Быуланыу тиҙлеге йылдам арта бара һәм уның аҙағы шартлау менән тамамлана. Мәҫәлән, 1000 тонна массалы ҡара упҡын яҡынса 84 секунд эсендә быуланып осоп бөтә, бының барышында уртаса ҡеүәтле 10 миллион атом бомбаһы шартлауына тиң энергия бүленеп сыға. Шул уҡ ваҡытта температураһы Ғаләмдең реликт нурланыуы температураһынан (2,7 К) түбән булған ҙур ҡара упҡындар Ғаләм үҫешенең әлеге баҫҡысында үҫә генә ала, сөнки улар бүлеп сығарған нурланыу йотолғанға ҡарағанда кәмерәк энергияға эйә. Гравитацияның квант теорияһынан башҡа нурланыуҙың һуңғы этабын һүрәтләү мөмкин түгел, был этапта ҡара упҡындар микроскопик (квант) дәүмәлдә була<ref name="einstein-online">{{cite web |url = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |title = Evaporating black holes? |work = Einstein online |publisher = Max Planck Institute for Gravitational Physics |year = 2010 |accessdate = 2010-12-12 |archiveurl = http://www.webcitation.org/68e5unXyl |archivedate = 2012-06-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326013417/http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh?set_language=en |date=2012-03-26 }}</ref>. == Астрофизик ҡара упҡынға ҡолау == Гравитация көстәре йоғонтоһо аҫтында ирекле ҡолаусы есем ауырлыҡ юғалтыу хәлендә була һәм күбәйеүсе көс йоғонтоһон ғына кисерә, был көс ҡара упҡынға төшөп барған есемде радиаль йүнәлештә һүҙа, тангенциаль йүнәлештә ҡыҫа. Был көстәрҙең дәүмәле үҫә һәм <math>~r\to 0</math> булғанда (бында r — упҡындың уртаһына тиклемге алыҫлыҡ) сикһеҙлеккә ынтыла. Үҙ ваҡытының ниндәйҙер бер мәлендә есем ваҡиғалар горизонтын киҫеп үтә. Есем менән бергә ҡолаған күҙәтеүсе күҙлегенән был мәлдең айырым билдәһе юҡ, ләкин кире боролоу мөмкинлеге лә юҡҡа сыҡҡан була. Есем ауыҙға эләгә (уның есем торған нөктәләге радиусы <math>~r</math> була ла инде), был ауыҙ шул тиклем тиҙ тарая, уның тулыһынса ябылыу мәленә (был сингулярлыҡ була) хатта яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт иткән хәлдә лә унан кире ысҡынып булмай. Ләкин алыҫтан күҙәтеүсенең ҡолап барған есемгә йоғонто яһай алмай башлау мәле бар. Был есем артынан ебәрелгән яҡтылыҡ нуры уны йә бер ҡасан да ҡыуып етә алмай, йә горизонт артында ҡыуып етә. Бынан тыш, есем менән ваҡиғалар горизонты араһындағы алыҫлыҡ, йәнә йәлпәкләнгән (алыҫтан күҙәтеүсе ҡарашына) есемдең «ҡалынлығы» тиҙ арала Планк оҙонлоғона етер һәм (математик ҡараштан) артабан да бәләкәйләнер. Ғәмәлдәге физик күҙәтеүсе (Планк яңылышлығы менән үлсәүсе) өсөн был ғәмәл ҡара упҡындың массаһы уға ҡолаған есемдең массаһына артыу, тимәк, ваҡиғалар горизонты радиусы үҫеү булып күренер, һәм ҡолаусы есем ваҡиғалар горизонты «эсенә» билдәле бер ваҡыт арауығында төшкәндәй булыр.<ref name="И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр—1986—§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192—">[[:ru:Чёрная дыра#CITEREF.D0.98. .D0.94. .D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C .D0.92. .D0.9F. .D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2. .D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0 .D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85 .D0.B4.D1.8B.D1.801986|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986]], § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192</ref> Алыҫтан күҙәтеүсе өсөн гравитацион коллапс процесы ла ошолай булып күренер. Башта матдә үҙәккә ынтылыр, ваҡиғалар горизонты эргәһендә ул ҡапыл әкренәйер, нурланыуы радиодиапазонға китер, һөҙөмтәлә алыҫтан күҙәтеүсе йондоҙҙоң һүнгәнен күрер<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1.</ref>. == Ҡылдар теорияһына нигеҙләнгән модель == Ҡылдар теорияһы ҡылдарҙан һәм теорияла һүрәтләнгән башҡа объекттарҙан — браналарҙан — бик тығыҙ һәм бәләкәй структуралар төҙөү мөмкинлеген аса. Ҡара упҡын да ҡылдарҙан һәм браналарҙан төрлө ысулдар менән эшләнә ала, иң ғәжәбе — был микрохәл-тороштар һаны, 1970-се йылдарҙа Хокинг һәм уның коллегаһы Бекенштейн күҙаллағанса, ҡара упҡын энтропияһына теүәл тап килә. Был — ҡылдар теорияһының 1990-сы йылдарҙа алынған иң билдәле һөҙөмтәләренең береһе. 1996 йылда ҡыл теоретиктары Эндрю Строминджер менән Кумрун Вафа «Бекенштейн һәм Хокинг энтропияһының микроскопик тәбиғәте» тигән хеҙмәтен баҫтыра. Унда Строминджер менән Вафа микроскопик компоненттарҙан Рейснер — Нордстрёмдың экстремаль зарядлы упҡындары тип аталған ҡара упҡындарҙы ҡороу, шулай уҡ был компоненттарҙың энтропияға индергән өлөшөн иҫәпләп сығарыу өсөн ҡылдар теорияһын файҙалана<ref name="bh1">''R. ''</ref>. Хеҙмәттең һөҙөмтәһе уға тиклем егерме йыдан ашыу элек Бекенштейн менән Хокинг әйткәнгә тулыһынса тап килә. Ҡара упҡындың ғәмәлдә барлыҡҡа килеү процестарына Строминджер менән Вафа конструктив ҡарашты ҡаршы ҡуя<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625064021/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2014-06-25 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Бының асылы — уларҙың ҡара упҡындар барлыҡҡа килеүгә ҡарашты үҙгәртеүендә, ҡара упҡындарҙы икенсе суперҡыл революцияһы ваҡытында асылған браналарҙың билдәле йыйылмаларын бер механизмға туплау юлы менән ҡорорға мөмкин икәнлеген күрһәтеүҙәрендә. 2004 йылда Огайо университетынан һинд физигы Самир Матурҙың командаһы ҡыллы ҡара упҡындың эске төҙөлөшө мәсьәләһе менән шөғөлләнә башлай. Улар шуны иҫбатлай: һәр ваҡыт тиерлек айырым ҡылдар массаһы урынына бер бик оҙон ҡыл барлыҡҡа килә, уның киҫәктәре квант флуктуациялары иҫәбенә гел ваҡиғалар горизонты сиктәренән сығып һәм өҙөлөп китеп торасаҡ, шуның менән ҡара упҡындың быуланыуын тәьмин итәсәк. Бындай йомғаҡ эсендә сингулярлыҡтар хасил булмай. Ә уның ҙурлығы классик горизонттыҡына тиң була. Санта-Барбаралағы Калифорния университетынан Гэри Горовиц менән Перспектив тикшеренеүҙәр институтынан Хуан Малдасена эшләгән моделдә сингулярлыҡ бар, ләкин уға мәғлүмәт инмәй, сөнки квант телепортацияһы иҫәбенә ҡара упҡындан сыға һәм Хокинг нурланыуы һүрәтләнешен үҙгәртә. Бындай моделдәрҙең бөтәһе лә алдан күҙаллау рәүешендә була{{-1|<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев.|заглавие=Теория струн и чёрные дыры|ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|издание=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года}} — [https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/ Архивировано] из первоисточника 28-11-2012.</ref>}}. == Аҡ упҡындар == Аҡ упҡын ҡара упҡынға ваҡыт буйынса ҡапма-ҡаршы тора — ҡара упҡындан сығып булмаһа, аҡ упҡынға инеп булмай. Шварцшильдтың киңәйтелгән арауыҡ-ваҡытында IV өлкә аҡ упҡын булып тора — I һәм III өлкәләрҙән уға инеп булмай, ә унан был өлкәләргә инергә мөмкин. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм башҡа гравитация теориялары ваҡыт буйынса ҡайтыусан булғанлыҡтан, гравитацион коллапс сиселешен ваҡытта кирегә борорға һәм ябылмай торған объект алырға була. Был объект ваҡиғалар горизонты аҫтында күҙгә күренмәҫ сингулярлыҡтан ярала ла горизонтты юҡ итеп таралып осоп китә. Шул аҡ упҡын була ла инде. Бөгөнгө кәнгә аҡ упҡын тип һаналырлыҡ объекттар табылғаны юҡ. Ҙур Шартлауҙан һуң уҡ барлыҡҡа килгән реликт объекттарҙан башҡа уларҙың теоретик яралыу механизмдары ла билдәле түгел. Аҡ упҡындар, ҡара упҡындарҙан айырмалы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса ихтимал булһалар ҙа, бары тик гипотезаларҙа ғына йәшәгән объект тип һанала. == Ғаләмдә ҡара упҡындар == Теоретик йәһәттән ҡара упҡындар фараз ителгәндән бирле уларҙың барлығы-юҡлығы тураһындағы һорау асыҡ ҡала килде, сөнки бындай объекттарҙың Ғаләмдә барлыҡҡа килеү механизмы билдәле түгел. Математика күҙлегенән шул билдәле: дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында кәм тигәндә гравитация тулҡындарының коллапсы йотоусы объекттарҙы, шул иҫәптән ҡара упҡындарҙы барлыҡҡа килтерә ала. Быны 2000-се йылдарҙа Деметриос Кристодулу иҫбатланы (2001 йылғы Шао премияһы). Физика күҙлегенән билдәле булыуынса, арауыҡ-ваҡыттың ниндәйҙер бер өлкәһе ҡара упҡындың шундай уҡ өлкәһе эйә булған үҙенсәлектәргә эйә булыуы механизмдары билдәле. === Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары === [[Файл:Black_hole_lensing_web.gif|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|frame|Ҡара упҡындың гравитацияон линзаланыуы моделе, ул үтеп барышлай галактика күренешен кәкрәйтә. (Тулы үлсәмле анимацияны күрер өсөн сиртегеҙ.)]] [[Файл:NGC_300_X-1_(artist’s_impression).jpg|right|thumb|240x240px|NGC 300 X-1 ҡара упҡыны — рәсссам һүрәтләүендә. Иллюстрация ESO.]] Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары йондоҙ ғүмеренең ахырында, термоядро яғыулығы тулыһынса янып бөтөп, реакция тамамланыу мәлендә яһала. Был ваҡытта теоретик йәһәттән йондоҙ һыуынырға тейеш, был иһә эске баҫым кәмеүгә һәм гравитация көсө аҫтында йондоҙҙоң ҡыҫылыуына килтерә. Ҡыҫылыу ниндәйҙер этапта туҡтап ҡалырға мөмкин, ләкин бик етеҙ гравитация коллапсына ла китергә мөмкин. Йондоҙ эволюцияһының ҡара упҡынға әйләнеү менән тамамланыуы әллә ни яҡшы өйрәнелмәгән, сөнки матдәнең ғәйәт юғары тығыҙлыҡ шарттарындағы тәртибен һәм хәлен эксперименталь юл менән өйрәнеп булмай. == Ҡара упҡындарҙы табыу == Әлеге көнгә ҡара упҡынды башҡа төр объекттан айырыу ысулы булып уның массаһын һәм ҙурлығын үлсәп, радиусын гравитацион радиус менән түбәндәге формула буйынса сағыштырыу тора: <center class=""> <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>, </center>бында <math>\ G</math> — гравитацион даими дәүмәл, <math>\ M</math> — объекттың массаһы, <math>\ c</math> — яҡтылыҡ тиҙлеге<ref name="Wald—1984——124—125.">[[:ru:Чёрная дыра#CITEREFWald1984|Wald, 1984]], с. 124—125.</ref>. == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === <div class="references-small" style=""> <references group="Комм"></references> </div> === Сығанаҡтар === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әҙәбиәт == * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A7._.D0.9C.D0.B8.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.80.2C_.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD.2C_.D0.94.D0.B6._.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D0.B5.D1.80._.D0.93.D1.80.D0.B0.D0.B2.D0.B8.D1.82.D0.B0.D1.86.D0.B8.D1.8F.2C_.D0.A2._31977" contenteditable="false">''Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер.''<nowiki> </nowiki>Гравитация. — Мир, 1977. — Т. 3. — 512 с.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.98._.D0.94._.D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.92._.D0.9F._.D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2._.D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0_.D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85_.D0.B4.D1.8B.D1.801986" contenteditable="false">''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.''<nowiki> </nowiki>Физика черных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988" contenteditable="false">Чёрные дыры: Мембранный подход<nowiki> = </nowiki>Black Holes: The membrane paradigm<nowiki> / </nowiki>Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — Пер. с англ. — М.: Мир, 1988. — 428 с. </span><span class="citation" id="CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5030010513|ISBN 5030010513]].</span> * <span class="citation" id="CITEREFWald1984" contenteditable="false">''Robert M. Wald.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" id="CITEREFWald1984" contenteditable="false">[http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC General Relativity]. — University of Chicago Press, 1984. — [[:ru:Special:BookSources/9780226870335|ISBN 978-0-226-87033-5]].</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''А. М. Черепащук.''<nowiki> </nowiki>Чёрные дыры во Вселенной. — Век 2, 2005. — 64 с. — (Наука сегодня). — 2500 экз. </span><span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5850991492|ISBN 5-85099-149-2]].</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD._.D0.A7.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B_.D0.B8_.D1.81.D0.BA.D0.BB.D0.B0.D0.B4.D0.BA.D0.B8_.D0.B2.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.BD.D0.B82009" contenteditable="false">''К. Торн.''<nowiki> </nowiki>Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.'' [https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf Чёрные дыры во Вселенной] // Успехи физических наук. — 2001. — Т. 131, № 3. — С. 307—324.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D1.8C.D1.8F.D0.BC_.D0.94.D0.B6._.D0.9A.D0.B0.D1.83.D1.84.D0.BC.D0.B0.D0.BD._.D0.9A.D0.BE.D1.81.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B5_.D1.80.D1.83.D0.B1.D0.B5.D0.B6.D0.B8_.D1.82.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D0.B8_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B81981" contenteditable="false">''Уильям Дж. Кауфман.''<nowiki> </nowiki>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html Космические рубежи теории относительности]. — М.: Мир, 1981. — 352 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Ю. И. Коптев и С. А. Никитин.''<nowiki> </nowiki>Космос: Сборник. Научно — популярная литература. — М.: Дет. лит, 1976. — 223 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Д. А. Киржниц, В. П. Фролов.''<nowiki> </nowiki>Прошлое и будущее Вселенной. — М.: Наука, 1986. — 61 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Л. Бриллюен.''<nowiki> </nowiki>Наука и теория информации. — М.: ГИФМЛ, 1960.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''С. Х. Карпенков.''<nowiki> </nowiki>Концепции современного естествознания. — М.: Высш. школа, 2003.</span> * <span class="citation" id="CITEREFSusskind2008" contenteditable="false">''Leonard Susskind.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" id="CITEREFSusskind2008" contenteditable="false">The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics. — Back Bay Books, 2008. — VIII + 472 p.</span> == Һылтанмалар == * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Описание. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=2012-01-14 }} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 |date=2017-03-11 }} * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=2012-05-29 }} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=2010-10-16 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=2016-03-06 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=2014-07-15 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=2013-01-18 }} (видео) * [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ Сверхмассивные чёрные дыры — док.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ |date=2010-12-01 }} [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик] (недоступная ссылка с 21-05-2013 (939 дней) — [//web.archive.org/web/*/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ ''история''], [//web.archive.org/web/20071008/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ ''копия'']) (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=2014-09-03 }} * [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=2013-08-22 }} {{Һайланған мәҡәлә|Астрономия}} [[Категория:Астрофизика]] jzdznsoerhjz7v7o98yy9b1hm93scur 0 108151 1306085 1263597 2026-09-25T08:23:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306085 wikitext text/x-wiki [[Файл:Middle east graphic 2003.jpg|thumb|Урта Көнсығыштың сәйәси картаһы]] '''Яҡын Көнсығыш тарихы''' '''Яҡын Көнсығыш''' (''инглиз'' Middle East, ''фарсы'' |خاورمیانه, ''урду'' |مشرقی وسطٰی, ''ғәр. '' |الشرق الأوسط, ''йәһүд'' |המזרח התיכון, ''курд'' Rojhilata Navîn, ''төрөк'' Orta Doğu) — [[Европа]] һәм [[Паҡстан]] араһында урынлашҡан Көнсығыш Азия йәиһә Алғы Азия районының шартлы атамаһы. == Боронғо Яҡын Көнсығыш — цивилизация сәңгелдәге == Боронғо Яҡын Көнсығыш цивилизация сәңгелдәге тип һанала. Тап ошонда тәү тапҡыр йыл әйләнәһенә башҡарылған интенсив ер эшкәртеү ғәмәлгә ашырыла, бында донъя йөҙөндә тәүге [[яҙма]], көршәксе түңәрәге, һуңғараҡ [[тәгәрмәс]] һәм тирмән ташы, беренсе [[дәүләт]], закондар сығарыу, һуңғараҡ беренсе империя барлыҡҡа килә. Бында тәү тапҡыр социаль ҡатлауҙарға бүленеү, [[ҡоллоҡ|ҡол биләүселек]] һәм ойошторолған хәрби эш формалаша, бында [[астрономия]] һәм [[математика]] кеүек дисциплиналарға нигеҙ һалына. === Боронғо Месопотамия === '''Боронғо Месопотамия''' — [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары үҙәнендә, [[Яҡын Көнсығыш]]та, урынлашҡан Боронғо донъяның бөйөк цивилизацияларының береһе. Шартлы хронологик сиктәр — б. э. т. IV меңйыллыҡтан алып (Өрөк эпохаһы) б. э. т. 539 й. 12 октябренә тиклем («Вавилондың ҡолатылыуы»). Төрлө осорҙарҙа был ерҙә Шумер, Аккад, Вавилон һәм Ассирия батшалыҡтары урынлаша. ==== Шумер һәм Аккад ==== Б.э.т. IV меңйыллыҡ һәм б.э. XIII быуатына тиклем Междуречьела (ике йылға араһы) бик ҙур ҡалалар һәм ҡала агломерациялары урынлаша. Боронғо Донъяла - Вавилон, ә Урта быуаттар осоронда [[Бағдад]] Донъя Ҡалаһы атамаһының синонимы була. Месопотамия ассирия һәм вавилон осоронда ла, аҙаҡ — ғәрәптәр хакимлығы дәүерендә лә сәскә ата. Шумерҙар барлыҡҡа килгәндән башлап Яңы Вавилон батшалығы ҡолатылғанға тиклем Месопотамия уйһыулығында Ер шары халҡының 10 проценты йәшәй. Өрөк Көньяҡ Месопотамияның тәүге ҡалаһы була. Уның ултыраҡ ҡына түгел, ә ҡала булыуын, уратып алған диуар раҫлай. Был ҡалала 3-4 телдә һөйләшкән халыҡ вәкиле, 6 меңгә яҡын кеше, йәшәй. Ул Көньяҡ Месопотамияның ғибәҙәтхана һәм хәрби үҙәге була. Б.э.т. XXVIII — XXVII бб. Өрөк гегемонияһы аҫтында улар тураһында эпик хикәйәттәрҙә һөйләнелгән ярымлегендар батшалар Энмеркар, Лугальбанда, Гильгамеш осоронда Көньяҡ Двуречье (Ике йылға) ҡала-дәүләттәре берләшкән (Шумер һәм Аккад батшалары теҙмәһе, Өрөктөң беренсе династияһы). Б.э.т. XXIV б. Лугальзаггиси дәүерендә Өрөк Шумерҙың баш ҡалаһы булған. Саргон Боронғо был ерҙәрҙе б.э.т. XXIV б. яулап алғандан һуң, Өрөк уның державаһы составына ингән. Б.э.т. XXII б. һуңында Өрөк батшаһы Утухенгаль Двуречьела берләштерелгән "Шумер һәм Аккад батшалығы"н төҙөй, ул вафат булғас, идаралыҡ Ур-Наммуға — нигеҙ һалыусыға күсә Шумер һәм Аккад батшалары теҙмәһе, Урҙың III династияһы. ==== Элам ==== Боронғо Элам Шумер һәм Аккадтан көнсығышында, хәҙерге Ирандың көнбайыш сигендә һәм көньяҡ-көнбайышында, Хузестан һәм Илам уйһыулығында урынлашҡан. Боронғо Элам периодында (б.э.т. 3200 й.) ул Иран платоһындағы үҙәге Аншанда булған батшалыҡтар рәтенән торған. Протоэлам цивилизацияһы б.э.т. 3200 — 2700 йй. периодында Сузы, һуңғараҡ — Эламдың баш ҡалаһы, Иран платоһы мәҙәниәттәренә йоғонто яһай. Был цивилизация Иранда күрше шумер цивилизацияһы менән бер осорҙа иң боронғоһо булып һанала. Әлегә уҡылмаған протоэлам яҙмаһы, ҡыҫҡа ваҡыт ҡулланылған, яңы яҙма — элам шына яҙыуы менән алмаштырылған. Б.э.т. 2 меңенсе йылдарына тиклем Хузестан уйпатлығындағы Сузының үҙәге Элам булған. Б.э.т. 8-7 бб. Элам Ассирия империяһы тарафынан йотолған, әммә Элам цивилизацияһы б.э.т. 539 й. фарсылар тарафынан ассимиляцияланған. ==== Аморейҙар ==== {{main|Амореи|Иҫке Вавилон периоды|Боронғо Вавилон батшалығы}} [[Файл:Hammurabi's Babylonia RU.svg|thumb|left|Хаммурапи дәүерендәге Вавилон]] Б.э.т. III меңдең һуңында Междуречье территорияһын биләгән аморей ҡәбиләләре б.э.т. XX б. дауамында бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килтергән. Б.э.т. 1895 й. аморей юлбашсыһы Суму-абум үҙәге Вавилонда булған шундай батшалыҡтың береһен төҙөгән. Б.э.т. 1800 й. Месопотамия дәүләттәре араһындағы әүҙем һуғыштар барышында Вавилон Ларс батшалығы ҡул аҫтындағы илдең көньяғы үҙәге булған. Үрге Месопотамияны ла үҙ эсенә алған бик ҙур держава менән идара иткән батша Шамши-Адад I үлгәс, вавилон батшаһы Хаммурапи тарҡалған батшалыҡтарҙы берләштерә башлаған. Б.э.т. 1764—1756 йй. Элам, Мари, Ашшур, Эшнунна, Сузиана батшалыҡтары ҡушылғас, киң билдәле һәйкәле Хаммурапи закондары йыйылмаһы аша таныулы бер бөтөн дөйөм Месопотамия державаһы барлыҡҡа килгән. === Боронғо Мысыр === [[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|left|Гиза пирамидалары]] '''Боронғо Мысыр''' (''грек.''{{polytonic|Αἴγυπτος}} һәм ''лат.''Aegyptus), үҙаталышы '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' һ.б. (мысыр текстанының транслитерацияһы ''Мысыр теле '' tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), '''Ке́ми''' (''копт.'' Kὴμε) — төньяҡ-көнсығыш Африкалағы [[Нил]] йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан [[Боронғо донъя|боронғо донъя]]ның әһәмиәтле цивилизацияһы булған тарихи региондың һәм Боронғо Мысыр мәҙәниәтенең атамаһы. Боронғо Мысыр тарихы яҡынса 40 быуатты үҙ эсенә ала, һәм тикшеренеүселәр уны династияға тиклемге заман (финалға ҡарай яҙма иҫтәлектәргә тиклемге осорҙағы Мысыр, ул осор тураһында ҡыҫҡаса обзор мәҡәләлә килтерелә), династия осоро (мысыр цивилизацияһының 27 быуатты эсенә алған төп этабы), Эллин осорондағы Мысыр (Птолемейҙар династияһы власы аҫтындағы грек-македон мәҙәниәте менән синтезы) һәм Рим осоро Мысыры, Рим империяһының иң мөһим провинцияларының береһе булараҡ, Боронғо Рим дәүләте составындағы осор, тип бүлеп йөрөтәләр. === Финикия === '''[[Файл:Phoenicia map-en.svg|thumb|400px|Финикия (йәшел төҫтә) [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яры буйында]] '''Финики́я''' (''грек.'' Φοίνικες}}, ''фойникес'', «пурпур - ҡуйы ҡыҙыл төҫ иле») — үҙәге хәҙерге [[Ливан]]ға тап килгән, [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яры буйындағы [[Боронғо донъя|боронғо]] дәүләт. Финикияның иң төньяҡ сиге Оронт йылғаһы тамағы, ә көньяҡ сиге — Кармель тауы. Көньяҡта Финикия Израиль батшалығы менән, ә Көнсығышта һәм Төньяҡта — [[Сүриә]] менән сиктәш булған. [[Геродот]] буйынса, Финикия Посидийҙан Израиль батшалығына саҡлы йәйрәп ятҡан. Селевкидтар заманында — Орфосиянан (Нар-Берида тамағы) Нар-Зерк тамағына саҡлы. Һуңғараҡ йәшәгән географтарҙан берәүҙәре (мәҫәлән, Страбон) Пелусийға тиклемге тотош яр буйын Финикияға индерә, икенселәре — уның көньяҡ сиген Фәләстан Кесарияһы йәки Кармелда, тиҙәр. [[Боронғо Рим|Рим]]дәге провинцияларға һуңғы бүлеү [[Дамаск]]ҡа тиклемге һыҙаттағы эске өлкәләрҙе лә Финикияға ҡаратҡан, ә аҙағыраҡ Яр буйы Финикияһын Ливан Финикияһынан айыра башлағандар. Юстиниан заманында хатта Пальмира ла (Сүриә) Ливан Финикияһына индерелгән. Был илдең халҡы, финикийлылар, үҫешкән һөнәрселеге, диңгеҙ сауҙаһы һәм бай мәҙәниәте булған ҡеүәтле [[Цивилизация|цивилизация]] барлыҡҡа килтергән. Финикия яҙмаһы тарихта иң беренсе булып нығытылған фонетик яҙма системаһы өлгөһө. Финикия цивилизацияһының иң юғары үҫеш осоро, сәскә атыуы б.э.т. 1200 йылдан — б.э. 800 йылына тура килгән. === Ассирия империяһы === '''Асси́рия''' — (''аккад теле'' ''Aššur'', ''ғәр.''|أشور ''йәһүд теле'' |אַשּׁוּר '', ''арамей теле''|ܐܬܘܪ '', ''ассир. диалекты: ''Atur'') — хәҙерге [[Ирак]] территорияһындағы, Төньяҡ Боронғо Месопотамиялағы боронғо [[дәүләт]]. Ассирия империяһы, ике мең йылға яҡын арауыҡта, б.э.т. XXIV быуаттан б.э.т. VII быуатта (б.э.т. 609 йыл тирәһе), Мидия һәм [[Вавилон]] тарафынан юҡҡа сығарылғанға тиклем, тарихта булған. [[Файл:Nineveh mashki gate from west.JPG|thumb|Ниневияның күптән түгел яңыртып тергеҙелгән ҡапҡаһы]] II меңйыллыҡ башынан яҡынса б.э.т. 612 йылға тиклем йәшәгән, баш ҡалаһы Ниневия (хәҙерге Мосулдың ҡала яны) булған ассириялыларҙың дәүләте, Мидия һәм [[Вавилон]]дың берләшкән ғәскәҙәре тарафынан баҫып алынған һәм емертелгән. Тағы ла Ашшур, Калах һәм Дур-Шаррукин («Саргон һарайы») Ассирияның эре ҡалалары булған. Ассирия батшалары тулы власты бөтөнләй тиерлек үҙ ҡулдарына алған булғандар — бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба, хәрби юлбашсы, күпмелер ваҡыт хатта казначей (дәүләт аҡсаһын һаҡлаусы) вазифаһын да биләгәндәр. Батша кәңәшселәре булып {{comment|өҫтөнлөклө|привилегированный}} хәрби начальниктар (мотлаҡ армияла хеҙмәт иткән һәм батшаға яһаҡ түләгән провинция идарасылары) ғына эшләгән. Игенселек, ер эшкәртеү, менән ҡолдар һәм буйһонған хеҙмәтселәр шөғөлләнгән. Саргонидтар династияһы осоронда (б.э.т. VIII—VII быуаттар) Ассирия үҙенең ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән булған. Саргон II, яңы династияға нигеҙ һалыусы, Израиль батшалығын баҫып алған һәм уның халҡын күсереп ултыртҡан, хетт ҡәлғәләрен емергән һәм батшалығының сиктәрн Мысырға саҡлы киңәйткән. Уның улы Сеннаһериб баш күтәргән [[Вавилон]] ҡалаһын (б.э.т. 689 й.) ер менән тигеҙләгән, тулыһынса юҡ иткән ҡанһыҙ хаким булып тарихҡа инеп ҡалған. Ул Ниневия ҡалаһын, иҫ киткес ҡабарынҡы ҡупшыландырып төҙөткән һәм үҙ дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан иткән. === Яңы Вавилон империяһы === [[Файл:NeoBabylonianEmpire ru.svg|200px|right|Яңы Вавилон батшалығы]] '''Яңы Вавилон''' йәиһә '''Икенсе Вавилон батшалығы''' — [[Месопотамия]]ла б.э.т. 626 йылдан б.э.т. 539 йылға тиклем йәшәп килгән тарихи дәүләт. Б.э.т. 626 й. тиклем [[Вавилон]] төньяҡ күршеһе [[Ассирия]] власы аҫтында булған. Әммә халдей ҡәбиләһенән булған ассирия наместнигы Набопаласар Ассириянан бүленеп сығырға һәм үҙ аллы хаким булырға теләгән. Башта ул Вавилондың төньяҡ өлөшөн буйһондорған. Тик б.э.т. 615 йылына ғына ул вавилон ерҙәренең күпселеген, шулар араһында эре ҡалалар Өрөктө һәм Ниппурҙы баҫып алған. Набопаласар Мидия хакимы Киаксар менән Ассирияның бөлөүенә һәм ассирия территорияһының бүленеүенә килтергән<ref>''Дандамаев М. А.'' Политическая история нововавилонского периода // История Древнего мира. — М.: Наука, 1989. — Кн. 2. — С. 115—117.</ref>. Артабанғы яңы вавилон батшаһы Навуходоносор II заманында [[Мысыр]] менән уңышлы һуғыштар алып барылған (Сүриәнең һәм Палестинының күпселек өлөшө, шулай уҡ тотош Финикия баҫып алынған). Иудей хакимлыҡ иткән заманда ул яңы вавилон дәүләтенең провинцияһы булған. Ике тапҡыр, б.э.т. 597 һәм б.э.т. 586 йылдарҙа, Иудей территорияһын буйһондорорға тура килгән (һуңғыһында [[Иерусалим]] ҡолатылған)<ref>''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — М.: Высшая школа, 1970. — С. 428—430.</ref>. Навуходоносорҙан һуң күпмелер ваҡыт дауамында барған һарай түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә власҡа Набонид килгән. Набонид хакимлығы башында [[Әһәмәниҙәр империяһы]] көслөләнгән. Вавилон батшаһы Лидия һәм Мысыр менән берлектә Кир II-гә ҡаршы һуғышып маташҡан. Б.э.т. 539 й. Вавилонды фарсылар баҫып алған һәм ул Әһәмәниҙәр империяһына ингән. Яңы Вавилон державаһының ҡолатылыуында Вавилондың ризаһыҙлыҡ белдергән халҡы, бигерәк тә, буйһондоролған иудейҙар ҙур роль уйнаған. Шул ваҡытта Вавилон дәүләт булараҡ юҡҡа сыҡҡан<ref>''Струве В. В.'' История Древнего Востока. — Л.: Госполитиздат, 1941. — С. 351—352.</ref><ref>''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — М.: Высшая школа, 1970. — С. 432—433.</ref>. === Фарсы империяһы === '''[[Әһәмәниҙәр державаһы]]''' (''бор. фарсы'''''Ariyānām Xšaçam''') — фарсы Әһәмәниҙәр династияһы тарафынан Азия территорияһында б.э.т. VI—IV бб. барлыҡҡа килгән. Б.э.т. VI быуатта Әһәмәниҙәр державаһының сиктәре көнсығышта [[Һинд]] йылғаһынан көнбайышта [[Эгей диңгеҙе]] нә саҡлы, көньяҡта [[Нил]] йылғаһының беренсе тупһаһынан төньяҡта Ҡаф тауы артына саҡлы булған<ref name="История Ирана1">{{книга|заглавие = История Ирана|автор = |ссылка = |издание = |ответственный = М.С.Иванов |место = М. |издательство = МГУ |год = 1977 |том= |страницы=488}}</ref>. Вавилон сығанаҡтары (Кирҙың манифесы, Вавилондың ҡолатылыуы тураһында хроника) [[Бөйөк Кир II |Кир II]] хакимлығы дәүерендә булған ваҡиғаларҙы сағылдырған. Иң боронғо тәүсығанаҡ булып Кирҙың Пасаргадтағы яҙыуҙары һанала. Дарий I батшаның Бехистун яҙыуы — иң күләмлеһе һәм ҡиммәтлеһе. Персеполь, Сузы, Ван күле янындағы, Мысырҙағы Суэц эргәһендәге һарайҙар стенаһында, Нәҡш-һәм-Рөстәмдәге Дарий I-нең ҡая ҡәберлегендә тағы ла башҡа яҙыуҙар бар. Ғәҙәттә Ахеменидтар яҙыуы өс телдә: боронғо фарсы, элам һәм вавилон телдәрендә яҙылған. 1933—1934 йй. [[Персеполь|Персеполд]]ә меңләгән балсыҡ табличканан торған архив табылды. Архивта табылған документтарҙың күпселеге элам телендә, тағы ла Әһәмәниҙәр осоронда халыҡ-ара тел булып һаналған арамей телендәгеләре лә бар. Элефантин папирустары Мысырҙағы Әһәмәниҙәрҙең хәрби колониялары тураһында һөйләгән ҡыҙыҡлы документ булып тора<ref name="Очерк истории древнего Ирана">{{книга|заглавие =Очерк истории древнего Ирана |автор = М.М.Дьяконов|ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = |год = 1961 |том= |страницы=}}</ref>. Грек тарихсылары фарсылар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт ҡалдырған. [[Геродот]]тың, рәсми фарсы сығанаҡтарына, грек-фарсы һуғыштарында ҡатнашусылар һәм фарсылар үҙҙәре һөйләгәндәргә таянып яҙған, хеҙмәттәре — иң әһәмиәтлеһе. Дәүләттең төрлө өлкәләрен тасуирлаған һәм шул өлкәләрҙең этнографик һәм географик мәғлүмәтен еткергән Ксенофонт яҙмалары шулай уҡ үтә ҡиммәтле<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие =История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. |автор = Н.В.Пигулевская|ссылка = |издание = |ответственный = |место = Л. |издательство = |год = 1958 |том= |страницы=}}</ref>. Әһәмәниҙәр дәүерендәге Фарсы империяһы биләмәләре [[Греция|Греция]] һәм [[Ливия|Ливия]]нан алып [[Һиндостан|Һиндостан]]ға тиклемге территорияларҙа йәйрәп ятҡан. === Македония империяһы === [[Файл:Diadochen1.png|thumb|300px|Ипса янындағы алыштан һуң Бөйөк {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәйн|Александр Македонский}} державаһының тарҡалыуы (б.э.т. 301 йылда)]] Филипптың улы ''башҡ.'' {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәйн|Александр Македонский}}, Бөйөк Александр III - (б.э.т. 356 — б.э.т. 323 йй.) идара иткәндә, Македон батшалығы сиктәрен, грек {{comment|полистары|антик гражданлыҡ общинаһы}}н ғына түгел, бөтөн Әһәмәниҙәр Фарсы империяһын, Фарсы осорондағы Боронғо Мысырҙы һәм өлөшләтә [[Һиндостан|Һиндостан]]ды ҡушып, иге-сиге булмаған оло империя барлыҡҡа килтергән. Әйткәндәй, Александр Македонскийҙың космополитик империяһын батшалыҡ тип атау урынлы ла түгел, сөнки Македонский үлеү менән, империя оҙаҡ йәшәмәй, уның хәрби етәкселәре — диадохтары биләмәләрҙе бүлешеп алған. Македония һәм Греция Антигонидтар династияһына нигеҙ һалған Антигон исемле хәрби начальниктың батшалығы булып киткән. Александр буйһондоролған илдәрҙең мәҙәни мираҫы менән әүҙем файҙаланған, шул уҡ ваҡытта буйһондоролған халыҡтарҙы грек мәҙәниәте менән таныштырған һәм грек ғилемен өйрәнеүселәрҙе дәртләндергән. Яңы барлыҡҡа килгән империя Александр вафат булыу менән тарҡалһа ла, уның мираҫы һаҡланып ҡалған һәм буйһондоролған халыҡтарға эллинизм дәүеренә инергә мөмкинлек биргән. Хатта б. э. II быуатында ла Азияның эллинистик халыҡтары Ер шарының дүртенсе өлөшөн тәшкил иткән. Грек койнеһы (дөйөм грек теле, Урта диңгеҙ буйында һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған булған) мең йылдан артыҡ арауыҡта донъяның күпселек илдәренең халыҡ-ара аралашыу теле булған. == Рим һәм Византия == === Рим Империяһы === === Византия === '''Византи́я импе́рияһы''', '''Византи́я''', '''Көнсығыш Рим империяһы''' (395<ref>Византияның айырым дәүләт булараҡ барлыҡҡа килеү ваҡыты бәхәсле; фекерҙәр бик тарҡау: иң таралған дата — б. э. 330 йыл — [[Бөйөк Константин]]дың Константинополгә нигеҙ һалыуы; тағы түбәндәге даталар: 1) III быуат аҙағы ([[Диоклетиан]] осоронда Рим Империяһы менән бүлеп идара итә башлау); IV быуат уртаһы ([[Констанций II|Констанций II] идара иткәндә, Константинополдең тулы хоҡуҡлы баш ҡала булып киткән сағы); [[395 йыл]] (Империяны Көнбайыш һәм Көнсығышҡа бүлеп йөрөтә башлағанда); [[476 йыл]] (Көнбайыш империяның юҡҡа сыҡҡан ваҡыты); VI быуат уртаһы (император [[Юстиниан I]] дәүере); VII быуат уртаһы ([[Ираклий I]]-нең фарсылар һәм ғәрәптәр менән һуғышынан һуңғы эпоха). См.: Дашков С. Б. Императоры Византии. М., 1996. С. 8.</ref>—1453) — император Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң, [[Рим империяһы]] 395 йылда Көнбайыш һәм Көнсығышҡа ахырғы бүленгәндән һуң һикһән йыл да үтмәй, Византияны, тарихтың тиҫтәләгән быуаттары — Һуңғы Антиклыҡ һәм [[Урта быуаттар|Урта быуат]]- дауамында, [[Боронғо Рим]]дең тарихи, мәҙәни һәм цивилизацион вариҫы итеп ҡалдырып, Көнбайыш Рим империяһы дәүләт булыуҙан туҡтай<ref name="fordham">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/index.html|title=Byzantium|last=Halsall|first=Paul|year=1995|publisher=Fordham University|accessdate=21 June 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/618ULqYZz|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>{{harvnb|Millar|2006|pages=2, 15}}; {{harvnb|James|2010|p=5}}: «But from the start, there were two major differences between the Roman and Byzantine empires: Byzantium was for much of its life a Greek-speaking empire oriented towards Greek, not Latin culture; and it was a Christian empire.»</ref>. Көнсығыш Рим империяһын, ул ҡолатылыу менән, үҙ хеҙмәттәрендә көнбайыш Европа ғалимдары «Византия» тигән атама менән йөрөтә башлайҙар. Ул [[Константинополь|Константинопол]]дең тәүге атамаһы — Византийҙан. Рим императоры Бөйөк Константин I, Византий атамаһын үҙгәртеп, уға «Яңы Рим» тигән рәсми исем биреп, 330 йылда [[Рим империяһы|Рим империяһы]]ның баш ҡалаһын бында күсерә<ref name="UNESCO-1"> История человечества (русскоязычная версия), ЮНЕСКО, т.3, стр. 273 [http://books.google.com/books?id=aJI0pXhxfY8C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false]</ref>. Византийҙар үҙҙәрен римляндар тип, грек телендә - «ромейҙар», тип атағандар<ref name="UNESCO-1"/>. Үҙенең державаһын — «Рим („Ромей“) империяһы» (урта грек (византий) телендә — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) йәки ҡыҫҡаса «Романия» (Ῥωμανία, Romania) тип атай. Уның оҙон тарихи осороноң күп өлөшөндә, Көнбайыш сығанаҡтар Византияны, VII быуаттан унда грек теле өҫтөнлөк алғанға, халҡы һәм мәҙәниәте эллинләшкән булғанға, «гректар империяһы» тип йөрөткәндәр. ; Рим империяһының Көнсығыш һәм Көнбайышҡа бүленеше [[Файл:Imperium Romanum.png|thumb|left|Рим империяһының максималь территорияһы (Император Траян осороноң б. э. 117 йылы)]] — йәшел төҫ менән билдәләнгән. Күк төҫ менән Византияның максималь биләмәләре күрһәтелгән (император Юстиниан I дәүере, б. э. яҡынса 550 йылы). Ҡыҙыл төҫ - Көнсығыш һәм Көнбайыш Рим империяларының бүленеш һыҙығы (б. э. 395 йылы) 330 йылда рим императоры [[Бөйөк Константин]] Византий ҡалаһының исемен, «Яңы Рим» тип үҙгәртеп ([[Константинополь]] — рәсми булмаған атамаһы) баш ҡала, тип иғлан иткән. [[Файл:Constantine Musei Capitolini.jpg|thumb|left|Константин I]] Яңы баш ҡала [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙ]] аша [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ]]гә икмәк ташыу өсөн мөһим булған сауҙа юлында урынлашҡан. [[Рим]]дә даими рәүештә тәхеткә дәғүәләшеүсе претенденттар табылып торған. Үҙенең көнәркәштәрен йонсотҡос граждандар һуғыштарында еңеп, Константин тәүҙән үк тик үҙенә генә буйһонған баш ҡала булдырырға теләгән. Был маҡсатҡа идея һынылышы хеҙмәт итергә тейеш булғандыр: Римдә күптән түгел эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән [[христианлыҡ]] Константин I идара иткәндә рәсми дин итеп иғлан ителгән. Амвросий Медиоланский һәм Феодосий I тырышлығы менән [[Константинополь]] христиан империяһының баш ҡалаһына әйләнгән. Рим империяһы Көнсығыш һәм Көнбайышҡа 395 йылда Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң аҙаҡҡы тапҡыр бүленгән. Дөйөм дәүләт [[латин теле]] булһа ла, беренсе быуаттарҙа Византияның Көнбайыш Рим империяһыһынан төп айырмаһы булып уның территорияһында грек (эллинистик) мәҙәниәтенең өҫтөнлөк алыуы тора. Айырмалар көсәйгән, һәм ике йөҙйыллыҡ дауамындағы үҫешендә [[дәүләт]] аҡрынлап үҙенең индивидуаль төҫөн алған<ref>{{harvnb|Wells|1922}}, Chapter 33.</ref>. == Урта быуаттар == === Ғәрәп хәлифәте === Хәлифәттең тәү ядроһы булып VII быуатта Хижазда (Көнбайыш Ғәрәпстан) [[Мөхәммәт]] пәйғәмбәр төҙөгән мосолман общинаһы — өммәт торған. Мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә [[Ғәрәп ярымутрауы]]н, [[Ираҡ]]ты, [[Иран]]ды, Ҡаф тауы артының күп өлөшөн (айырым алғанда Әрмән ҡалҡыулығын, Каспий территорияһын, Колхида уйһыулығын, шулай уҡ Тбилиси райондарын), Урта Азияны, Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, Төньяҡ Африканы, [[Пиреней ярымутрауы|Пиреней ярымутрауы]]ның күпселеген, Синдты үҙ эсенә алған сикһеҙ ҙур дәүләт төҙөлгән. ''Хәлифәлек'' (''ғәр.''|خليفة}} — ''Khalīfah'' — «вариҫ», «вәкил») — [[хәлифә]] титулын ғына түгел, Мөхәммәттән һуң уның «хәлифәләре» (наместниктары) етәкселегендәге ғәрәп яулап алыусылары тарафынан төҙөлгән сикһеҙ ҙур дәүләт исемен дә аңлата. Ғәрәп хәлифәте эпохаһын, унан һуң да бер нисә быуаттар дауамында сәскә атҡан дөйөм ислам фәнен һәм мәҙәниәтен көнбайыш тарихнамәһе Исламдың алтын быуаты тип атаған. === Тәре походтары === [[Файл:Crusader states.png|thumb|right|Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре]] Беренсе тәре походы тамамланғас, Левант территорияһында дүрт [[христианлыҡ|христиан]] дәүләтенә нигеҙ һалынған. * Эдесса графлығы, тәре йөрөтөүселәрҙең Көнсығыштағы беренсе дәүләте. 1098 йылда нигеҙ һалынған. * Антиохия кенәзлеге * Триполи графлығы * Иерусалим короллеге, 1291 йылда Акко ҡалаһының йәки Акраның ҡолауына саҡлы йәшәгән. Короллеккә буйһонған бер нисә вассал сеньориялар, шулар араһында дәүмәле буйынса иң эреһе дүртәү булған: ** Галилея кенәзлеге ** Яффа һәм Аскалон графлығы ** Трансиордания — Крака, Монреаль һәм Сент-Авраам сеньориялары ** Сидон сеньорияһы === Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы === [[Файл:DiezAlbumsFallOfBaghdad b.jpg|thumb|Бағдадтың ҡолауы. Рәшид әд-Диндең]] ''[[Жәми әт-тәуарих]]''ына иллюстрация Хулагу командалығындағы (1256—1260) '''Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы''' — [[Монгол империяһы|монголдар]]ҙың ирандарға, исмаилиттарға -низариттарға, Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә, [[Сүриә|сүриә]] Айюбидтарына һәм [[Мысыр|Мысыр]] мәмлүктәренә ҡаршы йүнәлтелгән иң ҙур яулап алыу походы булған; яҡын көнсығыш мосолмандарына ҡаршы хәрәкәт итеүҙә үҙәк азия христиандары - несториандар әһәмиәтле роль уйнағанлыҡтан, ә Етенсе тәре походында ҡатнашыусылар монголдарҙың создашы булғанлыҡтан, ҡайһы бер тарихсылар, Рене Груссе, Георгий Владимирович Вернадский, Лев Николаевич Гумилёв, был походты '''Һары тәре походы''' тип атаны. 1251 йылда [[Монгол империяһы|Монгол дәүләте]]нең ҡағаны тип иғлан ителгән Сыңғыҙ хандың ейәне Мүнкә Сун империяһына һәм Яҡын Көнсығыштың буйһондоролмаған халыҡтарына ҡаршы һуғыштарҙы дауам итергә ҡарар иткән. Яҡын Көнсығышҡа походтың бер һылтауы булып Мункэға Казвин һәм Фарсыстандың тау районы халҡының, имеш, исмаилиттар һәм низариттар (Көнбайышта ассасиндар, ә Көнсығышта мульхидтар, мөртәттәр тип йөрөтөлгәндәр) зыян килтерәләр тигән ошағы торған. Рәшид әд-Дин яҙғанса, ''«мөртәттәргә ғәҙел хөкөм эҙләгәндәр, ҡағандың бөйөк ҡарарына яҙмыштарын тапшырғастын, Мәнгү ҡаған үгеҙ йылында (б.э. 1253 йылы)''<ref>Примерно соответствует 1253 году н. э.</ref> ''тажиктар өлкәһенә үҙенең [кесе] туғаны Хулагу-ханды ебәрә»''<ref>{{книга |автор = Рашид ад-Дин. |заглавие = Сборник летописей |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_3/frametext7.html |год = 1960 |том = 2|страницы = 144}}</ref>. Төньяҡ Иранда ғәскәре менән торған монгол начальнигы Байжу ла исмаилиттарға һәм [[бағдад]] хәлифәһенә шикәйәтен белдергән<ref>{{книга|автор = Рашид ад-Дин.|заглавие= Сборник летописей |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_4/frametext1.html|год= 1946 |том = 3 |страницы = 22}}</ref>. Мункэ Хулагуға исмаилиттарҙың тауҙағы ҡәлғәләрен емерергә, лурҙарҙы һәм ҡурдтарҙы буйһондорорға, әгәр баш бирмәһә, Бағдад хәлифенең дә биләмәләрен баҫып алырға бойорған. Хәҙерге заман тикшеренеүселәре Хулагу ғәскәренең һанын хәрби начальниктар һаны буйынса билдәләргә тырышалар — 15-17 хәрби етәксе, тимәкселәр. Һәр Төмән башы (хәрби звание) 10 мең яугир менән етәкселек иткән тип алғанда, монгол ғәскәрендә 150—170 мең кеше булған тиергә ҡала. Әммә һәр төмән тик теоретик ҡарағанда ғына 10 мең яугирҙан торған; реаль һан кәмерәк булып сыға<ref name="Amitai-Preiss15">{{книга |автор = Amitai-Preiss R.|заглавие= Mongols and Mamluks: the Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281|ссылка =http://books.google.com/books?id=dIaFbxD64nUC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA15#v=onepage&q&f=false|pages = 15}}</ref>. === Ғосман империяһы === '''Ғосма́н импе́рияһы''' (''төрөк теле''|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}<ref name="twareekh.com">{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7306i4x|archivedate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}</ref>), шулай уҡ '''Оттома́н империяһы''', '''Оттома́н По́ртаһы''' йәки ябай тел менән әйткәндә, '''По́рта'''<ref>{{БСЭ3 | статья=Порта (Ғосман империяһы)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}</ref> — төньяҡ-көнбайыш Кесе Азияла, Анатолияла, Ғосман I дәүерендәге төрөк ҡәбиләләре 1299 йылда төҙөгән дәүләт<ref>Encyclopedia Britannica — [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia]</ref>. 1453 йылда Константинополдең ҡолатылыуынан һуң Ғосман дәүләте империя тип атала башлаған. Хәҙерге [[Төркиә|Төркиә]]нең мөһим характеристикаһы булып төрөк дәүләтселеге үҫешендәге тарихи ваҡиға - Константинополдең ҡолатылыуы һәм 1453 йылдағы еңеүҙән һуң Ғосман империяһының [[Европа|Европа]]ла ныҡлап аяҡҡа баҫыуы тора. Империя 1590 йылда үҙенең иң юғары күтәрелешенә өлгәшкән. Уның биләмәләренә Европаның, [[Азия|Азия]] һәм [[Африка|Африка]]ның бер өлөшө ингән. Ғосман империяһының хакимлығы 623 йыл дауам иткән, <ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up|title=A grammar of the Turkish language |publisher=Archive.org|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D730acpu|archivedate=2012-12-23}}</ref> инглиз тарихсыһы Эдвард Гиббон мәғлүмәттәре буйынса «Христос Тыуғандан һуң 1299 йылдың 27 июлендә Ғосман I Никомедиия территроияһына баҫып инде...» ({{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://books.google.it/books?id=yy4MAAAAYAAJ&pg=PA185}}). Был Ғосман империяһына нигеҙ һалынған дата</ref> 1299 йылдан [[1922 йыл]]дың 1 ноябренә, монархия юҡҡа сығарылғанға, саҡлы. XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһының иң йоғонтоло идараһы Күркәм Сөләймән дәүеренә тап килгән. Ғосман империяһы был периодта күп милләтле, күп телле [[Изге Рим империяһы|Изге Рим империиһы]] - [[Вена|Вен]]ның ситтәге өлкәләренән, төньяҡта Венгрия Короллеге һәм Речь Посполитаянан, төньяҡта [[Йемен]]гә һәм [[Эритрея|Эритрея]]ға, көнбайышта [[Алжир]]ҙан көнсығышта [[Әзербайжан]]ға тиклемге илдәрҙе берләштергән иң ҡеүәтле дәүләттең береһе булған<ref>Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]</ref>. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның күп өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында булған<ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online|publisher=Oxfordislamicstudies.com|date=6 May 2008|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D731EXf6|archivedate=2012-12-23}}</ref>. XVII быуат башында империя 32 провинцийянан һәм ҡайһылары баҫып алынған һәм бәғзеләренә автономия бирелгән күп төрлө вассал дәүләттәрҙән торған. Күпмелер ваҡыт Ғосман империяһы Ғосман Солтаны һәм Хәлифәһенә тоғролоҡ килешеүе ярҙамында алыҫ территорияларға ла эйә булған (мәҫәлән, Ғосмандарҙың Ачехҡа экспедицияһынан һуң) йәки 1585 йылда Лансароте утрауын ваҡытлыса баҫып алыу)<ref>{{cite web|url= http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php|title= Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği»|publisher= dzkk.tsk.tr|accessdate= 2013-10-19|lang= tr|deadlink= circular-redirect|archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}</ref>. Империяның баш ҡалаһы - [[Константинополь]] ([[Стамбул]]) булған. Империя Урта диңгеҙ буйы бассейнындағы территорияларҙы контролдә тотҡан. Ғосман империяһы 6 быуат дауамында Европа менән Көнсығыш илдәрен бәйләүсе быуын булып торған. == Яңы ваҡыт == === Яңы ғосманлылар === '''Яңы ғосманлылар''' (''төрөк'' Yeni Osmanlılar}}) — көнбайыш аҡыл эйәләре, айырып әйткәндә, [[Монтескье]] һәм Жан-Жак Руссо һәм шулай уҡ Бөйөк француз революцияһы идеялары йоғонтоһонда 1865 йылда барлыҡҡа килгән милләтселек рухы менән һуғарылған ғосман интеллигенцияһының йәшерен ойошмаһы. Хәрәкәттең башында Ибраһим Шинаси, Зия Паша, Намыҡ Кәмәл]], Әүни Паша һәм элекке вәзир Мостафа Фазыл торған. Яңы ғосманлылар ғосманлыҡ (оттоманизм) либерализация, [[конституция|конституция]] индереү идеяһы яҡлы булған һәм идара итеүҙең парламент формаһы концепцияһын эшләгән. Уларҙың идеялары буйынса, патриотизм ниндәйҙер бер этник төркөмгә йәки конфессияға ҡарауҙа түгел, ә демократияға һәм конституцияға ышаныста сағыла. Социаль яҡтан ҡарағанда, йәш ғосманлылар тәнзимәт реформаларынан һуң килгән дәүләт хеҙмәткәрҙәре (чиноничество) вәкилдәре булған. Улар бюрократик абсолютизмға ҡаршы булған һәм демократик ҡарарҙар өмөт иткән. Яңы ғосмандарҙың береһе, Намыҡ Кәмәл, төрөк теленә Тыуған ил (''төрөк.'' vatan) һәм хөрриәт (азатлыҡ) төшөнсәһен индергән (''төрөк.'' hürriyet). «[[Мөхбир]]» журналы - яңы ғосман хәрәкәтенең баҫма органы. [[1867 йыл]]да ойошма тыйылған һәм уның ағзалары илдән китергә мәжбүр булған. [[Париж]]да Мостафа Фазыл яңы ғосман ойошмаһына нигеҙ һалған. [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһы]]ның тарҡалыуына ҡаршы булған ғосман хәрәкәтенең еңелеүе интеллигенцияны башҡа сәйәси концепциялар эҙләүгә, айырып әйткәндә, йәш төрөктәр хәрәкәтен ойоштороуға килтерә. === Йәш төрөктәр === XIX быуат аҙағында «яңы ғосманлылар»ҙың сәйәси вариҫтары булып йәш төрөктәр алға сыға. Комитеттың формаль булмаған лидеры фәйләсуф Абдулла Жәүәт, әммә ул сәйәсәткә ҡыҫылмаған, нигеҙҙә ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән. «Йәш төрөктөр» араһында йәш офицерҙарҙан торған радикаль төркөм (ҡанат) барлыҡҡа килгән. Ул төркөм башында Әнүәр паша, Мәхмәд Тәлғәт паша һәм Әхмәд Жәмәл паша торған. XX быуат башындағы балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйеүе һәм бының менән бәйле Көнсығыш проблемаһы киҫкенләшеүе, Көнсығышта Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдарҙағы революция тәьҫирендә «Азияның уяныуы» Төркиәлә революцион ситуацияның өлгөрөүенә килтергән. === Ғосман империяһының тарҡалыуы === '''Ғосман империяһының тарҡалыуы''' (1918 йылдың 30 октябре — 1922 йылдың 1 ноябре) — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышы]]нда [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһы]]ның еңелеүе, унан да алда башланған тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, төрөк солтаны ҡул аҫтында булған территориялар һәм халыҡтарҙың ҙур конгломераты бер нисә яңы дәүләт һәм территорияға бүленеүе<ref>Roderic H. Davison; Review «From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919—1920» by Paul C. Helmreich in ''Slavic Review'', Vol. 34, No. 1 (Mar., 1975), pp. 186—187</ref>. Ираҡ һәм Фәләстан Британияның мандатлығына күскән, һәм улар Фәйсалды, Хөсәйен шәрифтең улын, Ираҡ короле итеп ҡуйған. Фәләстан ике өлөшкә бүленгән: көнсығышы Трансиордания тип аталған, тәхеткә Хөсәйендең икенсе улы - Абдалла килгән. Фәләстандың көнбайыш өлөшө британия идаралығына тапшырылған, һәм йәһүд халҡы, британия ҡурсалауына таянып, башта үҙенең һанын арттырыу мөмкинлеген алған. Ғәрәп ярымутрауының ҙур өлөшө британияның союздашы — Ибн Сәғүд ҡулы аҫтында булған, һәм 1932 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны барлыҡҡа килгән. == XXI быуат == === Ғәрәп яҙы === '''Ғәрәп яҙы''' (''ғәр.''|الربيع العربي тип киң мәғлүмәт саралары, уларға эйәреп, сәйәсмәндәр Ғәрәп донъяһында 2010 йылдың 18 декабрендә башланған демонстрациялар, путчтарҙы һәм уларға бәйле ваҡиғаларҙы атаны. Туниста {{comment|революция|түңкәрелеш}} (2010—2011) булды<ref name="tropicpost">{{Cite news | title = Middle East In Revolt |url= http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/ | date=11 February 2011 | accessdate=11 February 2011}}</ref>, Мысырҙағы революция (2011)<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}</ref> һәм Йемендәге революция (2011-2012)<ref>{{Cite news |work=The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html | date=28 January 2011 | title = Thousands in Yemen Protest Against the Government | first1=Nada | last1=Bakri | first2=J. David | last2=Goodman |postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref>; Ливияла Граждандар һуғышы<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London |work=The Daily Telegraph }}</ref> (режимдың ҡолатылыуына килтерә) һәм шулай уҡ Сүриәлә Граждандар һуғышы<ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}</ref> (әле һаман дауам итә); Бахрейндағы сыуалыш (2011)<ref>{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}</ref>; Алжирҙағы сыуалыш йәки күмәк кешенең ризаһыҙлығы (2010—2011)<ref>{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}</ref>, Ираҡтағы сыуалыш (2011)<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}</ref>, Иорданиялағы сыуалыш (2011)<ref>{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}</ref>, Марокколағы<ref name = "afrol1">{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}</ref> һәм Омандағы сыуалыш (2011)<ref>{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}</ref>; Кувейттағы уртаса протестар<ref>{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476 |date=22 February 2011 }}</ref>, Ливандағы<ref>{{cite news | url = http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 | title = Lebanon: Protests against Sectarian Political System | agency = Reuters | date = 27 February 2011 | accessdate = 8 March 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=24 November 2011 }}</ref>, Мавританиялағы, Сәғүд Ғәрәбстанындағы (2011)<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia |publisher=BBC News |date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}</ref>, Судандағы<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}</ref>, Джибутилағы<ref name=ReferenceA>[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216131757/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2014-02-16 }}{{ref-en}}</ref> һәм Көнбайыш Сахаралағы<ref>{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}</ref>. 2011 йылдың майындағы [[Израиль|Израиль]] сигендәге бәрелештәр шулай уҡ Ғәрәп яҙы ваҡиғалары тәьҫиренән килеп сыҡҡан<ref>{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611201736/http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/ |date=11 June 2011 }}</ref>. Протестар барышында оҙайлы кампанияларҙа осрай торған граждандар ҡаршы тороуының дөйөм методтары: күмәк эшсенең ойошҡан рәүештә эш ташлауы (забастовкалар), демонстрациялар, күмәк кешенең йөрөшө һәм митингтар, шулай уҡ аралашыуҙы ойоштороуҙа социаль медианы һәм дәүләт репрессиялары ҡулланыу мөмкинлеге тураһында мәғлүмәт биреү һәм интернет-цензура файҙаланыла<ref name = cascading>{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}</ref>. Властар күп кенә демонстрацияларға<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522 |date=10 January 2012 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://archive.is/WYB6|archivedate=8 September 2012|deadlink=404}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}</ref>, шулай уҡ хөкүмәткә ҡаршы тороусыларға ла һәм контр-демонстранттарға ла ҡаршы көс ҡулланды<ref>{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}</ref>. Ғәрәп донъяһы демонстранттарының төп лозунгыһы «Халыҡ режимдың ҡолатылыуын теләй»<ref name="наука2.0">[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [[Коротаев, Андрей Витальевич|Андрей Коротаев]]</ref> ({{lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}},{{-1|<ref name = slogan>{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}</ref>}} «аш-Ша`б йурид искат ан-низам»<ref name="наука2.0" />). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Вавилония * [[Ассирия]] * Шумер == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — {{М.}}: Высшая школа, 1970. — 608 с. * История Древнего мира / Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — {{М.}}: Наука, 1989. — Кн. 2. — 572 с. * {{книга |автор= Нуреев Р. М.|часть= Нововавилонское царство: рождение первых банков|ссылка часть= http://www.booksite.ru/fulltext/mys/lye/cjn/omik/3.htm#15|заглавие= [[Всемирная история экономической мысли]]: В 6 томах|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Гл. ред. В. Н. Черковец|издание= |место= {{М.}}|издательство= [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год= 1987|том= I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни|страницы= 64-66|столбцы= |страниц= 606|серия= |isbn= 5-244-00038-1|тираж= 20 000|ref= Черковец}} * ''Струве В. В.'' История Древнего Востока. — {{Л.}}: Госполитиздат, 1941. — 485 с. * ''Тураев Б.'' История Древнего Востока. — {{Мн.}}: Харвест, 2002. — 752 с. [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихы]] 1pf3w10vjz2w6d1ipvz6n7t9jbyq0hm 0 109199 1306053 1186175 2026-09-24T20:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306053 wikitext text/x-wiki {{Высотное сооружение |building_name = Уралсиб |image = [[Файл:Небоскрёб Уралсиб в Уфе.jpg|250px|]] |previous tallest= |surpassed by = |built = [[1998 йыл|1998]]—[[1999 йыл|1999]] гг.<ref>[http://www.summa.com.tr/pages/project/completed-projects/headquarters-of-uralsibbank-former-bashcreditbank-ufa/ Summa Turizm Yatirimciligi A.S. Projects — Headquarters of UralSibBank]</ref> |use = офис бинаһы |location = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]<br>{{Флагификация|Өфө}} |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =44 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =56 |lon_sec =59 |region = RU |CoordScale = 5000 |roof = 100,5 [[метр|м]] |масса = |top_floor = |antenna_spire = |floor_count = 25 + 1 тех. |floor_area = 25 500 м² |elevator_count = |architect = Леонид Дубинский, <br>Сергей Голдобин |owner = Уралсиб (ФК)| «Уралсиб» корпорацияһы |developer = Summa Turizm Yatirimciligi A.S. |emporis_id = 228755 |skyscraperpage_id= |Commons = Uralsib skyscraper }} '''«Уралсиб»''' —1999 йылда төҙөлгән административ бина; Өфө ҡалаһында Революция урамы, 41-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, «Уралсиб» финанс корпорацияһы офисы. 100,5 метр бейеклегендәге ҡоролма<ref>[http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia Uralsib Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924144709/http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia |date=2015-09-24 }} // Emporis.com</ref>. Критерийҙарҙан сығып бейек, күп ҡатлы йорт тип тә һанала ала. Ҡалала иң бейек, ә Рәсәйҙән ситтә, 100 метр билдәне шартлыса үткән бина булып иҫәпләнә<ref>[http://www.forum-100.ru/pressroom/vysotnoe-stroitelstvo-rossii-na-rubezhe-vekov/ Высотное строительство России на рубеже веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192103/http://www.forum-100.ru/pressroom/vysotnoe-stroitelstvo-rossii-na-rubezhe-vekov/ |date=2016-03-04 }}</ref><ref group="комм.">Төҙөлөш тамамланған ваҡытта инде Мәскәүҙән ситтә лә 100 метрҙан бейегерәк ҡоролмалар барлыҡҡа килгән була, мәҫәлән, Санкт-Петербургтағы [[Петропавлов собор]]ы (122,5 м). Әммә, [[Ҡала мөхите һәм бейек биналар буйынса Совет]] критерийҙарына ярашлы, тораҡ йорт, офис йәки производство биналары сифатында проектланған ҡоролмалар ғына бейек бина булып һанала</ref>. == Тасуирлау == [[Файл:Здание банка Уралсиб (Уфа).jpg|thumb|left|250px|«Уралсиб» банкыһы бинаһы ХХ быуат башына ҡараған йортҡа йәнәшә төҙөлгән]] Иң бейек (күп ҡатлы) йорт бейек биналар булмаған тарихи үҙәк урамда урынлашҡан. Шулай ҙа, юл аша, 1962 йылда төҙөлгән тәүге 9 ҡатлы бина бар<ref name="bashedu">[http://www.bashedu.ru/node/6762 Интересные факты об Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930113910/http://www.bashedu.ru/node/6762 |date=2016-09-30 }}</ref>, бейек йорт төҙөү ҡала панорамаһына ҙур йоғонто яһай. Башня әҙ ҡатлы йорттар араһында алыҫтан күренеп тора. Ул үҙе, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы иҫке бинаға төкәтеп һалынған. XX быуатта унда ҡала хакимиәте ныҡышмалығы арҡаһында һаҡлаған Икенсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы (Өфөләге беренсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы менән бутарға кәрәкмәй) урынлашҡан була. Шул арҡала бейек (күп ҡатлы) йорт Өфөлә киң ҡулланылған фасадизм өлгөһө булып иҫәпләнә. Бина шыма формала төҙөлгән, уның фасады ҡараңғылатылған быяла һәм ҡуңыр, һоро төҫтәге төҙөлөш панеле менән көпләнгән. «Бинаны тирә-яҡҡа килешле итеп тура килтерергә тырыштыҡ» — тип белдерә архитектор Леонид Дубинский. Бина 21 ҡатлы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 23 тип тә әйтелә)<ref name="expert-ural" /> и 26<ref name="bashedu" />), уларҙың береһе техник ҡат булып һанала<ref>[http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-poyavitsya-neskolko-novyh-vysotnyh.html В Уфе появится несколько новых высотных доминант] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123539/http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-poyavitsya-neskolko-novyh-vysotnyh.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Тәүге проект буйынса бинаның бейеклеге 96 метр булырға тейеш була<ref>[http://dom.ufa1.ru/text/obzor_nedv/751750.html Связь веков: новые дома, старые стены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402074340/http://dom.ufa1.ru/text/obzor_nedv/751750.html |date=2015-04-02 }}</ref>; 100 метрлыҡ сикте үтеү өсөн ҡыйыҡта махсус рәүештә өҫтәлмә яҡ төҙөлә. Үҙенең 100,5 метр бейеклеге менән<ref name="expert-ural">[http://www.expert-ural.com/archive/nomer-41-618/prestizh-pyatidesyatogo-urovnya.html Перспективы высотного строительства на Урале]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2003 йылға тиклем бина Рәсәйҙә иң бейек булып һанала. == Факттар == {{External media |align = right |image1 = [http://storage4.static.itmages.ru/i/15/0727/h_1437986378_6869708_ea14739f5a.jpg «БашКредитБанк»] |image2 = [http://www.on-walking.com/files/ufa-7/004.jpg «Уралсиб»] |image3 = [http://storage4.static.itmages.ru/i/15/0727/h_1438019563_1184651_509e9716b5.jpg Ҡыйыҡта Ҡыш бабай] |image4 = [http://ufalife.info/rest/admin/foto/1378300163.jpg Якутов паркынан күренеш] }} * Үҙенең формаһы арҡаһында ҡала халҡы араһында «мобильник» һәм «шәм» тигән атамалар алған. * Тәүҙә бинаның юғары өлөшөндә «БашКредитБанк» атамаһы яҙылған була. 2002 йылда фасадтағы яҙыу «Уралсиб» банкыһы тип символикаһы үҙгәртелә. * Һәр йылда ла Яңы йыл байрамы алдынан бина ҡыйығына Ҡыш бабай фигураһын ҡуйыу традицияһы барлыҡҡа килгән. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group=комм.}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://72.ru/text/obzor_nedv/625847.html Девять самых известных высоток] * [http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings/city/100410/ufa-russia Высочайшие здания Уфы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=850674 Здания Уфы от 20 этажей] [[Категория:Өфөнөң бейек йорттары]] [[Категория:1999 йылда төҙөлгән бейек йорттар]] [[Категория:Бейеклеге 100-ҙән 149 метрға еткән йорттар]] 5s7mud2333uogtrxshmzaug492d07ih 0 111201 1306057 1279763 2026-09-24T21:21:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306057 wikitext text/x-wiki {|cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" style="{{Float right}} width:300px; border-collapse:collapse; border-color:#aaaaaa; background-color:#f9f9f9; font-size:100%;" |+<big>'''Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы'''</big> | align="center" colspan="2"| {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" |- | align="center" width="300px"|[[Файл:Flag of the Cooperation Council for the Arab States of the Gulf.svg|120px]] | align="center" width="300px"| |- | align="center" width="300px" style="background-color:#f9f9f9;"|Флаг | align="center" width="300px" style="background-color:#f9f9f9;"|Герб |} |- | align="center" colspan="2"|[[Файл:Persian Gulf Arab States russian.png|300px]] |- | Ағза-илдәр | {{Начало скрытого блока| |Заголовок = 6 |Фон_заголовка = #f9f9f9 |Выравнивание_заголовка = left }} {|cellspacing="0" cellpadding="0" border="0" {{!}} | align="left" style="background-color:#f9f9f9;"| '''Ағзалары:'''<br /> {{флагификация|Бахрейн}}<br /> {{флагификация|Катар}}<br /> {{флагификация|Кувейт}}<br /> {{флагификация|БҒЭ}}<br /> {{флагификация|Оман}}<br /> {{флагификация|Сауд Ғәрәбстаны}} |} {{Конец скрытого блока}} |- | Рәсми тел | [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]]<br /> |- | [[Майҙаны]] | 2 285 844 км² |- | [[Халҡы]] <br /> — Бөтәһе (2012) <br /> — [[Халыҡ тығыҙлығы|Тығыҙлыҡ]] | <br /> 42 100 000 кеше <br /> 17.37 кеше/км² |- | Төҙөлөү датаһы <br /> Килешеүҙе ратификациялау | [[25 май]] [[1981 йыл]] <br /> [[1982 йыл]] |- <!--- | [[Валюта|Берләшмә валютаһы]] | ---> |} '''Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы (ССАГПЗ)''' ({{lang-en|Cooperation Council for the Arab States of the Gulf}}; {{lang-ar|مجلس التعاون لدول الخليج العربية}}) —төбәк ябыҡ халыҡ-ара ойошма. Ойошманың рәсми исемендә ''Фарсы'' һүҙе юҡ, сөнки ғәрәп дәүләттәре был ҡултыҡты ''Ғәрәп'' ҡултығы тип атауҙы өҫтөн күрәләр. Ойошма [[1981 йыл]]дың [[25 май]]ында төҙөлә<ref name=auswartigeamt>{{cite web |title=Gulf Cooperation Council |url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Aussenpolitik/RegionaleSchwerpunkte/NaherUndMittlererOsten/AL-GCC/Uebersicht_node.html |publisher=Deutsch Federal Foreign Office |accessdate=31 August 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011184935/http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Aussenpolitik/RegionaleSchwerpunkte/NaherUndMittlererOsten/AL-GCC/Uebersicht_node.html |date=11 October 2017 }}</ref><ref name=glas>{{cite web |title=The GCC security convention |url=http://theses.gla.ac.uk/1685/1/1997alsaudphd.pdf |work=University of Glasgow |accessdate=27 December 2013 |author=Bandar Salman Al Saud |year=1997}}</ref>, уның сәйәсәте 1982 йылда раҫланған Хартияла билдәләнгән. Ойошманың төп маҡсаты — бөтә иҡтисади, социаль һәм мәҙәни эштәрҙә үҙ-ара килешеп эшләү, хеҙмәттәшлек һәм интеграция. Иҡтисади һәм финанс мәсьәләләрҙә; сауҙала, таможняла һәм элемтәлә, мәғариф һәм мәҙәниәттә; социаль проблемаларҙа һәм һаулыҡ һаҡлау проблемаларында; киң мәғлүмәт сараларында һәм туризмда; ҡануниәт һәм идаралыҡ мәсьәләләрендәә сағыштырмаса көйләү бойомға ашырыла. Килешеү шулай уҡ сәнәғәттә, ауыл хужалығында һәм һыу ресурстарын һаҡлауҙа фәнни һәм технологик прогресты тәьмин итергә тейеш. Берләшкән иҡтисади килешеү шарттары буйынса, алты дәүләт араһында тариф тотҡарлыҡтары бөтөрөлә, ҡултыҡ халҡы теләһә ниндәй дәүләттә производство асыуҙа һәм килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыуҙа ирекле һәм тиң хоҡуҡлы. Бынан тыш тиҙ ойошторола торған берләшкән оборона көстәрен булдырыу планлаштырыла. Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы органдары — йыл һайын осрашыусы дәүләт башлыҡтарының Юғары советы, өс айға бер ултырыш үткәрә торған Министрҙар советы. Генераль секретариат [[Эр-Рияд]]та, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда урынлашҡан. 2012 йылдың 6 мартында Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советының алты ағзаһы белдереүенсә, ҡултыҡ илдәренең хеҙмәттәшлек советы төбәк блогынан конфедерацияға әүерелеү йүнәлешендә үҫәсәк. == Ҡатнашыусы илдәр == ССАГПЗ-ға инәләр: * {{флагификация|Бахрейн}} * {{флагификация|Катар}} * {{флагификация|Әл-Күвәйт}} * {{флагификация|БҒӘ}} * {{флагификация|Оман}} * {{флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Йәмән]] ССАГПЗ-ға инеү тураһында [[2005 йыл]]дан алып һөйләшеүҙәр алып бара<ref name="Yemen to join GCC by 2015">{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/yemen-join-gcc-by-2015-57086.html|title=Yemen to join GCC by 2015|work=Arabian Business|accessdate=15 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goic.org.qa/GOICCMS/About_EN.html|title=Yemen joined GOIC in 2009|publisher=|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref>[http://www.gccsg.org/eng/index.php?action=Sec-Show&ID=124&W2SID=22427 the Closing Statement of the Twenty-Second Session] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912184139/http://www.gccsg.org/eng/index.php?action=Sec-Show&ID=124&W2SID=22427 |date=2010-09-12 }} [http://www.gccsg.org/eng/index.php?action=Sec-Show&ID=290&W2SID=22402 GCC the Final Communiqué of the 29th Session] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912185126/http://www.gccsg.org/eng/index.php?action=Sec-Show&ID=290&W2SID=22402 |date=2010-09-12 }}</ref>. Фарсы ҡултығының ғәрәп илдәренән [[Ираҡ]] ССАГПЗ ағзаһы түгел<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=YtE9LiyqttQC|title=The Gulf Cooperation Council: A Rising Power and Lessons for ASEAN|last1=Low|first1=Linda|last2=Carlos Salazar|first2=Lorraine|year=2011|accessdate=28 June 2013|work=[[Institute of Southeast Asian Studies]]|page=41|quote=Iraq was once an associate member, but this was suspended when it invaded Kuwait|isbn=9789814311403}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uscc.gov/sites/default/files/WUTHNOW_final%20testimony.pdf.|title=China and the Iran Nuclear Issue: Beyond the Limited Partnership|last=Wuthnow|first=Joel|publisher=[[United States-China Economic and Security Review Commission]]|date=6 June 2013}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=ir>{{cite web|url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.aspx?storyid=1093266761|title=- MENAFN.COM|author=MENAFN|publisher=|accessdate=15 April 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017102337/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.aspx?storyid=1093266761 |date=17 October 2015 }}</ref><ref>[http://www.shafaaq.com/sh2/news/iraq-news/41287-الدليمي-يؤكد-سعي-العراق-للانضمام-لمجلس-التعاون-الخليجي.html Dulaimi confirmed that Iraq sought to join the Gulf Cooperation Council (GCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528024055/http://www.shafaaq.com/sh2/news/iraq-news/41287-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A-%D9%8A%D8%A4%D9%83%D8%AF-%D8%B3%D8%B9%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%84%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%84%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC%D9%8A.html |date=2013-05-28 }}</ref><ref name=iraq>{{cite web|url=http://www.alsumaria.tv/news/55919/kuwait-stresses-necessity-for-iraq-to-join-gcc/en|title=Kuwait stresses necessity for Iraq to join GCC|publisher=|accessdate=21 November 2014}}</ref>. Ойошмаға инергә шулай уҡ [[Иордания]] һәм [[Марокко]]ға тәҡдим яһалған<ref>[http://www.presstv.ir/detail/179363.html Jordan, Morocco to join <nowiki>[P]</nowiki>GCC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105060104/http://www.presstv.ir/detail/179363.html |date=2016-01-05 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-05/11/c_13868474.htm|title=GCC welcomes Jordan's request to join the council|author=Mu Xuequan|newspaper=Xinhua|date=11 May 2011|accessdate=19 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821083722/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-05/11/c_13868474.htm |date=21 August 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.albawaba.com/gcc-membership-may-be-burden-jordan’s-security-383535|title=GCC membership may be a burden on Jordan’s security|date=17 July 2011|accessdate=26 June 2012|last=Al-Rantawi|first= Oraib}}</ref><ref name="GCC Yahoo">Yahoo! {{cite news|url=http://news.yahoo.com/gcc-discusses-economic-plan-jordan-morocco-192128469.html|title=GCC discusses economic plan for Jordan, Morocco|date=11 September 2011|accessdate=18 September 2011}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Валюта союзы == {{Основная статья|Халиджи (валюта)}} Фарсы ҡултығының ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы (ССАГПЗ) ағза-илдәренең [[Маскат]]та үткән 29-сы саммиты ваҡытында берҙәм валюта союзы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Берҙәм валюта союзы төҙөү берҙәм финанс системаһы булдырыу юлында сираттағы аҙым итеп ҡарала. Аҙаҡ Оман һәм Берләшкән Ғәрәп Эмираттары валюта союзында ҡатнашыуҙан баш тарта. ССАГПЗ-ның ҡалған дүрт ағзаһы (Сәғүд Ғәрәбстаны, Күвәйт, Катар һәм Бахрейн) 2015 йылда [[халиджи (валюта)|халиджи]] («ҡултыҡтыҡы») тип аталған берҙәм валюта индерә<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/news/163787/|title=Ғәрәп илдәренең үҙ валютаһы була|publisher=НТВ|date=8 июня 2009|accessdate=2009-06-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/61HGBNd7w|archivedate=2011-08-28}}</ref> Берҙәм үҙәк банктың штаб-квартираһы Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһы [[Эр-Рияд]]та урынлашҡан.<ref>{{cite web|url=http://www.arabnews.com/?page=1&section=0&article=122264&d=6&m=5&y=2009|title=Riyadh to host GCC central bank|lang=en|publisher=Arab News|date=6 мая 2009|accessdate=2009-06-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/61HGDgFZm|archivedate=2011-08-28}}</ref> == Хәрби союз == «[[Ярымутрау ҡалҡаны]]» ({{lang-en|Peninsula Shield}}; {{lang-ar|دِرْعُ الجَزيرَة}}) — ССАГПЗ-ның хәрби тармағы, ул ССАГПЗ-ның ағза-илдәренең теләһә ҡайһыһына ҡаршы хәрби агрессияға яуап биреү һәм кире ҡағыу өсөн тәғәйенләнгән. == Энергосистемаларҙы берләштереү == 2009—2011 йылдарҙа бөтә 6 илдең энергосистемаһы берҙәм энергосистемаға берләшә<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Dis_Simonjan.pdf С. 49 — 51</ref>. == Эске ҡаршылыҡтар == 2014 йылда ойошмала Бахрейн һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре яҡлаған Сәғүд Ғәрәбстаны менән Катар араһында конфликт ҡуба. 2014 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстаны [[Доха]]нан үҙенең илсеһен ҡайтарып ала. Бахрейн һәм БҒӘ уның өлгөһөнә эйәрә. Өс илдең берҙәм белдереүе баҫылып сыға. Был белдереүҙә Катар «Советтың ағза-илдәренең хәүефһеҙлегенә һәм тотороҡлоғона ҡурҡыныс янаусы ойошмалар» менән бәйләнеш тотоуҙа һәм хәүефһеҙлек өлкәһендә үҙ-ара килешеп эш итеү тураһындағы Килешеүҙе (2013 йылдың декабрендә Эр-Риядта ҡул ҡуйылған) боҙоуҙа ғәйепләнә<ref name=autogenerated1>Шкваря Л.В. ССАГПЗ илдәрендә үҙгәртеүҙәр һәм уларҙың XXI быуатта ҡайһы бер һөҙөмтәләре // Иҡтисади системалар менән идара итеү: электрон фәнни журнал. - 2015. - № 7 (79). - С. 51</ref>.«Ойошмалар» тигәндә, айырым алғанда, [[мосолман туғандар]] күҙ уңында тотола. Конфликт шул уҡ йылдың ноябрендә, Советтың биш иле (Сәғүд Ғәрәбстаны, Катар, БҒӘ, Бахрейн һәм Күвәйт) Эр-Риядта килешеү төҙөгәндән һуң хәл ителә<ref name=autogenerated1 />. == НАТО менән хеҙмәттәшлек == Совет илдәре [[НАТО]]-ның төп иле [[АҠШ]] менән борондан хеҙмәттәшлек итә - америкалылар Советтың ағза-илдәрен ҡорал менән тәьмин итә, армия кадрҙарын өйрәтә, үҙҙәренең хәрби базаларын был илдәрҙең территорияһында тота. 2014 йылда был хеҙмәттәшлек рәсмиләштерелә - 11 декабрҙә Фарсы ҡултығының ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы НАТО менән энергоресурстарҙы донъя баҙарына сығарыу хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса бергәләшеп эш итеү тураһында килешеү төҙөй<ref>Мелкумян Е.С. Фарсы ҡултығы төбәге донъя сәйәсәтендә: тарих һәм хәҙерге осор // Н.И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород университеты хәбәрҙәре. - 2015. - № 3. - Бит 87</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Агадир килешеүе * [[Халиджи (валюта)|Халиджи]] * Йеменгә баҫып инеү (2015) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gcc-sg.org/ ССАГПЗ-ның генераль секретариаты] {{ҡатмарлы һылтанма|көнө=04|ай=01|йыл=2016}} * [http://www.gcc-sg.org/CHARTER.html ССАГПЗ Уставы (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215113141/http://gcc-sg.org/CHARTER.html |date=2005-12-15 }} * [http://www.crwflags.com/fotw/images/i/int-gcc.gif ССАГПЗ Флагы] {{Фарсы ҡултығының ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы}} [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Ғәрәп донъяһы]] [[Категория:Яҡын Көнсығыш]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] 82sv5eu1da72odsben5g04clw5tmyze 0 117877 1306078 1286337 2026-09-25T06:04:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306078 wikitext text/x-wiki '''Эстонияла ислам''' — [[ислам]] диненең [[Эстония]]ла таралышы. 2011 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы үҙҙәрен [[мосолман]] тип атағандарҙың һаны 1508 кеше тәшкил иткән. Әммә башҡа тикшеренеүҙәр һәм сығанаҡтарға ярашлы Эстонияла мосолмандарҙың иҫәбе күпкә юғарыраҡ: 10 меңдән<ref>[http://www.ce-review.org/01/3/amber3.html CER | Tallinn debates building a mosque<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224193319/http://www.ce-review.org/01/3/amber3.html |date=2016-12-24 }}</ref> 20 меңгә тиклем.<ref>[http://www.masnet.org/prof_community.asp?id=687 Muslims in Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226034634/http://www.masnet.org/prof_community.asp?id=687 |date=2008-02-26 }}, Muslim American Society, November 19, 2003</ref> == Тарихы == 1721 йылда [[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң Эстония һәм Ливония [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, Эстонияға тәүге мосолмандар, башлыса сөнни татарҙар һәм шиғый әзербайжандар, күсеп киләләр. Әммә хәҙерге мосолмандарҙың күрпселек өлөшөн [[СССР|совет осоронда]] (1940—1991) килгән кешеләр тәшкил итә. Бойондороҡһоҙ Эстонияла тәүге мосолман общинаһы — «Narva Muhamedi Kogudus» 1928 йылда теркәлә, ә икенсеһе — «Tallinna Muhamedi Usuühing» — 1939 йылда. Община тарафынан төҙөлгән Нарва ҡалаһындағы йорт [[мәсет]] итеп үҙгәртелә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда, 1944 йылда ҡаланы бомбардировкалағанда мәсет бинаһы тулыһынса юҡ ителә<ref>[http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=61759&lang= Prayer Times, Qiblah, Mosques (Masjids), Islamic Centers, Organizations and Muslim Owned Businesses worldwide<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529182844/http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=61759&lang= |date=2016-05-29 }}</ref> Хәҙерге ваҡытта Эстонияла бер мәсет эшләй<ref>[http://www.islam.pri.ee/index.php?id=55 Контактные данные мечети]</ref> 2008 йылдың көҙөндә [[БҒӘ|Шарджа ғәрәп әмирлеге]] хакимы Солтан бин Мөхәммәт әл-Ҡасими [[Таллин]]дың ҡала властарына мәсет һәм мосолман мәҙәни үҙәк төҙөү өсөн ер участкаһын бүлеп биреүҙе һорап мөрәжәғәт яһай<ref>[http://novosti.err.ee/index.php?26135008 Арабский шейх хочет построить мечеть в Таллине | novosti.err.ee — новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әммә Эстонияның баш ҡалаһында мәсет төҙөү тураһында ҡарар әле лә юҡ<ref>[http://novosti.err.ee/index.php?26145913 Решения о строительстве мечети в Таллинне до сих пор нет | novosti.err.ee — новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Мосолман этник төркөмдәре == Түбәндәге таблицала 2000 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүммәтеренә ярашлы, Эстонияла мосолман этник төркөмдәренең һаны күрһәтелгән<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&path=../I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&lang=1 Population by ethnic nationality, mother tongue and citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717201806/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&path=..%2FI_Databas%2FPopulation_census%2F08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages%2F&lang=1 |date=2011-07-17 }} {{ref-en}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" !Милләт !Кеше |- |- | [[Татарҙар]] |align="right" | 2582 |- | [[Әзербайжандар]] |align="right" | 880 |- | [[Башҡорттар]] |align="right" | 152 |- | [[Үзбәктәр]] |align="right" | 132 |- | [[Ҡаҙаҡтар]] |align="right" | 127 |- | [[Лезгиндар]] |align="right" | 121 |- |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.islam.ee Islam.ee] * [http://www.islam.ee/contents.php?cid=203 Overview of Islam in Estonia (эстон телендә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311032914/http://www.islam.ee/contents.php?cid=203 |date=2007-03-11 }} * [http://www.islam.pri.ee/ Mis on Islam] {{Европа по темам 2|ислам|цвет=Ислам|Ватикан=1}} [[Категория:Илдәр буйынса ислам]] [[Категория:Эстонияла дин|Ислам]] [[Категория:Европала ислам]] i4ejx74jxgxk3j1i852oqb8yph34eq8 0 120374 1306068 1272416 2026-09-25T01:22:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306068 wikitext text/x-wiki {{Футболсы|дата рождения=28.3.1955|позиция=[[Полузащитник (футбол)|полузащитник]]}} '''Па́вел Георгиевич Чеба́ну''' ({{lang-ro|Pavel Cebanu}}, [[28 март]] [[1955 йыл]], Рени, Одесса өлкәһе, [[Украина ССР-ы]], [[СССР]]) — совет футболсыһы, һаҡсы, хәҙер [[Молдавия]] футбол федерацияһы президенты. == Карьера == === Уйынсы === Үҙ карьераһын [[Кишинёв]]тың «Нистр» командаһында башлай һәм оҙаҡ йылдар уның капитаны була. Чебану ҡатнашлығында Кишинев клубы СССР-ҙың беренсе лигаһында була. Чебану барлығы 341 матч үткәрҙе һәм 45 гол индерә. СССР-ҙың йыйылма командаһына бер тапҡыр ҙа саҡырылмай. === Тренерлыҡ === 1990 йылда үҙенең элекке командаһының тренеры була, әммә 1991 йылда унан китә. Оҙаҡ йылдар Румыния һәм Молдавияның бәләкәй командаларын етәкләй: «Сперанца» (Ниспорены)<ref>[http://nisporeni1618.wordpress.com/2014/03/17/speranta-nisporeni-in-anii-de-glorie/ «Speranța» Nisporeni în anii de glorie]</ref>, «Олимпия» (Сату-Маре), «Амоком» ([[Кишинёв]])<ref>[http://www.uefa.com/memberassociations/association=mda/news/newsid=216858.html Moldova’s Cebanu still showing the way] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007141306/http://www.uefa.com/memberassociations/association=mda/news/newsid=216858.html |date=2015-10-07 }}</ref>. === Функционер === 1997 йылдың 1 февраленән Молдавия футбол федерацияһын етәкләй. 2013 йылда Молдавия футбол федерацияһы президенты вазифаһына һайлана<ref>{{Cite news|title=Павел Чебану переизбран президентом Федерации футбола Молдовы|url=http://gagauzinfo.md/index.php?newsid=6600|publisher=gagauzinfo.md|date=2013-02-04|accessdate=2015-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403032334/http://gagauzinfo.md/index.php?newsid=6600 |date=2015-04-03 }}</ref>. Шулай уҡ УЕФА футбол комитеты вице-президенты вазифаһын башҡара<ref name="Awa">[http://www.kp.md/daily/24237/436992/ Павел Чебану: «На футбольном поле было легче»]</ref>. 2015 йылдың апрелендә Молдова Республикаһының юғары дәүләт наградаһы — Республиканың Ордены менән бүләкләнә<ref>{{Cite news|title=Николай Тимофти вручил Павлу Чебану высшую государственную награду Молдовы - Орден Республики|url=http://moldfootball.com/?index=news&news=21325|publisher=moldfootball.com|date=2015-04-02|accessdate=2015-04-02}}</ref>. == Наградалары == * Молдавияның һуңғы 50 йылдағы иң яҡшы футболсыһы. * СССР-ҙың спорт мастеры: 1984 * «Хеҙмәт даны» ордены кавалеры. * ''Om Emerit'' («Ҡаҙаныштары өсөн») почетлы исем йөрөтөүсе. * Республика Ордены (Молдавия) (2015)<ref>[http://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-nicolae-timofti-a-acordat-distinctii-de-stat-unui-grup-de-cetateni-41834 Президент Николае Тимофти вручил группе граждан государственные награды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192921/http://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-nicolae-timofti-a-acordat-distinctii-de-stat-unui-grup-de-cetateni-41834 |date=2016-03-04 }}</ref> == Шәхси тормошо == Улы Илие (Илья), футболсы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://moldova.sports.md/en/pavel_cebanu/ Профиль Павла Чебану на Moldova.Sports] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:28 мартта тыуғандар]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:СССР футболсылары]] qxmte3dxqgsciy23wj3r1e13o8onqec 0 122200 1306060 1273591 2026-09-24T21:43:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306060 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ларсен}} {{Хоккейсы2 | Имя = Филип Ларсен | Оригинал имени = | Изображение = Филип Ларсен Өфөлә.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = Һаҡсы | Рост = 182 | Вес = 86 | Хват = Уң | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2005—2006|{{Швеция|20px}} [[Рёгле (хоккей клубы)|Рёгле]] |2006—2010|{{Швеция|20px}} [[Фрёлунда (хоккей клубы)|Фрёлунда]] |2007—2008|{{Comment|→|аренда}}{{Флаг Швеции|20px}} [[Бурос (хоккейный клуб)|Бурос]] |2010—2013|{{АҠШ|20px}} [[Даллас Старз]] |2010—2012|{{Comment|→|фарм-клуб}}{{Флаг США|20px}} [[Техас Старз]] |2010—2012|{{АҠШ|20px}} [[Техас Старз]] |2012—2013|{{Comment|→|МХЛ-да локаут}} {{Флаг Финляндии|20px}} [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]] |2013—2014|{{Флаг Канады|20px}} [[Эдмонтон Ойлерз]] |2013—2014|{{Comment|→|фарм-клуб}}{{Флаг США|20px}} [[Оклахома-Сити Баронс]] |2014—2015|{{Россия|20px}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]] |2015—2016|{{Финляндия|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] |2016—2017|{{Канада|20px}} [[Ванкувер Кэнакс]] |2017—ә.в.|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}} | Гражданство = {{Дания флагы|20px}} [[Дания]] | Дата рождения = 7.12.1989 | Место рождения = {{МестоРождения|Эсбьерг}}, [[Дания]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2008|2008 йылда]] 5-се раундта дөйөм 149-сы һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = 2005—ә.в. | Награды и премии = | Медали = }} '''Фи́лип Ла́рсен''' ({{lang-da|Philip Larsen}}, тулы исеме '''Фи́лип Э́льзер Гаде́ Ла́рсен''', {{lang-da|Philip Elzer Gade Larsen}}; [[7 декабрь]] [[1989 йыл]], [[Эсбьерг]], [[Дания]]) — Дания [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], [[Һаҡсы (шайбалы хоккей)|һаҡсы]]. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]нең [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы уйынсыһы. == Карьера == === Дания менән Швецияла (2010 йылға тиклем) === Филип Ларсен профессиональ хоккейсы карьераһын тыуға ҡалаһындағы [[Эсбьерг (хоккей клубы)|«Эсбьерг»]] хоккей клубының йәштәр составында башлай. 2004/05 йылдар миҙгелендә Данияның йәштәр чемпионатында 10 осрашыуҙа бер гол керетә. Был миҙгелдән һуң ул Швецияға күсә. Шунда [[Рёгле (хоккей клубы)|«Рёгле»]] хоккей клубын тулыландыра. Швецияның икенсе дивизионы [[Аллсвенскан]]да ул 13 уйын уҙғара. Ә Швеция төп йәштәр лигаһында ул 32 уйында 5 (1+4) мәрәй йыя. 2006 йылда ул Швецияның иң көслө командаларының береһе [[Фрёлунда (хоккей клубы)|«Фрёлунда»]] хоккей клубына күсә. 2006/07 йылдар миҙгелендә Филип яңы командаһының өс составы өсөн уйнап өлгөрә. Төп командала [[Швеция хоккей лигаһы]]нда 5 осрашыуҙа ҡатнаша. Йәштәр составы өсөн даими миҙгелдең 37 уйынында 18 (3+15) мәрәй йыя, ә плей-оффта 8 уйын үткәрә һәм командаһы менән Швеция йәштәр лигаһының алтын миҙалдарын еңә. Шулай уҡ Филип юниорҙар чемпионатында бөтәһе 6 уйында 5 мәрәй йыя һәм көмөш миҙалдарҙы еңә. Киләһе йылда ул Швецияның йәштәр чемпионатын тағы еңә. «Фрёлунда» өсөн ул 16 уйын уҙғара, тик был лигала беренсе мәрәйен һаман йыя алмай. Шулай уҡ ул Аллсвенсканда сығыш яһаған [[Бурос (хоккей клубы)|«Бурос»]] хоккей клубында арендала була. Шунда ул 24 осрашыуҙа 10 (5+5) мәрәй йыя. Был миҙгел тамамланғас, [[Милли хоккей лигаһы]]ның драфтының 5-се раундта дөйөм 149-сы һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] хоккей клубы Филип Ларсенды һайлай. Әммә ул Төньяҡ Америкаға йыйынмай һәм Швеция ҡала. 2008/09 йылдар миҙгелен Филип тулыһынса тиерлек төп командала үткәрә. Ул даими чемпионаттың 53 осрашыуында 17 (2+15) мәрәй йыя. Был уның Швеция хоккей лигаһында тәүге мәрәйҙәре була. Плей-оффта ул 11 уйында ике гол керетә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. Миҙгел тамамланғас, ул Америкаға китергә йыйына һәм «Даллас» менән өс йылға йәш уйынсы контрактын төҙөй<ref>[https://www.nhl.com/stars/news/stars-sign-philip-larsen-to-entry-level-deal/c-450690 Stars Sign Philip Larsen To Entry-Level Deal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027100255/https://www.nhl.com/stars/news/stars-sign-philip-larsen-to-entry-level-deal/c-450690 |date=2021-10-27 }}</ref>. Әммә ул донъяның иң яҡшы лигаһында дебютын яһа алмай, сөнки «Старз» уны бер йылға кире Швецияға ҡайтарып тора<ref>[https://www.sports.ru/hockey/12902363.html НХЛ. Защитник «Далласа» проведет еще сезон в аренде во «Фрелунде»]</ref>. 2009/2010 йылдар миҙгелендә Филип 42 осрашыуҙа 10 (1+9) мәрәй йыя, ә плей-оффта 7 уйында бер тапҡыр ҙа һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнашмай. Швецияла миҙгел тамамланыу менән, ул команданан Төньяҡ Америкаға китә. Ошолай итеп уның карьераһында Швециялағы этабы тамамлана. === Төньяҡ Америкала (2010—2014) === [[Файл:PLarsen.jpg|thumb|left|250px|Филип Ларсен]] 2010 йылдың 4 апрелендә «Даллас» Ларсенды Швециянан саҡырып ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/69972181.html НХЛ. «Даллас» вызвал двух защитников из АХЛ и чемпионата Швеции]</ref>. 8 апрелдә [[Анахайм Дакс|«Анахайм Дакс»]] командаһына ҡаршы уйында Филиптың МХЛ-да дебюты була. Ә 10 апрелдә лигала тәүге мәрәйен йыя. Киләһе 2010/11 йылдар миҙгелендә ул «Даллас» өсөн 6 уйында ғына ҡатнаша һәм 2 һөҙөмтәле пас бирә. Күбеһенсә ул [[Америка хоккей лигаһы]]нда «Техас Старз» өсөн сығыш яһай. Шунда даими миҙгелдең 54 осрашыуында 22 (4+18) мәрәйгә өлгәшә. Плей-оффта «Техас» конференциялар сирекфиналында көрәштән төшөп ҡала. 2011/12 йылдар миҙгелендә ул, киреһенсә, күберәк «Даллас» өсөн сығыш яһай. 2012 йылдың 21 ғинуарында «Миннесота Уайлд» командаһына ҡаршы осрашыуҙа Филип МХЛ-да тәүге шайбаһын керетә<ref name="SE1">{{cite web|datepublished=2012-01-21|url=http://video.stars.nhl.com/videocenter/console?hlg=20112012,2,710&event=MIN247|title=Philip Larsen GOAL on Josh Harding - Game Video|publisher=video.stars.nhl.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AmPdHRBM|archivedate=2012-09-19}}</ref>. Бөтәһе 55 уйында ул 11 (3+8) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Филип «Даллас» менән ике йылға яңы контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/142014646.html НХЛ. «Даллас» продлил контракт с Ларсеном на два года]</ref>. Киләһе 2012/13 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут тип иғлан ителә. Шуға күрә Филип ваҡытҡа Финляндияның юғары лигаһында сығыш яһаған [[Лукко (хоккей клубы)|«Лукко»]] хоккей клубына күсә. Шунда ул 27 уйында 15 (5+10) мәрәй йыя. Ул бер уйында боҙҙа үткәргән уртаса ваҡыт буйынса Финляндия чемпионатында беренсе урында була. 2013 йылдың ғинуарында МХЛ-да локаут тамамлана һәм Ларсен кире ҡайта «йондоҙҙар» составына. Филип 32 осрашыуҙа 5 (2+3) мәрәй йыя, тик «Даллас» һаман [[Стенли кубогы]]на эләгә алмай. 2013 йылдың 5 июлендә «Даллас» менән [[Эдмонтон Ойлерз|«Эдмонтон Ойлерз»]] араһында алмашыу була: [[Техас штаты]]на һөжүмсе Шон Хоркофф күсә, ә Канада командаһы Филип Ларсенды һәм 2016 йылдағы драфтының 7-се раундындағы драфт-пикты ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/150872752.html НХЛ. «Эдмонтон» обменял Хоркоффа в «Даллас»]</ref>. Даими миҙгелде Филип фарм-клуб «Оклахома-Сити Баронс» составында АХЛ-да башлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/153283579.html НХЛ. Хэмилтон и Ларсон переведены в фарм-клуб «Эдмонтона»]</ref>. Шунда ул 7 уйында 7 мәрәй йыя. 11 октябрҙә ул Эдмонтонға кире ҡайта<ref>[https://www.sports.ru/hockey/153550037.html НХЛ. «Эдмонтон» отправил Гребешкова в АХЛ]</ref>. 10 ноябрҙә Филип бер уйында өс һөҙөмтәле пас бирә, әммә уйынды «-3» файҙалыҡ күрһәткесе менән тамамлай. 2014 йылдың 3 мартында «Эдмонтон» Филипты кире ҡағыуҙар драфтына ҡуя<ref>[https://www.sports.ru/hockey/158365066.html НХЛ. Кобасью, Макларен и Ларсен выставлены на драфт отказов]</ref>. Әммә уны бер кем дә драфта алмай. Шуға күрә ул миҙгелде «Эдмонтон» составында тамамлай. Ул шул миҙгелдең 30 уйынында 12 (3+9) мәрәй йыя. Был миҙгелдә ул Данияның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла. === КХЛ-да (2014 йылдан) === 2014 йылдың 28 май көнөндә Филип Ларсен Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] хоккей клубына күсә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1020905290.html Защитник «Эдмонтона» Ларсен перешел в «Югру»]</ref>. 2014 йылдың сентябрендә Филип КХЛ-да тәүге уйынын уҙғара, ә 26 сентябрҙә — тәүге шайбаһын индерә. КХЛ даими чемпионатында ул 56 уйынында 25 (6+19) мәрәй йыя, тик «Югра» плей-оффҡа эләкмәй. Миҙгел бөткәс, ул клубты алмаштыра алыуы тураһында хәбәр итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1028325218.html Филип Ларсен: «Вероятно, проведу следующий сезон уже в другом клубе КХЛ»]</ref>. Контракты булмағанға күрә ул донъя чемпионатында ҡатнашыуҙан баш тартырға була. 25 майҙа ул Хельсинки баш ҡалаһынан «Йокерит» хоккей клубы менән бер йыллыҡ контрак төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1030021132.html Филип Ларсен подписал контракт с «Йокеритом»]</ref>. Миҙгел алдынан үткән Санкт-Петербургтағы Пучков исемендәге турнирҙа Филип иң яҡшы һаҡсы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1032332137.html Ковальчук стал лучшим форвардом турнира имени Пучкова, Коскинен — лучшим вратарем]</ref>. КХЛ даими чемпионатының унынсы аҙнаһында ул өс уйында биш мәрәй йыя һәм аҙнаның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1034346441.html Салак, Ларсен и Микелис Редлихс — лучшие игроки 10-й недели чемпионата КХЛ]</ref>. Шулай уҡ Ларсен 15-се аҙнала был исемгә лайыҡ була<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1035498737.html КХЛ. Масальскис, Ларсен и Шумаков признаны лучшими игроками 15-й недели]</ref>. Ларсен яҡшы уйыны өсөн КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына [[киң мәғлүмәт саралары]] менән икенсе звеноға һайлана<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1035857520.html Матч звезд КХЛ. Журналисты выбрали вторые пятерки Востока и Запада]</ref>. Шундағы оҫталыҡтар конкурстарында ул һуғыу көсөнә үткәрелгән ярышта ҡатнаша. Ә уйында ул бер гол ғына керетә. КХЛ даими миҙгелендә Ларсен 52 уйында 36 (11+25) мәрәй йыя — был күрһәткес буйынса ул лигала һаҡсылар араһында бишенсе була<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1037307859.html Баркер стал лучшим бомбардиром-защитником регулярного чемпионата КХЛ]</ref>. Гагарин кубогында конференциялар сирекфиналында «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына еңелә, ә Ларсен 4 осрашыуҙа 4 (3+1) мәрәй йыя. 25 февралдә МХЛ-дағы «Ванкувер Кэнакс» командаһы «Эдмонтон» хоккей клубынан Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы алмаштырып ала<ref>[https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-philip-larsen-from-oilers/c-870471 Canucks acquire Philip Larsen from Oilers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402193752/https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-philip-larsen-from-oilers/c-870471 |date=2019-04-02 }}</ref>. Беренсе июлдә Филип «Ванкувер» менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1041668263.html НХЛ. «Ванкувер» подписал контракт с защитником «Йокерита» Ларсеном на 1 год и 1,025 млн]</ref>. 15 октябрҙә «Калгари» командаһына ҡаршы уйында тәү тапҡыр «Ванкувер» формаһында боҙға сыға. 7 декабрҙә «Нью-Джерси» командаһына ҡаршы уйында ул [[Тэйлор Холл]]дан көслө алымға эләгә һәм уйнамайынса бер айҙан күберәк ҡалдыра<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1046375093.html «Нью-Джерси» — «Ванкувер». Защитник гостей Ларсен покинул лед на носилках после удара Холла]</ref>. МХЛ даими чемпионатының 26 уйынында 6 (1+5) мәрәй йыя, ә «Ванкувер» плей-оффҡа эләкмәй. 20 апрелдә КХЛ-да [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы «Йокерит» хоккей клубынан Тим Эриксон һәм Никлас Йенсенға хоҡуҡтарға алмаштырып ала<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ufimtsy-dogovorilis-o-kontrakte-s-filipom-larsenom/ Уфимцы договорились о контракте с Филипом Ларсеном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421093508/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ufimtsy-dogovorilis-o-kontrakte-s-filipom-larsenom/ |date=2017-04-21 }}</ref>. Ә беренсе майҙа Филип [[Өфө]] командаһы менән ике йылға контракт төҙөй. Филип Ларсен — «Салауат Юлаев» тарихында тәүге Дания вәкиле. Ул клубта үҙенә 36-сы һанды ала<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/igrovye-nomera-novichkov/?dateFrom=09.06.2016%2000:00:00&dateTo=09.06.2017%2023:59:59 Игровые номера новичков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805054508/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/igrovye-nomera-novichkov/?dateFrom=09.06.2016%2000:00:00&dateTo=09.06.2017%2023:59:59 |date=2017-08-05 }}</ref>. КХЛ даими чемпионатының тәүге биш уйындың һәр береһендә гол керетә. Шунан ул Астанала 2018 йылдың ғинуарында үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнаша, шунда [[Чернышёв дивизионы]] командаһы менән финалға етә, ә турнирҙа ул бөтәһе 1 мәрәй йыя. Ә унан алдараҡ үткән оҫталыҡтар конкурстарында Филип хоккей биатлоны һәм хоккей оҫталығы эстафеталарында ҡатнаша<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/yulaevtsy-na-master-shou-kkhl-luchshie-momenty/ "Юлаевцы" на Мастер-шоу КХЛ: лучшие моменты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Миҙгелдең ғинуарында Филип лигала иң яҡшы һаҡсы тип таныла, һәм шул уҡ тирәлә ул «Салауат Юлаев» менән 2019/2020 йылдар миҙгеле аҙағына тиклем булған яңы контракт төҙөй<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» пресс-хеҙмәте|publisher=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|url=https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/filip-larsen-prodlil-kontrakt-na-dva-goda/|title=Филип Ларсен 2020 йылға тиклем Өфөлә буласаҡ|date=2 февраль 2018}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Өфө командаһы 2010 йылдан тәүгегә [[Чернышёв дивизионы]]нда беренсе урынды яулай, Гагарин кубогының тәүге этабында Омскиҙан «Авангард» хоккнй клубын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» командаһына шул уҡ иҫәп менән отола. Филип Ларсен даими миҙгелдә 38 мәрәй йыя һәм шуның өсөн КХЛ-дың иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1063437842.html Ларсен признан лучшим защитником сезона КХЛ]</ref>. Шулай уҡ ул Данияның был миҙгелдә иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла — уның өсөн был икенсе трофей. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Ҡазанда үткән КХЛ йондоҙҙар уйынына Филипты көйәрмәндәр Чернышёв дивизионы командаһына һайлай<ref>[Көйәрмәндәр Йондоҙҙар уйынына хоккейсыларҙы һайлай]</ref>. Оҫталыҡтар конкурсында Ларсен командаһына еңеү яуларға ярҙам итә. Ә иртәгенеһә үткән дивизиондар турнирында Ларсен бер мәрәй йыя, ә командаһы Йондоҙҙар уйынында дөйөм еңеүҙе яулай. Даими миҙгелдә «Салауат Юлаев» конференцияла алтынсы урынды яулай, Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Металлург» менән конференцияла беренсе булған «Автомобилист» хоккей клубтарын ота, ә ярымфиналда «Авангард» командаһына серияла 2-4 иҫәбе менән отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарына лайыҡ була. Ларсен барыһы 70 уйында ҡатнаша һәм 32 мәрәй йыя, шуларҙың унауһы гол була. === Дания йыйылма командаһында === Филип Ларсен Данияның төрлө йәштәге йыйылма командаларына гел саҡырыла. 2006 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында ул 5 уйында 6 (3+3) мәрәй йыя, ә Дания беренсе дивизионда икенсе урынды яулай. Был турнирҙа ул иң яҡшы һаҡсы тип таныла. Шул уҡ йылда йәштәр араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионында шулай уҡ көмөш миҙалдарын яулай. Шунда биш осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. 2007 йылда йәштәр араһында беренсе дивизионда Дания еңеү яулай һәм көслөләр дивизионына күтәрелә. Ә Ларсен шул беренселектә биш уйында ике мәрәй йыя. ТОП-дивизионда Дания төркөм этабында һуңғы урында була. Йыуатыу уйындарында Дания шулай уҡ уңыштарға өлгәшә алмай һәм кире беренсе дивизионға төшә. Филип алты уйында бер гол керетә һәм бер пас бирә, командаһының өс иң яҡшы уйынсыларының береһе була. 2009 йылда үҙенең һуңғы йәштәр донъя чемпионатында ул 5 уйында 4 һөҙөмтәле пас бирә, ә Дания икенсе урынды яулай. Шул уҡ йылда Филип Данияның төп йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Швейцариялағы донъя чемпионатында Дания төркөм этабынан сыға алмай, ә Филип 6 уйында ҡатнаша. Ванкуверҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарына финал квалификацияһында Дания үҙ төркөмөндә икенсе урынды яулай һәм төп турнирға сыға алмай. Филип шунда өс уйында бер мәрәй йыя. 2010 йылда Германиялағы донъя чемпионатында Филип командаһы менән бергә плей-оффҡа үтә ала һәм шунда Швецияға еңелә. Ларсен турнирҙың ете уйынында ике гол керетә. Киләһе тапҡыр Филип 2012 йылда Дания йыйылма командаһына саҡырыу ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/140388066.html НХЛ. Хансен, Эллер, Нильсен и Ларсен сыграют за сборную Дании на ЧМ-2012]</ref>. Шунда Дания төркөмөнән сыға алмай һәм плей-оффҡа эләкмәй. Шунда Филип командаһының турнирҙа өс иң яҡшы уйынсыларының береһе була. 2013 йылдағы донъя чемпионатында Дания тағы ла төркөмөнән сыға алмай, ә Филип алты уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Киләһе йылдағы [[Беларусь]] ҡабул иткән донъя чемпионатында үткән йылдарҙағы кеүек плей-оффҡа эләгә алмай, ә Ларсен 7 осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. Дания йыйылма командаһына Ларсен яңынан 2016 йылда ғына Олимпия квалификацияһына саҡырыла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1043304669.html Олимпийская квалификация. В сборную Дании вызвано 8 игроков НХЛ]</ref>. Дания үҙ төркөмөндә өсөнсө урынды ала һәм тағы ла Олимпиадаһыҙ ҡала, ә Ларсен 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. 2018 йылда шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты Данияла үтә. Филип Ларсен үҙ иленең йыйылма командаһына саҡырыуҙы ҡабул итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1062831210.html Филип Ларсен сыграет за сборную Дании на ЧМ]</ref>. Һаҡсы төркөм этабының бар ете уйынында ла ҡатнаша, өс һөҙөмтәле пас бирә, тик командаһы плей-оффҡа сыға алмай. Был миҙгелдә Филип Ларсен Дания өсөн, дуҫтарса һәм рәсми уйындарҙы бергә һанағанда, 13 осрашыу уҙғара һәм алты тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 30 июль 2019 {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | Штр | +/− | У | Г | П | М | Штр | +/− |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр чемпионаты 2004/05|2004/05]] | [[Эсбьерг (хоккей клубы)|Эсбьерг]] U19 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр чемпионаты|Дания U19]] | 10 | 1 | 0 | 1 | 2 | — | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]]^a | [[Рёгле (хоккей клубы)|Рёгле]] U20 | [[СуперЭлит U20]] | 32 | 1 | 4 | 5 | 24 | -24 | 2 | 0 | 2 | 2 | 0 | - |- | [[Аллсвенскан 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]] | Рёгле | [[Аллсвенскан (шайбалы хоккей)|Аллсвенскан]] | 13 | 0 | 0 | 0 | 0 | 4 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит 2006/2007 йылдар миҙгелендә|2006/07]] | [[Фрёлунда (хоккей клубы)|Фрёлунда]] U20 | СуперЭлит U20 | 37 | 3 | 15 | 18 | 50 | 13 | 8 | 0 | 1 | 1 | 6 | -3 |- | 2006/07 | Фрёлунда | [[Швеция хоккей лигаһы|ШХЛ]] | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]] | Фрёлунда U20 | СуперЭлит U20 | 8 | 1 | 4 | 5 | 12 | 5 | 7 | 0 | 4 | 4 | 6 | 8 |- | 2007/08 | Фрёлунда | ШХЛ | 16 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | 2007/08 | [[Бурос (хоккей клубы)|Бурос]] | Аллсвенскан | 24 | 5 | 5 | 10 | 32 | -10 | — | — | — | — | — | — |- | 2008/09 | Фрёлунда | ШХЛ | 53 | 2 | 15 | 17 | 18 | 7 | 11 | 2 | 1 | 3 | 4 | -3 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]] | Фрёлунда U20 | СуперЭлит U20 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 | 2 | — | — | — | — | — | — |- | 2009/10 | Фрёлунда | ШХЛ | 42 | 1 | 9 | 10 | 20 | 6 | 7 | 0 | 0 | 0 | 4 | 0 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]] | [[Даллас Старз]] | [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]] | 2 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |- | 2010/11 | [[Техас Старз]] | [[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]] | 54 | 4 | 18 | 22 | 12 | 3 | 6 | 2 | 3 | 5 | 4 | -4 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] | Даллас Старз | МХЛ | 6 | 0 | 2 | 2 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |- | 2011/12 | Техас Старз | АХЛ | 12 | 1 | 9 | 10 | 6 | 0 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | Даллас Старз | НХЛ | 55 | 3 | 8 | 11 | 16 | 11 | — | — | — | — | — | — |- | 2012/13 | [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]] | [[SM-liiga]] | 27 | 5 | 10 | 15 | 24 | 11 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | Даллас Старз | НХЛ | 32 | 2 | 3 | 5 | 18 | -10 | — | — | — | — | — | — |- | 2013/14 | [[Оклахома-Сити Баронс]] | АХЛ | 7 | 1 | 6 | 7 | 4 | -4 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[Эдмонтон Ойлерз]] | МХЛ | 30 | 3 | 9 | 12 | 8 | -4 | — | — | — | — | — | — |- | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | [[Югра (хоккей клубы)|Югра]] | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] | 56 | 6 | 19 | 25 | 34 | -22 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | [[Йокерит]] | КХЛ | 52 | 11 | 25 | 36 | 39 | 9 | 4 | 3 | 1 | 4 | 0 | 0 |- | [[МХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | [[Ванкувер Кэнакс]] | МХЛ | 26 | 1 | 5 | 6 | 4 | -8 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ |54 |11 |27 |38 |16 |10 |13 |2 |4 |6 |2 |-7 |- | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Салауат Юлаев | КХЛ |55||9||17||26||14||-1 |15||1||5||6||2||6 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Салауат Юлаев | КХЛ | || || || || || | || || || || || |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | ШХЛ-да бөтәһе | 116 | 3 | 24 | 27 | 40 | 13 | 18 | 2 | 1 | 3 | 8 | -3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 217 | 37 | 88 | 125 | 103 | -4 | 32 | 6 | 10 | 16 | 4 | -1 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе МХЛ-да | 151 | 9 | 28 | 37 | 46 | -9 | — | — | — | — | — | — |} * ^a <small>«Плей-офф» графаһында квалификацион турнирҙағы статистика һанала.</small> === Халыҡ-ара карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:50em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Йыл | Команда | Турнир | Урын | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | У | Г | П | М | Штр | +/− |- | 2006 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания юниорҙар йыйылма командаһы|Дания U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионы|ЮДЧ D1]] | 2 | 5 | 3 | 3 | 6 | 12 | 1 |-bgcolor="#f0f0f0" | 2006 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр йыйылма командаһы|Дания U20]] | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионы|ЙДЧ D1]] | 2 | 5 | 0 | 1 | 1 | 4 | 0 |- | 2007 | Дания U20 | ЙДЧ D1 | '''1''' | 5 | 0 | 2 | 2 | 6 | 1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты 2008|2008]] | Дания U20 | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | 10 | 6 | 1 | 1 | 2 | 6 | -13 |- | 2009 | Дания U20 | ЙДЧ D1 | 2 | 5 | 0 | 4 | 4 | 2 | -1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей — квалификация (ирҙәр)|2009]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] | [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ОУ]] (квал.) | [[Файл:Olympic Rings Icon.svg|20x20px|Квалификацияны үтә алмайҙар]] | 3 | 0 | 1 | 1 | 0 | 2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|2009]] | Дания | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | 13 | 6 | 0 | 0 | 0 | 8 | 2 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] | Дания | ДЧ | 8 | 7 | 2 | 0 | 2 | 4 | 2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2012|2012]] | Дания | ДЧ | 13 | 7 | 0 | 2 | 2 | 2 | -6 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]] | Дания | ДЧ | 12 | 6 | 1 | 1 | 2 | 4 | -1 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] | Дания | ДЧ | 13 | 7 | 0 | 1 | 1 | 4 | -7 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей — квалификация (ирҙәр)|2016]] | Дания | ОУ (квал.) | [[Файл:Olympic Rings Icon.svg|20x20px|Квалификацияны үтә алмайҙар]] | 3 | 1 | 1 | 2 | 0 | -2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] | Дания | ДЧ | 10 | 7 | 0 | 3 | 3 | 0 | -3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) | 26 | 4 | 11 | 15 | 30 | -12 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Всего (төп команда) | 46 | 4 | 9 | 13 | 22 | -13 |} == Ҡаҙаныштар == * Юниорҙар араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы һәм турнирҙың иң яҡшы һаҡсыһы — 2006. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы — 2006. * Швеция юниорҙар чемпионатында көмөш миҙалсы — 2007. * Швеция йәштәр чемпионатында алтын миҙалсы — 2007. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында чемпион — 2007. * Швеция йәштәр чемпионатында алтын миҙалсы — 2008. * Йәштәр араһында донъя чемпионатында командаһының өс иң яҡшы уйынсылары исемлегендә — 2008. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы — 2009. * Донъя чемпионатында командаһының өс иң яҡшы уйынсылары исемлегендә — 2012. * КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2014, 2018, 2019. * КХЛ иң яҡшы һаҡсыһы — 2017/18. * КХЛ бронза миҙалсыһы — 2018/19. * Данияның иң яҡшы йыл һаҡсыһы — 2013/14, 2017/18. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=101280|title=Хоккейсы профиле|publisher=Hockey Database.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPccroF|archivedate=2012-05-16}} * {{eliteprospects|6006|Филип Ларсен}} * {{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8474707|title=Хоккейсы профиле|publisher=NHL.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPep6Y0|archivedate=2012-05-16}} * {{cite web|url=http://eurohockey.com/player/96432-philip-larsen.html|title=Уйынсының бите|publisher=Eurohockey.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPfKrAv|archivedate=2012-05-16}} * {{KHL|22308|Филип Ларсен}} * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=33130 r-hockey.ru сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617092937/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=33130 |date=2016-06-17 }} * [https://www.sports.ru/tags/7709641/ sports.ru сайтында профиле] {{ХК Салауат Юлаев составы}} {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Дания флагы}} <span style="color:#E8000D;">[[Шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы|<span style="color:#E8000D;">Халыҡ-ара ярыштарҙар шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы</span>]]</span> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #E8000D; |state = collapsed |2008 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |— |2009 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2010 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2012 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2013 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2014 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2018 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы }} [[Категория:МХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Рёгле» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Фрёлунда» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Бурос» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Лукко» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Оклахома-Сити Баронс» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Эдмонтон Ойлерз» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Югра» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Ванкувер Кэнакс» хоккейсылары|Л]] [[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|Л]] [[Категория:Дания хоккейсылары|Л]] [[Категория:Дания хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей буйынса Дания йыйылма командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:Даллас Старз хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Йокерит» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Югра» хоккейсылары|Л]] [[Категория:Техас Старз хоккейсылары|Л]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:ШХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:СМ-Лиига хоккейсылары|Л]] k9qqijmx5plbl6twyou05mswxl2i93b 0 122771 1306088 1303219 2026-09-25T10:25:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 23 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306088 wikitext text/x-wiki {{Революция | Название = Ғәрәп яҙы | Изображение = | Подпись = '''По часовой стрелке сверху слева:''' протестующие собираются на [[Площадь Тахрир|площади Тахрир]] в [[Каир]]е (в Египте); демонстранты маршируют по центральной улице [[Тунис (город)|Туниса]] (в Тунисе); политические диссиденты в [[Сана|Сане]] (в Йемене) требуют отставки президента; тысячи демонстрантов на [[Жемчужная площадь|Жемчужной площади]] в [[Манама|Манаме]] (в Бахрейне); сотни тысяч в [[Дамаск]]е (в Сирии); демонстранты в [[Аль-Байда|Аль-Байде]] (в Ливии). | Место = ғәрәп донъяһы <small>(''см.&nbsp;[[#Сводка протестов по странам|список стран]]'') | Дата = 2010 йылдың 18 декабренән | Причины = структура-демографик факторҙар,<ref>{{статья|автор=[[Коротаев А.В.]], Зинькина Ю. В. |ссылка=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=1|заглавие=Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ|издание=Полис. Экстратекст.|год=2011|выпуск=1}}; [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=345&Itemid=1 Ортокузенный брак и нестабильность на Ближнем Востоке. Йеменцы не были арабами до ислама. ''Наука 2.0'' 31 Августа 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922105810/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=345&Itemid=1 |date=2013-09-22 }}.</ref> авторитар режимдар, фәҡирлек, коррупция, кеше хоҡуҡтарын боҙоу, инфляция, клептократия, эшһеҙлек | Цель = иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәрҙән алып власты тулыһынса алмаштырыуға тиклем | Итог = | Организатор = | Кем_организована = | Движущая_сила = | Число_манифестантов = | Кто_подавлял = Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәренең хөкүмәттәре | Погибшие = 400 000-дән 650 000-гәсә (халыҡ-ара баһа) | Ранены = | Арестованы = }} '''Ғәрәп яҙы''' ([[Ғәрәп теле|ғәр.]]الربيع العربي) — ғәрәп донъяһында 2011 йыл башында булып үткән ихтилалдар һәм сыуалыштар тулҡыны. Тәүге билдәләре 2010 йылда уҡ күренә<ref>Волнения в Западной Сахаре произошедшие в октябре 2010 называют частью арабской весны</ref>. Түңкәрелештәр — [[Тунис]]та<ref name="tropicpost">{{Cite news|title=Middle East In Revolt|url=http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/|date=11 February 2011|accessdate=11 February 2011}}</ref>, [[Мысыр]]ҙа<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}</ref> һәм [[Йемен]]дә<ref>{{Cite news|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|date=28 January 2011|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first1=Nada|last1=Bakri|first2=J. David|last2=Goodman|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref>; граждандар һуғышы — [[Ливия]]ла<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London|work=The Daily Telegraph}}</ref> (режим ҡолай) һәм [[Сүриә]]лә<ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}</ref> (дауам итә); граждандар ихтилалы — [[Бахрейн]]да<ref>{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}</ref>; күмәк кеше ҡатнашлығындағы болалар — [[Алжир]]ҙа<ref>{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}</ref>, [[Ираҡ]]та<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}</ref>, [[Иордания]]ла<ref>{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}</ref>, [[Марокко]]ла<ref name="afrol1">{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}</ref> һәм Оманда<ref>{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}</ref>; ваҡ-төйәк болалар [[Күвейт]]тә<ref>{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|archivedate=22 February 2011}}</ref>, [[Ливан]]да<ref>{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|title=Lebanon: Protests against Sectarian Political System|agency=Reuters|date=27 February 2011|accessdate=8 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|archivedate=24 November 2011}}</ref>, [[Мавритания]]ла, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}</ref>, [[Судан]]да<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}</ref>, [[Джибути]]ҙа<ref name="ReferenceA">[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028222114/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2020-10-28 }}{{ref-en}}</ref> һәм [[Көнбайыш Сахара]]ла<ref>{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}</ref> була. 2011 йылдың майында [[Израиль]] сигендәге бәрелештәрҙе лә Ғәрәп яҙы рухландыра<ref>{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611201736/http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|archivedate=11 June 2011}}</ref>. Сыуалыштар ваҡытында ризаһыҙлыҡ күрһәтеүҙең дөйөм ысулдары файҙаланыла: забастовкалар, демонстрациялар, митингылар; уларҙы ойоштороу, аралашыу һәм мәғлүмәт таратыу өсөн социаль медиа ҡулланыла<ref name="cascading">{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}</ref>. Демонстрацияларҙың күбеһенә ҡарата властар көс ҡуллана<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|archivedate=10 January 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026093919/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|archivedate=26 October 2011|deadlink=404}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}</ref>, шулай уҡ хөкүмәт яҡлы ополчениены һәм контр-демонстранттарҙы ҡаршы ҡуя<ref>{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}</ref>. Демонстранттар «Халыҡ режимдың ҡолауын теләй»<ref name="наука2.0">[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [//ru.wikipedia.org/wiki/Коротаев,_Андрей_Витальевич Андрей Коротаев]</ref> ({{Lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}}‎)<ref name="slogan">{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}</ref> тигән төп лозунг аҫтында эш итә. == Күҙәтеү == Тотош Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка буйлап үткән протестар һәм демонстрациялар «ғәрәп яҙы»<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12339521|title=Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles|publisher=BBC|date=2 February 2011|accessdate=9 March 2011|first=Roger|last=Hardy}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|title=Arab 'spring' a chance for U.S. to rewrite relationships|publisher=[[San Angelo Standard-Times]]|date=8 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Kate|last=Smith|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711113021/http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|archivedate=11 July 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English|title=An Arab Spring?|publisher=Project Syndicate|date=26 January 2011|accessdate=9 March 2011|first=Dominique|last=Moisi}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|title=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|publisher=[[The Nation]]|date=3 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Rashid|last=Khalidi}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/mar/06/arab-spring-european-reply-labour|title=The Arab spring requires a defiantly European reply|work=The Guardian|location=UK|date=6 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Jackie|last=Ashley}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/03/arab_spring|title=Arab Spring – Who lost Egypt?|work=The Economist|date=1 March 2011|accessdate=9 March 2011}}</ref>, шулай уҡ «ғәрәп яҙы һәм ҡышы»<ref>{{cite web|last=Miller|first=Aaron|title=What Is Israel’s Next Move In The New Middle East?|url=http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html|work=Moment Magazine|publisher=Moment Magazine|accessdate=5/6/2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Vv1VO|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506055639/http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html |date=2011-05-06 }}</ref>, «ғәрәп уяныуы»<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/2011/02/2011222121213770475.html}}{{cite news|url=http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html|title=—|accessdate=2017-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502195246/http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html|archivedate=2013-05-02}}</ref>, «панғәрәп инҡилабы», «ғәрәп ихтилалдары»<ref>{{cite news|url=http://www.thenation.com/blog/158670/arab-uprisings-what-february-20-protests-tell-us-about-morocco}}</ref> тигән атамалар алды, әммә протестарҙа ҡатнашыусылар араһында [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] түгелдәр ҙә була. Протестар 2010 йылдың октябрендә Көнбайыш Сахарала башлана, әммә ғәмәлдә [[Тунис]]та 2010 йылдың 18 декабрендә Мөхәммәт Буазизиҙың полиция коррупцияһына һәм ҡаты мөғәмәләгә ҡаршы протест рәүешендә үҙ-үҙен яндырыуынан башлана<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/01/22/world/africa/22sidi.html?pagewanted=1&_r=1&src=twrhp|title=Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia|work=The New York Times|date=22 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Kareem|last=Fahim}}</ref><ref>{{Cite news|last=Noueihed|first=Lin|url=http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|title=Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution|agency=Reuters|place=UK|date=19 January 2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209104243/http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|archivedate=9 February 2011}}</ref>. Тунистан һуң тәртипһеҙлектәр [[Алжир]], [[Иордания]], [[Мысыр]] һәм [[Йемен]]де<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/27/AR2011012702081.html|title=Inspired by Tunisia and Egypt, Yemenis join in anti-government protests|work=The Washington Post|date=27 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Sudarsan|last=Raghavan}}</ref> солғай, шунан бүтән илдәргә лә тарала. Иң ойошҡан демонстрациялар йыш ҡына йома намаҙынан һуң башлана<ref>{{Cite news|url=http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|title=Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests|publisher=Arab News|date=3 February 2011|accessdate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707154845/http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|archivedate=7 July 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Police in south Yemen disperse 'day of rage' protests|publisher=Google|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|accessdate=13 February 2011|newspaper=Hosted news|agency=Agence Presse-France|date=11 February 2011|location=Aden, Yemen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223070701/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|archivedate=23 December 2011|deadlink=404}}</ref><ref>{{Cite news|last=White|first=Gregory|title=Bahrain Now Bracing For Its Own Day Of Rage After Giving Every Family $2,660 Fails|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-day-of-rage-2011-2|accessdate=13 February 2011|newspaper=Business Insider|date=13 February 2011}}</ref>. 2012 йылдың майына инҡилаптар дүрт дәүләттең башлыҡтарын ҡолата. Тунистағы инҡилаптан һуң Тунис президенты Зинәләбиддин бин Али 2011 йылдың 14 ғинуарында Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаса. Мысырҙа президент Хөсни Мөбәрәк халыҡтың 18 көнлөк акцияларынан һуң 2011 йылдың 11 февралендә, 30 йыллыҡ президентлығын тамам итеп, отставкаға китә. Ливия лидеры Муаммар Ҡаддафи 2011 йылдың 23 авгусында ҡолатыла һәм 2011 йылдың 20 октябрендә тыуған ҡалаһы Сиртта үлтерелә. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 2012 йылдың 27 февралендә власты сираттан тыш һайлауҙа һайланған яңы президентҡа тапшыра. Төбәктәрҙәге тәртипһеҙлектәр осоронда ҡайһы бер лидерҙар етәкселек итеү мөҙҙәттәре тамамланғас отставкаға китәсәктәрен белдерә. Судан президенты Омар әл-Бәшир 2015 йылда кандидатураһын ҡуймаясағын әйтә<ref>{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=417637&version=1&template_id=37&parent_id=17|title=Party: Bashir is not standing for re-election|agency=Gulf Times|date=22 February 2011|accessdate=22 February 2011}}</ref>, Ираҡ премьер-министры Нури әл-Малик та (мөҙҙәте 2014 йылда бөтә) шуны уҡ белдерә<ref>{{Cite news|url=http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|title=Iraq PM plans no re-election|agency=Voice of Russia|date=5 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111044547/http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|archivedate=11 January 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|title=Iraq angered protesters call for Maliki resignation|agency=Alsumaria|date=26 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925071202/http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|archivedate=25 September 2011}}</ref>. Иорданиялаға протестар король Абдулланың ике хөкүмәтте таратыуына сәбәп була<ref>{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|title=Jordanians stage anti-gov't sit-in in Amman|publisher=Xinhua|date=30 January 2011|accessdate=13 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110202074731/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|archivedate=2 February 2011}}</ref><ref name="aljazeera2">{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/10/20111017113326931126.html|agency=Al Jazeera English|date=17 October 2011|accessdate=17 October 2011|title=Jordan's king 'appoints new prime minister'}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|title=Jordan king appoints new PM, government quits|agency=Reuters|date=1 February 2011|accessdate=2 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110204083047/http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|archivedate=4 February 2011}}</ref>. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 23 апрелдә 30 көндән отставкаға китәсәге тураһында хәбәр итә<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/04/24/world/middleeast/24yemen.html?src=tptw|title=President of Yemen Offers to Resign for Immunity|work=The New York Times|date=23 April 2011|accessdate=24 April 2011|first=Robert F.|last=Worth}}</ref>;<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704677404576285473691028908.html?mod=googlenews_wsj|agency=The Wall Street Journal|date=26 April 2011|accessdate=27 April 2011|title=Yemen Protesters Accept Deal|first=Hakim|last=Almasmari}}</ref> ләкин кире уйлай, ә инҡилап дауам иттерелә<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2011-05-01/yemen-accord-signing-has-been-postponed-gulf-official-says-2-.html|date=2 May 2011|accessdate=5 May 2011|title=Yemen Accord Signing Has Been Postponed, Gulf Official Says|first=Donna|last=Abu-Nasr|agency=Bloomberg}}</ref>. Протестарҙың геосәйәси эҙемтәләре дөйөм иғтибарҙы тарта<ref>{{cite web|author=AFP 27 January 2011|url=http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|title=Unrest across the Arab world|work=Vancouver Sun|location=Canada|date=28 January 1986|accessdate=29 January 2011|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20110131183904/www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|archivedate=2011-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131183904/http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html |date=31 January 2011 }}</ref>, хатта баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына күрһәтелеүе ихтимал тип фараз ителә<ref>{{cite web|url=http://www.news24.com/World/News/Arab-protests-attract-Nobel-interest-20110131|title=Arab protests attract Nobel interest: News24: World: News|publisher=News24|date=31 January 2011|accessdate=8 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975WeAnQ|archivedate=2012-07-13}}</ref>. Йемендән Тәвәкүл Ҡарман Ғәрәп яҙының мәшһүр лидеры булараҡ 2011 йыл өсөн тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы бирелгән өс лауреаттың береһе була. {{Описанное изображение|float=none|width=700|image-width=700|image=Arab_Spring_map.svg|caption={{легенда|#00112b|Хөкүмәт ҡолатылған|inline}} {{легенда|#801000|Ҡораллы конфликт|inline}} {{легенда|#004a80|Граждандарҙың оҙайлы сыуалыштары һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}} {{легенда|#00bff3|Протестар һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}}<br ></div>{{легенда|#d64400|Күмәк протестар|inline}} {{легенда|#eac27c|Ваҡ-төйәк протестар|inline}} {{легенда|#797979|Ғәрәп донъяһынан тыш протестар|inline}}|annotations={{описание|165|140|[[Алжирҙағы сыуалыштар (2010—2012)|<span style="color:white;">Алжир</span>]]|font-size=14}} {{описание|300|140|[[Ливияла граждандар һуғышы|<span style="color:white;">Ливия</span>]]|font-size=14}} {{описание|405|140|[[Мысырҙа инҡилап (2011)|<span style="color:white;">Египет</span>]]|font-size=14}} {{описание|425|245|[[Судан]]|font-size=14}} {{описание|23|195|[[Мавритания]]|font-size=14}} {{описание|260|70|—[[Туниста инҡилап (2010—2011)|Тунис]]|font-size=14}} {{описание|100|78|[[Марокко]]|font-size=14}} {{описание|7|130|[[Көнбайыш Сахара|Западная<br />Сахара]]|font-size=14}} {{описание|520|154|[[Сәғүд Ғәрәбстанында сыуалыштар (2011)|Саудовская Аравия]]|font-size=14}} {{описание|480|93|[[Иорданияла сыуалыштар (2011)|Иордания]]|font-size=14}} {{описание|420|72|[[Ливан]]—|font-size=14}} {{описание|390|88|[[Государство Палестина|Палестина]]—|font-size=14}} {{описание|480|52|[[Сүриәлә ихтилал (2011)|<span style="color:white;">Сирия</span>]]|font-size=14}} {{описание|525|70|[[Ираҡта сыуалыштар (2011)|<span style="color:white;">Ирак</span>]]|font-size=14}} {{описание|580|93|—[[Кувейт]]|font-size=14}} {{описание|615|120|—[[Бахрейнда сыуалыштар (2011)|Бахрейн]]|font-size=14}} {{описание|655|160|[[Оманда сыуалыштар (2011)|Оман]]|font-size=14}} {{описание|580|230|[[Йемендә ихтилал (2011)|<span style="color:white;">Йемен</span>]]|font-size=14}}}} * Илдәр буйынса протест белдереүҙәр исемлеге {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 18px;" ! Сыуалыштар башы ! Ил ! Сыуалыштар ахыры ! Протест төрҙәре ! Эҙемтәләре ! Һәләк булғандарҙың һаны |- | 2010 йылдың 17 декабре | {{flagicon|Tunisia}} Тунис | 2011 йылдың 14 ғинуары | Мөхәммәт Буазизиҙың үҙ-үҙен яндырыуы; күмәк демонстрациялар; дөйөм халыҡ протесы; офистарға һәм биләмәләргә һөжүм | Хөкүмәтте ҡолатыу; президент Бен Али ғаиләһе менән илдән ҡаса (2011 йылдың 14 ғинуары) | 219<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN], BBC, February 1, 2011. {{Ref-en}}(инг.)</ref><ref>{{Cite news|title=4 dead in Tunisia after renewed violence|url=http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|publisher=CTV News|date=27 February 2011|accessdate=28 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228184118/http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|archivedate=28 February 2011}}</ref> |- | 2010 йылдың 28 декабре | {{flagicon|Algeria}} Алжир | 2011 йылдың 24 феврале | Күмәк демонстрациялар | Президент 19 йыл дауам иткән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында иғлан итә (2011 йылдың 3 феврале)<ref>{{Cite web|title=Algeria to lift emergency powers'|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975dfsJy|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=Al-Jazeera|date=2011-02-03|accessdate=2011-02-03}}(инг.)<span id="cxmwBOQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBOQ" tabindex="0"> Al-Jazeera</span>&#x20;<span id="cxmwBOQ" tabindex="0">(2011-02-03).</span>&#x20;<small id="cxmwBOQ" tabindex="0">[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwBOQ" tabindex="0">3 февраль 2011 тикшерелгән.</small></ref> | 8<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified — Bloomberg]</ref> |- | 2011 йылдың 13 ғинуары | {{Флаг|Ливия|1977}} Ливия | 2011 йылдың 20 октябре | Ливия башлығының 40 йыл идара итеүенә ҡаршы бөтә ил буйлап барған протестар артынан граждандар һуғышы һәм интервенция башлана<ref name="lenta libyan">[http://lenta.ru/story/libyaun/ Lenta.ru: В мире: Гражданская война в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314151837/http://lenta.ru/story/libyaun/ |date=2011-03-14 }}</ref> | Муаммар Ҡаддафиҙы үлтереү; властың Күсмә милли советҡа күсеүе<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/constitution/ Сторонники Каддафи написали конституцию]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/20/election/ Режим Каддафи согласился провести свободные выборы]</ref> | 50.000<ref>{{Cite news|title=Al menos 50,000 personas han muerto en Libia, aseguran los rebeldes|url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|date=31 August 2011}}</ref> |- | 2011 йылдың 14 ғинуары | {{flagicon|Jordan}} Иордания | | Ваҡ-төйәк протестар | Король Абдулла II хөкүмәтте тарата (2011 йылдың 1 феврале) | 2<ref name="khaberni.com">{{cite web|url=http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&ThisCat=1|title=خبرني :&#124;نبض الشارع : توقيف 21 شخصا على خلفية احداث الداخلية|publisher=Khaberni.com|accessdate=28 October 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975emaDq|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819104533/http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&ThisCat=1 |date=2011-08-19 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Jordan protest turns violent|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975fjUH3|archivedate=2012-07-13|work=Al Jazeera|accessdate=28 October 2011}}</ref> |- | 2011 йылдың 17 ғинуары | {{Флаг|Мавритания}} [[Мавритания]] | 2011 йылдың 17 ғинуары | Үҙ-үҙен яндырыу | | 3<ref>{{Флаг|Mauritania}}</ref> |- | 2011 йылдың 17 ғинуары | {{Флаг|Sudan}} [[Судан]] | | Ваҡ-төйәк протестар, Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум | Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғон таныу | 1<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 Sudanese student dies after protests-activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104317/http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |date=2011-02-09 }}</ref> |- | 2011 йылдың 17 ғинуары | {{Флаг|Оман}} Оман | | Протестар, сыуалыштар | Солтан вәкәләттәренең бер өлөшөн парламентҡа тапшыра<ref name="autogenerated20130214-1">[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/03/110313_rn_oman_parliament.shtml BBC Russian — Лента новостей — Султан Омана передаст после протестов часть полномочий парламенту]</ref> | 6<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html Protesters defy crackdown in Oman — Middle East — Al Jazeera English]</ref> |- | 2011 йылдың 18 ғинуары | {{flagicon|Yemen}} Йемен | | Хөкүмәттең президент сәйәсәте менән риза түгеллеге<ref name="09SANAA2279">Bryan, Angie.&#x20;[http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html Yemeni tribal leader: for Saleh, Saudi involvement in Sa’ada comes not a moment too soon]&#x20; (инг.), ''[[WikiLeaks]]'' (28 December 2009).&#x20;<small>31 ғинуар 2011 тикшерелгән.</small></ref>; күмәк демонстрациялар<ref name="Irish Times breaking26">{{Cite news|title=Yemenis in anti-president protest|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|publisher=[[Irish Times]]|date=January 27, 2011|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023123714/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|archivedate=October 23, 2012|accessdate=June 28, 2017}}(инг.)<span id="cxcxmwBSo" tabindex="0">, </span>''[[Irish Times]]'' <span id="cxcxmwBSo" tabindex="0">(January 27, 2011).</span></ref><ref name="NADA BAKRI">{{Cite news|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first=NADA|last=BAKRI|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|publisher=The New York Times|date=27 Jan 2011|language=en}}</ref> | Президент вәкәләттәрҙе ил вице-президентына тапшырыу тураһында указға ҡул ҡуя (2011 йылдың 23 ноябре)<ref>{{Cite news|title=Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|publisher=BBC News|date=2011-02-02|accessdate=2011-02-02|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110203030206/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|archivedate=2011-02-03}}(инг.)<span id="cxmwBSo" tabindex="0">, </span>''BBC News'' <span id="cxmwBSo" tabindex="0">(2</span> <span id="cxmwBSo" tabindex="0">February 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwBSo" tabindex="0">2 февраль 2011 тикшерелгән.</small></ref> | 1500<ref name="2,000killed">[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h-RahixpQufEQj9Qg3oUxpYourDA?docId=8bb4ea3a38954ebd9d1a25afd4c56278 Yemen says more than 2,000 killed in uprising]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2011 йылдың 21 ғинуары | {{Флаг|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] | | Үҙ-үҙен яндырыу<ref name="saudi">{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}(инг.)<span id="cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0" tabindex="0"> BBC News</span>&#x20;<span id="cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0" tabindex="0">(23 January 2011).</span>&#x20;<small id="cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0" tabindex="0">[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.</small>&#x20;<small id="cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0" tabindex="0">23 ғинуар 2011 тикшерелгән.</small></ref>; демонстрациялар<ref name="Montreal">{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|lang=en|publisher=Montreal Gazette|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}(инг.)<span id="cxcxmwBVU" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxcxmwBVU" tabindex="0"> Montreal Gazette</span>&#x20;<span id="cxcxmwBVU" tabindex="0">(29 January 2011).</span>&#x20;<small id="cxcxmwBVU" tabindex="0">[http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 1 февраль 2011.</small>&#x20;<small id="cxcxmwBVU" tabindex="0">29 ғинуар 2011 тикшерелгән.</small></ref> | [[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд|Абдулла ибн Әбделғәзиз әс-Сәғүд]], Сәғүд Ғәрәбстанының короле, социаль түләүҙәргә 16 миллиард доллар бүлергә вәғәҙә итә<ref>[http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 Saudi Arabia’s King Abdullah promises $36 billion in benefits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228141743/http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |date=2011-02-28 }}</ref> | 10<ref name="saudi_selfimmo65yr">{{Cite news|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|work=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}</ref><ref name="DPA_Abdul-Ahadwas">{{Cite news|title=Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead|url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|work=[[Monsters and Critics]]|date=2 March 2011|accessdate=2 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110305021517/http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|archivedate=5 March 2011}}</ref><ref name="HRW_Dec2011_protests">{{Cite news|title=Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban|url=http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|work=BBC News|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=30 December 2011|accessdate=2012-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108013013/http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|archivedate=2012-01-08}}</ref><ref name="AJE_Issam_Moh_Abd">{{Cite news|title=Saudi forces clash with protesters in Qatif|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|work=[[Al Jazeera]]|date=13 January 2012|accessdate=2012-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115031710/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|archivedate=2012-01-15}}</ref><ref name="presstv_alAbdel_26Jan2012">{{Cite news|title=Saudi forces kill another protester|url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html|work=[[Press TV]]|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=27 January 2012|accessdate=2012-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120129054546/http://www.presstv.ir/detail/223279.html|archivedate=2012-01-29}}</ref> |- | 2011 йылдың 25 ғинуары | {{flagicon|Egypt}} Мысыр | 2011 йылдың 11 феврале | Күмәк протестар һәм ихтилалдар | Хөкүмәт алмашыныу (2011 йылдың 29 ғинуары); Хөсни Мөбәрәктең президент посынан отставкаға китеүе (2011 йылдың 11 феврале)<ref name="autogenerated4">[http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ Лента.]</ref> | 887<ref>{{Cite web|title=846 killed in Egypt uprising|url=http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archiveurl=http://web.archive.org/20110423023923/www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archivedate=2011-04-23|date=20 April 2011|accessdate=20 April 2011}}</ref><ref>[http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 Egypt protests: Death toll rises to 41]</ref> |- | 2011 йылдың 26 ғинуары | {{Флаг|Syria}} Сүриә | дауам итә | Үҙ-үҙен яндырыу, күмәк протестар, сыуалыштар | Президент 48 йыллыҡ ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында белдерә | 100 000<ref name="oneyearlater">{{Флаг|Morocco}}</ref> |- | 2011 йылдың 20 феврале | {{Флаг|Morocco}} [[Марокко]] | 2011 йылдың 20 феврале | Үҙ-үҙен яндырыу, протестар<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html Region’s Protests Spread to Morocco — WSJ.com]</ref> | Марокко короле Мөхәммәт VI халыҡҡа телмәр менән мөрәжәғәт итә, тамырҙан конституция реформаһы үткәрергә вәғәҙә итә<ref name="test">[http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ Король Марокко пообещал народу конституционную реформу]</ref> | 9<ref>[http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ Yemen: Death Toll There at 11, Morocco: Five pro-democracy protesters dead | Eagainst.com — Autonomy against Barbarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223051229/http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |date=2011-02-23 }}</ref><ref>[http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011 Man beaten to death by Police at Teachers Protest in Rabat, Morocco.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713192251/http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011/ |date=2011-07-13 }}</ref> |- | 2011 йылдың 1 феврале | {{Флаг|Джибути}} [[Джибути]] | 2011 йылдың 1 феврале | Ваҡ-төйәк протестар | | 2<ref>[http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ Mass arrests stopped further Djibouti protests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305000301/http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |date=2011-03-05 }}</ref> |- | 2011 йылдың 13 феврале | {{Флаг|Сомали}} [[Сомали]] | | Ваҡ-төйәк протестар | | 5<ref>[http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 Somalia — Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5 — NYTimes.com]</ref> |- | 2011 йылдың 4 феврале (рәсми ҡараштан 14 февралдә) | {{Флаг|Бахрейн}} Бахрейн | | Протестар, сыуалыштар | Король Хәмәт дәүләттең һәр ғаиләгә 1000 динар (79 500 һум) түләйәсәге тураһында иғлан итә (11 февралдә) | 86<ref>Check [//ru.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_2011-2012_Bahraini_uprising Casualties of the 2011—2012 Bahraini uprising] for comprehensive list</ref> |- | 2011 йылдың 10 феврале | {{Флаг|Ирак}} Ираҡ | | Демонстрациялар | | 35<ref name="wpdayofrage">{{Флаг|Kuwait}}</ref> |- | 2011 йылдың 18 феврале | {{Флаг|Кувейт}} Күвейт | | Ваҡ-төйәк протестар | Күвейт властары дәүләт хеҙмәтендәгеләрҙең эш хаҡын, студенттарҙың стипендияларын арттыра, шулай уҡ ерле күвейттәргә гранттар тарата<ref>[http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html Кувейт раздал жителям $4 миллиарда] 16.02.2011</ref> | 0 |- | 2011 йылдың 26 феврале | [[Файл:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|24x24пкс]] Көнбайыш Сахара | Ваҡ-төйәк протестар, сыуалыштар | 56 |- | 2011 йылдың 27 феврале | {{Флаг|Lebanon}} [[Ливан]] | Ваҡ-төйәк протестар | 17 |- | colspan="5" style="text-align:right;" | Һәләк булғандар бөтәһе: | ''''' 150 000-дән ашыу ''''' |} == Заманса аралашыу сараларын һүндереү == Заманса бәйләнеш саралары аша ойоштороу мөмкинлектәренең ни тиклем ҙур булыуын аңлағас, [[Тунис]] властары "[[Йәнле Көндәлек]]<nowiki/>"тә һәм Twitter микроблогинг селтәрендәге хәбәрҙәрҙе юйҙыра. Мысырҙа эре провайдерҙар (Etisalat Misr, Link Egypt, Telecom Egypt и Vodafone/Raya) Интернетты тулыһынса, мобиль элемтәне өлөшләтә һүндерә<ref>[http://www.bfm.ru/articles/2011/01/28/egipet-ster-sebja-s-internet-karty-mira.html ''Египет стёр себя с интернет-карты мира'', BFM.ru, 28.01.2011.]</ref>. «Google» компанияһы [[Мысыр]] халҡына Twitter селтәрендә мобиль элемтә аша тауышлы хәбәрҙәр тапшырыу мөмкинлеген бирә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110201_egypt_tahrir_protest.shtml ''В крупных городах Египта проходит «протест миллионов»'', Би-Би-Си, 01.02.2011]</ref>. [[Ливия]] ла 19 февраль төнөнә Интернетты һүндерә. == Илдәр буйынса == === Тунис === Туниста [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[14 ғинуар]]ында президент Зинәләбиддин бин Али илдән ҡасҡас, сыуалыштар инҡилапҡа әүерелә. === Алжир === [[Файл:Emeute_à_Blida_khazrouna.jpg|справа|мини|250x250пкс|Блидала (Алжир) боласыларҙың полиция менән бәрелеше, [[8 ғинуар]] [[2011 йыл]]]] '''2011 йылдың 3 февралендә '''Алжир президенты Әбделғәзиз Бутефлика яҡын арала сәйәси реформалар башланасағы — 1992 йылда индерелгән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү, партияларға радио аша сығыш яһарға рөхсәт итеү, тыныс демонстрациялар үткәрергә рөхсәт биреү (Алжир ҡалаһынан тыш) — тураһында хәбәр итә<ref>[http://lenta.ru/news/2011/02/03/algiers/ Lenta.ru: Ближний Восток: Президент Алжира объявил о начале политических реформ]</ref>. === Иордания === [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] Иордания короле Абдулла II оппозиция талабы буйынса Самир әл-Рифаи хөкүмәтен отставкаға ебәрә<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/1201520/korol_iordanii_otpravil_v_otstavku_pravitelstvo Ведомости: Король Иордании отправил в отставку правительство]</ref>. Король протестарҙы финанстар өҫтәү юлы менән дә һүндерергә тырыша. 2011 йылда ул дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡтарын арттырыуға һәм бензин, көндәлек тауарҙар хаҡтарын көйләүгә 0,5 миллиард доллар бүлә (аҡсаның бер өлөшөн АҠШ менән [[Европа берләшмәһе]] бирә)<ref>Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 117—118</ref>. Бынан тыш, 2011 йылда Иордания [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нан 1,6 миллиард долларлыҡ ярҙам ала<ref>Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 118</ref>. === Йемен === [[Йемен]] парламентында сығыш яһап, президент Али Абдулла Сәлих [[2013 йыл]]да мөҙҙәте тулыу менән власта ҡалырға йә уны улына тапшырырға йыйынмауы тураһында белдерә<ref>[http://rus.newsru.ua/world/02feb2011/emen_scared.html NEWSru.ua: Президент Йемена пообещал, что не будет баллотироваться на новый срок, но «День гнева» там всё же пройдёт]</ref>. Ләкин халыҡ баҫымы аҫтында Сәлих президент һайлауын 2011 йыл аҙағына тиклем үткәрергә һәм отставкаға китергә тәҡдим итә, ләкин оппозиция уның кисекмәҫтән отставкаға сығыуын талап итә. Шул уҡ ваҡытта Йемендә Сәлих яҡлыларҙың да демонстрациялары үтә. 2011 йылдың 23 ноябрендә Сәлих власты вице-президентҡа тапшыра. === Мысыр === [[Файл:Egyptian_Army_M60_tank_in_Tahrir_Square.jpg|справа|мини|250x250пкс|2011 йылдың [[29 ғинуар]]ында Ҡаһирәлә Таһрир майҙаны эргәһендә танк]] Кешеләр түбән тормош кимәленә ҡаршы протест белдерә һәм президенттың отставкаға сығыуын талап итә. [[2011 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында президент Хөсни Мөбәрәк хөкүмәтте тарата<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/29/mubarak/ Мубарак распустил правительство Египта]</ref>. [[1 февраль|1 февралдә]] халыҡҡа ашығыс мөрәжәғәтендә [[Мысыр]] президенты 2011 йылдың көҙөнә тәғәйенләнгән киләһе президент һайлауҙа ҡатнашмаясағын белдерә. Шулай уҡ конституцияның президентлыҡҡа кандидатуралар тәҡдим итеү механизмы һәм һайлау процедураһы һүрәтләнгән 76-сы һәм 77-се статьяларын үҙгәртеүҙе яҡлап сыға<ref>[http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml РБК: Президент Египта не будет участвовать в следующих выборах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202222951/http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml |date=2011-02-02 }}</ref>. Moody’s халыҡ-ара агентлығы Мысырҙың бурыс йөкләмәләре буйынса рейтингтарын «Ва1» кимәленән «Ва2» кимәленә тиклем түбәнәйтә; шулай уҡ рейтингтар буйынса прогноз да үҙгәрә: «тотороҡло» урынына "кире"гә әйләнә<ref>[http://www.newsru.com/finance/31jan2011/oil.html NEWSru.com: События в Египте приблизили нефть вплотную к 100 долларам за баррель]</ref>. 10 февралдә Мөбәрәк президент вәкәләттәренең бер өлөшөн вице-президент Омар Сөләймәнгә тапшыра<ref>{{Cite news|title=Defiant Mubarak refuses to resign|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/2011210172519776830.html|publisher=[[Al-Jazeera]]|date=10.02.2011|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBcc" tabindex="0">, </span>''[[Al-Jazeera]]'' <span id="cxmwBcc" tabindex="0">(10.02.2011).</span></ref>, был хаҡта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәттә белдерә, шунан һуң 11 февралдә отставкаға китә. Артабан ул йортона бик аҫтына ултыртыла<ref>[http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html Экс-президента Египта Мубарака арестовали | Новости.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914032659/http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html |date=2011-09-14 }}</ref>. 2012 йылдың 1—4 декабрендә Мөхәммәт Мурсиҙың власты үҙ ҡарамағында ғына тотоуына ҡаршы мысыр халҡының протестары көсәйә. 5 һәм 6 декабрҙә халыҡ, протестар, стачкалар ойоштороп һәм «Молотов коктейле» — яндырғыс матдәле шешәләр — ҡулланып, полиция менән бәрелешә. Дүрт кеше ҡорбан була<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=976634&tid=87353 Жертвами уличных боев в Египте стали уже четыре человека | Вести.]</ref>. 2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа ил президенты Мөхәммәт Мурсиға ҡаршы оҙайлы протест ғәмәлдәренән һуң Мысырҙың оборона министры Абдул Фәтәх әл-Сиси президенттың ҡолатылыуы<ref>[http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html Армия Египта уведомила Мурси, что он больше не является президентом]</ref> һәм конституцияның ғәмәлдә булыуы туҡтатып торолоуы хаҡында иғлан итә<ref>{{Cite news|title=Египетская армия сместила Мухаммеда Мурси и приостановила действие Конституции|url=http://russian.rt.com/article/11735|publisher=[[Russia Today]]|date=3 июля 2013|accessdate=2013-07-03}}</ref>. 2014 йылдың 25 ғинуары. Мысырҙа 2011 йылдың 25 ғинуарында булған инҡилаптың йыллығын билдәләүгә арналған демонстрациялар барышында унда ҡатнашыусыларҙың полиция менән бәрелештәре ваҡытында 49 кеше һәләк булды, тип хәбәр итә Франс Пресс агентлығы<ref>[http://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 Почти 50 человек стали жертвами столкновений в Египте — Новости Политики — Новости Mail.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312135703/https://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 |date=2017-03-12 }}</ref>. === Мавритания === [[2011 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ында [[Мавритания]] баш ҡалаһы Нуакшотта генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз режимы менән ризаһыҙлығын белдереп, бер ир үҙенә-үҙе ут төртә. 43 йәшлек Яҡуп үлд Даһуд иртән автомобилен Мавритания Сенатының бинаһы алдына ҡуя ла машина эсендә ултырған көйө, өҫтөнә яныусан матдә һибеп, ут төртә. Полиция тиҙ килеп етә — ут тиҙ генә һүндерелеп, бите һәм тәне ныҡ бешкән ир дауаханаға илтелә. Һаулығының торошо тураһында мәғлүмәт бирелмәй. Журналистар әйтеүенсә, Даһуд үҙен-үҙе яндырырғандан бер нисә минут элек ниәте тураһында уларға шылтыратып хәбәр иткән. Даһуд журналистарға «илдәге сәйәси хәл менән риза түгеллген һәм идара итеүсе режимға ҡаршы сығыуын» белдергән. Мавританияға 2008 йылдың авгусында хәрби түңкәрелеш ваҡытында илдә власты ҡулына эләктергән һәм 2009 йылдың июлендә Мавритания Ислам Республикаһының президенты итеп һайланған генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз идара итә<ref>[http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php Mauritanie: mécontent du régime, un homme s’immole par le feu à Nouakchott — Flash actualité — Monde — 17/01/2011 — leParisien.fr] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224002345/http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php |date=2011-02-24 }}</ref>. === Марокко === 2011 йылдың 20 февралендә Facebook аша протестарға саҡырыу таратыла. 20 февралдә [[Марокко]] ҡалаларында король власын сикләү, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү талаптары менән тыныс демонстрациялар үтә. === Көнбайыш Сахара === 26 февралдә Дахла ҡалаһында протест акцияһы үтә. Сыуалыштарҙа 2 кеше һәләк була, 100-ләбе яралана.<ref>[http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2011/02/28/feature-01 Riots erupt after Western Sahara concert (Magharebia.com)]</ref> 5 мартта ҡасаҡтар лагерында 200 кеше тыныс протест күрһәтеүҙә ҡатнаша.<ref>[http://www.afrol.com/articles/37529 afrol News — Peaceful Western Sahara anti-government protests]</ref> === Ливан === 27 февралдә [[Ливан]]дың баш ҡалаһы [[Бәйрүт]]тә күп кешеле демонстрация үтә, конфессионализмды, йәғни дәүләт власын йәмғиәттең дини общиналарға бүленеүенә ҡарап ойоштороуҙы, бөтөрөү талабы ҡуйыла. Марш Facebook социаль селтәре аша ойошторола.<ref>[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 Новости — Радио Свобода © 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309140516/http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 |date=2011-03-09 }}</ref> <ref>[http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 Lebanese protest against sectarian political system | News by Country | Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=2011-11-24 }}</ref> 13 мартта тиҫтәләрсә мең кеше Бәйрүттә Ғазаплылар майҙанындағы митингыла ҡатнаша. Митинг «эрбет инҡилабының» алты йыллығы уңайынан ойошторола. Был инҡилап Сүриә ғәскәрҙәрен Ливандан ҡыуып сығара. Манифестанттар радикаль шиғый төркөмө "Хезболла"ның, ҡорал һалып, Ливан армияһына ҡушылыуын талап итә.<ref>[http://news.mail.ru/politics/5495035/ Митингующие в Бейруте требуют разоружить «Хизболлу» — Новости Политики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104955/http://news.mail.ru/politics/5495035/ |date=2012-01-11 }}</ref> === Оман === Оманда протест күрһәтергә сыҡҡан 200-ләп кеше 2011 йылдың 17 ғинуарында эш хаҡын күтәреү, тормош кимәлен яҡшыртыу талаптарын ҡуя. Сыуалыштар Оманды «сәйәси яҡтан тотороҡло һәм һүлпән ил» тип баһалаған репортёрҙарҙы бик аптырата<ref>{{Cite web|title=Oman protestors call for fight against corruption - Culture & Society|url=http://www.arabianbusiness.com/oman-protestors-call-for-fight-against-corruption--374524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975kTa0a|archivedate=2012-07-13|publisher=ArabianBusiness.com|accessdate=2011-01-29}}</ref>. 19, 26 февралдә акциялар үтә. Солтан Ҡабул бин Сәйет хөкүмәткә үҙгәрештәр индерә, 6 кешене урынынан ала. 27 февралдәге акцияларҙа 2 кеше һәләк була. 28 февралдә, властарҙың 6 кешене һәләк итеп, демонстрацияны баҫтырыуына ҡаршы асыулы манифестанттар сыға. 13 мартта Ҡабус бин Сәйет закондар сығарыу советының закондар сығарыу һәм көйләү вәкәләттәренән эйә булыуы, илдең төп законынан үҙгәрештәр индереү өсөн комитет ойоштороу тураһында указ сығара.<br /> === Сәғүд Ғәрәбстаны === 21 ғинуарҙы 65 йәшлек бер ир Джизан провинцияһы Самта ҡалаһында үҙен-үҙе яндырыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. Был, моғайын, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда кемдең дә булһа үҙ-үҙен яндырыуҙың беренсе билдәле осрағы булғандыр<ref name="autogenerated3">{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}</ref><ref name="saudi2">{{Cite web|title=Man dies in possible first self-immolation in Saudi|url=http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975qNdOU|archivedate=2012-07-13|author=Mohideen Mifthah|publisher=The Sunday Times, http://sundaytimes.lk/|date=22 January 2011|accessdate=23 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125101129/http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi |date=25 January 2011 }}</ref>. 29 ғинуарҙа [[Джиддә|Джиддәлә]] йөҙҙәрсә демонстрант 11 кешене һәләк иткән ташҡын арҡаһында килеп тыуған ҡала инфраструктураһы проблемаларына ҡаршы сығыш яһай<ref name="autogenerated2">{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|publisher=[[The Gazette (Montreal)|Montreal Gazette]]|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}</ref>. Полиция демонстрацияны башланғанынан алып 15 минут тигәндә туҡтата. 30-ҙан 50-гә тиклем кеше ҡулға алына<ref name="Reuters_Dozens_detained">{{Cite news|title=Dozens detained in Saudi over flood protests|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|publisher=[[The Peninsula]] (Qatar)/[[Thomson-Reuters]]|date=2011-01-29|accessdate=2011-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302150701/http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|archivedate=2011-03-02}}</ref>. 23 февралдә Сәғүд Ғәрәбстаны короле [[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд]], өс ай сит илдә дауаланып ҡайтҡандан һуң, йәмғеһе 35 миллиард долларлыҡ финанс льготалары йыйылмаһын ғәмәлгә ашырыу тураһында белдерә. Был йыйылмаға ингән саралар араһында дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 15 процентҡа арттырыу, эшһеҙ йәштәргә һәм сит илдәрҙә белем алған Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарына ярҙам күрһәтеү, ғаиләләргә фатир табышыуҙа булышлыҡ итеү инә. Монарх финанс енәйәтендә ғәйепләнгән бер нисә кешене ярлыҡай, әммә сәйәси реформалар тураһында бер ни ҙә әйтелмәй<ref>[http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ Эр-Рияд заливает грядущие протесты дождем финансовых льгот | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073948/http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ |date=2011-02-28 }}</ref>. 10 мартта Әш-Шәрҡиә провинцияһындағы Кәтип ҡалаһында шиғыйҙарҙың демонстрацияһы үтә, унда 200-ләп кеше ҡатнаша. Халыҡты ҡыуып таратыу өсөн хоҡуҡи тәртип һаҡсылары тауыш гранаталары ҡуллана. Кәм тигәндә дүрт кеше яралана<ref>[http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ Протесты в Саудовской Аравии | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316153747/http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ |date=2011-03-16 }}</ref>. === Судан === [[30 ғинуар]]ҙа Хартумда ике университеттан 15 000-ләп студенттың хөкүмәт отставкаһын талап иткән протесы була. Полиция университеттарҙы ҡамай, студенттар төркөмөн туҡмай һәм ҡулға ала<ref>[http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html Институт религии и политики: Полиция Судана разогнала студентов, требующих отставки правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054129/http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>[http://news.km.ru/v-sudane-oppozitsionery-cherez-internet-prizyvayut-k-provedeniyu-aktsii-protesta KM.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Студенттарҙың хаҡтар үҫеүенә ҡаршы сығышын яҡтыртҡан ундан ашыу журналист ҡулға алына<ref>[http://www.rian.ru/world/20110130/328338612.html РИА Новости: В Судане арестованы журналисты, освещавшие акцию протеста в Хартуме]</ref>. Бынан ике аҙна алда, [[2011 йыл]]дың 17 ғинуарында [[Судан]] властары тарафынан президент Омар әл-Бәширҙең яҡын көрәштәше, әле күренекле оппозиционер Хәсән Тураби ҡулға алына<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/01/2011117214831300377.html Al Jazeera: Al-Turabi arrested in Khartoum]</ref>. 2011 йылдың 9—15 ғинуарында Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәрелә, 2011 йылдың июленән [[Көньяҡ Судан]] башҡа дәүләттәр тарафынан таныла һәм 193-сө ағза итеп БМО-ға ҡабул ителә. === Джибути === [[Джибути]]ҙа [[31 ғинуар]]ҙа 300 кеше баш ҡала Джибутиҙа президент Исмаил Омар Геллеға ҡаршы протест белдерергә сыға. [[18 февраль|18 февралдә]] Джибутиҙа 63 йәшлек президенттың отставкаға китеүен талап иткән демонстрация үтә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html Демонстранты в Джибути потребовали отставки президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220055059/http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html |date=2011-02-20 }}</ref>. === Сомали === 13 февралдә йөҙҙәрсә йәш кеше [[Сомали]] баш ҡалаһы Могадишола күсмә федераль хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияға сыға.<ref name="autogenerated5">[http://allafrica.com/stories/201102150258.html allAfrica.com: Somalia: Anti Al Shabaab-TFG Demostration in Mogadishu]</ref> 15 февралдә күсмә федераль хөкүмәт яҡлы көстәр уларға ата, 4 кеше һәләк була, 11 манифестант яралана.<ref>[http://allafrica.com/stories/201102170764.html allAfrica.com: Somalia: Govt Seizes Persons Linked to Mogadishu Demonstrators' Deadly]</ref> === Сүриә === 2011 йылдың [[4 февраль|4 февраленә]] [[Сүриә]]лә әүҙемселәр төркөмө тарафынан Facebook селтәрендә Мысырҙағыға оҡшаш «Асыу белдереү көнө» планлаштырыла<ref>[http://www.newizv.ru/lenta/140259/ Новые Известия: Сирийцы планируют акции протеста, аналогичные египетским, через интернет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Facebook|Syrian.Revolution|The Syrian Revolution 2011 الثورة السورية ضد بشار الاسد}} {{Ref-ar}}(ғәр.)</ref>. Ләкин президент Бәшәр Асад уның власына бер ни ҙә янамай, сөнки илдә төп үҫеш мәсьәләләре уңышлы хәл ителә, тип иҫәпләй. [[Сүриә]]лә биш йыл (2007 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем) Facebook, [[YouTube]], Twitter социаль селтәрҙәренә һәм күп кенә яңылыҡтар сайттарына инеү бикле була<ref>[http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html В Сирии разрешили Facebook, YouTube и Twitter | Деловой портал BFM.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120121355/http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html |date=2012-01-20 }}</ref>. 20 апрелдә Бәшәр Асад илдә 48 йыл барған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыу тураһында рәсми раҫлай. Оппозиция фекеренсә, был «саралар һуңлаған»<ref>[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html Новая Политика — В Сирии отменен режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }}</ref>. 22 апрелдә яңылыҡтар сығанаҡтары белдереүенсә, хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияларҙы баҫтырғанда 72 кеше һәләк булған<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=447393 Вести.]</ref>. 2011 йылдың мартынан бирле Сүриәлә һуғыш туҡтамай. 2014 йылда ҡайһы бер ваҡытлы матбуғат сараларында, тыштан ҡыҫылыусылар булмаһа, һуғыш күптән тамамланған булыр ине, тигән раҫлауҙар сыға<ref>[http://nvo.ng.ru/concepts/2013-12-27/1_top10.html 10 главных военных событий 2013 года / Концепции / Независимая газета]</ref><ref>[http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ «п п╬п╪п©п╩п╣п╨я│я▀ п║-300 п╬я│я┌я┐п╢я▐я┌ п©я▀п╩ п╤п╣п╩п╟я▌я┴п╦я┘ п╡п╡п╣я│я┌п╦ п╠п╣я│п©п╬п╩п╣я┌п╫я┐я▌ п╥п╬п╫я┐ п╫п╟п╢ п║п╦я─п╦п╣п╧» — п²п╬п╡п╬я│я┌п╦ — п÷п╬п╩п╦я┌п╦п╨п╟ — п⌠п╬п…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201115512/http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ |date=2014-02-01 }}</ref>. === Бахрейн === [[Бахрейн]]да үҙгәрештәр талап иткән демонстрациялар 2011 йылдың 14 февралендә башлана. Демонстранттар Манама үҙәгендәге Ынйы майҙанын баҫып ала. Беренсе демонстрацияла уҡ протеста ҡатнашҡан бер кеше һәләк була<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819477.html В Бахрейне в результате столкновений погиб демонстрант]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 15 февралдә был ҡорбанды ерләгәндә тағы берәү үлтерелә. 16 февралдә меңәрләгән бахрейнлы Ынйы майҙанына йыйыла һәм уға, Ҡаһирәләге кеүек, Таһрир (Азатлыҡ) тигән исем бирә. Майҙанға палаткалар ҡорола<ref>[http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ Волнения в Бахрейне набирают силу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423223020/http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ |date=2011-04-23 }}</ref>. 17 февралдә полиция майҙандан демонстранттарҙы ҡыуа башлай, кәм тигәндә 6 кеше һәләк була<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.htm Al Jazeera Transparency]</ref>. 18 февралдә демонстранттар Таһрирға йәнә йыйылмаҡ була, ләкин полиция уларҙы утҡа тота: 60 кеше яралана. Бахрейн короле вариҫ принцҡа оппозиция менән һөйләшергә ҡуша, ләкин 19 февралдә оппозиция хәлде көйләүҙә принцтың ҡатнашыуына ҡаршы булыуын белдерә. Властар ғәскәргә Ынйы майҙанынан китергә бойора. Демонстранттар тағы килә һәм тағы палаткалар ҡора. 14 мартта Бахрейн хөкүмәте үтенсе буйынса [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы]]на ингән илдәрҙең интервенцияһы башлана: король Фәхд күпере аша Бахрейнға 1000 сәғүд һалдаты һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]-нең 500 полицейскийы килә. 15 мартта Бахрейнда ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Шул уҡ көндө сәғүд һалдаты үлтерелә. Демонстранттар менән хоҡуҡ тәртибе һаҡсыларының бәрелештәрендә 3 кеше һәләк була, 200-ләп кеше яралана. 16 мартта ғәскәрҙәр Манаманың төп майҙанына инә һәм демонстранттарҙы ҡыуа. 5 кеше һәләк була, йөҙҙәрсә кеше яралана. 17 мартта оппозицияның 6 етәксеһе ҡулға алына. 8 оппозиция әүҙемсеһе дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә, 13-ө ошо уҡ статья буйынса 2-нән 15 йылға тиклем мөҙҙәткә ябыла.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/06/22/bahrain/ Lenta.ru: Ближний Восток: Лидерам восстания в Бахрейне дали пожизненные сроки]</ref> === Күвейт === [[Күвейт]]тә протест акциялары 2011 йылдың 18 февралендә башлана. Илдең бер нисә ҡалаһында, илдә йәшәһә лә, гражданлығы булмаған ғәрәптәрҙең демонстрацияһы була. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, 2011 йылда Күвейттә ошондай саралар күрелә: үҙенең хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе арттырыу тураһында Kuwait Petroleum Corporation компанияһы иғлан итә. Парламент өйләнмәгән студенттарға стипендияны ике тапҡырға арттырып, $700-ға еткерә, ә ғаиләлеләргә $1200 итә. Сиратта — уҡытыусылар. Парламент бөтә хәрбиҙәргә, полицейскийҙарға һәм янғын һүндереүселәргә эш хаҡын 70-115 процентҡа арттыра. Былар әмирлек бюджетына йылына өҫтәмә $700 миллионға төшөргә тейеш була. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу ҡарала. Иҡтисад мәсьәләләре буйынса вице-премьер Күвейттең бөтә граждандарын электрға, һыуға һәм телефон бәйләнешенә түләүҙән азат итергә тәҡдим итә. Әмирҙең идара итеүенең биш йыллығы уңайынан Amiri grant тураһында иғлан ителә. Был грант бер тапҡыр бирелә торған 1000 күвейт динарынан һәм 14 ай буйы аҙыҡ-түлекте бушлай алыу хоҡуғынан тора. 1000 динарҙы 2011 йылдың февралендә 1 150 000 кувейтлы алырға тейеш була<ref>[http://slon.ru/world/iz_za_arabskih_revolyuciy_kuveyt_postroil_kommuniz-535042.xhtml Из-за арабских революций Кувейт построил коммунизм.]</ref>. === Буркина-Фасо === Протест акциялары 22 ғинуарҙа полиция участкаһында бер студент үлтерелгәс башлана. Артабан граждан акциялары бөтә ерҙә барған сыуалыштарға, хәрби фетнәләргә әйләнә, ҡан ҡойола<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/burkina/ Lenta.ru: В мире: К беспорядкам в Буркина-Фасо присоединилась полиция]</ref>. Хөкүмәт социаль саралар үткәрергә мәжбүр була, ил конституцияһына төҙәтеүҙәр индереү буйынса фекер алышыу башлай, әммә был сара оппозиция тарафынан бойкот менән ҡаршы алына. === Ираҡ === [[Ираҡ]] ҡалаларында 2011 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] үткән Нури әл-Малики хөкүмәтенә ҡаршы сығыштар 23 кешенең һәләк булыуы, йөҙҙәрсә кешенең яраланыуы менән тамамлана. === Ливия === [[2011 йыл]]дың 15 февралендә Ливияның портлы ҡалаһы Бенғазиҙа протесҡа сығыусыларҙың полиция һәм хөкүмәт яҡлылар менән бәрелештәре була<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404/ TIMELINE-Libya’s uprising against Muammar Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411054250/http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404 |date=2011-04-11 }} — агентство [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]</ref>. Урындағы бойондороҡһоҙ интернет киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, хоҡуҡ яҡлаусыларҙың береһен ҡулға алыу акцияға һылтау булып хеҙмәт иткән. Бер төркөм кеше Бенғази ҡала хакимиәте бинаһы алдына килгән һәм әүҙемсене сығарыуҙы талап иткән, шунан үҙәк майҙанға киткән, унда полиция менән бәрелеш булған. Демонстрацияла 500—600 кеше ҡатнашҡан, ярһыған кешеләр хакимиәт бинаһына һәм полицейскийҙарға таштар ырғытҡан,<ref>как сообщил Reuters один из очевидцев, пожелавший сохранить анонимность [http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216/ "Last night was a bad night, " a Benghazi resident, who did not want to be identified, told Reuters by telephone.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219002903/http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216 |date=2011-02-19 }}</ref>, хөкүмәткә ҡаршы лозунгылар ҡысҡырған<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 / One witness, who did not want to be named, told the BBC: "A couple of people in the crowd started chanting anti-government slogans and the crowd took that on] — агентство BBC News</ref>. Ләкин власть башында 1969 йылдан бирле торған Ливия инҡилабы етәксеһе Муаммар Ҡаддафиға ҡаршы һүҙҙәр ишетелмәгән. Илдең баш ҡалаһы Триполиҙа, Муаммар Ҡаддафиҙы яҡлап, митингылар үтә<ref name="Оппозиция захватила город в Ливии">{{cite news|title=Оппозиция захватила город в Ливии|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224366|date=18.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Радио Маяк">{{cite news|title=При столкновениях в Ливии погибли 46 человек|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224490|date=19.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бының алдынан 213 интеллигенция вәкиле Ҡаддафиҙың отставкаға китеүен, тыныс юл менән власты алмаштырыуҙы, демонстранттарҙы эҙәрләмәүҙе талап иткән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html Ливийская интеллигенция просит Каддафи оставить свой пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218214322/http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html |date=2011-02-18 }}</ref>. 17 февралдә Үл-Бәйдә ҡалаһында дүрт кеше һәләк була<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}</ref>. Унан һуң 14 кешенең, көн аҙағына 19 кешенең үлтерелеүе тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.rian.ru/incidents/20110217/335412198.html В столкновениях демонстрантов с полицией в Ливии погибли 19 человек | Происшествия | Лента новостей "РИА Новости]</ref>. Парламент эшен туҡтата. Ҙурлығы буйынса Ливияның дүртенсе ҡалаһы булған Әл-Бәйдә баш күтәреүселәр ҡулына күсә, урындағы полиция ла улар яғына сыға. Ҡаланы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡамай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml Ситуация в Ливии выходит из-под контроля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219151855/http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml |date=2011-02-19 }}</ref>. [[Би-би-си]] хәбәр итеүенсә, ил властары ҙурлығы буйынса икенсе урындағы Бенғази ҡалаһына ғәскәр кертә. Шаһиттар белдереүенсә, унда бер нисә танк та инә, дүрт танк суд бинаһын һаҡ аҫтына ала. Бенғазиҙың бер нисә биҫтәһендә электр һүнә, аэропорт ябыла. Раҫланмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, полицияның бер өлөшө оппозицияға ҡушыла. Ҡала кварталдарының ҡайһы берҙәрендә ҡыйралыш бара. Хоҡуҡ яҡлаусылар мәғлүмәттәренә ярашлы, акция барған өс көндә Ливияла 84 кеше һәләк була. 2011 йылдың 28 февралендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Ливия сигенә яҡын урынлашҡан ғәскәрҙәрен күсерә башлай.<ref>[http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml США передислоцируют войска вокруг Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301160738/http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml |date=2011-03-01 }}</ref>. Ливияла Ҡаддафи яҡлылар менән баш күтәреүселәр араһында граждандар һуғышы башлана, конфликтҡа халыҡ-ара көстәр килеп ҡыҫыла. 17-[[19 октябрь|19 октябрҙә]] күсеү милли советының хөкүмәт ғәскәрҙәре Бени-Вәлит менән Сирт ҡалаларын ала. М. Ҡаддафи Сирт эргәһендә боласылар тарафынан тотоп алына һәм үлтерелә. 23 октябрҙә күсеү милли советы Ливияны Ҡаддафи режимынан азат тип иғлан итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111023_libya_declares_liberation.shtml НПС провозгласил Ливию свободной от режима Каддафи]</ref>. == Эҙемтәләр == {| style="float: right;" border="1" |+Freedom House мәғлүмәттәре буйынса Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә азатлыҡ кимәле үҙгәрештәре. Рейтинг юғарыраҡ булған һайын, илдә азатлыҡ күберәк тип һанала<ref>[http://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2012 Источник данных]. Для наглядности рейтинги были инвертированы: рейтинг_в_таблице = 10 — рейтинг_в_источнике</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |colspan="4" align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''азатлыҡтар''' |- | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Дәүләт''' |colspan="2" align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''сәйәси''' |colspan="2" align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''граждан''' |- | ||2010||2012||2010||2012 |- | Алжир||4||4||5||5 |- | Бахрейн||4||4||5||{{төшөү}}4 |- | Мысыр||4||4||5||5 |- | Иран||4||4||4||4 |- | Ираҡ||5||5||4||4 |- | Иордания||4||4||5||5 |- | Күвейт||6||6||6||{{төшөү}}5 |- | Ливан||5||5||7||{{төшөү}}6 |- | Ливия||3||3||3||{{үҫеш}}4 |- | Марокко||5||5||6||6 |- | Оман||4||4||5||5 |- | Катар||4||4||5||5 |- | Сәғүд Ғәр.||3||3||4||{{төшөү}}3 |- | Сүриә||3||3||4||{{төшөү}}3 |- | Тунис||3||{{үҫеш}}7||5||{{үҫеш}}6 |- | БҒӘ||4||4||5||{{төшөү}}4 |- | Йемен||4||4||5||{{төшөү}}4 |- | |} Ғәрәп илдәренең лидерҙары бер-бер артлы үҙҙәрендә реформалар үткәрә башлай (Күвейт, Иордания, Оман, Алжир<ref>[http://www.lenta.ru/articles/2011/02/04/fear/ Lenta.ru: Ближний Восток: Фактор страха]</ref>, Катар<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/golfstaat_katar_shura_schura_rat_wahl_ermoeglichen_1.13183869.html Emir von Katar will 2013 erstmals wählen lassen (Politik, International, NZZ Online)]</ref>), ҡайһы бер илдәрҙә (Мысыр, Ливия, Тунис) хөкүмәт ҡолатыла йә отставкаға ебәрелә, Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Бахрейнда протестар баҫтырыла, Сүриәлә оппозицияның властар менән бәрелешеүҙәре дауам итә, Йемен президенты тейелгеһеҙлегенә алмашҡа власты тапшыра. Мысырҙа, Сүриәлә, Ливияла һәм Йемендә радикаль исламсыларҙың позицияһы көсәйә.{{Мәҡәлә|21|10|2011}} === Ғәрәп яҙының иҡтисади хаҡы === [[ХВФ]] Ғәрәп яҙының күпмегә төшөүен иҫәпләп сығара, төп илдәрҙең юғалтыуҙары 55 миллиард доллар тәшкил итә<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/10/14/arabspring/ Lenta.ru: В мире: МВФ подсчитал стоимость «арабской весны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[2012 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ындаында [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] генераль секретарының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Мөхәммәт әл-Таваржи хәбәр итеүенсә, «ғәрәп яҙының» тура финанс зыяны ғына ла хәҙерге мәлгә кәм тигәндә 75 миллиард доллар тора<ref>[http://www.zman.com/news/2012/01/01/117372-print.html Экономические убытки от «арабской весны» — 75 миллиардов долларов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 2013 йылдың 10 октябрендә британ банкы HSBC отчёт баҫтыра, унан күренеүенсә, 2014 йыл аҙағына иң күп зыян күргән ете илдә — [[Мысыр]]ҙа, [[Тунис]]та, [[Ливия]]ла, [[Сүриә]]лә, [[Иордания]]ла, [[Ливан]]да һәм [[Бахрейн]]да — [[эске тулайым продукт]] 2011 йылғы ихтилал булмаған осраҡтағы мөмкинлектән 35 процентҡа кәмерәк буласаҡ. Яҡын Көнсығыш иҡтисады «яҙғы» ваҡиғалар арҡаһында 2014 йыл аҙағына тиклем 800 миллиард доллар юғалтасаҡ. Отчёт тура иҡтисади юғалтыуҙарҙы ла, ЭТП үҫешенең әкренәйеүен һәм инвестициялар күләме кәмеүен дә иҫәпкә ала<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html|title=Арабская весна обойдется Ближнему Востоку в $800 млрд|accessdate=2013-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011211550/http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html |date=2013-10-11 }}</ref>. Биш йылдан һуң да Ливия менән Сүриә өҙлөкһөҙ барған граждандар һуғышы эсендә яныуын дауам итә, ә Мысырҙа 2013 йылда хәрбиҙәр түңкәрелеш яһап, протест тулҡынында килгән президент Мурсиҙы алып ырғыталар.<ref>{{Статья|автор=Шульц Э.Э.|заглавие=Технологии бунта: «цветные революции» и «арабская весна»|ссылка=http://c-ps-t.ru/wp-content/uploads/2014/10/texnologii-bunta-cvetnye-revolyucii-i-arabskaya-vesna.pdf|язык=рус|издание=Национальные интересы: приоритеты и безопасность|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=19|страницы=52|issn=}}</ref> Был ваҡиғалар Мысырҙа «30 июнь инҡилабы» тигән исем ала, ул илдә йыл да киң билдәләнә.<ref>{{Статья|автор=|заглавие=В Египте отмечается третья годовщина "революции 30 июня"|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3420751|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=30|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref> Элекке президент Мурси ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә.<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Экс-президент Египта Мурси приговорен к пожизненному заключению за шпионаж|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3380302|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=18|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref> Яҡын Көнсығышта 2011 йылдан алып «ғәрәп яҙы» арҡаһында юғалтылған иҡтисади үҫеш, БМО хисаплауҙары буйынса, 614 миллиард доллар тәшкил иткән.<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-37945892 ООН оценила потери от «арабской весны» в 614 млрд долларов.]</ref> === Донъя иҡтисадына йоғонтоһо === {{Викиновости|Чёрное золото дорожает}} 2011 йылдың 31 ғинуарынан фьючерс контракттары буйынса нефть хаҡтары күтәрелеүе күҙәтелә. Был аналитиктарҙың сыуалыштар бөтә ғәрәп донъяһын солғар тигән хәүефенә нигеҙләнгән була<ref>[http://rian.ru/economy/20110131/328466045.html РИА Новости: Нефть дорожает на новостях из Египта]</ref><ref>[http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ Арабская весна продолжится. Финам 28.11.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524222727/http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ |date=2013-05-24 }}</ref>. Из-за событий в Египте отменён проход нефтяного каравана через [[Суэцкий канал]]<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/01/31/n_1681502.shtml Fox News: отменен проход нефтяного каравана через Суэцкий канал] // Газета. Ru</ref>. Айырыуса Ливиялағы сыуалыштар нефттең хаҡын ныҡ арттыра. 23 февралгә ул баррель өсөн 100 долларға — 2008 йылғы иҡтисади кризистан бирле иң юғары хаҡҡа — етә. Ливия күп кенә экспорт контракттарын үтәй алмауы хаҡында белдерә. Ливия порттарының ҡайһы берҙәре ябыла, нефть тейәү туҡтала. Шулай уҡ Ливияны [[Италия]] менән бәйләгән Greenstream газ үткәргесе лә туҡтап ҡала. Ул ғына ла түгел, Time журналы хәбәр итеүенсә, Ливия хакимы [[Муаммар Ҡаддафи]] тышҡы баҙарҙарға нефть ҡыуҙырған үткәргес торбаларҙы шартлатырға бойора<ref>{{cite news|author=Алекс Григорьев|url=http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|title=Ливия: нефть и кризис|publisher=[[Голос Америки]]|date=23 февраля 2011|accessdate=2011-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228211800/http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|archivedate=2011-02-28}}</ref>{{уточнить}}. 2011 йылда ғәрәп яҙы осорона был илдәрҙән миграция артыуы күҙәтелә, Евросоюзға 140 меңләп кеше ҡаса<ref>[http://www.vestifinance.ru/articles/34665 Вести Экономика ― Лидеры ЕС проигнорировали тему миграции<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028181631/http://www.vestifinance.ru/articles/34665 |date=2013-10-28 }}</ref>. === Спорт сараларына йоғонтоһо === * Бахрейнда сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында Формула-1 автоуҙыштары буйынса Бахрейн Гран-прийын ойоштороусылар беренсе этапты үткәреүҙән баш тарта<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-64315.html Гран При Бахрейна отменён]</ref><ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/89598 Bahrain withdraws opening race]</ref>. * Иорданияла Ралли буйынса донъя беренселегенең дүртенсе этабы өҙөлөү хәүефе аҫтында ҡала<ref>[http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ «Ралли Иордании» будет отменено?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707173825/http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ |date=2014-07-07 }}</ref>. Из-за возникших трудностей при транспортировке оборудования, связанных с волнениями в Сирии<ref>[http://versii.com/news/229467/ Ралли Иордании оказалось под угрозой срыва]</ref>, был отменён первый день этапа, а сам этап сокращён до двухдневного формата<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2011/04/13/jordan/ Первый день Ралли Иордании отменён]</ref>. * Мысырҙа февраль-мартта үтергә тейешле ACM ICPC финалы күсерелә.<ref>[http://habrahabr.ru/post/112974/ Финал чемпионата мира по программированию ACM ICPC перенесён / Хабрахабр<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> === Ғәрәп донъяһынан ситтәге сыуалыштар === <!-- {{main|Восстания, возникшие под влиянием арабских конфликтов}} /какие?/--> 2010—2011 йылдарҙа ғәрәп конфликттары йоғонтоһо аҫтында донъяның күп кенә илдәрендә оҡшаш сыуалыштар була. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Сүриә тарихы]] [[Категория:Тунис тарихы]] [[Категория:Ғәрәп яҙы]] [[Категория:XXI быуат инҡилаптары]] n70m3nxszb36gy1ez2xni7lkqvn2ct5 0 126458 1306086 1250623 2026-09-25T09:41:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306086 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Ғәбитов}} {{Музыкант |Имя = Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы |Изображение = GabitovR.jpg |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 25.11.1913 |Место рождения = [[Өфө губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Баймаҡ районы}}) [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылы |Дата смерти = 1943 |Место смерти = |Страна = {{USSR}} |Профессии = композитор |Певческий голос = |Жанры = |Сотрудничество = [[Белорет]] ҡалаһы мәҙәниәт йорто |Награды = |Викисклад = }} '''Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы''' ([[25 ноябрь]] [[1913 йыл]] — [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Рәйеф Лотфулла улы Ғәбитов 1913 йылдың 25 ноябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Орск өйәҙе]]<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]</ref> [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылында тыуған. Бала саҡтан [[гармун]]да, [[мандолина]]ла уйнай, һәйбәт йырлай. Атаһы Лотфулла Арыҫлан улы ла гармунда уйнаған, ә әсәһе Хәнифә Яҡуп ҡыҙы халыҡ йырҙарын оҫта йырлаған. Ғаиләлә ун бала була<ref>[http://www.bv02.ru/?new=3143 Славные сыны земли баймакской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132414/http://www.bv02.ru/?new=3143 |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Ырымбур]] ҡалаһында педагогия техникумына уҡырға ингәс, шунда уҡ художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә. 1932 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай һәм [[Белорет]] ҡалаһына металлургия заводының уҡыу комбинатына уҡытыусы булып китә. Белоретта Рәйеф Ғәбитов урындағы художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә, унан һуң завод мәҙәниәт һарайында башҡорт һәм татар секцияһының художество етәксеһе була. Мәҙәниәт һарайында ул хор коллективы ойоштора, һәүәҫкәр ҡурайсыларҙы һәм гармунсыларҙы йәлеп итә, концерттар ойоштора, башҡорт халыҡ йырҙарын оркестр башҡарыуы өсөн эшкәртә. Республика художестволы үҙешмәкәрлек смотрында хор коллективы менән уңышлы сығыш яһағанда уға йырсы һәм музыка эшмәкәре [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] иғтибар итә, Рәйеф Лотфулла улын уҡыуын [[Мәскәү]]ҙә дауам итеүгә һайлап алыу имтихандары үтер өсөн [[Өфө]]гә саҡыра. Ғәбитов имтихандарҙы уңышлы үтә һәм 1934 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының милли студияһына уҡырға ебәрелә. Һуғыш ваҡытында Башҡорт студияһын ваҡытлыса Өфө ҡалаһына күсерәләр, бында студенттар бер юлы уҡый ҙа, эшләй ҙә. 1942 йылда Рәйеф Лотфулла улы Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Башҡорт студияһын тамамлай (педагог В. А. Белый). Рәйеф Ғәбитовтың диплом эше «Урал тураһында поэма» була. Был әҫәр беренсе тапҡыр 1942 йылдың яҙында [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә театрҙың хор коллективы һәм Өфөгә эвакуацияланған Т. Г. Шевченко исемендәге Киев операһы көсө менән башҡарыла. Күҙе насар күрһә лә, Рәйеф Лотфулла улы фашистарға ҡары һуғышыр өсөн фронтҡа барырға бик теләй. 1942 йылда артиллерист командирҙар курсын тамамлап, ул фронтҡа эләгә һәм алыштарҙың береһендә [[1943 йыл]]да һәләк була. Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе була. == Әҫәрҙәре == Йырҙары: Салауат Юлаев шиғырына «Уралҡайым» (1938), «Салауаттың поход йыры», бас һәм фортепиано өсөн «Тыуған Урал», «Сталин тураһында йыр». «Салауат», тауыш һәм фортепиано өсөн «Тейен тубырсыҡ яра» тигән халыҡ йырҙарына эшкәртмәләр. «Уралды маҡтау» поэмаһы (1940), a cappella хоры өсөн. Башҡорт халыҡ йырҙары «Ашҡаҙар», «Ғабдрахман Булатов», «Ғүмәров», «Таштуғай» һәм башҡа йырҙар яҙмалары. == Әҙәбиәт == * Атанова Л. П. Раиф Габитов: очерк жизни и творчества / Л. П. Атанова; муз. ред. Г. Семенов. — Уфа: Баш. кн. изд-во, 1987. — 48 с.: нот. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5188-bitov-r-jef-lotfulla-uly}} {{V|20|11|2018}} * [http://www.bashinform.ru/news/590570/ Свое творчество он посвятил народу (К 100-летию со дня рождения композитора Раифа Габитова)] * [https://web.archive.org/web/20170426060045/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=5689 Певец родного края] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] 0rporb8nduygflaf0gk8b3nxolj0yrz 0 127286 1306037 1151851 2026-09-24T15:49:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306037 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тимербулатов Вил Мамил улы''' ([[1 июнь]] [[1952 йыл]]) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. рофессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005)<ref>[http://www.rg.ru/205/06/28/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации № 723 от 25 июня 2005 года Москва, Кремль]</ref>, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1101826 Указ Президента РФ от 31.05.1998 N 632 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029222532/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1101826 |date=2013-10-29 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры (1994—2011).<ref name="dep">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14313/ Профиль депутата Курултая Виля Тимербулатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125133537/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14313/ |date=2020-11-25 }}</ref> == Биографияһы == Вил Мамил улы Тимербулатов<ref>[http://www.anrb.ru/blog/Item/247/14 Академия Наук Республики Башкортостан — Тимербулатов Виль Мамилович]</ref> 1952 йылдың 1 июнендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Ишәй (Ишембай районы)|Ишәй]] ауылында тыуа. [[Маҡар урта мәктәбе]]ндә уҡый. [[1975 йыл]]да Башҡортостан медицина институтын тамамлай.<ref name="poi">[http://www.famous-scientists.ru/2221/ Виль Тимербулатов в энциклопедии «Учёные России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519095209/https://famous-scientists.ru/2221/ |date=2022-05-19 }}</ref> Табип-хирург. [[1983 йыл]]дан — медицина фәндәре кандидаты, [[1989 йыл]]дан — медицина фәндәре докторы, профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһы Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009). БАССР-ҙың [[Благовещен]] үҙәк район дауаханаһы хирургы (1976—1979), [[Өфө]] ҡалаһының 8-се ҡала клиник дауаханаһының клиника ординаторы, хирургы (1979—1982), [[1982 йыл]]дан Башҡортостан дәүләт медицина институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты): 1988 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан ректор; 1990—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ның баш хирургы.<ref>[http://www.bashinform.ru/news/466413/ Он живёт, отдавая людям тепло сердца (К 60-летию врача и учёного Виля Тимербулатова)]</ref> Фәнни эшмәкәрлегенең йүнәлештәре: колопроктология, абдоминаль, миниинвазив, эренле хирургия. Киҫкен парапроктитлы ауырыуҙарға диагноз ҡуйыу, уларҙы комплекслы дауалау һәм реабилитациялауҙың яңы ысулдарын; киҫкен эсәк үткәрмәүсәнлеген диагнозлау һәм дауалау тактикаһы программаларын эшләй; туҡ эсәк дивертикулезы патогенезының концепцияһын формалаштыра. Абдоминаль хирургия проблемаларын сисеүгә, радиойышлыҡлы хирургияны үҫтереүгә өлөш индерә. Уның етәкселеге аҫтында Башҡортостан Республикаһында эндоскопик хирургияны үҫтереү программаһы эшләнә. Колопроктология өлкәһендә ғилми мәктәп булдыра. 2020 йылдың 26 июнендә Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө айҡанлы бер төркөм табиптарҙы тәүге тапҡыр Башҡортостан Республикаһының Григорий Аксаков ордены менән бүләкләнеләр. Вил Тимербулатов та ошо наградаға лайыҡ булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1466552-v-ufe-ko-dnyu-meditsinskogo-rabotnika-vpervye-nagradili-ordenom-grigoriya-aksakova/ В Уфе ко Дню медицинского работника впервые наградили орденом Григория Аксакова. ИА «Башинформ», 26 июня 2020 года]{{ref-ru}}{{V|26|06|2020}}</ref>. == Уҡыусылары == Уҡыусылары араһында 16 фән докторы һәм 44 фән кандидаты бар. == Хеҙмәттәр == Тимербулатов — 811 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 40 монография, 65 уйлап табыу, хирургтар өсөн 2 белешмәлек авторы. * Регионарная анестезия и новокаиновые блокады в хирургии. Уфа, 1993 (соавтор). * Дивертикулярная болезнь толстой кишки. М., 2000 (соавтор). * Желчнокаменная болезнь и холецистит. М., 2001 (соавтор). * Профилактика гнойно-септических осложнений в хирургии. М.: Триада, 2003 (соавтор). * Хирургия абдоминальных повреждений. М.: МЕДпрессинформ, 2005 (соавтор). * Лучевая диагностика тромботических осложнений в хирургической клинике. Уфа: «Здравоохранение Башкортостана», 2009.(соавтор) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998) * Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премияһы (2004) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005) * [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2007) * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2013) * Башҡортостан Республикаһының Григорий Аксаков ордены (2020) * А. М. Вишневский академияһының алтын миҙалы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|76660}}{{V|19|05|2022}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Ишембай районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Рәсәй хирургтары]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] 1q5mahu20tbezje82mp2rnpqenncn5w 0 127949 1306084 1303661 2026-09-25T08:20:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306084 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Яҡутск''' ({{lang-sah|Дьокуускай}}, {{lang-ru|Якутск}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Саха Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. == Халҡы == {{ Население | Якутск }} {{население| Якутск |график}} == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Яҡутсктын |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} |} == Дин == [[Файл:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|справа|Яҡут дини семинарияһы]] Ҡала халҡының күпселеге православие динен тота, ләкин шулай уҡ католицизм, протестантлыҡ, баптизм, әрмән апостол сиркәүе диндәрен, буддизмды һәм традицион ышаныуҙарҙы тотҡан кешеләр ҙә бар. Сахалар араһында синкретизм да киң таралған, бында кеше православие ҡорамына йөрөй һәм быны шаманизм менән бергә алып бара<ref>https://arcticpost.ru/articles/yakutia/pravoslavie_v_yakutii_imeet_glubokie_istoricheskie_korni_i_yavlyaetsya_neotemlemoy_chastyu_dukhovnoy/ {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Христианлыҡ === Ҡалала бик күп төрлө сиркәүҙәр эшләй, уларҙың күпселеге — православие сиркәүҙәре, ләкин католик һәм әрмән сиркәүҙәре лә бар. ==== Якутскиҙың христиан сиркәүҙәре исемлеге. ==== [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] Якутск ҡалаһының Изге Николай соборы Яҡут дини семинарияһы Изге Богородицаның Раштыуаһы сиркәүе Изге Троица соборы Рим-Католик Изге Троица сиркәүе Яҡут Спас монастыры Борхон ҡорамы Изге Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.якутск.рф/ Сайт мэрии Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127223012/https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2021-01-27 }} * [https://yakutsk.jsprav.ru/muzei/ Музеи Якутска] {{Саха Республикаһы}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Яҡутск|*]] 3b16s5jndrmpiv3vvfx7jnt9gddq19e 0 128732 1306069 1299368 2026-09-25T01:50:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306069 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чжоу Сюань'''({{Ҡытайса|周璇}}, {{lang-en|Zhou Xuan, Chow Hsuan}}; [[1 август]] [[1918 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1957 йыл]]) — полуляр [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытай]] йырсыһы һәм актёры. 1940 йылдарҙа «ете иң бөйөк йырсыларҙың береһе»<ref name="Baidu">Baidu. «[http://bk.baidu.com/view/310270.htm Baidu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312180015/http://bk.baidu.com/view/310270.htm |date=2007-03-12 }}.» ''Bai Guang.'' Retrieved on 2007-04-28.</ref> , бәлки, иң танылғанылыр ҙа, сөнки ул бер үк ваҡытта киноға ла төшөргә өлгөрә. Үҙ карьераһында ул 200-ҙән ашыу йыр яҙҙыра, 40-тан ашыу фильмда төшә<ref name="emilie">{{Cite book|author=Emilie Yueh-yu Yeh|chapter=Chapter 12 - China|title=The International Film Musical (Traditions in World Cinema)|url=https://books.google.co.uk/books?id=gZJvAAAAQBAJ&pg=PT172&f=false#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0748634767}}</ref>. == Балалыҡ йылдары == Су Пу (тыуғанда бирелгән исеме Чжоу Сюань) бәләкәй генә сағында уҡ ата-әсәһенән айырылған була һәм икенсе ғаиләлә тәрбиәләнә. Ғүмер буйы ул туғандарын эҙләй, әммә уның килеп сығышы тик үҙе үлгәндән һуң ғына асыҡлана<ref>{{Cite web|title=周璇身世越发离奇 原名苏璞竟是苏轼后人|url=http://www.epochtimes.com/gb/4/4/8/n504512.htm}}</ref>. Тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, уның туғандарының береһе, опиум ҡулланыуға әүәҫләнеп ала һәм 3 йәшлек Пуҙы икенсе бер ҡалаға алып барып, Ван ғаиләһенә һата. Был ғаиләлә ҡыҙға Ван Сяохун тип яңы исем бирәләр. Артабан уны Чжоу ғаиләһе ҡыҙлыҡҡа ала, һәм улар ҡыҙҙың исемен Чжоу Сяохун тип үҙгәртәләр<ref name="cri-1">{{Cite web|title="Golden Voice" Zhou Xuan|url=http://english.cri.cn/636/2004-3-31/60@100790.htm|publisher=China Radio International|date=2004-3-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303181414/http://english.cri.cn/636/2004-3-31/60@100790.htm |date=2016-03-03 }}</ref>. 13 йәшендә ул Чжоу Сюань тигән ижади псевдоним ала («сюань» ({{Ҡытайса|璇}}) буйынса, «аҫыл нефрит» тигәнде аңлата). == Карьераһы == 1932 йылдарҙа Чжоу Сюань ''Bright Moonlight Song and Dance'' труппаһы составында сәхнәлә сығыш яһай башлай. Ун дүрт йәшендә [[Шанхай]] йырсылар конкурсында ике тапҡыр призлы урынға лайыҡ була, һәм уны юғары ноталарҙы еңел алғаны өсөн «Алтын тауыш» ({{Ҡытайса|金嗓子}}) тип йөрөтәләр. 1935 йылда Чжоу кинола төшә башлай һәм граммофон дәүеренең иң танылған һәм ҙур һорау менән ҡулланған артистарҙың береһенә әйләнә, үҙ фильмдарынан иң популяр йырҙар башҡарып, вафатына тиклем ул ошо юғары исемдәрҙе һаҡлап ҡала. 1937 йылда ул режиссёр Юань Мучжиҙың «Урам фәрештәһе» фильмында төп ролде башҡарып, барыһы тарафынан да ҡабул ителгән кино йондоҙо булып китә. 1946—1950 йылдарҙа Чжоу Сюань йыш ҡына [[Гонконг]]та була, ул « Бар булмышты алыр мөхәббәт» ({{Ҡытайса|長相思}}), 花外流鶯, 清宮秘史, «Йәйғор йыры»({{Ҡытайса|彩虹曲}}) фильмдарын төшөрөүҙә ҡатнаша. Тамашасылар хөкүменә 1949 йылда «Шанхай төндәре» ({{Ҡытайса|夜上海}}) фильмын тапшырып, Чжоу Шанхай ҡайта. Шунан һуңғы бер нисә көндә ул нервы өйәнәге сире менән йыш ҡына яфанғанлыҡтан, психиатрик клиникала дауалауаланып ала. Чжоуҙың тормошо ярайһы уҡ ҡатмарлы була: ғаилә тормошо ла яйға һалынмай, никахһыҙ бала таба, бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалыуға ла барып етә. 43 фильмда төшһә лә, Чжоу Сюань үҙенең иң яратҡан фильмы тип «Урам фәрештәһе» фильмын һанай. Был кинокартинала Чжоу Сюань ике йыр башҡара: ''Four Seasons Тусовка'' ({{Ҡытайса|四季歌}}) һәм ''The Wandering Songstress'' — улар ҙур популярлыҡ яулай. == Үлеме == Чжоу Сюань 39 йәшендә Шанхай психиатрия дауаханаһында вафат була<ref>{{Китап|автор=Atkins, Taylor.|заглавие=Jazz Planet|издательство=University Press of Mississippi|год=2003|isbn=1-57806-609-3}}</ref>. Сираттағы нервы өйәнәгенән һуң барлыҡҡа килгән энцефалит уның үлеменең сәбәбе булыуы ихтимал. Чжоу Сюандың ике улы бар: Чжоу Вэнь<ref>[http://hsb.huash.com/gb/newsdzb/2004-07/10/content_1123865.htm 周璇两儿子爆出几十年恩怨纠葛(图)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040712040552/http://hsb.huash.com/gb/newsdzb/2004-07/10/content_1123865.htm |date=2004-07-12 }}</ref> һәм Чжоу Вэй — улар икеһе ике атанан. Чжоу Вэнь биографияһына ярашлы, уның ҡустыһы Тан Диҙың ({{Ҡытайса|唐棣}}) улы, ә Вэнь үҙенең атаһы билдәһеҙ, тип иҫәпләй. Чжоу Вэй әлеге көндә [[Торонто]]ла йәшәй, ваҡыты-ваҡыты менән метрола сығыш яһай һәм төрлө музыкаль проекттарҙа ҡатнаша. Ул флейтасы булараҡ билдәле<ref>[http://news.xinhuanet.com/overseas/2006-04/03/content_4378294.htm 越洋连线专访周璇次子周伟：真实的周璇 (图)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104110659/http://news.xinhuanet.com/overseas/2006-04/03/content_4378294.htm |date=2012-11-04 }}</ref><ref>[http://news.liao1.com/newspages/200612/138945.html «地铁王子»---周璇之子在加拿大] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226053023/http://news.liao1.com/newspages/200612/138945.html |date=2012-02-26 }}</ref>. Уның ике ҡыҙы бар, икеһе лә музыка менән шөғөлләнә. Өлкән ҡыҙы, Чжоу Сяосюань, — классик пианист, Конкордий университетында белем алған, [[Пекин]]да йәшәй. == Мәҙәни мираҫы == Чжоу Сюань башҡарыуындағы йырҙар элекке ҡытай йырҙары йыйынтығының мотлаҡ өлөшө булып тора. Чжоу Сюань тураһында уның улдары тарафынан ике биографик материал баҫтырып сығарыла: Чжоу Вэй ҡатыны Чан Цзин ({{Ҡытайса|常晶}}) менән берлектә сығарған — «Минең әсәйем Чжоу Сюань» ({{Ҡытайса|我的媽媽周璇}}); «Чжоу Сюань көндәлеге» тигән икенсе китапты Чжоу Вэнь яҙған. === Биография буйынса бәхәс === Чжоу Вэнь әсәһе биографияһының үҙ версияһын баҫтырып сығарғас, Чжоу Вэй уны көндәлектәрҙе һәм документтарҙың күсермәһен, Чжоу Сюандың образын боҙоп күрһәтеү өсөн тотонған тип, ялғанлауҙа ғәйепләй. Шулай уҡ Чжоу Вэндең бала саҡтан уҡ Чжоу Вэйҙы күрә алмауы асыҡлана. Вэнь тыуғас та уҡ икенсе ғаилә тарафынан уллыҡҡа алына һәм насар йоғонтоға бирелә. Бының һөҙөмтәһендә, Вэй Чжоу Сюандың рәсми вариҫына эйә була, ә Вэй бер нәмәһеҙ тороп ҡала<ref>{{Cite web|title=周璇两子为何结怨半生 几十年恩怨纠葛后的秘密|url=http://star.netandtv.com/newspage/htm2004-7/200479145222671450.shtml|author=Zhuo Wei|publisher=netandtv.com|date=2004-07-09}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20050525021033/http://star.netandtv.com/newspage/htm2004-7/200479145222671450.shtml |date=2005-05-25 }}</ref>. === Телевидение === 1989 йылда TVB-ла ''Bird Тусовка телесериалы сығы'', ул Чжоу Сюань һәм уның һөйгәне тураһында һөйләй. Ролдәрҙе Надя Чан һәм Леон Лай башҡара. Сериалда Чжоу Сюань йырҙары кантон диалектына тәржемә ителә һәм улар Чан башҡарыуында яңғырай. Телевидениелағы дуэт башҡарышын Лай йырлай, ләкин яҙмала Дерик Ван Чандың партнер була. Чжоу Сюандың Чжоу Вэй яҙған биографияһы ҡытай телендәге «Чжоу Сюань» сериалында экранлаштырыла, унда төп ролде Сесилия Чэунсюань башҡара. Чжоу Вэй сериал сығарыусыларҙы китаптың интерпретацияһын дөрөҫ бирмәүҙә һәм ғаиләһенә зыян килтереүҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|title=张柏芝版"周璇"面目全非 周家后人三大不满|url=http://news.xinhuanet.com/ent/2006-03/28/content_4355591.htm|author=张淳|publisher=Xinhua News|date=2006-03-28}}</ref>. == Фильмографияһы == Халыҡ-ара исемдәре һатыуға сыҡҡан фильмдары өсөн генә килтерелде; һатыуға сыҡмағандарына ҡаралған урын буш ҡалдырыла. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Год ! Русса исеме ! Ҡытайса исеме ! Халыҡ-ара исеме ! Ролдәре |- |rowspan="4"|{{год в кино|1935}}|| ||花烛之夜|| || 婢女宝玲 |- |||风云儿女|| || |- |||美人恩|| A Beauty’s Kindness || |- |||狂欢之夜|| || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1936}}|| ||化身姑娘|| A Girl Incarnate || |- | ||百宝图|| 100 Precious Pictures || |- | ||喜临门|| || |- |rowspan="4"|{{год в кино|1937}}|| ||女财神|| Goddess of Wealth || |- |||满园春色|| Spring is Everywhere || |- |||三星伴月|| Three Stars Beside the Moon || |- | Ангел с улицы||马路天使|| [[:en:Street Angel (1937 film)|Street Angel]] || Сяо Хун |- |rowspan="5"|{{год в кино|1939}}|| ||新地狱|| A New Hell || |- | ||孟姜女|| Meng Jiangnü || |- | ||李三娘|| Li Sanniang || |- | ||七重天|| Seven Important Days || |- | ||董小宛|| Dong Xiaowan || |- |rowspan="5"|{{год в кино|1940}}||||孟丽君|| Meng Lijun || |- | ||苏三艳史|| The Amorous History of Su San || |- | ||西厢记|| Tale of the West Chamber || |- | ||黑天堂|| Dark Heaven || |- | ||三笑|| Three Smiles || Цю Сян |- |rowspan="6"|{{год в кино|1941}}|| ||梦断关山|| Broken Dreams on Mount Guan || |- | ||解语花|| The Communicators || |- |||天涯歌女|| Songstress at the End of the Earth || |- |||夜深沉|| Darkest Night || Юэ Жун |- |||梅妃|| Concubine Mei || |- |||恼人春色|| Annoying Spring Scenery || |- ||{{год в кино|1943}}|| Дочь рыбака ||渔家女||Daughter of the Fisherman || |- |rowspan="2"|{{год в кино|1944}}|| Сон в красном тереме||红楼梦||[[:en:Dream of the Red Chamber (1944 film)|Dream of the Red Chamber]] || |- |||鸾凤和鸣|| Happy Marriage || |- ||{{год в кино|1945}}|| ||凤凰于飞|| Cry of the Birds || |- ||{{год в кино|1946}}|| ||各有千秋|| We Each Have Our Strong Points || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1947}}|| ||长相思||An All-Consuming Love || |- | Ночлежка ||夜店|| [[:en:Night Inn|Night Inn]] || |- | ||忆江南|| || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1948}}|| ||歌女之歌||Song of Songstress || |- | Печали Запретного города ||清宫秘史|| Sorrows of Forbidden City || Чжэньни |- | ||花外流莺|| Orioles Banished from the Flowers || |- ||{{год в кино|1949}}|| ||莫负青春||Waste Not Our Youth || |- ||{{год в кино|1950}}|| ||花街|| || |- |rowspan="2"|{{год в кино|1953}}|| ||银海千秋|| || |- | ||彩虹曲|| || |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 августа тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1957 йылда вафат булғандар]] enj8scqen1oxmf5gpkoo8yw683ypnin 0 129122 1306073 1302858 2026-09-25T04:35:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы''' ([[1 февраль]] [[1935 йыл]] — [[20 февраль]] [[2010 йыл]]) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Рамаҙан Нурғәли улы Шәғәлиев 1935 йылдың 1 февралендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ауылында икмәк бешереүсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа. Рамаҙан алты бала араһында өсөнсө була. Олатаһы Хәлил малайҙы скрипкала уйнарға өйрәтә. Урта мәктәпте тамамлағас, Рамаҙан Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый, әммә аҡса етмәү сәбәпле, дәрестәрен ҡалдырып, Силәбеләге Силәбе машиналар эшләү заводына ФЗУ-ға уҡырға инә. Крансы булып эшләй. Беренсе эш хаҡына уҡ баян һатып ала, артабан бер ҡасан да унан айырылмай. [[1959 йыл]]да Силәбе киске музыка мәктәбен тамамлап, шул уҡ йылды «Мечел» акционерҙар йәмғиәтенең мәҙәниәт йортонда башҡорт театры ойоштора (хәҙер — «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбле). [[1975 йыл]]да «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбленә менән «Халыҡ ансамбле» тигән маҡтаулы исем бирелә. [[1958 йыл]]да гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай, Өфө һәм Силәбенең шиғри йыйынтыҡтарында һәм альманахтарҙа сыға. [[1962]]—[[2007]] йылдарҙа Силәбеләге өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе була. «Откровенно говоря» тип аталған беренсе шиғырҙар йыйынтығы [[1973 йыл]]да рус теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға. == Китаптары == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Заголовок = | Содержание = ... Пусть отступлюсь я невзначай,<br /> Ты накажи меня сурово,<br /> Лишь с Родиной не разлучай <br /> И не лишай родного слова! Һөйгәнемдән айырһаң, айыр әйҙә,<br /> Ҡанатымды ҡайырһаң, ҡайыр әйҙә.<br /> Тик айырма мине тыуған илемдән,<br /> Мәхрүм итә күрмә туған телемдән. | Подпись = ''Рамаҙан Шәғәлиев.'' }} * Күңелле тау. Балалар өсөн шиғырҙар китабы: ([[Силәбе]], 1991), * Йәнлектәрҙең бишек йырҙары ([[Өфө]], 1993) * Откровенно говоря: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1973 — 96 с., 5 000 экз.; * Твоя черемуха: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979. — 72 с., 5 000 экз.; * Безымянные звезды: Стихи. Уфа, 1981; * Йәнлектәрҙең бишек йырҙары: шиғырҙар. Өфө, 1983; * Страна озер: Стихи. Уфа, 1994; * Короче говоря: Стихи. Уфа, 1998. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989) * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) * Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2002) * Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы<ref>[https://kunashak.ru/about/info/news/12380/ Быть почётным — честь. Администрация Кунашакского района Челябинской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126152140/https://kunashak.ru/about/info/news/12380/ |date=2020-01-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|01|2020}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Әлибай С. Моңло егет //Ағиҙел, 1995, № 2; * Урал литературный библиографический справочник. Челябинск, 1988. * Рамазанов Г. Пятиголосье // Лит. Россия. 1970. 20 мая; * Валеев Р. О сокровенном // ВЧ. 1973. 21 июня. == Һылтанмалар == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126153132/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ |date=2020-01-26 }} ШӘҒӘЛИЕВ Рамаҙан Нурғәли улы. «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы] {{V|26|01|2020}} * {{книга | автор = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]] | заглавие = Шагалеев Рамазан Нургалиевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = [[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]] | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 639 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203163358/http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html |date=2016-12-03 }} * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич] * [http://kirovka.ru/enc/?id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409002636/http://kirovka.ru/enc/?id=4531 |date=2014-04-09 }} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] 40ew59zmpe77jfcwm00jwvs6ld20rmb 0 129133 1306043 1177613 2026-09-24T16:15:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306043 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Хэнкс (значения){{!}}Хэнкс}} {{Ук}} '''То́мас Дже́ффри (Том) Хэнкс''' ({{lang-en|Thomas Jeffrey «Tom» Hanks}}; [[9 июль]] [[1956 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Карьераһын ғаилә менән ҡарай торған («Большой» ([[1988]]) комедияһында башлай. Ҡырҡ йәштәр тирәһендә етди драматик артист булараҡ таныла һәм «Филадельфия» ([[1993]]) һәм «Форрест Гамп» ([[1994]]) фильмдарындағы ролдәр өсөн ике «Оскар» премияһына лайыҡ була, донъя кинематографы тарихында был бүләкте ике йыл бер рәттән алыусы ике артистың береһе<ref>{{Cite web|url=http://www.filmsite.org/bestactor.html|title=Academy Awards Best Actor|publisher=www.filmsite.org|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. Оскарлы ролдәренән башҡа, Хэнкс шулай уҡ режиссёр Стивен Спилберг менән эшләүсе артист булараҡ билдәле. [[2017 йыл]]да Хэнкс уйнаған фильмдар 9 миллиард доллар аҡса килтерә<ref>{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=tomhanks.htm|title=Tom Hanks Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. Том Хэнкс - шулай уҡ кино тарихында иң ҙур гонорар алыусы, «Ангелы и демоны» фильмындағы профессор Роберт Лэнгдон роле өсөн ул ($51 млн-дан әҙ генә артығыраҡ аҡса ала, унан күберәк сумманы бары тик «Начало» фильмында Кобба ролен башҡарған Леонардо Ди Каприо ($59 млн.»)<ref>[http://www.newizv.ru/news/2008-10-08/99379/ Джонни Депп получит самый большой гонорар в истории&nbsp;— Новые Известия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115030/http://www.newizv.ru/news/2008-10-08/99379 |date=2011-02-23 }}</ref> ала. Том Хэнкс иң күп аҡса эшләүсе актёрҙар араһында өсөнсө урынды биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/?view=Actor&sort=sumgross&p=.htm|title=Box Office Mojo - People Index|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. == Тормош юлы == === Бала сағы === Томас Джеффри Хэнкс {{ДатаРождения|9|7|1956}}<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/tom-hanks-9327661#big-break|title=Tom Hanks|publisher=Biography.com|lang=en-us|accessdate=2017-04-19}}</ref> Конкорд ҡалаһында (Калифорния штаты)<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/30/Tom-Hanks.html|title=Tom Hanks Biography (1956-)|publisher=www.filmreference.com|accessdate=2017-04-19}}</ref> тыуған. Атаһы-инглиз, әсәһе — португал. Уның атаһы урындағы ресторанда шеф-повар булып эшләй, ә әсәһе дауаханала хеҙмәт итә. Томми - ғаиләлә өсөнсө бала. Уға биш йәш тулғас, ата-әсәһе айырылыша, һәм америка ҡануниәте буйынса өс баланы (Том, Ларри<ref>[http://www.life.uiuc.edu/hanks/hanks.html Lawrence M. Hanks, Associate Professor]&nbsp;— University of Illinois at Urbana-Champaign.</ref> һәм Сандраны<ref>{{cite web|title=Female Nomad and Friends Interview: Sandra Hanks Benoiton|url=http://mexicoinsmallbytes.com/mexicoblog/?cat=10|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I8p1DIkk|archivedate=2013-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523170357/http://mexicoinsmallbytes.com/mexicoblog/?cat=10 |date=2013-05-23 }}</ref>) аталары алып ҡала. Том Хэнкс йәш сағында уҡ актёрлыҡ һәләтлегенә һәм йор һүҙлелеккә эйә була. Ул Сакраментолағы Калифорния университетына уҡырға инә. Кливлендта сығыш яһаған бәләкәй генә актёрҙар төркөмө уны үҙ составына эшкә саҡырғас, Том Хэнкс университетта уҡыуҙан баш тарта. === Кинолағы карьераһының башланыуы === Том Хэнкс кинола [[1980 йыл]]да кинола төшә башлай. «Он знает, как вы одиноки»<ref name=":0" /> фильмы - уның дебюты. Дүрт йыл үткәндән һуң «Всплеск»<ref name=":0" /> романтик комедияһындағы роль уны тамашасыларға яңынан асырға мөмкинлек бирә. Голливудтың иң матур артисы Дэрил Ханна ҡалаға яңылыш ҡына йөҙөп ингән һыу инәһе ролен уйнай. Ул саҡта ябыҡ ҡына, йәп-йәш Том Хэнкс был таныш булмаған сәйер һылыуға ғашиҡ булған һатыусы ролен башҡара. Фильмдың финалында ғашиҡтар, ҡаланың һалҡын, мәрхәмәтһеҙ донъяһынан ҡасып, океанға йөҙөп китә. [[File:Tom Hanks and wife Rita Wilson 836.jpg|thumb|слева|Том Хэнкс и его жена Рита Уилсон на церемонии вручения наград американской киноакадемии в 1989 году.]] Шунан һуң Хэнксты фильмдарға төшөрә башлайҙар. Тағы ла дүрт йылдан Хэнкс үҙе тураһында тамашасыларҙың иҫенә төшөрә. Был Хэнкстың «Большой»<ref name=":2">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3983091.stm|title=BBC NEWS {{!}} Entertainment {{!}} Hanks' big splash in Hollywood|publisher=news.bbc.co.uk|accessdate=2017-04-19}}</ref> фильмында бала аҡыллы, оло ир тәнле герой ролен уйнағас килеп сыға. Ғәҙәти булмаған сюжет актёрға үҙенең ижади үҙенсәлеген күрһәтергә ярҙам итә. Был роль уға «Золотой глобус» бүләген һәм беренсе «Оскар»<ref>{{Cite news|title=The 61st Academy Awards {{!}} 1989|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1989|work=Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences|accessdate=2017-04-19|language=en}}</ref> номинацияһын килтерә. Шулай уҡ«Тёрнер и Хуч» фильмы ла уға ҙур уңыш килтерә. [[File:TomHanksForrestGump94.jpg|thumb|Хэнкс во время съёмок «Форреста Гампа», 1994 год.]] 1980-се йылдарҙа Том Хэнкс ун фильмда төшә, ләкин иң шәп ролдәрен ул 1990-сы йылдарҙа башҡара. «Неспящие в Сиэтле» ([[1993]])<ref name=":2" /> фильмында улы йоғонтоһо аҫтында мөхәббәтен тапҡан яңғыҙ ҡалған атай ролен уйнау уға ҙур уңыш килтерә<ref>{{Cite news|title='Sleepless In Seattle' Anniversary: Tom Hanks & Meg Ryan Classic Turns 20|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/25/sleepless-in-seattle-anniversary_n_3496495.html|work=Huffington Post|date=2013-06-25|accessdate=2017-04-19|language=en-US}}</ref>. «Их собственная лига» фильмы артистың романтизмдан башҡа тағы ла икенсе үҙенсәлеген аса. Том Хэнкс ҡатын-ҡыҙҙар бейсбол командаһының тупаҫ холҡло, мәңге иҫерек тренеры ролен бик оҫта башҡара. «Филадельфия» ([[1993]]) фильмында уның СПИД-тан үлеп барған гомосексуал герой ролен башҡарыуы бөтөнләй көтөлмәгән хәл була. Был ролде уйнар өсөн ул бик ныҡ ябыға һәм үҙе уйнаған геройҙың ҡылығын асып бирер өсөн 10 килограмға ябыҡҡан актёр Роберт де Нироның ҡаһарманлығын ҡабатлай. Был роль өсөн Хэнкс «Оскар» премияһына лайыҡ була . === Кинолағы уңыш === Актёрҙы төп триумф алда көтә. «Форрест Гамп» ([[1994]]) фильмында Том Хэнкс төп ролде уйнай һәм был кинола иң ысын шаҡ ҡатырғыс хәл булып тора. Уның геройы&nbsp;— тирә-йүндәге кешеләрҙең көлөүенә дусар булған ябай йәш кеше. Гамптың йөҙөнә ҡарап, уны «урындағы йүләр» тип йөрөтәләр, сөнки был уның битенә яҙып ҡуйылған. Шуға ҡарамаҫтан, Форрест Гамп үҙ елкәһенә төшкән һынауҙарҙың барһын да йырып сыға. Ул пинг-понгта оҫта уйнай һәм Ҡытайҙа үткән донъя чемпионатында еңеүсе, вьетнам һуғышының геройы, миллионер булып китә һәм күп кешеләргә өлгө булып тора. Картинала шулай уҡ яуапһыҙ ҡалған мөхәббәт тә үҙенең сағылышын таба. Фильм алты «Оскар» премияһына өлгәшә<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/5tdd3ad9J?url=http://www.nytimes.com/1995/03/28/movies/forrest-gump-triumphs-with-6-academy-awards.html|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. Бер рәттән ике тапҡыр «Оскар» премияһын алып<ref name="67AcAwardsWins">{{cite news|last=Grimes|first=William|title='Forrest Gump' Triumphs With 6 Academy Awards|url=https://www.nytimes.com/1995/03/28/movies/forrest-gump-triumphs-with-6-academy-awards.html|work=The New York Times|date=March 28, 1995|accessdate=October 20, 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/5tdd3ad9J|archivedate=July 9, 2012}}</ref>, Хэнкс милли геройға әйләнә. Уның артабанғы фильмы - «Аполлон 13» [[1970 йыл]]да Айға уңышһыҙ осоу тураһында. [[1996 йыл]]да Том Хэнкс, беренсе тапҡыр хитҡа эләккәс тә таралып киткән йәштәр ансамбле тарихы тураһында документаль манералағы киноның режиссёры булараҡ, дебют яһай. Уның «То, что ты делаешь» фильмы, ҙур асыш булып тормаһа ла, тәнҡит тарафынан йылы ҡабул ителә<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9804E7DA153FF937A35753C1A960958260|title=Movie Review - - A Band's Beatle-ish Rise In Hanks's Directing Debut - NYTimes.com|publisher=www.nytimes.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. [[2006 йыл]]да «Код да Винчи» фильмы сыға, ул Хэнкс карьераһындағы иң уңышлы фильм була, сөнки 750 миллион тапҡыр прокатта күрһәтелә<ref>{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=davincicode.htm|title=The Da Vinci Code (2006) - Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}</ref>. [[2009 йыл]]да «Ангелы и демоны» фильмының сиквелы , ә [[2016 йыл]]да «Инферно»<ref>{{Cite news|title=UPDATE: Tom Hanks And Ron Howard To Return For Next Dan Brown Movie ‘Inferno’; Sony Sets December 2015 Release Date|first=The Deadline|last=Team|url=http://deadline.com/2013/07/sony-dates-latest-dan-brown-movie-inferno-for-december-2015-will-come-before-lost-symbol-542282/|work=Deadline|date=2013-07-16|accessdate=2017-04-19|language=en-US}}</ref> фильмының дауамы сыға. == Шәхси тормошо == [[File:StarTomHanks.gif|thumb|220px|right|Звезда Тома Хэнкса на Голливудской «Аллее славы»]] Хэнкс америка актрисаһы Саманта Льюис менән [[1978]]-[[1987 йыл]]дарҙа йәшәй. Уларҙың ике балаһы: улдары Колин (шулай уҡ актёр) һәм ҡыҙҙары Элизабет Энн<ref>[http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=4ddc31be-a18f-4c2e-b0bf-54a91910c86d Tom Hanks Profile]</ref> - бар. [[1988 йыл]]да Том Хэнкс актриса Рита Уилсонға өйләнә. Уларҙың никахында ике улдары: Честер һәм Трумен - тыуа. [[2011 йыл]]дың [[1 февраль|1 феврале]]ндә Том Хэнкс ҡартатай була: улы Колиндың Оливия исемле ҡыҙы тыуа<ref>{{Cite news|title=Tom Hanks’s Son Colin Hanks Welcomes Daughter Olivia Jane|url=http://www.people.com/people/article/0,,20463405,00.html|work=PEOPLE.com|date=2011-02-03|accessdate=2017-04-19|language=en-US}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022121516/http://www.people.com/people/article/0,,20463405,00.html |date=2013-10-22 }}</ref>. [[2013 йыл]]дың июнендә Хэнкстың икенсе ейәнсәре Шарлотта донъяға килә<ref>{{Cite web|url=http://celebritybabies.people.com/2013/07/02/colin-hanks-welcomes-daughter-charlotte/|title=Colin Hanks Welcomes Daughter Charlotte|publisher=PEOPLE.com|accessdate=2017-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022121512/http://celebritybabies.people.com/2013/07/02/colin-hanks-welcomes-daughter-charlotte/ |date=2013-10-22 }}</ref>. Том Хэнкс&nbsp;— православие христианы{/0.<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=30300 Том Хэнкс счастлив ощущать себя членом Православной церкви]</ref>. Ҡатыны Рита Уилсон да православиела, Хэнкс менән Рита православие сиркәүендә ниҡахлашҡан (РПЦЗ). {{начало цитаты}} . {{конец цитаты}} 2013 йылдың октябрендә эфирҙәге Дэвид Леттермандың ''Fox News'' каналындағы шоуы ваҡытында актёр шәкәр диабеты менән сирләгәне тураһында һөйләй. [[2013 йыл]]да Том британ телесериалы «Доктор Кто»ны бала сағынан уҡ яратыуы тураһында һөйләй: {{начало цитаты}}Я знаком с «Доктором Кто» c раннего детства,&nbsp;— отметил актёр.&nbsp;— Первый цветной телевизор в нашей семье появился в 1968 году. Мы жили в Калифорнии, и у нас было очень много таких каналов, которые никто не смотрит. Там показывали японские мультфильмы и «Доктора Кто». Мы постоянно смотрели этот сериал, потому что он был очень странным. Все говорили с британским акцентом, а ещё там были эти огромные роботы в виде солонки… Но он был очень интересным. Так я и стал поклонником шоу. {{oq|en|We got our first colour TV in 1968, and in California that meant all these extra channels nobody watched, filled with trippy Japanese cartoons – and Doctor Who! And we always watched because the English video just looked so weird, and you had the guy with the big red hair and the bow tie. “And everyone talked in English accents and there were these big salt and pepper shaker robots and we’d look at each other and say ‘Can you make any sense out of this?’ But it was… intriguing. And that’s the root of my affection.}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-11-25/tom-hanks-i-love-doctor-who---and-i-helped-make-benedict-cumberbatch-a-star|title=Tom Hanks: I love Doctor Who - and I helped make Benedict Cumberbatch a star|date=2013-11-25|publisher=radiotimes.com|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://archive.is/BS00Z|archivedate=2013-12-02}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20131202113836/http://www.radiotimes.com/news/2013-11-25/tom-hanks-i-love-doctor-who---and-i-helped-make-benedict-cumberbatch-a-star |date=2013-12-02 }}</ref>}} == Фильмографияһы == [[File:Tom Hanks - footprint.JPG|thumb|Отпечатки рук и ног Тома Хэнкса перед Китайским театром Граумана.]] === Актёр === {{ВФильмеВерх}} {{ВСериале|1978| | [[Такси (телесериал)|Такси]] | Taxi | Гордон}} {{ВтФильме|1980 | [[Он знает, что вы одиноки]] | He Knows You're Alone|Элиот}} {{ВтФильме|1982 | [[Лабиринты и монстры (фильм)|Лабиринты и монстры]] | Mazes And Monsters | Робби Уилинг}} {{ВСериале|1982| | [[Счастливые дни (телесериал)|Счастливые дни]] | Happy Days | {{abbr|доктор Дуэйн Туитчелл|эпизод "A Case of Revenge"|0}}}} {{ВСериале|1983| | [[Семейные узы (телесериал, США)|Семейные узы]] | Family Ties | Нед}} {{ВФильме|1984 | [[Всплеск (фильм)|Всплеск]] |Splash | Аллен Бауэр}} {{ВФильме|1984 | [[Мальчишник (фильм, 1984)|Мальчишник]] | Bachelor Party | Рик Гаско}} {{ВФильме|1985 | [[Человек в одном красном ботинке]] | The Man With One Red Shoe | Ричард Дрю Харлан}} {{ВФильме|1985 | [[Волонтёры (фильм)|Волонтёры]] | Volunteers | Лоуренс Борн III}} {{ВФильме|1986 | [[Долговая яма (фильм)|Долговая яма]] | The Money Pit | Уолтер Филдинг-младший}} {{ВФильме|1986 | [[Ничего общего]] | Nothing in Common | Дэвид Баснер}} {{ВФильме|1986 | [[Мы всегда говорим «до свидания»]] | Every Time We Say Goodbye | Дэвид Брэдли}} {{ВФильме|1987 | [[Сети зла (фильм)|Сети зла]] | Dragnet | Пеп Стрибэк}} {{ВФильме|1988 | [[Большой (фильм, 1988)|Большой]] | Big | Джош Баскин}} {{ВФильме|1988 | [[Изюминка]] | Punchline | Стивен Гольд}} {{ВФильме|1989 | [[Тёрнер и Хуч]] | Turner & Hooch | детектив Скотт Тёрнер}} {{ВФильме|1989 | [[Предместье (фильм)|Предместье]] | The 'Burbs | Рэй Питерсон}} {{ВФильме|1990 | [[Костёр тщеславия (фильм)|Костёр тщеславия]] | The Bonfire of the Vanities | Шерман МакКой}} {{ВФильме|1990| [[Джо против вулкана]] | Joe Versus the Volcano | Джо}} {{ВФильме|1992 | [[Стремящийся ввысь]] | Radio Flyer | Майк}} {{ВФильме|1992 | [[Их собственная лига]] | A League Of Their Own | Джимми Дуган}} {{ВФильме|1993 | [[Неспящие в Сиэтле]] | Sleepless in Seattle | Сэм Болдуин}} {{ВФильме|1993 | [[Филадельфия (фильм)|Филадельфия]] | Philadelphia | Эндрю Беккет}} {{ВФильме|1994 | [[Форрест Гамп]] | Forrest Gump | [[Форрест Гамп (персонаж)|Форрест Гамп]]}} {{ВФильме|1995 | [[Аполлон-13 (фильм)|Аполлон-13]] | Apollo 13 | [[Ловелл, Джеймс Артур|Джим Ловелл]]}} {{ВмФильме|1995 | [[История игрушек]] | Toy Story | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}} {{ВФильме|1996 | [[То, что ты делаешь]] | That Thing You Do! | мистер Уайт}} {{ВСериале|1998| | [[С Земли на Луну (телесериал)|С Земли на Луну]] | From the Earth to the Moon | {{abbr|рассказчик|закадровый голос|0}}}} {{ВФильме|1998 | [[Спасти рядового Райана]] | Saving Private Ryan | капитан Джон Миллер}} {{ВФильме|1998 | [[Вам письмо]] | You’ve Got Mail | Джо Фокс}} {{ВмФильме|1999 | [[История игрушек 2]] | Toy Story 2 | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}} {{ВФильме|1999 | [[Зелёная миля (фильм)|Зелёная миля]] | The Green Mile |Пол Эджкомб}} {{ВФильме|2000 | [[Изгой (фильм, 2000)|Изгой]] | Cast Away | Чак Нолэнд}} {{ВтФильме|2002 | [[Ратлз 2]] | The Rutles 2: Can't Buy Me Lunch | интервьюируемый}} {{ВФильме|2002 | [[Проклятый путь]] | Road to Perdition | Майкл Сэлливан}} {{ВФильме|2002 | [[Поймай меня, если сможешь]] | Catch Me If You Can | Карл Хэнрэтти}} {{ВФильме|2004 | [[Терминал (фильм)|Терминал]] | The Terminal | Виктор Наворски}} {{ВФильме|2004 | [[Игры джентльменов]] | The Ladykillers | профессор Дорр}} {{ВФильме|2004 | [[Элвис покинул здание]] | Elvis Has Left The Building | Элвис с почтовым ящиком на голове}} {{ВмФильме|2004 | [[Полярный экспресс]] | The Polar Express | {{abbr|Санта-Клаус, кондуктор, бродяга, главный герой и его отец|голос, Motion capture|0}}}} {{ВмФильме|2006 | [[Тачки]] | Cars | {{abbr|Sheriff Woody Car|голос|0}}}} {{ВФильме|2006 | [[Код да Винчи (фильм)|Код да Винчи]] | The Da Vinci Code | профессор [[Роберт Лэнгдон]]}} {{ВмФильме|2007 | [[Симпсоны в кино]] | The Simpsons Movie | {{abbr|камео|голос|0}}}} {{ВФильме|2007 | [[Война Чарли Уилсона]] | Charlie Wilson’s War | [[Уилсон, Чарльз Несбитт|Чарли Уилсон]]}} {{ВФильме|2008 | [[Великий Бак Ховард]] | The Great Buck Howard| мистер Гейбл}} {{ВФильме|2009 | [[Ангелы и демоны (фильм)|Ангелы и демоны]] | Angels & Demons | профессор [[Роберт Лэнгдон]]}} {{ВмФильме|2010 | [[История игрушек: Большой побег]] | Toy Story 3 | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}} {{ВФильме|2011 | [[Ларри Краун]] | Larry Crowne | Ларри Краун}} {{ВФильме|2011 | [[Жутко громко и запредельно близко]] | Extremely Loud and Incredibly Close | отец Оскара}} {{ВФильме|2012 | [[Облачный атлас (фильм)|Облачный атлас]] | Cloud Atlas | Закри Бейли, доктор Генри Гуз, Дермот Хоггинс, Айзек Сакс}} {{ВФильме|2013 | [[Спасти мистера Бэнкса]] | Saving Mr. Banks | [[Дисней, Уолт|Уолт Дисней]]}} {{ВФильме|2013 | [[Капитан Филлипс]] | Captain Phillips | [[Филлипс, Ричард (моряк)|Ричард Филлипс]]}} {{ВФильме|2015 | [[Шпионский мост]] | Bridge of Spies |[[Донован, Джеймс|Джеймс Донован]]}} {{ВФильме|2016 | [[Голограмма для короля]] | A Hologram for the King | Алан Клэй}} {{ВФильме|2016 | [[Инферно (фильм, 2016)|Инферно]] | Inferno |профессор [[Роберт Лэнгдон]]}} {{ВФильме|2016 | [[Чудо на Гудзоне (фильм)|Чудо на Гудзоне]] | Sully | [[Салленбергер, Чесли|Чесли «Салли» Салленбергер]]}} {{ВФильме|2017 | [[Сфера (фильм, 2017)|Сфера]] | The Circle |Бейли}} {{ВФильмеНиз}} === Продюсер === * 2000&nbsp;— Изгой / ''Cast Away'' * 2002&nbsp;— Моя большая греческая свадьба / ''My Big Fat Greek Wedding'' * 2004&nbsp;— Полярный экспресс / ''The Polar Express'' (исполнительный продюсер) * 2004&nbsp;— В шоу только девушки / ''Connie and Carla'' * 2006&nbsp;— Гроза муравьев / ''The Ant Bully'' * 2006 — Попасть в десятку / ''Starter for 10'' * 2007 — Эван Всемогущий / ''Evan Almighty'' * 2007 — Война Чарли Уилсона / ''Charlie Wilson's War'' * 2008&nbsp;— Великий Бак Ховард / ''The Great Buck Howard'' * [13]} (1936) * 2008&nbsp;— Мамма миа! / ''Mamma Mia'' {0}[13]{/0}} (1936) '''' * 2009&nbsp;— Моё большое греческое лето / ''My Life in Ruins * (исполнительный продюсер)'' * 2009&nbsp;— Там, где живут чудовища / ''Where the wild things are '' * 2010&nbsp;— Тихий океан / ''The Pacific'' * 2011 — Ларри Краун / ''Larry Crowne'' * 2012&nbsp;— Игра изменилась / ''Game Change'' * 2013 — Парклэнд / ''Parkland'' * 2016 — Моя большая греческая свадьба 2 / ''My Big Fat Greek Wedding 2'' * 2016 — Голограмма для короля / ''A Hologram for the King'' * 2017 — Сфера / ''The Circle'' === Режиссёры === * {{год в кино|1994}}&nbsp;— Байки из склепа / ''Tales from the Crypt'' * {{год в кино|1996}}&nbsp;— То, что ты делаешь / ''That Thing You Do'' {0}[13]{/0}} (1936) '''' * {{год в кино|2001}}&nbsp;— Братья по оружию / ''Band of Brothers'' * {{год в кино|2011}}&nbsp;— Ларри Краун / ''Larry Crowne'' === Сценарист === * {{год в кино|1996}}&nbsp;— То, что ты делаешь / ''That Thing You Do'' {0}[13]{/0}} (1936) '''' * {{год в кино|1998}} — С Земли на Луну / ''From the Earth to the Moon '' * {{год в кино|2001}} — Братья по оружию / ''Band of Brothers'' * {{год в кино|2005}} — Путешествие на Луну 3D / ''Magnificent Desolation: Walking on the Moon 3D'' * {{год в кино|2011}} — Ларри Краун / ''Larry Crowne'' * {{год в кино|2011}} — Электрический город / ''Electric City'' === Композитор === * {{год в кино|1996}} — То, что ты делаешь / ''That Thing You Do'' ''[13]} (1936) (песни к фильму)'' == Бүләктәре һәм номинациялары == Полный список наград и номинаций на сайте ''[[IMDb]]''<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0000158/awards|title=Tom Hanks Awards|author=|website=|date=|publisher=IMDb|accessdate=2017-04-19}}</ref>. {| class="wide collapsible collapsed" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Бүләктәре һәм номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Награда ! style="background: #CCCCCC;" | Год ! style="background: #CCCCCC;" | Категория ! style="background: #CCCCCC;" | Работа ! style="background: #CCCCCC;" | Результат |- |rowspan=5|'''[[Оскар (премия)|Оскар]]''' |1989 |[[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]] |[[Большой (фильм, 1988)|Большой]] |{{Номинация}} |- |1994 |Лучшая мужская роль |[[Филадельфия (фильм)|Филадельфия]] |{{Победа}} |- |1995 |Лучшая мужская роль |[[Форрест Гамп]] |{{Победа}} |- |1999 |Лучшая мужская роль |[[Спасти рядового Райана]] |{{Номинация}} |- |2001 |Лучшая мужская роль |[[Изгой (фильм, 2000)|Изгой]] |{{Номинация}} |- |rowspan=4|'''[[BAFTA]]''' |1995 |[[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]] |Форрест Гамп |{{Номинация}} |- |1999 |Лучшая мужская роль |Спасти рядового Райана |{{Номинация}} |- |2001 |Лучшая мужская роль |Изгой |{{Номинация}} |- |2014 |Лучшая мужская роль |[[Капитан Филлипс]] |{{Номинация}} |- |rowspan=9|'''[[Золотой глобус]]''' |1989 |[[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле]] |Большой |{{Победа}} |- |rowspan=2|1994 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |[[Неспящие в Сиэтле]] |{{Номинация}} |- |[[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|Лучшая мужская роль в драме]] |Филадельфия |{{Победа}} |- |1995 |Лучшая мужская роль в драме |Форрест Гамп |{{Победа}} |- |1999 |Лучшая мужская роль в драме |Спасти рядового Райана |{{Номинация}} |- |2001 |Лучшая мужская роль в драме |Изгой |{{Победа}} |- |2008 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |[[Война Чарли Уилсона]] |{{Номинация}} |- |2014 |Лучшая мужская роль в драме |Капитан Филлипс |{{Номинация}} |- |2018 |Лучшая мужская роль в драме |[[Секретное досье (фильм)|Секретное досье]] |{{Номинация}} |- |rowspan=16|'''[[Эмми]]''' |rowspan=2|1998 |Лучшая режиссура мини-сериала или фильма |С Земли на Луну |{{Номинация}} |- |Лучший мини-сериал или фильм |С Земли на Луну |{{Победа}} |- |rowspan=4|2002 |Лучший сценарий мини-сериала или фильма |[[Братья по оружию (мини-сериал)|Братья по оружию]] |{{Номинация}} |- |Лучшая информационная программа |Мы остались одни вместе |{{Номинация}} |- |Лучший мини-сериал или фильм |Братья по оружию |{{Победа}} |- |Лучшая режиссура мини-сериала или фильма |Братья по оружию |{{Победа}} |- |2008 |Лучший мини-сериал или фильм |[[Джон Адамс (мини-сериал)|Джон Адамс]] |{{Победа}} |- |2009 |[[Премия «Эмми» за лучший драматический сериал|Лучший драматический сериал]] |[[Большая любовь (телесериал)|Большая любовь]] |{{Номинация}} |- |rowspan=2|2010 |Лучшее варьете или музыкальная программа |Юбилейные концерты к 25-летию Зала Славы рок-н-ролла |{{Номинация}} |- |Лучший мини-сериал или фильм |[[Тихий океан (мини-сериал)|Тихий океан]] |{{Победа}} |- |2012 |Лучший мини-сериал или фильм |[[Игра изменилась]] |{{Победа}} |- |2014 |Лучший документальный или научно-популярный фильм |Шестидесятые |{{Номинация}} |- |rowspan=2|2015 |Лучший документальный или научно-популярный фильм |Шестидесятые |{{Номинация}} |- |Лучший мини-сериал или фильм |[[Что знает Оливия?]] |{{Победа}} |- |2016 |Лучший документальный или научно-популярный фильм |Семидесятые |{{Номинация}} |- |2017 |[[Премия «Эмми» в категории «Лучший приглашённый актёр в комедийном телесериале»|Лучший приглашённый актёр в комедийном сериале]] |[[Субботним вечером в прямом эфире]] |{{Номинация}} |- |rowspan=4|'''[[Премия Гильдии киноактёров США]]''' |1995 |[[Премия Гильдии киноактёров США за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]] |Форрест Гамп |{{Победа}} |- |1999 |Лучшая мужская роль |Спасти рядового Райана |{{Номинация}} |- |2001 |Лучшая мужская роль |Изгой |{{Номинация}} |- |2014 |Лучшая мужская роль |Капитан Филлипс |{{Номинация}} |- |'''[[Тони (премия)|Тони]]''' |2013 |[[Премия «Тони» за лучшую мужскую роль в пьесе|Лучшая мужская роль в пьесе]] |Счастливчик |{{Номинация}} |} == Факттар == * Актёр как-то шутливо пожаловался, что режиссёры постоянно просят его то пополнеть, то похудеть (последнее требование чаще всего исходит от друга Хэнкса, режиссёра Рона Ховарда, с которым они сделали уже три фильма). В частности, ради роли в драме «Изгой» Хэнксу пришлось похудеть на 20 килограммов и отрастить внушительную бороду. * Том Хэнкс коллекционирует печатные машинки<ref>{{Cite web|url=https://kollektzioner.wordpress.com/2012/03/13/%d1%82%d0%be%d0%bc-%d1%85%d1%8d%d0%bd%d0%ba%d1%81-%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%80%d1%83%d0%b5%d1%82-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b5/|title=Том Хэнкс коллекционирует старинные печатные машинки.|author=kollektzioner|date=2012-03-13|publisher=kollektzioner|accessdate=2017-04-19}}</ref>. * В 2015 году снялся в клипе «I Really Like You» канадской певицы Карли Рэй Джепсен<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qV5lzRHrGeg|title=Carly Rae Jepsen - I Really Like You|author=CarlyRaeJepsenVEVO|date=2015-03-06|accessdate=2017-04-19}}</ref>. * В 2016 году награжден одной из высших наград США для гражданских лиц Президентской медалью Свободы<ref>{{Cite news|title=Роберт Де Ниро, Том Хэнкс, Роберт Редфорд и Дайана Росс устроили флешмоб в Белом доме на вручении Президентской медали Свободы|url=http://www.newsru.com/cinema/23nov2016/medal_feedom.html|work=NEWSru.com|accessdate=2017-04-19}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Том Хэнкс}} * [http://www.esquire.ru/articles/13/wil/hanks/ Интервью Тома Хэнкса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504065712/http://www.esquire.ru/articles/13/wil/hanks/ |date=2009-05-04 }} * [http://www.playtone.com/ Официальный сайт Тома Хенкса] {{^}} {{Внешние ссылки}} {{Фильмы Тома Хэнкса}} {{Навигационный блок2 |заголовок = Премии Тома Хэнкса |state = collapsed |Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль 1981—2000 |Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма 1981—2000 |Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл 1981—2000 |Премия «Сатурн» лучшему киноактёру 1976—2000 |Премия «Эмми» за лучшую режиссуру мини-сериала, фильма или драматической программы |Премия «Гильдия киноактёров» за лучшую мужскую роль 1994-2000 |«Серебряный медведь» за лучшую мужскую роль }} [[Категория:Обладатели «Серебряного медведя» за лучшую мужскую роль]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Лауреаты премии «Эмми»]] [[Категория:Лауреаты премии Гильдии киноактёров США]] [[Категория:Лауреаты премии «Сатурн»]] iuhbj6z27mak667n6aathyumkrz1kx1 0 133628 1306051 1065100 2026-09-24T19:01:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306051 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Location_NATO_Macedonia.svg|мини|300x300пкс| НАТО ағзаһы булған дәүләттәр Македония Республикаһы{{col-begin}}{{legend|#346733|Государства-члены НАТО}}{{legend|#ff6600|Республика Македония}}{{col-end}}]] '''[[Төньяҡ Македония Республикаһы]] һәм НАТО ([[НАТО|Төньяҡ Атлантик договор Ойошмаһы]])''' әлеге ваҡытта илде альянсҡа ҡушыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. [[НАТО]] етәкселегенең [[Македония Республикаһы]]н альянсҡа инергә саҡырыуы [[2008 йыл]]ғы [[Бухарест]] саммиты ваҡытында [[Греция]] тарафынан бикләнә. НАТО илдәре, Македонияның атамаһына бәйле бәхәс хәл ителгәс, илдең НАТО-ға инергә яңынан саҡырыласағы менән килешә<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7329963.stm|title=BBC NEWS {{!}} Europe {{!}} Nato Macedonia veto stokes tension|publisher=news.bbc.co.uk|lang=en-GB|accessdate=2017-03-24}}</ref>. Греция фекеренсә, күршеһенең конституция менән раҫланған исеме уның Грецияның Македония төбәген территориаль экспансиялауға ынтылышы тип баһалана. Вето һалынғас, [[БМО-ның Халыҡ-ара суды]]на «Элекке югослав Македония Республикаһы» тигән атаманың НАТО-ға инеү өсөн ҡабул ителерлек вариант булыуы тураһында Греция өҫтөнән дәғүә бирелә. Греция етәкселеге иһә, Македонияны НАТО-ға алмау ҡарарының күмәкләп ҡабул ителеүен һәм ике ил араһындағы ваҡытлы килешеүҙең боҙолмауын билдәләп, дәғүәне урынһыҙ күрә. Греция ошо бәхәс арҡаһында Македонияның Европа берләшмәһенә инеүен дә тотҡарлай алыуын белдерә. АҠШ-тың элекке Дәүләт секретары Хиллари Клинтон Македонияны һәм Грецияны бәхәсте хәл итеү буйынса «ҡулай ҡарар табырға» һәм Македонияның НАТО-ға инеүен тотҡарламаҫҡа саҡыра. 2014 йылда, барлыҡҡа килеүенә 65 йыл тулғанда, НАТО әлегә яңы илдәрҙе ағза булырға саҡырмай тороуы тураһында иғлан итә. Ҡайһы бер аналитиктар, мәҫәлән, Атлантика советының аналитика үҙәгенән Хорхе Бенитес, өлөшләтә быны [[Ҡырым]]дың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына бәйле донъя хәүефһеҙлегенә ҡағылышлы яңы шарттар тыуыуы менән аңлата<ref>{{Cite news|title=NATO rules out admitting new members anytime soon|url=http://www.foxnews.com/world/2014/07/05/nato-rules-out-admitting-new-members-anytime-soon.html|work=Fox News|date=2014-07-05|accessdate=2017-03-24|language=en-US}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816152212/http://www.foxnews.com/world/2014/07/05/nato-rules-out-admitting-new-members-anytime-soon.html |date=2017-08-16 }}</ref>. Македонияла саммит һөҙөмтәләре буйынса һорашыу үткәрелә, һорашылған халыҡтың 82,5 проценты НАТО-ға ҡушылыу өсөн генә илдең Конституция менән нығытылған исемен үҙгәртеүгә ҡаршы булыуын белдерә<ref>{{Cite news|title=Macedonians Won’t Give Up Name for NATO|url=http://www.angus-reid.com/polls/view/30120|work=Angus Reid Global Monitor|date=2008-03-13|accessdate=2008-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205022148/http://www.angus-reid.com/polls/view/30120|archivedate=2008-12-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205022148/http://www.angus-reid.com/polls/view/30120 |date=2008-12-05 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта 85,2 процент НАТО ағзаһы булыуға ҡаршы түгел<ref>{{Cite news|title=Macedonians Hugely Oppose Name Change For NATO Entry - Poll|url=http://english.capital.gr/news.asp?id=578168&catid=&subcat=&spcatid=&djcatid=90|work=Dow Jones Newswires|date=2008-09-18|accessdate=2008-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005222742/http://english.capital.gr/news.asp?id=578168&catid=&subcat=&spcatid=&djcatid=90|archivedate=2011-10-05}}</ref>. Ил «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» программаһына 1995 йылда инә һәм, Албания кеүек үк, 1999 йылда ағза булыу өсөн тейешле эш-ғәмәлдәр планын үтәй башлай. Ил 1999 йылда НАТО-ның Югославияға һөжүмендә ҡатнаша, шулай уҡ [[Косово Республикаһы|Косово]] ҡасаҡтарын урынлаштырыу буйынса ярҙам ала. 2001 йылдың авгусында НАТО көстәре албан сепаратистары менән бәрелештәрҙә ҡатнаша, был алышта Милли азат итеү армияһы тигән фетнәсел [[Албания|албан]] төркөмө хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы тора. «Мул уңыш» операцияһы барғанда, утты туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәшкәнән һуң, НАТО ғәскәрҙәре урындағы хәрбиҙәр менән бергә баш күтәреүселәрҙе ҡоралһыҙландыра<ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/issues/nato_fyrom/evolution.html|title=NATO’s relations with the former Yugoslav Republic of Macedonia|website=[[NATO]]|date=2008-05-26|accessdate=2008-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911234121/http://www.nato.int/issues/nato_fyrom/evolution.html|archivedate=11 September 2008 <!--DASHBot-->}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911234121/http://www.nato.int/issues/nato_fyrom/evolution.html |date=2008-09-11 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Commonscat|International relations of the Republic of Macedonia}} == Һылтанмалар == * [http://www.nato.int/fyrom/home.htm Страница на официальном сайте НАТО] [[Категория:Төньяҡ Македонияның тышҡы сәйәсәте]] [[Категория:НАТО-ның тышҡы сәйәсәте]] bofzvka1x2njyxv577q2aohblb5vu0t 0 136254 1306067 1279199 2026-09-25T01:13:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чанаккала шәһиттәре мемориалы''' — [[Беренсе донъя һуғышы]]нда Гәлиболи яуында<ref name="Çanakkale Şehitleri Anıtı">{{Cite web|url=http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx|title=Çanakkale Şehitleri Anıtı|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012053059/http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx |date=2014-10-12 }}</ref> һәләк булған 250 мең төрөк һалдаты иҫтәлегенә ҡуйылған '''хәрби мемориал'''. [[Чанаккале (провинция)|Чанаккала]] иле (Гәлиболи ярымутрауының көньяҡ осондағы Хисарлик (төр. Hisarlik Tepe) ҡалҡыулығы түбәһендә Морто ҡултығында урынлашҡан. Мемориалдың һүрәте 500 000 [[төрөк лираһы]] (1993—2005) ҡиммәтендәге ҡағыҙ банкнотаға төшөрөлгән була. == Тарихы == Риүәйәт буйынса [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] тирә-яҡты ҡарап йөрөгәндә уға крәҫтиәндәр мөрәжәғәт итә һәм башҡа илдәрҙә ҡуйылған мемориалдар тураһында телгә алып үтәләр. Ататөрк уларға һәләк булған төрөктәр хөрмәтенә 40 метрҙан кәм булмаған бейеклектә мемориал ҡуйҙыртасағын вәғәҙәләй. Был иҫтәлекле урынды төҙөү тураһындағы рәсми хәбәр 1942 йылда билдәле була, әммә [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыу сәбәпле, ҡоролма буйынса конкурс 1944 йылда ғына үткәрелә, унда Доган Эргинбаш ({{lang-tr|Doğan Erginbaş}}), Исмаил Уткулар ({{lang-tr|İsmail Utkular}}) һәм Фәридун Кип ({{lang-tr|Feridun Kip}})<ref name="Çanakkale Şehitler Abidesi">{{Cite web|title=Çanakkale Şehitler Abidesi|url=http://www.canakkalesehitlik.net/canakkale-sehitler-abidesi.html}}</ref> кеүек архитекторҙар еңә. Проекты тик 1954 йылда ғына әҙер була, шул уҡ йылдың 19 апрелендә төҙөлөш эштәре башлана. Билдәһеҙ сәбәптәр буйынса был төҙөлөш туҡтап ҡала. Аҙағыраҡ ''Миллиәт'' гәзите мемориал төҙөү өсөн аҡса йыйыу кампанияһын башлап ебәрә, уларҙың тәҡдименә ябай халыҡ та ҡушыла һәм аҡса ебәрә башлай. Хатта ''Мигрос'' селтәре кибеттәрендә теләгән кеше аҡса һалһын өсөн аҡса йыйыу һауыттары ла<ref>{{Cite web|title=Çanakkale Şehitler Anıtı (Abidesi) ve Sembolik Şehitlik|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/}}</ref><ref>{{Cite web|title=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/}}</ref> ҡуйыла. Дөйөм алғанда 2,3 миллиона төрөк лираһы йыйыла<ref name="canakkalekutup.gov.tr">{{Cite web|url=http://www.canakkalekutup.gov.tr/TR,84218/canakkale-sehitler-abidesi.html|title=ÇANAKKALE ŞEHİTLER ABİDESİ|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәт == [[Файл:Çanakkale_Şehitler_Abidesi.jpg|слева|мини]] 1960 йылдың 21 авгусында мемориал рәсми рәүештә асыла. Мемориал аҫтында — [[музей]], ә йәнәшендә мәхмәтчикҡа (төрөк хәрби хеҙмәткәренә) һәйкәл ҡуйылған, төрөк зыяраты ла ошонда урынлашҡан. Шулай уҡ мемориал янына ҡаҙап ҡуйылған 25-метр бейеклегендәге бронза флагшток — Америкала йәшәгән төрөк Назми Джелалдың ({{lang-tr|Nazmi Celal}}) бүләге. Зыяратта мемориаль таҡталар ҙа бар, улар һәләк булған яугирҙәр тыуған ҡалаларға бүленгән, һәр таҡтаның ике яғына ла һәләк булған яугирҙарҙың исемдәре яҙылған. Унда бөтәһе 59408 исем теркәлгән. Шулай уҡ Австралия һалдаты башын сабып өҙгән билдәһеҙ һалдат ҡәбере лә ошонда. Австралия һалдаты был яугирҙың башын, трофей булараҡ, үҙе менән алып китә, әммә 2003 йылдың 10 мартында [[Австралия]] вәкилдәре төрөк һалдатының баш һөйәген тыуған иленә ҡайтарып бирә. 2003 йылдың 18 мартында һалдат, дини йолаларға ярашлы һәм ҙур хөрмәт күрһәтеп, ҡайтанан ерләнә. Зыяратта һалдат ҡәбере — кеше ерләнгән берҙән-бер ҡәбер<ref>{{Cite web|title=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/}}</ref>. Мемориалды төҙөү әсән 4000000 төрөк лираһы тотонола, был аҡсаға 3800 тонна гранит ташы, 285 тонна [[тимер]], 630 квадрат метр ағас материалдары, 1275 тонна цемент, 4400 тонна ҡырсын һатып алына. Һәйкәлдең төп өлөшөнә 850 кубометр (2125 тонна) [[бетон]] һалына. [[Файл:500000_TL_reverse.jpg|мини|Турецкая лира с изображением мемориала]] === Архитектура үҙенсәлектәре === Ҡоролманы 40 метр бейеклегендә төҙөү планлаштырыла, әммә архитекторҙар уға өҫтәп Ататөрк һынын да (1,7 метр) ҡуя. Шуға күрә был һәйкәлдең бейеклеге 41,7 метр<ref>{{Cite web|title=Çanakkale Şehitler Anıtı (Abidesi) ve Sembolik Şehitlik|url=https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/}}</ref>. Мемориал [[Ярымутрау|ярымутрауҙың]] бөтә яғынан да күренеп тора. Ҡоролма 62,5 квадрат метр майҙанды биләй. Мемориал дүрт өлөштән тора, һәр береһе һуғыштың билдәле бер этабын һүрәтләй. Шуныһы ҡыҙыҡлы — диңгеҙҙән ҡарағанда мемориалдың ике өлөшө генә, ә ҡоро ерҙән ҡарағанда дүрт өлөшө күренә, бының менән архитектор диңгеҙҙәге һәм ҡоро ерҙәге һуғыштар һанын күрһәтергә теләгән. Музей эсендә, мемориал аҫтында, Галиполий һуғышы тураһында мәғлүмәт һәм был һуғыштың масштабын һүрәтләгән тарихи артефакттар һаҡлана, һуғыш союздаш дәүләттәр: британдар, француздарға, Австралия һәм Яңы Зеландияның армия корпусына (ANZAC) ҡаршы алып барыла. Һуғыш яланынан табылған аш приборҙары, яһалма тештәр тупланмаһы, төймәләр, таралғылар, снайпер ҡалҡандары һәм фотоһүрәттәр кеүек үҙенсәлекле шәхси һәм хәрби әйберҙәр ҡуйылған музейҙағы күргәҙмәгә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20141012053059/http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx «Çanakkale Şehitleri Anıtı»]. Miniaturk.com. 12 Ekim 2014 tarihinde [http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx kaynağından] arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart. * Yılmaz, Ahenk. [https://web.archive.org/web/20160330234441/http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=291&RecID=1725 «Anıtlaştırma Söyleminin Dönüşümü: Gelibolu Savaşı'nı (Karşı)-Anıtlaştırmak»]. 30 Mart 2016 tarihinde [http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=291&RecID=1725 kaynağından] arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2016. * http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012053059/http://miniaturk.com.tr/m%C4%B0n%C4%B0atuerk/maket-eserler/anadolu-eserleri/%C3%A7anakkale-%C5%9Fehitleri-an%C4%B1t%C4%B1.aspx |date=2014-10-12 }} * http://www.canakkalekutup.gov.tr/TR,84218/canakkale-sehitler-abidesi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506123041/http://www.canakkalekutup.gov.tr/TR,84218/canakkale-sehitler-abidesi.html |date=2018-05-06 }} * http://www.canakkalesehitlik.net/canakkale-sehitler-abidesi.html * https://cokgezenadam.com/canakkale-sehitler-aniti-ve-sembolik-sehitlik/ [[Категория:1960 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] oekbu2q1vy1j6t2xugew2osombvfm01 0 145349 1306089 1303511 2026-09-25T11:06:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306089 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡайан башняһы''' ({{Lang-ar|برج كيان}}), төҙөлөү ваҡытына '''Сикһеҙлек башняһы''' булараҡ билдәле — Дубай Марина районындағы торлаҡ [[Үтә бейек йорттар|йорт]], [[Дубай (ҡала)|Дубай]] ҡалаһы, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]. [[2013 йыл]]дың 10 июнендә донъяның иң бейек 90° борош бинаһы<ref><div>''Мартин Крохер. '' [http://www.thenational.ae/news/uae-news/dubai-marina-gets-new-twist-as-residential-tower-opens Residential new opens tower as Marina gets twist Dubai] {{ref-en}} сайтта ''thenational.ae'', 10 июнь 2013</div></ref><ref><div>''Алексей Скобкин. '' [http://libymax.ru/?p=61545 Cayan Tower — иң бейек башня иләнгән] {{ref-ru}} сайты ''libymax.ru'', 18 июнь 2013</div></ref>, һәм донъяла бейеклеге буйынса һигеҙенсе торлаҡ йорт булып һанала. Бейеклеге буйынса [[2015 йыл]]ға Азияла 74-се һәм һәм донъяла 94-се булып тора. == Тасуирламаһы == Үтә бейек йорттоң бейеклеге 307,3 метр тәшкил итә<ref><div>[http://www.emporis.com/building/cayan-tower-dubai-united-arab-emirates Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029165534/http://www.emporis.com/building/cayan-tower-dubai-united-arab-emirates |date=2014-10-29 }} {{ref-en}} сайты ''emporis.com''</div></ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 303,9 м<ref><div>[http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928191416/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 |date=2012-09-28 }} {{ref-en}} сайты ''skyscraperpage.com''</div></ref>), фундаментының тәрәнлеге — 27 м<ref name="e247" />. 73 ҡат ер өҫтөндә һәм 7 ҡат ер аҫтында, 8 лифт, биш кимәлле 610 автомобиль өсөн ер аҫты парковкаһы, 495 элиталы фатиры бар<ref name="armag"><div>''Кэти Герфный. '' [http://www.architectmagazine.com/design/cayan-tower-opens-in-dubai.aspx Opens Cayan in Tower Dubai] {{ref-en}} сайты ''architectmagazine.com''</div></ref> фатирҙың хаҡы 2 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем дирһәм тора<ref>[http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-‘twisted-tower’ Открытие ''Infinity Tower'' — самой высокой «витой» башни в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227152556/http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-%E2%80%98twisted-tower%E2%80%99 |date=2014-12-27 }} {{ref-ru}} на сайте ''oae-dubai.com''</ref>, уларҙың 80 % төҙөлөштөң рәсми тамамланыуы мәленә һатыла<ref name="e247"><div>''Параг Деулгаонкар. '' [http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 Beyond Infinity: world ' s name tallest in new tower gets twisted Dubai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728183111/http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 |date=2013-07-28 }} {{ref-en}} сайты ''emirates247.com'', 11 июнь 2013</div></ref>. Дизайнын ''[[:ru:Skidmore,_Owings_&_Merrill|Skidmore, Owings & Merrill]]'' архитектура''l''<ref name="armag" /> бюроһы башҡара: стеналары нигеҙенән алып ҡыйығына тиклем теүәл 90 градусҡа борола<ref name="armag" />, һәр ҡаты алдағыһына ҡарата 1,2 ° боролған<ref name="e247" />, бынан тыш бүлмәләр перфоратор менән тишкеләнгән хәрәкәтсән экрандар ярҙамында туранан-тура ҡояш нурҙарынан һаҡланған. Бөтә коммуникациялар төҙөлөштөң «күсәрендә» түңәрәк киҫелештә һәм уның эргәһендә урынлашҡан һәм шуға күрә улар теүәл вертикаль үтә һәм бинаның формаһы уларға йоғонто яһамай <ref><div>[http://archi.ru/world/49957/effektnyi-razvorot Разворот Эффектный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522124646/http://archi.ru/world/49957/effektnyi-razvorot |date=2014-05-22 }} {{ref-ru}} сайты ''archi.ru'', 27 август 2013</div></ref>. == Тарихы == Башня 2006 йылда төҙөлә башлай. 2007 йылдың 7 февралендә яһалма ҡултыҡтағы һыу, төҙөлөш барған ерҙе баҫа, буласаҡ бейек йорттоң нигеҙе һыу аҫтында ҡала. Йөҙләп эшсе<ref><div>[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/lucky-escape-for-100-workers-1.160417 100 for escape workers Lucky] {{ref-en}} сайты ''gulfnews.com'', 8 февраль, 2007</div></ref> 20 метр тәрәнлектәге котловандан ваҡытында эвакуациялана, унда һыу дүрт минут эсендә тула<ref><div>[http://www.snopes.com/photos/architecture/infinity.asp Tower Infinity Accident Flooding] {{ref-en}} сайты ''snopes.com''</div></ref>. Ошоноң менән бәйле төҙөлөш йыл ярымға туҡтап тора, тик 2008 йылдың июлендә яңынан башлана. 2013 йылдың 10 июнендә Ҡайан башняһын лазер шоу һәм салют менән оҙатылған асыу тантанаһы үтә<ref name="e247"/>. Ошо ваҡыттан Ҡайан, швед ''[[:ru:Turning_Torso|Turning Torso]]'' бейек бинаһын икенсе урынға ҡалдырып, донъяла иң бейек борош бина була. Асыу тантанаһында бинаның хужаһы ''Сикһеҙлек башняһынан'' ''Ҡайан башняһы'' тип атауы тураһында иғлан итә, был бейек йортҡа донъяла булмаған үҙенсәлекле исем бирергә теләүен әйтә һәм «Сикһеҙлек» атамаһы менән башнялар донъяла бер нисә тип белдерә<ref name="e247" /><ref>Например, {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Республика Корея)|Башня Бесконечность||Tower Infinity}} в [[Көньяҡ Корея|Южной Корее]] и {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Австралия)|Башня Бесконечность||Infinity Tower (Brisbane)}} в [[Австралия|Австралии]].</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список самых высоких зданий мира ** Список самых высоких жилых зданий мира * Список самых высоких зданий ОАЭ ** Список самых высоких зданий Дубая == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140522123154/http://www.cayan.net/projects/cayan-tower Cayan Group] {{ref-en}} * [http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id=%20464 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209053214/http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id= |date=2013-12-09 }} {{ref-en}} сайты ''skyscrapercenter.com'' * [http://www.archdaily.com/331128/in-progress-infinity-tower-som/ Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''archdaily.com'' * [http://www.som.com/projects/cayan_tower Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''som.com'' [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең тораҡ пункттары]] a90l6og1k5wweh6ov4lxjvwxu28lq8z 0 146829 1306090 1158187 2026-09-25T11:22:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306090 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡалпаҡ''' — [[башҡорттар]]ҙың боронғо милли баш кейеме. Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. == Тәғәйенләнеше һәм эшләнеше == ;ир-ат ҡалпағы Ир-ат өсөн ҡалпаҡ тирәсләп, [[кейеҙ баҫыу|кейеҙҙән]] йәки [[һалам]]дан үреп эшләнгән. Был баш кейемен [[эшләпә]] тип тә атағандар. [[File:Башкиры на празднике Джиен.jpg|thumb|350px|слева|Башҡорттар йыйында. Ир-ат кейеҙ ҡалпаҡ (эшләпә) кейгән]] ;ҡатын-ҡыҙ ҡалпағы Ҡатын-ҡыҙ ҡалпағын ғәҙәттә айырым ғына кеймәгәндәр, ә өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Уны тәңкә-мәрйен менән биҙәп, түбәтәй рәүешле итеп тә, ситен ҡатырып (эсенә ҡатырға йә ҡаты туҡыманы ҡатлап һырып ҡуйып) текә итеп теккәндәр ҙә, түбәһен янсыҡлап тегеп,йөн менән суҡлап биҙәгәндәр. Уны маңлайға ғына кейеп, осон түбәгә һалып ҡуйғандар. Был "артлы" йәки "текә" ҡалпаҡ тип аталған <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит. -621-се бит</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Оренбуржье. Башкирка - 5. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|thumb|350px|Ырымбур төбәге. ''Артлы'' йәки ''текә'' ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны. 1870-се йылдар Авторы К. Фишер]] |width="25%"| |width="25%"| |} == Тарихы == Ҡалпаҡ, таҡыя менән бер рәттән, башлыса ҡыҙҙарҙың баш кейеме тип һаналған. Уны алтын һәм көмөш ептәр менән сиккәндәр, мәрйен баҫҡандар. ''Ынйылы ҡалпаҡтар'', ''уҡалы ҡалпаҡтар'' булыуы билдәле Ҡалпаҡты татар ҡатын-ҡыҙҙарының ғына баш кейеме тип һанау хата.Ҡалпаҡты йышыраҡ бай ғаиләләрҙә, ҡала ерендә йәшәгән [[башҡорттар]] араһында ҡулланғандар. [[Пруссия]] подданыйы атаҡлы фотограф [[Фишер Карл Андреевич]] 1878 йылдан [[Ырымбур]]ҙа йәшәй һәм бик күп башҡорт кешеләрен (балаларҙы ла, ололарҙы ла) фотоға төшөрөп ала, тотош галерея булдыра. Был образдар араһында ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны ла бар<ref>Фишер и другие...[https://oren-reader.livejournal.com/4024780.html].</ref> <ref>Таинственное Оренбуржье[http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002211104/http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/ |date=2018-10-02 }}</ref> . == Әҙәбиәттә == ''Һәҙиә Дәүләтшина'' <blockquote>Бабай...йәпрәйгән ҡалпағы аҫтынан ҡыҙҙар яғына боролоп ҡараны</blockquote> ''Шәйхзада Бабич'' <blockquote>Әсҡәпъямал, нурың арта сәсҡап менән, Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән</blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Авижанская С. А., [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962. * ''Казбулатова Г. Х.'' Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005. * [http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ Костюм татар и башкир Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216192405/http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ |date=2013-12-16 }}//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. * ''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995. *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит. -621-се бит * Исковский А. Е. Карл Фишер. Фотограф в Оренбурге. — Оренбург: ООО "Издательство «Оренбургская книга», 2015. — 128 с., ил. ISBN 978-5-94529-053-2 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87630}}{{V|03|09|2022}} * {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/12383-kostyum-bashkirskij|Костюм башкирский|автор=Шитова С. Н.}} * https://web.archive.org/web/20191123144401/http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html * [http://www.photographer.ru/resources/names/photographers/190.htm Карл Андреевич Фишер на photographer.ru] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] oe3bq683s67xts718w6arl0c1ee7cox 0 150964 1306075 1299429 2026-09-25T05:37:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306075 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III''' ({{lang-en|Marshall Bruce Mathers III}}; [[17 октябрь]] [[1972 йыл]], Сент-Джозеф, [[Миссури]], [[АҠШ]]) — америка рэперы, музыка продюсеры, композитор һәм актёр. Йыр карьераһынан тыш Маршалл шулай уҡ D12 төркөмөндә һәм Bad Meets Evil хип-хоп дуэтында тора. Эминем донъяла иң күп һатылыусы музыкаль артистарҙың береһе, шулай уҡ 2000 йылдарҙа иң күп һатылыусы артист<ref>Эминем — самый продаваемый музыкант десятилетия. Дата обращения 15 января 2010. Архивировано 16 января 2012 года.</ref>. Күп журналдар уны бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк музыканты тип иҫәпләй, Rolling Stone журналы Эминемды 100 иң бөйөк артистарҙың исемлегендә 83-урынға ҡуя<ref>Rolling Stone, 100 Greatest Artists of All Time Архивная копия от 10 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Был журнал уны хип-хоп Короле тип иғлан итә<ref>Introducing the King of Hip-Hop Архивная копия от 19 сентября 2011 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Әгәр уның студия эштәрен дә иҫәпкә алһаң, Эминемдың 12 альбомы ла бар, улар Billboard 200-дә беренсе юлда тора<ref>Eminem Will Score Biggest Sales Week of 2010 Архивная копия от 6 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Яңғыҙ башҡарыусы булараҡ, Эминем бөтә донъяла 100 миллиондан ашыу альбомын, 107 миллион үҙенең яҙмаһын, һәм Америкала үҙенең альбомдарының 44 миллиондан ашыу ғына күсермәһен һата<ref>Eminem Архивная копия от 25 января 2010 на Wayback Machine, ema.mtv.co.uk (Проверено 24 января 2010)</ref><ref>«Eminem’s New Album „Relapse“ Drops In May, „Relapse 2“ Later This Year» Архивная копия от 17 июля 2011 на Wayback Machine, Universal Music Group (Проверено 25 сентября 2009)</ref><ref>«EMINEM», MTV (Проверено 25 сентября 2009)</ref>. Үҙенең беренсе Infinite альбомын 1996 йылда сығарғандан һуң, Эминем 1999 йылда мейджор-лейблда релизы менән The Slim Shady LP альбомын сығарып популяр булып китә. Был лонгплей Эминемға иң яҡшы рэп-альбом өсөн тәүге Грэмми бүләген алып килә. Артабанғы ике пластинкаһы, The Marshall Mathers LP һәм The Eminem Show, шулай уҡ шул уҡ категорияла Грэммила еңеүгә лайыҡ була, Эминем иң яҡшы рэп-альбом өсөн өс тапҡыр рәттән яулаусы беренсе артист була. Артабан 2004 йылда Encore килә һәм уның менән гастролдәргә сығыу башлана, бынан һуң Эминем наркотиктар ҡулланыуы арҡаһында пауза ала<ref>Montgomery, James Eminem Details Depths Of Drug Addiction: 'My Bottom Was Gonna Be Death' (англ.). MTV News. Дата обращения 20 февраля 2019.</ref>. 2009 йылдың 15 майында биш йыл тигәндә ул үҙенең Relapse тип аталған беренсе альбомын сығара. 2010 йылда Recovery етенсе студиялы альбомының релизы үтә, ул шулай уҡ бөтә донъя уңышын ҡаҙана һәм 2002 йылдағы The Eminem Show альбом кеүек үк, йылдың иң күп һатылыусы альбомдар исемлегенә инә. Эминем ике — Relapse һәм Recovery пластинкаһы өсөн дә Грэмми ала. 2013 йылдың 5 ноябрендә шулай уҡ Грэмми премияһына лайыҡ булған үҙенең студиялы The Marshall Mathers LP 2 альбомын сығара, был уның карьераһының дөйөм иҫәбендә 15-се награданы тәшкил итә. 2014 йылдың 24 ноябрендә ShadyXV — Америка лейблының Shady Records икенсе компиляцияһы сыға. 2017 йылдың 15 декабрендә Эминем Revival, альбомын, а ярты йылдан һуң Kamikaze альбомын сығара. Эминем төрлө эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: уның үҙ тауыш яҙҙырыусы лейблы бар, уның менән менеджеры Пол Розенберг менән берлектә идара итә, шулай уҡ үҙ Shade 45 на Sirius XM Radio радиостанцияһы бар. 2002 йылда Эминем яртылаш автобиографик «Һигеҙенсе миль» хип-хоп драмаһында төшә. Ул фильмға иң яҡшы йыр өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була, һәм был наградаға эйә булған беренсе рэп-артист була<ref>Roberts, David. British Hit Singles & Albums (англ.). — 19th. — London: Guinness World Records Limited, 2006. — P. 137. — ISBN 1-904994-10-5.</ref>. Шулай уҡ «Йыуыу» (2001), «Приколисты» (2009), «Интервью» (2014) фильмдарында һәм «Антураж» телесериалында төшә. == Биографияһы == === 1972—1992: Иртә тормошо === Маршалл Брюс Мэтерс III [[1972 йыл]]дың 17 октября Миссури штатының ҙур булмаған Сент-Джозеф ҡалаһында тыуған. Ул Дебора Мэтерс -Бригс һәм Маршалл Брюс Мэтерстың беренсе балаһы була<ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/11796|title=​Умер отец Эминема, который бросил его в детстве. Названа предположительная причина смерти|website=Rap.ru}}</ref><ref>{{cite web|author=Иван Комогарцев|url=https://life.ru/t/новости/1225272/otiets_eminiema_skonchalsia_v_vozrastie_67_liet?|title=Отец Эминема скончался в возрасте 67 лет|website=Life.ru|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20190626/1555946821.html|title=Умер отец рэпера Эминема|website=Ria.ru|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|author=Reilly, Nick|url=https://www.nme.com/news/music/eminems-father-marshall-bruce-mathers-has-died-2517466|title=Eminem's father Marshall Bruce Mathers has died|website=[[NME]]|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|author=TRACE WILLIAM COWEN|url=https://www.complex.com/music/2019/06/eminem-father-dead-marshall-bruce-mathers-jr|title=Eminem's Father Reportedly Dead at 67|website=[[Complex]]|accessdate=2019-07-01}}</ref><ref name="allmusicbio">{{cite web|author=[[Эрлевайн, Стивен Томас|Erlewine, Stephen Thomas]]|title=Eminem — Biography|url=https://www.allmusic.com/artist/eminem-mn0000157676/biography|publisher=[[Allmusic]]}}</ref>. Улар урындағы музыканттар була<ref name="Blows Up">{{cite web|author=Bozza, Anthony|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|title="Eminem Blows Up"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626123905/https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|archivedate=2018-06-26|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224071543/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105 |date=2013-02-24 }}</ref>. Эминемдың тамырҙары шотланд, инглиз, немец, швейцар, поляк һәм люксембург<ref>{{книга|заглавие=Biography of Eminem: The life and times of Eminem, in one convenient little book|автор=Westerfil J.|publisher=Hyperlink|year=2012|isbn=9781614644996|location=|pages=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html|title=Рэперу Эминему исполнилось 45 лет}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915163746/http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html |date=2019-09-15 }}</ref>. Әсәһе уның 15 йәшендә кейәүгә сыға. Өс йылдан һуң Дебора 73 сәғәткә һуҙылған бала тыуҙырыу ваҡытында саҡ үлмәй ҡала<ref name="Salon">{{cite web|author=Elrick, M.L.|url=http://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|title="Eminem's dirty secrets"|website=Salon|accessdate=2019-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623061708/https://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|archivedate=2018-06-23|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Бер аҙ ваҡыттан һуң атаһы Маршалл ғаиләһен ташлап, Калифорнияға сығып китә, һәм улы менән бер ваҡытта ла осрашмай. Ул киткәнгә тиклем Дебораның тағы ике балаһы: Майкл һәм Сара, ә уларҙан һуң Нейт тыуа<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|title="Eminem's Long-Lost Sister Shocked By Relation"|website=Contactmusic.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150126032636/http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|archivedate=2015-01-26|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Уның бала сағында Эминемдың әсәһе балалары менән бер урында йылдан да артыҡ тормай Мичиган һәм Миссури штаттары буйлап даими урындан урынға күсә. Миссуриҙа улар бер нисә урында — Сент-Джозеф һәм [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]ҙа йәшәй<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=7bCBYl1V2xAC&pg=PA58&lpg=PA58#v=onepage&q=dresden%20michigan%20eminem |заглавие=Happy days |издательство=Spin |язык=und |месяц=8 |год=2010}}</ref>. Үҫмер сағында Эминем атаһына хаттар яҙа, әммә ебәрелгән хаттары «ебәреүсегә кире ҡайтарырға» тигән штамп аҫтында һәр ваҡыт әйләнеп ҡайта<ref name="Joe">{{cite web|url=https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|title="One horrific moment in Eminem's life made him the rapper that he is today"|website=Joe|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120103405/https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|archivedate=2019-01-20|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Дуҫтары,ғаиләһе, синыфташтары Маршаллды «бәхетле, ләкин яңғыҙ, унан йыш ҡына мыҫҡыл итәләр ине» тип хәтерләй<ref name="Blows Up" />. Мәҫәлән, Д’Анджело Бейли йәш Маршаллды туалетта шул тиклем итеп туҡмай, хатта уның башын унитазға ҡушп һуғып йәрәхәтләй<ref name="Joe" />. Дебби 1982 йылда мәктәпкә ҡарата дәғүә белдерә, әммә ул киләһе йылда ул кире ҡағыла. сөнки мәктәптәр суд дәғүәләренән яҡланған була. Бала сағының күп өлөшөн Эминем халҡы күбеһенсә афроамериканлы булған Детройттың эшселәр ҡасабаһында үткәрә. Эминем йәшәгән кварталда тик өс аҡ тәнле ғаилә йәшәй, һәм йәш Маршаллды ҡара тәнле үҫмерҙәр туҡмай.<ref name="Blows Up" />. Туғыҙынсы синыфта дәрестәр ҡалдырыу һәм насар баһалары өсөн өс йыл ултырып, 17 йәшендә мәктәпте ташлай<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|title="Eminem"|website=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103133833/http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|archivedate=2007-11-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Ул инглиз теле менән ҡыҙыҡһына, әммә комикстарҙы яратып, бер ваҡытта ла етди уҡымай, һәм [[математика]]ны йәмғиәт белемен яратмай<ref name="Eells">{{cite web|author=Eells, Josh|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|title="Eminem on the Road Back From Hell"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|archivedate=2015-07-06|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017 |date=2015-07-06 }}</ref>. Комикстарға һөйөүе арҡаһында ул бала сағында рәссам булырға хыяллана<ref name="comics">{{cite web|author=Hilburn, Robert|url=http://articles.latimes.com/2000/may/14/entertainment/ca-29770|title="Has He No Shame?"|website=[[The Los Angeles Times]]|accessdate=2011-03-12}}</ref>. Маршалл йыш ҡына әсәһе менән әрләшә һәм бәхәсләшә, әммә ул билдәле булып киткәс, тап уның уңышы өсөн үҙе, әсәһе сәбәпсе була тип раҫлай Дебора. 1987 йылда Дебби уның буласаҡ ҡатыны Кимберли Энн Скоттҡа уларҙың өйөндә ҡалырға рөхсәт итә<ref name="Salon" />. Маршаллға әсәһенә иҫәптәрҙе түләрәг ярҙам итеү өсөн бер нисә эштә эшләргә тура килә. Әсәһе булмаған саҡта, Эминем [[стерео]]ны тоҡандыра һәм йырҙар яҙа<ref name="Blows Up" />. Эминем рэпты [[Ice-T]] башҡарыуында ишетә. Альбом менән кассетаны уға ағаһы Ронни бүләк итә, һуңғараҡ ул уның музыка остазы була. Әммә 1991 йылда Ронни, мылтыҡтан башына атып, үҙ-үҙенә ҡул һала. Бынан һуң Эминем [[депрессия]]ға бирелә һәм хатта уны ерләүҙә лә ҡатнаша алмай<ref name="Blows Up" /><ref name="Hasted55">Hasted 2011, p. 55</ref>. 14 йәшендә Эминем үҙенең мәктәп дуҫы Майк Руби менән рэп уҡый башлай, улар «Manix» (Руби) һәм «M&M» псевдонимы аҫтында сығыш яһай башлай. Маршалл Мэтерс аббревиатураһын белдергән һуңғы исем, артабан «Eminem» исеменә әйләнә. Шәмбе көндәрендә үҙенең дуҫы Proof менән Уэст-Севен-Майл-роудтағы «Hip-Hop Shop» магазинындағы асыҡ һәм тематик конкурстарға һәм рэп-баттлға бара<ref name="Blows Up" />. Күберәк ҡара тәнле халыҡ араһында популяр булған андерграунд музыка жанрында уңыш өсөн көрәшеп, Эминем хип-хоп тыңлаусылар араһында юғары баһаға лайыҡ була<ref name="allmusicbio" />. Тексттар ижад итеп, ул күберәк һүҙҙәрҙе рифмалаштырырға тырыша: оҙон һүҙҙәрҙе йәки фразаларҙы ҡағыҙға яҙа, шунан һуң улар аҫтында һәр ижек өсөн рифмалар өҫтөндә эшләй. Һүҙҙәрҙең йыш ҡына мәғәнәһе булмаһа ла был күнегеүҙәр Маршаллға рифмала һәм тауыш яҙҙырыуҙа тәжрибә тупларға ярҙам итә<ref name="Eells" />. === 1992—1997: Карьераһының башы: ''Infinite'' === 1992 йылда Эминем, Proof һәм башҡа бала саҡ дуҫтары [[Soul Intent]] төркөмөн ойоштора, өс йылдан һуң уларҙың [[мини-альбом]]ы сыға<ref name="allmusicbio" /><ref>{{Cite web |url=http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |title=Rap Basement Message Board<!-- Bot generated title --> |accessdate=2019-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221082912/http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |archivedate=2007-12-21 |deadlink=yes }}</ref>. Шул уҡ 1992 йылда Эминем тәүге тапҡыр музыкаль клиптың кадрында төштө — был рэп уҡыусы Champtown-дың «Do-Da-Dippity» йырына клип була. 1996 йылда Эминем һәм Proof тағы башҡа дүрт рэп башҡарыусы менән [[D12|Dirty Dozen]] төркөмөнә берләшә, ул 2001 йылда ''[[Devil's Night]]'' альбомын сығара<ref name="Blows Up" /><ref>[{{Allmusic|class=album|id=r539766|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref>. 20 йәшендә Эминемды пейнтболдан атышыу өсөн тәүге тапҡыр ҡулға алалар. Сама менән уйланылған зыян күреүсе судҡа килмәгәс, эште ябалар.<ref name="Salon" />. Дүрт йылдан һуң Эминем Джефф һәм Марк Басстарҙың [[FBT Productions]] лейблы менән контракт төҙөй һәм бойондороҡһоҙ [[Web Entertainment]] лейблы өсөн үҙенең беренсе ''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'' альбомын сығара<ref name="Bozza15">Bozza, 2003. p. 15</ref>. Альбом уңышлы булмай. Йырҙың темаларының береһе булып Маршаллдың Джейт Скотт Мэтерстың аҡса юҡлылыҡтан үҙенең бәләкәй ҡыҙын үҫтерегә тырышыуы һәм хәйерселек менән көрәше тураһында хикәйәләү тора. Был осорҙа [[Nas]] һәм [[AZ (рэпер)|AZ]] йоғонтоһон кисергән Эминем манераһын әле, уға һуңыраҡ дан килтергән стандарт булмаған юмор хисе һәм тотанаҡлы ярһыу билдәләмәй. Детройт диджейҙары башлыса ''Infinite'' һанға һуҡмай, ә Эминемдың үҙен [[рок-н-ролл]]ға күсәсәк тип һанай <ref name="Blows Up" /> һәм башҡа рэперҙарҙың стилен ҡабатлай тип ғәйепләй<ref name="Bozza15" /><ref>{{cite web |accessdate=2008-06-19 |url=http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archivedate=2008-02-13 |title=Eminem biography |work=[[Eminem|Eminem.com]] |publisher=[[Interscope Records]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |date=2008-02-13 }}</ref>. Эминем һәм Ким Скотт енәйәт кимәле юғары булған районда йәшәгән ваҡыттарында уларҙың йорто бер нисә тапҡыр таланыуға дусар була<ref name="Blows Up" />. Маршалл үҙе ғаилә ресторанында әҙ хаҡҡа ашарға әҙерләй, һауыт-һаба йыуа<ref name="Bozza14">Bozza, 2003. p. 14</ref>. Уның элекке хужаһы Маршаллды аҙнаһына 60-ар сәғәт эшләгән өлгөлө хеҙмәткәр тип тасуирлай<ref name="Salon" />. 1997 йылдың мартына ул ресторанда эштән бушатыла һәм әсәһенең трейлерында Ким һәм Хейли менән йәшәй<ref name="Blows Up" /><ref name="Salon" />. ''Infinite'' уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң һәм шәхси проблемалары арҡаһында Маршалл спиртлы эсемлектәр һәм наркотиктар менән мауыға башлай һәм саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай<ref name="allmusicbio" />. === 1997—1999: Альтер-эго Слим Шейдиҙың тыуыуы, ''The Slim Shady LP'' сығыуы, һәм артабан данға күтәрелеүе === [[Файл:Eminem (cropped).jpg|250px|right|thumb|Эминем [[Германия]]ла, 1999 йыл]] Эминем ҡәтғи [[альтер-эго]] — Слим Шейдиһын уйлап сығарып ({{lang-en|Slim Shady}})үҙенә иғтибарҙы тағы ла күберәк йәлеп итә һәм 1997 йылдың яҙында ''[[The Slim Shady EP]]'' мини-альбомын сығара, [[Web Entertainment]] лейблында нәшер ителә<ref name="Blows Up" />. Унда Маршалл көсләү, енси мөнәсәбәттәр, наркотиктар, шулай уҡ етди темаларға: хәйерселек менән көрәш, ғаилә ҡыйынлыҡтары һәм тәнҡиткә яуап уҡый (''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'')<ref name="allmusicbio" /><ref name="Salon" />. 1998 йылдың мартында [[The Source]] хип-хоп журналы ''The Slim Shady EP'' альбомын «Unsigned Hype» бүлегенә ҡуя<ref name="Bozza81">Bozza, 2003. p. 81</ref>. Альбом сыҡҡандан һуң Эминемды [[Нью-Йорк]]тан рэпер Cage стилде ҡабатлауҙа ғәйепләй, сөнки альтер-эго «Slim Shady» саманан тыш көсләү тураһында һөйләй, ә Cage быны үҙенең «Agent Orange» йырында башҡарған ине. Ҡайһы бер тыңлаусылар шулай уҡ ике йырҙың да стиленең оҡшашлығын һиҙә, был осраҡ ике рэп башҡарыусы араһында дошманлыҡҡа килтерә<ref name="Bozza15" /><ref>{{cite news|first=Neil|last=Drumming|title=Smut Peddlers: Split-Level Raunch|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|dead-url=yes|archive-date=2011-08-12|work=Washington Post|date=2001-02-14|accessdate=2008-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506 .html|archivedate=2011-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html |date=2011-08-12 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-11923595_ITM|first=Matt|last=Dearborn|author2=Duke|title=Interview: His name is not Slim Shady|publisher=University Wire|date=2005-12-01|accessdate=2008-09-09}}</ref>. Эминемды йорттан сығарып ебәргәндәренән һуң, ул рэп буйынса 1997 йылғы [[Rap Olympics]] ярыштарҙа ҡатнашыу өсөн [[Лос-Анджелес]]ҡа китә. Ул икенсе урын ала. Был сарала [[Interscope Records]] лейблының хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша, Эминем уларға үҙенең ''The Slim Shady EP'' альбомы менән кассетаһын бирә. Улар кассетаны лейблдың генераль директоры Джимми Айовинға ебәрә. [[Dr. Dre]], продюсер һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблына нигеҙ һалыусы былай тип хәтерләй: «Үҙемдең карьера ваҡытында демояҙмала бер ҡасан да ниндәйҙер бындай ҡыҙыҡлы нәмә тапманым. Джимми был кассетаны тыңлағандан һуң, мин уға: „Миңә уны табығыҙ. Тиҙ генә,-тип әйттем“»<ref name="Blows Up" />. 1999 йылдың 23 февралендә Эминем выпустил [[Interscope]] һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблдарында ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын сығара. Был йылдың иң популяр альбомы була (йыл аҙағына альбом өс тапҡыр ағалтынҡа сертификациялана)<ref name="Timeline">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|title=Timeline|website=Rock on the Net|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327090907/http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|archivedate=2019-03-27|deadlink=yes|lang=en}}</ref>, әммә уның популярлығы уның йырҙарының тексты буйынса бәхәстәр менән оҙатыла: мәҫәлән, «[[’97 Bonnie & Clyde]]» йырында Эминем үҙенең бәләкәй ҡыҙы менән сәйәхәтте һүрәтләй, уның барышында ул үҙенең ҡатынының мәйетенән ҡотола. «[[Guilty Conscience]]» йыры кешене үҙенең ҡатынын һәм уның һөйәркәһен үлтерергә этәрә. Был йыр [[Dr. Dre]] һәм Эминемдың дуэтына башланғыс була. Һәр альбомында тиерлек был дуэт менән бер йыр булһа ла бар.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20081217164919/http://www.sptimes.com/2006/01/16/Artsandentertainment/Eminem_and_his_ex_wif.shtml|title="Eminem and his ex-wife remarry"|website=[[Tampa Bay Times|St. Petersburg Times]]|lang=en}}</ref>. === 2000—2002: ''The Marshall Mathers LP'' һәм ''The Eminem Show'' === 2000 йылдың 23 майында Эминем үҙенең өсөнсө''[[The Marshall Mathers LP]]'' альбомын сығара. Альбомдың беренсе аҙнала һатылыуы рекордлы 1,76 миллион күсермә тәшкил итә: ''The Marshall Mathers LP'' донъяла иң тиҙ һатылыған рэп-альбом була<ref name="RS">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|title="Eminem Bounces Britney From Top Spot"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111080112/http://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|archivedate=2016-01-11|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|title=Eminem's criminal record|website=BBC News|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411165007/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|archivedate=2016-04-11|deadlink=no|lang=en}}</ref>. «[[The Real Slim Shady]]» альбомынан беренсе сингл ҙур уңыш ҡаҙана<ref name="Bozza60">Bozza 2003, p. 60</ref>. Икенсе «[[The Way I Am]]» синглында ул фанаттар яғынан баҫым тураһында уҡый. Йыр шулай уҡ Мэрилин Мэнсон менән бәйле булыуы иғтибарға лайыҡ: ул йырҙа телгә алына, видеоклипта күренә һәм «The Way I Am» ремикс-версияһының ҡушымтаһын башҡара<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080509150106/http://www.nyrock.com/worldbeat/02_2001/021601.asp|title="Some Marilyn Manson Scraps From the Road"|website=NY Rock|lang=en}}</ref>. Өсөнсө «[[Stan]]» синглда Эминем үҙен һәм йөклө ҡыҙын үлтереүсе аҡылдан яҙған фанат Стэн образын алып, үҙенең данын кисереп сығырға тырыша. [[Q (журнал)|Q]] журналы был йырҙы бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк өсөнсө рэп-йыры тип атай<ref>{{cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|title="150 Greatest Rock Lists Ever"|website=Rock List Music|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718180112/http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|archivedate=2011-07-18|deadlink=no|lang=en}}</ref>, ә [[Rolling Stone]] журналы «Stan» йырын бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк 500 йыры исемлегендә 296-сы урынға ҡуя<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080423025049/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs|title="The RS 500 Greatest Songs of All Time"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2008-04-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526|title=Eminem — Stan ft. Dido|website=[[Rolling Stone]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118021152/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526 |date=2015-11-18 }}</ref>. 2000 йылдың июлендә Эминем [[The Source]] журналының тышында күренгән беренсе аҡ тәнле рэпер була<ref name="Bozza81" />. 2011 йылдың мартында альбом [[RIAA]] «бриллиант» статусын ала. Дөйөм һатылыуы бөтә донъяла 32 миллион күсермә тәшкил итә<ref name="Reverb">{{cite web|url=https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|title="The Top Albums of Each Decade and How They Influenced Guitar Sales"|website=reverb.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908155113/https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|archivedate=2017-09-08|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[Файл:Eminem Up in Smoke Tour (cropped).jpg|250px|thumb|right|Эминем Слип-трейн-аренала, июнь 2000 йыл]] Грэмми премияһын тапшырыуҙың 43-сө церемонияһында 2001 йылда Эминем Элтон Джон менән бергә «[[Stan]]» йырын башҡара <ref>{{cite web |author=Video posted by theliveloungetv |url=https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |title=Eminem feat. Elton John — Stan (Live) |publisher=YouTube |accessdate=2019-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210140331/https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |archivedate=2018-12-10 |deadlink=no |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439280/20010210/eminem.jhtml|title=Eminem, Elton John To Duet At Grammys|last=Basham|first=David|date=2001-02-10|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}</ref>. Был сығыш [[GLAAD]] яғынан гомофобияла ғәйепләүгә ҡаршы яуап була. [[Entertainment Weekly]] журналы уларҙың сығышын ун йыл эсендәге иң яҡшыһы тип һанай<ref>Geier, Thom; Jensen, Jeff; Jordan, Tina; Lyons, Margaret; Markovitz, Adam; Nashawaty, Chris; Pastorek, Whitney; Rice, Lynette; Rottenberg, Josh; Schwartz, Missy; Slezak, Michael; Snierson, Dan; Stack, Tim; Stroup, Kate; Tucker, Ken; Vary, Adam B.; Vozick-Levinson, Simon; Ward, Kate (December 11, 2009), «The 100 greatest movies, TV shows, albums, books, characters, scenes, episodes, songs, dresses, music videos and trends that entertained us over the past 10 years». ''Entertainment Weekly.'' (1079/1080):74-84</ref>. Церемония мәлендә GLAAD [[Staples Center]] янында протест акцияһы үткәрә (тап шул урында бүләкләү була)<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439666/20010221/eminem.jhtml|title=Eminem Protesters Few But Passionate|last=Boone|first=Christian|date=2001-02-21|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}</ref>. Шул уҡ йылда Эминем Dr. Dre, Snoop Dogg, Xzibit һәм Ice Cube кеүек реэперҙар менән турҙа ҡатнаша<ref name="Bozza70">Bozza 2003, p. 70</ref><ref>{{cite news|last=Pareles|first=Jon|title=Four Hours Of Swagger From Dr. Dre And Friends|url=http://www.slate.com/id/2114375/|work=The New York Times|date=2000-07-17|accessdate=2008-05-24}}</ref> 2002 йылдың 26 Эминем үҙенең ''[[The Eminem Show]]'' альбомын сығара. Алдағы релиз һымаҡ, ''The Eminem Show'' шулай уҡ уңышлы була: альбом бер аҙнала 1,332 миллион күсермә менән һатыла<ref name="Timeline" />. Альбомдың «[[Without Me]]» төп синглында Маршалл [[Элвис Пресли]], [[Limp Bizkit]], [[Moby]] һәм башҡа башҡарыусыларҙан көлә. Алдағы альбом һымаҡ, был ''The Eminem Show'' альбом да 2011 йылда бриллиант статусҡа эйә була. Был альбомда Эминем ҡатыны һәм ҡыҙы менән мөнәсәбәттәре, хип-хопта статусы тураһында һөйләй. [[Стивен Томас Эрлевайн]] ''The Eminem Show'' альбомын ''[[The Marshall Mathers LP]]'' альбомына ҡарағанда күпкә баҫҡынсылыраҡ тип билдәләй<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|title=The Eminem Show — Eminem|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910174338/http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|archivedate=2017-09-10|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Рэперҙың алдағы альбомын ҡатын-ҡыҙҙы күрә алмаусан текстары өсөн тәнҡитләгән Брент Бозелл III ''The Eminem Show'' альбомында әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙең күп булыуын билдәләй һәм альбомда «motherfucker» һүҙенең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында Эминемды «Eminef» тип атай<ref>{{cite web|author=Bozzel, L.Brent III|url=https://web.archive.org/web/20020803064526/http://www.mediaresearch.org/BozellColumns/entertainmentcolumn/2002/col20020724.asp|title="Eminem – Tasteless, Incoherent, and Tired"|website=MediaResearch.org|lang=en}}</ref>. ''The Eminem Show'' донъяла 30 миллион күсермә тиражы менән тарала һәм 2002 йылда иң күп һатылған альбом була<ref name="Reverb" /><ref>Amter, Charlie (November 4, 2004). [http://music.yahoo.com/read/news/12177582 Eminem’s Early «Encore»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070417214620/http://music.yahoo.com/read/news/12177582 |date=2007-04-17 }}. Yahoo! Music. Retrieved December 13, 2007.</ref><ref name="businesswire.com">{{cite web|url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&newsId=20100106007077&newsLang=en|title=2009 U.S. Music Purchases up 2.1% over 2008; Music Sales Exceed 1.5 Billion for Second Consecutive Year|publisher=Business Wire|date=2010-01-06|accessdate=2010-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65qWpm2TJ?url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view|archivedate=2012-03-01|lang=en}}</ref>. === 2003—2007: ''Encore'' һәм ижади пауза === [[Файл:Eminem Live.jpg|thumb|right|150px|Эминем ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]'' ''альбомына арналған концерт турында, 2005 йыл'']] 2004 йылдың апрелендә Маршалл һәм уның [[D12]] төркөмө үҙенең икенсе ''[[D12 World]]'' альбомын сығара. Беренсе аҙнала 550 мең экземпляр альбом һатыла<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|title=D12 D12 World Chart History - Billboard|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181127041544/https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|archivedate=2018-11-27|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Шул уҡ йылдың ноябрь айында Эминем инде бишенсе ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]'' студиялы альбом сығара, ул шулай уҡ уңышлы була. Был видеоклипта ул Майкл Джексон, Мадонна һәм башҡаларҙан көлә<ref>{{cite web|author=Video posted by EminemVEVO|url=https://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|title=Eminem - Just Lose It (Official Music Video)|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919104522/http://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|archivedate=2011-09-19|deadlink=no}}</ref>. АҠШ президенты кесе Джордж Бушты тәнҡитләгән «Mosh» йыры бик күп бәхәстәр тыуҙыра, унда Маршалл Бушты «күпләп үлтереү ҡоралы» тип атай<ref>{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|title="Eminem Targets Bush on New Track 'Mosh'"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|archivedate=2009-05-13|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true |date=2009-05-13 }}</ref>. 25 октябрҙә, 2004 йылғы АҠШ президенты һайлауҙарына тиклем Эминем «Mosh» йырына видеоклип сығара. Унда Буш администрацияһы ҡорбандары армияһын йыя һәм уларҙы Аҡ йортҡа алып килә. Аҡ йортҡа барһалар, улары инде һайлауҙа тауыш биреү өсөн йыйылғандар. Клип «Шишәмбе, 2 ноябрҙә тауыш бирегеҙ» тигән фраза менән тамамлана<ref>{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|title="Eminem's 'Mosh' Video Hits the Internet"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml |date=2010-09-20 }}</ref>. Бушты яңынан һайлағандан һуң, клиптың аҙағы үҙгәрә: президенттың сығыш яһауы ваҡытында, Эминем һәм уның менән бергә ҡаршы сығыусылар Аҡ йортҡа бәреп инә<ref>{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20110812044424/http://www.highbeam.com/doc/1G1-123840513.html|title="Race for the White House: Eminem joins fight.(News)"|website=[[The Mirror]]|lang=en}}</ref>. Тәнҡитселәрҙең һәм тыңлаусыларҙың ыңғай баһаларына ҡарамаҫтан<ref>{{cite news|last=Christgau|first=Robert|authorlink=Robert Christgau|year=2005|url=http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|title=Christgau's Consumer Guide|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|archivedate=2016-04-05|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597 |date=2016-04-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=fyLttHWpa9EC&pg=PA96|title=SPIN|first=SPIN Media|last=LLC|date=2005-01-01|publisher=SPIN Media LLC|accessdate=2017-12-28|via=Google Books|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Christgau|first=Robert|title=Eminem - Encore|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|work=[[Rolling Stone]]|date=2004-12-09|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209 |date=2018-06-19 }}</ref><ref>{{cite web|last=Plangenhoef|first=Scott|title=Eminem - Encore|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|work=[[Pitchfork Media]]|date=2004-11-11|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225185103/https://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|archivedate=2018-12-25|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Cashmore |first=Pete |url=http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |title=Eminem : Encore |publisher=[[NME]] |date=2004-12-10 |accessdate=2013-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112042201/http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |archivedate=2016-01-12 |deadlink=no |lang=en }}</ref><ref>{{статья|заглавие=none |издание=[[Blender (журнал)|Blender]] |страницы=100 |номер=January/February |язык=en |год=2005 |тип=magazine |издательство=Alpha Media Group }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/encore/eminem |title=Reviews for Encore by Eminem - Metacritic |publisher=[[Metacritic]] |date=2004-11-12 |accessdate=2017-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109035045/https://www.metacritic.com/music/encore/eminem |archivedate=2019-01-09 |deadlink=no |lang=en }}</ref>, рэперҙың альбомын алдағыларына ҡарағанда һалҡын ҡаршы алалар. Альбомдың төп проблемаһы булып тексты насарайтҡан көлкөлө рәүеше һәм продюсерлауы тора<ref>{{cite web|last=Browne|first=David|title=Eminem - Encore|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2004-11-19|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129015641/http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|archivedate=2014-11-29|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Petridis|first=Alexis|url=https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|title=Eminem : Encore|publisher=[[The Guardian]]|date=2004-11-12|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619063100/https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Cinquemani|first=Sal|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|title=Eminem - Encore|publisher=[[Slant Magazine]]|date=2004-11-13|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312015548/http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|archivedate=2016-03-12|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Encore'' альбомы Грэмминың бер номинацияһына ла эләкмәй<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2005&genre=28|title=The 48th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124807/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2005&genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}</ref>. Быға тиклем Эминемдың ''[[The Slim Shady LP]]'', ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]'' альбомдары был категорияла еңеү яулағайны <ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2002&genre=28|title=The 45th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427051651/https://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2002&genre=28|archivedate=2017-04-27|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2000&genre=28|title=The 43th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124230/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2000&genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=1999&genre=28|title=The 42th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221605/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=1999&genre=28|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}</ref>. === 2008—2009: Ҡайтыуы — ''Relapse'' һәм ''Refill'' === [[Файл:Eminem at DJ hero party with d12.jpg|thumb|Эминемдың [[D12]] составында сығыш яһауы, май 2009 йыл]] Йыл ярым тынлыҡтан һуң Эминем 2008 йылдың сентябрендә үҙенең [[Shade 45]] радиостанцияһына рәсми ҡайта һәм яңы материал әҙерләүен әйтеп яңы тректар яһай<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|title="RapBasement.com – Guess Who's Back, Back Again, Shady's Back, Tell A Friend (September 19, 2008)"|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045053/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503185425/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html |date=2012-05-03 }}</ref>. Эминемдың [[Interscope Records|Interscope]] лейблы Маршаллдың яңы йырҙар яҙыуын раҫлай һәм яңы альбомының икенсе йылдың яҙында сығыуы тураһында әйтә<ref>{{cite news|author=Jokesta|url=http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|title=Reps Confirm New Eminem Album May Hit Stores 4th Quarter|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|archivedate=2008-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter |date=2008-09-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20130523170020/http://www.billboard.com/articles/news/266116/exclusive-eminem-talks-new-album-book|title="Exclusive: Eminem Talks New Album, Book"|website=[[Billboard]]|accessdate=2010-09-24}}</ref>. Эминем декабрь айында сығасаҡ ''[[Relapse]]'' альбомы тураһында ентекле һөйләп бирә: «Беҙ [[Dr. Dre]] менән элекке ваҡыттағы һымаҡ студияға ҡайттыҡ. ''Relapse'' альбомының күпселек тректарын Дре продюсерлаясаҡ»<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|title="Eminem Gives Details On His Relapse"|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html |date=2018-09-11 }}</ref>. 2009 йылдың 5 мартындағы пресс-релизға ярашлы Эминем был йылда ике альбом сығарасаҡ. ''[[Relapse]]'' 15 майҙа сыға. «[[We Made You]]» альбомының төп синглы 7 апрелендә сыға<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|title=Eminem Relapses Twice; 2 NEW Albums Coming|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715181603/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|archivedate=2018-07-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324204628/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html |date=2012-03-24 }}</ref>. ''Relapse'' коммерция уңышына эйә була, әммә Эминемдың алдағы альбомдары һымаҡ уҡ яҡшы һатылмай. Ул биш миллион экземпляр тиражда тарала<ref>{{cite web|url=http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|title="The History of Eminem"|website=dtc-wsuv.org|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213005939/http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|archivedate=2019-02-13|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Альбом музыка тәнҡитселәренән шулай уҡ ҡатнаш баһа ала<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/eminem/relapse |title=Eminem: Relapse (2009): Reviews |publisher=Metacritic.com |accessdate=2009-05-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ouRacfk?url=http://www.metacritic.com/music/relapse |archivedate=2012-02-29 |lang=en }}</ref>. 30 октябрҙә Яңы Орлеанда сығыш яһай. Был концертта ''Relapse'' альбомынан бер нисә йыр, иҫке хиттары һәм [[D12]] төркөмөнән йырҙар була<ref>{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|title="– Eminem Rocks New Orleans' Voodoo Fest With First Full Concert of 2009"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403202717/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|archivedate=2010-04-03|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913041330/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml |date=2010-09-13 }}</ref>. 19 ноябрҙә Эминем ''[[Relapse: Refill]]'' альбомының 21 декабрҙә сығасағы тураһында хәбәр итә. Был ете бонус-трек менән ''Relapse'' альбомының ҡабаттан сығарылыуы була <ref>{{cite news|url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|title="Eminem announces 'Relapse: Refill' album featuring five unreleased songs"|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ottxmx6?url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|archivedate=2012-02-29|lang=en}}</ref>. === 2010—2011: ''Recovery'' Bad Meets Evil менән берләшеү=== 2010 йылдың 14 апрелендә Эминем Твиттерҙа ''[[Relapse 2]]'' булмауын яҙа. Күптәре Маршалл альбом сығармаясаҡ тип уйлай, ә ул тик альбомдың ''[[Recovery]]'' тип исемен генә үҙгәртә. {{начало цитаты}} Башта мин ''Relapse 2'' альбомының киләһе йылда сығыуын теләнем. Әммә был альбом өҫтөндә яҙыуҙы дауам итеп һәм яңы продюсерҙар менән эшләп, ''[[Relapse]]'' альбомын артабан эшләү мәғәнәле тип тапманым, һәм мин тулыһынса яңы альбом яҙырға булдым. ''Recovery'' альбомына музыка ''Relapse'' альбомы музыкаһына бөтөнләй оҡшамаған, һәм мин ул үҙ исеменә лайыҡ тип ҡарар иттем{{конец цитаты|источник=Эминем<ref name="RapRadar">{{cite news|url=http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery|title="Eminem Speaks On New Album Recovery"|website=Rap Radar|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622164525/http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery/|archivedate=2018-06-22|lang=en}}</ref>}} Эминемдың ''[[Recovery]]'' етенсе альбомы 18 июндә сыға<ref name="RapRadar" />. Беренсе аҙнала [[АҠШ]]-та яҡынса 741 мең күсермәһе һатыла, был Эминемдың бер нисә тапҡыр [[Billboard 200]] етәкләгән алтынсы альбомы була<ref>{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|title="Eminem Notches Year's Highest Deb тип ҡарар иттемut With Recovery"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924001246/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-24|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106040308/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/eminem-notches-years-highest-debut-with-recovery.jhtml |date=2012-11-06 }}</ref><ref>{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|title="Eminem's 'Recovery' Explodes At No. 1 on Billboard 200 With 741,000"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414185001/http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|archivedate=2013-04-14|lang=en}}</ref>. ''Recovery'' шулай уҡ бер нисә башҡа илдәрҙә чартты етәкләй. Альбом Billboard 200 чартының түбәһендә биш аҙна дауамында тора<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20100828105942/http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3iaea240932b26c233fbf8e445125fc885|title="Eminem Won't Budge From No. 1 On Billboard 200; Lil Wayne Tops Digital Songs"|website=[[Billboard]]|lang=en}}</ref>. [[Billboard]] рецензенты ''Recovery'' 2010 йылдың бестселлеры була тип билдәләй, был Эминемды йыл аҙағына ике альбом-бестселлер менән тарихта беренсе артист яһай<ref>{{cite news|authoe=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|title="Eminem's 'Recovery' Is 2010's Best-Selling Album; Katy Perry's 'California Gurls' Top Digital Song"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515112716/http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|archivedate=2016-05-15|lang=en}}</ref>. Альбом тарихта иң һатылыусы цифрлы альбом була<ref>{{cite web|url=https://archive.today/20120524180415/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/74338/chart-watch-extra-eminem-bumps-off-gaga/;_ylt=ArFbuzoItgFLqcqT_OFNEfUPwiUv|title="Chart Watch Extra: Eminem Bumps Off Gaga – Chart Watch"|website=New.music.yahoo.com|lang=en}}</ref>. «[[Not Afraid]]» альбомының төп синглы 29 апрелдә сыға һәм [[Billboard Hot 100]] чартында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Йырға видеоклип 4 июндә сыға<ref>{{cite web|author=SR Staff|url=https://archive.today/20120526211640/http://www.singersroom.com/news/5863/Eminems-Not-Afraid-Video-Premiere-Set|title="Eminem's Not Afraid Video Premiere Set"|website=Singer's Room|lang=en}}</ref>. Артабан йырсы Рианна менән яҙылған «[[Love the Way You Lie]]» синглы сыға. Billboard Hot 100 чартының түбәһенә менерҙән алда, сингл икенсетәүге тапҡыр башҡарыла<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/eminem/chart-history/hot-100|title="Eminem Album & Song Chart History"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190103023517/https://www.billboard.com/music/Eminem/chart-history/hot-100|archivedate=2019-01-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. «Love The Way You Lie» 2010 йылда Бөйөк Британияла иң һатылыусы сингл булһа ла, ул беренсе урынды яуламай<ref>{{cite web|author=Youngs, Ian|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|title="Alex Da Kid: The Brit behind 2010's biggest hit"|website=[[BBC]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115054154/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|archivedate=2016-01-15|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Recovery'' күпселек музыка тәнҡитселәренең ыңғай баһаһын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.metacritic.com/music/recovery |title=''Recovery'' (2010): Reviews |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029014437/https://www.metacritic.com/music/recovery |archivedate=2018-10-29 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. 2010 йылдың ноябрь айына, АҠШ-та һатылыу күләме өс миллион экземпләр тәшкил итә <ref>{{cite web|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|title="Hip Hop Album Sales: The Wэкземпляровeek Ending 11/21/2010 Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales"|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429192624/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. {{Кратное изображение |подпись = Эминем һәм Рианна 2010 йылда «[[Love the Way You Lie]]» йырын башҡара |зона = left |направление = vertical |ширина = 300 |изобр1 = Eminem and Rihanna in Love the Way You Lie1.jpg |изобр2 = }} Эминем [[BET Awards]] 2010 йылда , «[[Not Afraid]]» йыры менән күренә<ref>{{cite news|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|title="Eminem to perform at 2010 BET awards"|website=HipHopDX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|archivedate=2015-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506 |date=2015-04-29 }}</ref>. Шул уҡ йылда Эминем һәм Рианна менән берлектә «[[Love the Way You Lie]]» синглын [[Activision]] [[Electronic Entertainment Expo]] конференцияһында башҡара. Июнь айында Эминем һәм [[Jay-Z]] Нью-Йоркта һәм Детройтта берлектәге концерттары тураһында иғлан итә<ref>{{cite web|url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|title="Eminem And Jay-z Announce More "Home & Home" Dates"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630110259/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|archivedate=2017-06-30|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[BET]] Эминемды 21 быуаттың иң яҡшы рэперы тип атай<ref>{{cite web|url=http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|title="Top 10 Rappers: Eminem Extended Interview"|website=[[BET]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303194228/http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2010 йылдың 12 сентябрендә Эминемдың [[MTV Video Music Awards]] церемонияһында Рианна менән «Not Afraid» һәм «Love The Way You Lie» йырын башҡарыуы мөһим асыш була.<ref>{{cite news|url=https://archive.today/20120526102230/http://www.singersroom.com/news/6278/MTV-VMA-Recap-Stage-Rewind-with-Eminem-Rihanna-Taylor-Kanye-and-Bieber|title="MTV VMA Recap: Stage Rewind with Eminem, Rihanna, Taylor, Kanye and Bieber"|website=Singersroom.com|lang=en}}</ref>. ''[[Recovery]]'' альбомының уңышы һәм Jay-Z, [[MTV]], [[Hip-HopDX]] онлайн-журнал менән берлектәге сығыштары өсөн Маршаллды йылдың иң яҡшы рэперы тип атайҙар<ref>{{cite web|author=Cantor, Paul|url=http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|title="Eminem Is The Hottest MC In The Game!"|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228185541/http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|archivedate=2010-12-28|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|title=The 2010 HipHopDX Year End Awards, Discussing Lil' Wayne, Drake & Many More Hip Hop Artists|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429201840/http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. Эминем «Грэммиҙың» 53-сө церемонияһында Рианна һәм Адам Левин менән «Love The Way You Lie» йырының икенсе өлөшөн, Дре һәм Скайлар менән «[[I Need a Doctor]]» йырын башҡара<ref>{{cite news|author=Semigran, Aly|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|title="Skylar Grey Breaks Out With Dre, Eminem Grammy Performance – Music, Celebrity, Artist News"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|archivedate=2013-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml |date=2013-04-29 }}</ref>. 1997 йылда уҡ саҡ рэпер булып башлаған Эминем Детройттан рэпер [[Royce da 5'9]] менән таныша. Улар ''[[Bad Meets Evil]]'' дуэтын ойоштора. Әммә дуэт рэперҙарҙың бәхәсе арҡаһында өс йылдан һуң тарҡала. Ошо өс йыл эсендә улар «[[Scary Movies]]» һәм «[[Nuttin' to Do]]» йырын, шулай уҡ «Bad Meets Evil» йырын яҙа, һуңғыһы ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомында сыға<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-bad-meets-evil-lyrics|title=Eminem — Bad Meets Evil ft. Royce da 5'9|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-nuttin-to-do-lyrics|title=Bad Meets Evil — Nuttin" to Do|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-scary-movies-lyrics|title=Bad Meets Evil — Scary Movies|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref>{{ref+|Главной причиной их конфликта было ограниченное время Эминема — он был очень сильно занят. Рэперы помирились только после смерти лучшего друга Маршалла, [[Proof]]<ref>{{cite web|url=https://www.sohh.com/eminem-speaks-on-burying-royce-da-59-dispute-we-realized-how-stupid-this-beef-sht-is-audio/|title=Eminem Speaks On Burying Royce Da 5’9 Dispute, “We Realized How Stupid This Beef Sh*t Is|first=S.|last=Samuel|work=[[SOHH]]|publisher=4Control Media|date=2010-06-24|accessdate=2018-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2011/06/the-oral-history-of-bad-meets-evil?page=2|first=Noah|last=Callahan-Bever|author2=Kondo, Toshitaka|title=The Oral History of Bad Meets Evil|publisher=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=2011-06-13|accessdate=2011-07-11}}</ref>.|комм.}}. Һәм Эминем Ройс менән тик 2010 йылда ғына яңынан хеҙмәттәшлек итә башлай, уның менән ''[[Hell: The Sequel]]'' мини-альбом яҙа. Мини-альбом 2011 йылдың 14 июнендә сыға<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|title=Eminem And Royce Da 5'9" To Drop Bad Meets Evil EP|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|archivedate=2014-03-14|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml |date=2014-03-14 }}</ref>. 2011 йылдың мартында ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]'' альбомдары [[RIAA]] «бриллиант» статусҡа эйә була, шулай итеп, Эминем ике «бриллиант» альбом менән берҙән-бер артист була<ref>{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|title=Eminem Has 2 Albums Go Diamond|website=Rapbasement.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|archivedate=2016-03-23|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html |date=2016-03-23 }}</ref>. Эминем шулай уҡ [[Facebook]]-та иң популяр кеше була — уның аккаунты 60 миллиондан ашыу лайыҡҡа эйә була, был күрһәткес буйынса [[Леди Гага]]ны, [[Майкл Джексон]]ды, [[Джастин Бибер]] һәм [[Рианна]]ны үтеп китә<ref>{{cite news|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|title="Eminem is the first artiste to hit 60m fans on Facebook"|website=Radioandmusic.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730072355/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|archivedate=2012-07-30|lang=en}}</ref>. 6 августа Эминем тәүге тапҡыр фестивалдә бер нисә [[Lollapalooza]] йырын башҡара<ref>{{cite web|author=Levy, Piet|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2011-08-07-lollapalooza-2011-eminem_n.htm|title="Lollapalooza 2011: Eminem rules Day Two"|website=[[USA Today]]|accessdate=2011-08-09}}</ref>. 2010 йылдың аҙағында — [[2011 йыл]]дың башында ниндәйҙер Koolo тигән кеше Эминемдың һирәк һәм нәшер ителмәгән тректарының күсермәләренә инеп, күпләп композицияларын сығара башлай. Һөҙөмтәлә 15-кә яҡын йыры билдәле була. Улар араһында нәшер ителмәгән ''Relapse 2'' тректары, шулай уҡ башҡарыусылар [[Jay-Z]], [[Dr. Dre]], Just Blaze, [[Royce da 5'9"]] һәм Лиз Родригес менән бергә яҙҙырылған композициялар була. Һарҡыштың һөҙөмтәһе булып яңы ''Straight from the Vault'' мини-альбомы ла тора<ref>{{cite web|url=https://genius.com/albums/Eminem/Straight-from-the-vault|title=Eminem — Straight from the Vault Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-05-20}}</ref>{{ref+|Иногда упоминается как ''[[Straight from the Lab]] 2''<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.sputnikmusic.com/soundoff.php?albumid=72396|title=Eminem – Straight From the Lab Part 2 User Opinions – sputnikmusic|website=www.sputnikmusic.com|access-date=2017-07-22}}</ref>.|комм.}}. Был альбом үҙендә Эминем тормошоноң төрлө осорҙарында яҙылған туғыҙ төрлө композицияларҙы берләштерә (иң иртәләре [[2005 йыл]]ға ҡарай, тректарҙың бер өлөшө сыҡмаған ''King Mathers'' альбомы өсөн тәғәйенләнгән була<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-king-mathers|title=Eminem — King Mathers. Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-04-18}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, иң һуңғыһы 2010 йылға ҡарай, һәм [[D12]] менән берлектә яҙыла<ref>[http://www.nme.com/news/eminem/55270 Eminem 'EP' 'Straight From The Vault' leaks online | News | NME.COM<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === 2012—2013: ''The Marshall Mathers LP 2'' === 2012 йылдың 24 майында Эминем үҙенең киләһе студиялы альбомы өҫтөндә эшләүе тураһында иғлан итә<ref>[https://web.archive.org/web/20121118042647/http://www.aftermathmusic.com/blog/2012/05/24/eminem-is-working-on-a-new-album/ Eminem is working on a new album]{{ref-en}}</ref>. Релиз 2013 йылға тәғәйенләнә.<ref>[http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 Eminem Announces Eighth Studio Album For 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020045939/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 |date=2013-10-20 }}{{ref-en}}</ref>. Хатта исемһеҙ килеш тә альбом 2013 йылдың иң көтөлгән пластинкалар исемлегенә, шул иҫәптән [[MTV]], ''Complex'' журналдарына инә; ә ''XXL'' журналы альбомды бишенсе урынға ҡуя<ref>[http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem 6. Eminem, TBA — The 50 Most Anticipated Albums of 2013".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020103827/http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem |date=2013-10-20 }} Complex.{{ref-en}}</ref>. [[Файл:Eminem Lollapalooza 2014 Chicago.jpg|250px|thumb|left|Эминем Чикагола [[Lollapalooza]] фестивалендә, 2014 йыл]] 2013 йылдың 14 авгусында Лиз Родригес менән берлектә башҡарылған «Survival» исеме аҫтындағы йыр [[Call of Duty: Ghosts]] видеоуйынының мультиплеерлы трейлерында күрһәтелә. Киләһе пресс-релиз һигеҙенсе альбомдың беренсе синглы тиҙҙән сығасаҡ тип хәбәр итә<ref>{{Cite web |url=http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |title=Eminem Unveils Hard-Hitting New Song, 'Survival' |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818103735/http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |title=Complex: Eminem «Survival» |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}</ref>. [[MTV Video Music Awards|MTV VMA 2013]] церемонияһы ваҡытында Эминемдың яңы альбомы ''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' тип аталыуы асыҡлана, ә уның релизы 2013 йылдың 5 ноябренә тәғәйенләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|title=Eminem’s 'MMLP2' Album Announced At VMAs |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|archivedate=2016-02-16 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. Альбомдың төп синглы булып «[[Berzerk (песня)|Berzerk]]» тора, ул 25 августа сығарыла һәм [[Billboard Hot 100]] чартының өсөнөсө юлында дебют яһай <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|title=Eminem - Chart History - The Hot 100|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181206122935/https://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|archivedate=2018-12-06|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Артабан тағы өс сингл килә: «[[Survival (песня Эминема)|Survival]]»<ref>{{cite web|first=Edwin|last=Ortiz|url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|title=List: Eminem 'Survival'|work=Complex|publisher=Complex Media|date=2013-08-14|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|archivedate=2013-08-18|deadlink=yes|lang=en}}</ref>, «[[Rap God]]»<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |title=Эминем в новой песне объявил себя богом рэпа |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310151849/https://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |archivedate=2016-03-10 |deadlink=no |lang=ru }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |title=Eminem Declares Himself a 'Rap God' |publisher=''[[Rolling Stone]]'' |lang=en |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |archivedate=2017-12-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |date=2017-12-07 }}</ref> һәм Рианна менән яҙҙырылған «[[The Monster]] сингл<ref>{{Cite web |url=http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |title=Eminem Releasing New Single With Rihanna Next Week — XXL<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116010411/http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |archivedate=2018-11-16 |deadlink=no |lang=en }}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |заглавие=Singer Bebe Rexha Talks Co-Writing Eminem And Rihanna's 'MMLP2' Collaboration 'The Monster' |издание=[[Vibe]] |accessdate=2013-10-25 |язык=en |тип=journal |автор=Kennedy, John |число=24 |месяц=10 |год=2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002182327/http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |archivedate=2015-10-02 |издательство=Spin Media }}</ref>, шулай уҡ Нейт Рюсс менән яҙҙырылған «Headlights» синглы<ref>{{статья |ссылка=http://www.themusicnetwork.com/chart-wrap-pharrell-gets-happy-avicii-vance-hit-new-highs/ |заглавие=Chart Wrap: Pharrell gets happy, Avicii and Vance hit new highs |издание={{Нп3|The Music Network}} |accessdate=2014-02-06 |язык=en |тип=magazine |автор=Mulherin, Daniel |число=3 |месяц=2 |год=2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.radiotoday.com.au/airplay/the-music-network/4133-the-music-network-chart-wrap-feb-5.html |title=''The Music Network'' Chart Wrap: Feb 5 |publisher=Radio Today |date=2014-02-05 |accessdate=2014-02-06|lang=en}}</ref>. ''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' 2013 йылдың 5 ноябрендә сыға. Альбомдың төп версияһы 16 тректан тора<ref>{{cite web | url=http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting | title=MMLP2 Tracklisting | publisher=[[Shady Records]] | work=[[Eminem|Eminem.com]] | date=2013-10-10 | accessdate=2013-10-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014191657/http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting |date=2013-10-14 }}</ref>, в «Deluxe»-версии — 21<ref>{{cite news|author=|title=Eminem обнародовал список бонус-треков "MMLP2"|url=http://www.rap.ru/news/4890|work=|publisher=Rap.ru|date=2013-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026081039/http://www.rap.ru/news/4890 |date=2013-10-26 }}</ref>. ''The Marshall Mathers LP 2'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартында тәүге тапҡыр сығыш яһаусы етенсе альбомы була<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|title="Eminem's Album Sales Impress As 'MMLP2' Hits No. 1"|website=Huffingtonpost.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811231114/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|archivedate=2016-08-11|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ [[The Beatles]] төркөмөнөң ҡаҙанышыны ҡабатлай: [[Billboard Hot 100]] чартының беренсе егерме урында Маршаллдың дүрт йыры була<ref>{{cite news|url=http://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|title="Eminem Four Singles in Billboard Hot 100 Top 20"|website=[[Complex]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081652/https://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|title="Eminem Ties Beatles Billboard Record|3=Hot 96.3"|website=Indyhiphop.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://archive.is/20131117110209/http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|archivedate=2013-11-17|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|title="Eminem Is First Lead Artist Since Beatles to Score 4 Top 20 Hits – News – Fuse"|website=Fuse.tv|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081738/https://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}</ref>. В [[Бөйөк Британия]]ла альбом шулай уҡ беренсе юлда дебют яһай<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|title="Eminem scores seventh consecutive UK Number 1 album"|website=Official Charts Company|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008102148/http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|archivedate=2014-10-08|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''The Marshall Mathers LP 2'' альбомы 2013 йылда иң һатылыусы альбом була һәм Эминем Канадала иң күп һатылған башҡарыусы була<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us|title="Canada's Digital Music Sales Rise in 2013 Unlike the U.S.; Eminem, Robin Thicke Among Top Selling Artists"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140117200134/http://www.billbo 5 ноябряard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us|archivedate=2014-01-17|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203134821/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us |date=2016-02-03 }}</ref>. 3 ноябрҙә Эминем «Йыл артисы» номинацияһында [[YouTube Music Awards]] премияһын<ref>{{cite web|author=Chris Martins|url=https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|title="YouTube Music Awards: A Charming Mess With Eminem, Macklemore, M.I.A., and More"|website=[[Spin (журнал)|Spin]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204145156/https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|archivedate=2019-02-04|deadlink=no|lang=en}}</ref>, ә бер аҙнанан һуң [[Global Icon Award]] номинацияһында [[MTV EMA Music Awards]] премияһын ала<ref>{{cite web|author=Soren Baker|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|title="Eminem Wins "Global Icon" Award At 2013 MTV EMA Music Awards"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150426120145/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|archivedate=2015-04-26|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. 10 июндә Эминем ике «бриллиант» сингл менән беренсе артист була, «[[Not Afraid]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]» альбомдарының күсермәһе 10 миллиондан артып китә<ref>{{cite web|author=Trakin, Roy|url=http://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|title="Eminem First to Receive Two Digital RIAA Diamond Certifications"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812112025/https://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|archivedate=2018-08-12|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 11 һәм 12 июлдә Эминем «[[Уэмбли]]» стадионында ике концерт бирә<ref>{{cite web|url=http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|title="eminem at Wembley"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley |date=2018-09-11 }}</ref>. Грэмми премияһының 57-се тапшырыу тантанаһында Эминем иң яҡшы рэп-альбом һәм Рианна менән берлектә иң яҡшы рэп башҡарыуы өсөн ике Грэмми премияһына лайыҡ була<ref>{{cite news|author=Kennedy, Gerrick D.|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|title="Grammys 2015: Eminem takes best rap album honors"|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630024920/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|archivedate=2018-06-30|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|title="Eminem takes home Best Rap Album, Best Rap/Sung Collaboration Grammys"|website=[[The Times of India]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|archivedate=2016-02-16|lang=en}}</ref>. === 2014—2016: ''ShadyXV'', винил бокс-сет һәм ''Һулаҡай'' === [[Файл:Eminem live at D.C. 2014.jpg|250px|thumb|right|Эминемдың [[Вашингтон]]да сығышы, 2014 йыл]] 2014 йылда Эминем һәм [[Shady Records]] лейблы менеджеры Пол Розенберг социаль селтәрҙәрҙә #SHADYXV хэштегы ҡуллана башлай<ref>{{cite news|author=Stutz, Colin|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|title="What's Eminem's New Black Friday Release 'Shady XV' All About?"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924142224/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Аҙаҡ күренеүенсә, был Эминем лейблының киләһе йыйынтығының исеме була<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170822054022/http://www.eminem.com/news/shadyxv-details-released|title="SHADYXV - DETAILS RELEASED"|website=Eminem.com|lang=en}}</ref>{{ref+|Название [[хэштег]]а и сборника связано с датой основания лейбла [[Shady Records]]. Лейбл Эминема был основан в 1999 году<ref>{{cite web |url=http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview/opar/intrview_MarcLabelle.html |title=Interview With Marc Labelle |publisher=[[HitQuarters]]|date=2005-11-28 |accessdate=2010-06-21}}</ref><ref>{{Citation |last=Detrick |first=Ben |title=Loyalty |url=http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |magazine=[[XXL magazine|XXL Presents Shade 45]] |page=22 |date=August 2005 |accessdate=January 29, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511085153/http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |date=May 11, 2012 }}</ref>, и в 2014-ом ему исполнилось 15 лет.|комм.}}. Компиляцияның анонсынан һуң, альбомдың беренсе синглы сыға, «[[Guts Over Fear]]» альбомы Австралия йырсыһы Сия ҡатнашлығында яҙыла.<ref>{{cite news|author=Gallo, Phil|url=http://www.billboard.com/articles/news/6229233/eminem-announces-shady-xv-compilation-with-new-track-guts-over-fear|title="Eminem Announces 'Shady XV' Compilation With New Track 'Guts Over Fear' "|website=[[Billboard]]|lang=en}} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Эминемдың рәсми [[YouTube]]-каналында альбомды ғәмәлгә ашырыу буйынса сайфер сыға, унда лейблдың һәр рэперы үҙенең рэбын уҡый. Эминем үҙенең ете минутлыҡ фристайлын уҡый.<ref>{{cite web |author=Video posted by EminemVEVO |url=https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |title=Vevo Presents: Shady CXVPHER |publisher=[[YouTube]] |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190205232808/https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |archivedate=2019-02-05 |deadlink=no }}</ref>. 11 ноябрҙә «[[Detroit Vs. Everybody|Detroit vs. Everybody]]» тип аталған икенсе синглы сыға, [[Детройт]]тан башҡа рэперҙар — Dej Loaf, Royce da 5'9, Big Sean, Trick-Trick һәм Danny Brown менән берлектә яҙыла<ref>{{cite news|author=Grow, Kory|url=https://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|title="Hear Eminem's Love Letter to His Hometown, 'Detroit Vs. [sic] Everybody'"|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|archivedate=2017-11-26|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111 |date=2017-11-26 }}</ref>. Альбом-компиляция ''[[ShadyXV]]'' 24 ноябрҙә донъя күрә<ref>{{cite web|author=Rsoenberg, Paul|url=https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|title="SHADYXV out 11/24"|website=[[Twitter]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195254/https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''ShadyXV'' ике дисктан тора: беренсе дискҡа Shady Records лейблынан яңы тректары, ә икенсеһендә лейблдың бөйөк хиттары инә. Альбом [[Billboard 200]] чартының өсөнсө урынында тәүге тапҡыр сығыш яһай, АҠШ-та беренсе аҙнала уның 138 мең күсермәһе һатыла<ref>{{cite news|author=Tardio, Andres|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|title="Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce""Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce"|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|archivedate=2015-05-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce |date=2015-05-04 }}</ref>. 2015 йылдың 12 мартында Эминем грампластинкала бокс-сет сығара, ул Маршаллдың бөтә тиерлек карьераһын үҙ эсенә ала. Йыйылмаға Эминемдың бөтә альбомдары (''[[Infinite]]'' альбомынан тыш), «[[8 миль]]» фильмына саундтрек, [[Shady Records]] лейблының беренсе ''[[Eminem Presents: The Re-Up]]'' альбом-компиляцияһы һәм Эминемдың ''[[Curtain Call: The Hits]]'' хиттар йыйынтығы инә<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|title="Eminem Releases 10-Disc Career-Spanning Vinyl Box Set"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924133041/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. 2015 йыл башында Эминем һәм Tech N9ne менән берлектә «Speedom (Worldwide Choppers 2)» трегы яҙыуы тураһында иғлан ителә<ref>{{cite news|url=http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|title="Eminem To Appear On "Worldwide Choppers 2", According To Tech N9ne"|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|archivedate=2015-05-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178 |date=2015-05-19 }}</ref>. Эминем шулай уҡ рэпер Yelawolf-тың [[Love Story (альбом Yelawolf)|Love Story]] альбомынан «Best Friend» йырында күренә<ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/6013|title=Eminem и Yelawolf на треке «Best Friend»|website=Rap.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180707225104/http://www.rap.ru/news/6013|archivedate=2018-07-07|deadlink=no|lang=ru}}</ref>. 2015 йылда Эминем «Һулаҡай» спорт драмаһына, фильм өсөн ике йыр яҙып, саундтректың башҡарыусы продюсеры була. Саундтректың беренсе синглы булып «[[Phenomenal]]» тора, ул 2 июндә сыға<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/eminem/85642|title="Eminem to release new song on 'Southpaw' soundtrack - NME"|website=[[NME]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324011249/http://www.nme.com/news/eminem/85642|archivedate=2016-03-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Гвен Стефани менән бергә яҙылған «[[Kings Never Die]]» тағы бер сингл, 10 июлдә YouTube-та сыға<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|title="Eminem Kings Never Die"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711105547/https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|archivedate=2015-07-11|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ Beats 1 онлайн-радионан Зейн Лоуға интервью бирә. Интервью 2015 йылдың 1 июлендә трансляциялана<ref>{{cite news|author=Flanagan, Andrew|url=http://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|title="Eminem Is Zane Lowe's First Interview for Apple's Beats 1 Radio Station"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911124534/https://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ Мичиган штатының Монро округында үткән ''Only in Monroe'' шоуҙа ҡатнаша. Унан [[Стивен Кольбер]] һорау ала. Тапшырыу 2015 йылдың 1 июлендә сыға. Унда Эминем Боб Сигер йырҙарының өҙөктәрен башҡара һәм һәм «Һулаҡай» фильмы буйынса фекер алыша<ref>{{cite news|author=McCollum, Brian|url=http://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|title="Eminem sings Seger as Colbert hosts Monroe public access show"|website=[[Detroit Free Press]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180901051948/https://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|archivedate=2018-09-01|lang=en}}</ref>. 2015 йылдың июнендә Маршалл ''Motor City'' музыкаль сериалдың башҡарыусы продюсеры һәм музыка етәксеһе булыуы тураһында иғлан ителә<ref>{{cite news|author=Nellie Andreeva|url=http://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|title="Eminem To Produce & Write Music For Joe Carnahan's 'Narc' Series At Paramount TV"|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911151833/https://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. 2016 йылдың сентябрендә был альбом өсөн Эминем шулай уҡ «Come Up For You» йырын продюсерлай<ref>{{cite news|author=Spanos, Brittany|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499/|title="Hear Eminem, Skylar Grey's Bonnie and Clyde-Inspired 'Kill for You'"|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499|archivedate=2017-11-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499 |date=2017-11-19 }}</ref>. 19 октябрҙә Маршалл ете минутлыҡ сәйәси «Campaign Speech» фристайлын сығара, һәм твиттерҙа яңы альбомын яҙыуы тураһында әйтә<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|title="Eminem announces new album with manic 8-minute 'Campaign Speech' bashing Trump"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215133503/https://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|archivedate=2019-02-15|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2016 йылдың 17 ноябрендә Эминем үҙенең [[YouTube]]- каналында [[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'' ''дебют альбомынан беренсе йырының үҙгәртелгән версияһын сығара''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk|title="Eminem - Infinite (F.B.T. Remix) [Official Audio]"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219200055/https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk&feature=youtu.be|archivedate=2019-02-19|deadlink=no}}</ref>. ''Биш көндән һуң ҡыҫҡа метражлы «Partners in Rhyme: The True Story of Infinite» документаль фильмының трейлеры сыға''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|title="Eminem - Partners In Rhyme: The True Story of Infinite (Official Trailer)"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180319153741/https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|archivedate=2018-03-19|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by 8 Mile Style|url=https://www.youtube.com/watch?v=dGIy1Y2CfCo|title=Partners In Rhyme: The True Story of Infinite|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-01}}</ref>. === 2017—2019: ''Revival'' һәм ''Kamikaze'' === 2017 йылдың февралендә Эминем рэпер Big Sean-дың [[I Decided]] альбомының «No Favors» трегында күренә. Был йырында Эминем яңы һайланған АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ты насар һүҙҙәр менән әрләй<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Big-sean-no-favors-lyrics|title=Big Sean — No Favors ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en}}</ref>. 2017 йылда Эминем «The Storm» фристайл-рэбында ҡабаттан Трампты тәнҡитләй<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|title="The full lyrics to Eminem's Trump-bashing freestyle 'The Storm'"|website=[[CNN]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181221162603/https://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|archivedate=2018-12-21|deadlink=no|lang=en}}</ref> һәм уны «94-йәшлек олатай-расист» тип атай<ref name="Russian_BBC">{{cite news|author=Марк Сэвидж|url=https://www.bbc.com/russian/other-news-41589938|title="Америка, вставай": рэпер Эминем яростно обрушился на Трампа|website=[[BBC]]|date=2017-10-12|accessdate=2019-06-08}}</ref>. Эминем шулай уҡ Трамп яҡлылар уның табыныусылары була алмай тип белдерә<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|title="Eminem lambasts Donald Trump in freestyle rap – video"|website=[[The Guardian]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206003834/https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|archivedate=2019-02-06|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-the-storm-2017-bet-hip-hop-awards-cypher-verse-lyrics|title=Eminem — The Storm (2017 BET Hip-Hop Awards Cypher Verse)|website=Genius.com|accessdate=2019-06-07}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by BETNetworks|url=https://www.youtube.com/watch?v=LunHybOKIjU|title=Eminem Rips Donald Trump In BET Hip Hop Awards Freestyle Cypher|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-08}}</ref>{{ref+|Несмотря на то, что Эминем нелестно высказывается о [[Дональд Трамп|Трампе]], действующий [[Президент США]] является его большим фанатом<ref>[http://www.forumdaily.com/kak-izmenitsya-belyj-dom-s-prixodom-trampa-novoe-menyu-pole-dlya-golfa-i-muzyka/ Трамп килеү менән Аҡ йорт нисек үҙгәрәсәк: яңы меню, гольф өсөн ялан һәм музыка]</ref><ref>{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3774467|title="Би-би-си" изучила музыкальные вкусы Трампа|website=[[ТАСС]]|accessdate=2019-05-08}}</ref>. В своё время, Трамп даже в шутку называл рэпера кандидатом в президенты<ref name="Russian_BBC" />.|комм.}}. Фристайл башҡа рэперҙар тарафынан ыңғай баһалана<ref>{{cite news|author=Berry, Peter A.|url=http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|title="SNOOP DOGG, J. COLE AND OTHER RAPPERS REACT TO EMINEM'S PRESIDENT TRUMP DISS AT 2017 BET HIP HOP AWARDS"|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924121150/http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Октябрь айында Эминем һәм йырсы [[Pink]] Пинктың [[Beautiful Trauma]] альбомы өсөн бергә «Revenge» трегы яҙа<ref>{{cite news|author=Coscarelli, Joe|url=https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|title="Pink Quietly Became Pop Royalty. Here's How She Made It Last"|website=[[The New York Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206055004/https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|archivedate=2019-02-06|lang=en}}</ref>. [[Файл:Eminem - Oslo Sommertid 2018 (Norway).png|200px|thumb|right|Эминемдың [[Осло]] ҡалаһында сығышы, [[Норвегия]], 2018 йыл]] Октябрь аҙағынан башлап, Эминем һәм Пол Розенберг бөтәһендә «Atrox Rithimus» уйҙырма ауырыуынан дауалаусы яһалма ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]'' дарыуҙар менән ирештерә башлай<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVqq8FnAu/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BcD59vpFf2O/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbPw0ljlVbB/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|title=You searched for: atrox rithimus (Latin – English)|date=2017-10-27|publisher=MyMemory|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201202036/https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|archivedate=2017-12-01|accessdate=2017-10-28|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BarzJBNnFOG/?taken-by=rosenberg|title=Look what arrived at the Shady offices today! @Yelawolf TRIAL BY FIRE comes out this Friday 10/27! #cdbaby|publisher=[[Instagram]]|date=2017-10-25|accessdate=2017-10-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVl1RHIL1/|title=Paul Rosenberg on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-28}}</ref>. Һуңынан был дарыуҙың исеме яңы альбом булыуы билдәле була.<ref>{{cite news|author=Weinstein, Max.|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|title="DID PAUL ROSENBERG JUST REVEAL THE NAME OF EMINEM'S NEW ALBUM?"|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114356/http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Ноябрь айында Эминем Бейонсе менән берлектә яҙылған «[[«Walk on Water (песня Эминема)»|Walk on Water]]» синглын сығара<ref>{{cite news|author=Weinstein, Max|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|title="EMINEM RECRUITS BEYONCE FOR NEW SINGLE "WALK ON WATER""|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819112657/http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|archivedate=2018-08-19|lang=en}}</ref>. Бер нисә көндән һуң йыр 2017 йылда [[MTV Europe Music Awards]] телеканалында Скайлар Грей менән бергә башҡарыла<ref>{{cite web|url=http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|title="eminem is performing a new song at the 2017 ema"|website=mtvema|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing |date=2018-09-11 }}</ref>. Тағы бер нисә көндән һуң Эминем шул уҡ «Walk on Water» йырын, һәм Скайлар менән «[[Stan]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]» йырҙарын башҡарып, [[Saturday Night Live]] музыкаль тапшырыуында сығыш яһай<ref>{{cite news|author=Heldman, Breanne L.|url=http://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|title="Eminem performs medley on SNL including 'Stan' and 'Love the Way You Lie'"|website=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081606/https://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. 28 ноябрҙә [[Dr. Dre]] ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]'' альбомының 15 декабрҙә сығыуы тураһында иғлан итә<ref>{{cite news|author=Yoo, Noah|url=https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|title="Eminem Announces Release Date for New Album Revival"|website=[[Pitchfork]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114600/https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. 8 декабрҙә Маршалл «[[Untouchable (песня Эминема)|Untouchable]]» промосинглын сығара, унда [[Cheech & Chong]] дуэтының семплы алына<ref>{{cite news|author=Aswad, Jem|url=https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|title="Eminem Slams White Privilege in Ferocious New Song 'Untouchable'"|website=[[Variety]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704200438/https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|archivedate=2018-07-04|lang=en}}</ref>. Альбомдың онлайн-һарҡышына ҡарамаҫтан, ''Revival'' 15 декабрҙә сыға<ref>{{cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|title="Eminem's "Revival" Leak: Internet Has Mixed Reactions"|website=Hot New Hip Hop|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180616153856/https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|archivedate=2018-06-16|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2018 йылдың 5 ғинуарында Эминем һәм Эд Ширан «[[River (песня Эминема)|River]]» альбомының икенсе синглын сығара<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180106072041/http://www.bbc.co.uk/radio1/playlist|title="BBC – Radio 1 – Playlist"|website=[[BBC Radio]]|lang=en}}</ref>. ''Revival'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартын етәкләгән һигеҙенсе альбомы беренсе аҙнала 197 мең күсермә менән һатыла<ref>{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|title="Eminem's 'Revival' Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart, G-Eazy & Jeezy Bow in Top 10"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226193934/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|archivedate=2017-12-26|lang=en}}</ref>. Яҡшы һатылыуына ҡарамаҫтан, альбом музыка тәнҡитселәренең һәм тыңлаусыларҙың ҡапма-ҡаршы баһаһын ала<ref>{{cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|title=Revival by Eminem reviews|publisher=[[AnyDecentMusic?]]|accessdate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045034/http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|archivedate=2018-09-11|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|title=Revival by Eminem Reviews and Tracks|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215210949/http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|archivedate=2017-12-15|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|url=https://www.allmusic.com/album/revival-mw0003132751|title=Revival – Eminem|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2017-12-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Modell|first=Josh|url=https://www.avclub.com/wont-the-real-slim-shady-please-grow-up-1821373742|title=Won't the real Slim Shady please grow up?|website=[[The A.V. Club]]|date=2017-12-18|accessdate=2017-12-18|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=McCormick|first=Neil|authorlink=Neil McCormick|url=https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/eminem-revival-review-marshall-mathers-proves-still-boss/|title=Eminem: Revival review – Marshall Mathers proves he's still the boss|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Needham|first=Don|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/15/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – witless beats and puns in a total rejection of hip-hop|work=[[The Guardian]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Gill|first=Andy|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/eminem-revival-review-donald-trump-political-anger-poet-a8112566.html|title=Eminem, Revival review: Political anger from a conflicted poet|work=[[The Independent]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Bassett|first=Jordan|title=Eminem – 'Revival' Review|url=http://www.nme.com/reviews/album/eminem-revival-review|website=[[NME]]|accessdate=2017-12-18|date=2017-12-18|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Empire|first=Kitty|authorlink=Kitty Empire|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/17/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – all woke up and nowhere to go|work=[[The Observer]]|date=2017-12-17|accessdate=2017-12-17|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Ruiz|first=Matthew Ismael|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/eminem-revival/|title=Eminem: Revival|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=2017-12-19|accessdate=2017-12-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Weingarten|first=Christopher|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157|title=Eminem 'Revival' Review: Raw, Honest, Compelling as Ever|work=[[Rolling Stone]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217060819/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157 |date=2017-12-17 }}</ref>. 2018 йылда Эминем «[[Nowhere Fast]]» йырының оҙонораҡ версияһын һәм «[[Chloraseptic]]» ремиксын сығара<ref>{{cite news|author=Goddard, Kevin|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|title="Eminem Releases Extended Version Of "Nowhere Fast" Feat. Kehlani"|website=HotNewHipHop|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627202650/https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|archivedate=2018-06-27|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317075535/https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html |date=2018-03-17 }}</ref><ref>{{cite news|author=Hussein, Wandera|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|title="Eminem Fires Back At Critics With Explosive 'Chloraseptic' Remix Featuring 2 Chainz & Phresher"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630111432/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|archivedate=2018-06-30|lang=en}}</ref>. 2018 йылдың 31 авгусында Эминем реклама кампанияһының ҡыҫылышы булмаған үҙенең юбилейлы ''[[Kamikaze (альбом Эминема)|Kamikaze]]'' альбомын сығара. Альбом 7 ай эсендә яҙыла<ref>{{cite web|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|title="Eminem's Kamikaze Set for No. 1 Debut on Billboard 200 Albums Chart"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181125025145/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|archivedate=2018-11-25|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Kamikaze'' беренсе аҙнала һатыуҙа 434 мең экземпляр менән [[Billboard 200]] чартын етәкләй<ref>{{Cite web |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart |title="Eminem Earns Ninth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Kamikaze'"|accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180909233907/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart|website=[[Billboard]] |archivedate=2018-09-09 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. 1 декабрҙә Эминем үҙенең [[YouTube]]-каналында 11-минутлыҡ «Kick Off» фристайлын сығара, унда 2017 йылғы Манчестерҙағы терактты һәм Ариана Грандены телгә ала<ref>{{cite news|author=Skinner, Tom|url=https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|title="Eminem references Ariana Grande and Manchester Arena attack in new freestyle rap 'Kick Off'"|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213060842/https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|archivedate=2019-02-13|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-kick-off-freestyle-lyrics|title=Eminem — Kick Off (Freestyle)|website=Genius.com|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by EminemMusic|url=https://www.youtube.com/watch?v=TGWhv8JMyr8|title=Eminem — "Kick Off" (Freestyle)|website=[[YouTube]]}}</ref>. 2019 йылдың 25 ғинуарында Эминем яңы башлаусы рэпер [[Boogie]] менән бергә [[Everythings For Sale]] альбомы өсөн «Rainy Days» трегын яҙа<ref>{{cite web|url=https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|title="Eminem Disses Critics on Boogie's "Rainy Days""|website=www.vladtv.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190131145321/https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|archivedate=2019-01-31|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Шул уҡ йылдың 23 февралендә уның егерме йәше хөрмәтенә Эминем ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын яңынан баҫтырып сығара<ref>{{cite web|url=https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|title="Eminem Drops 'Expanded Edition' of 'The Slim Shady LP'"|website=Rap-Up|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224001902/https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|archivedate=2019-02-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Альбомдың киңәйтелгән версияһына һирәк яҙмалары, [[А капелла|акапелла]] һәм «[[Guilty Conscience]]», «[[Just Don’t Give a Fuck]]», «[[My Name Is]]» тректарының инструменталь версиялары, шулай уҡ «[[Ҡырағай, ҡырағай Көнбайыш]]» фильмына саундтректан «Bad Guys Always Die» йыры инә<ref>{{cite web|urшулай уҡ «Bad Guys Always Die»l=http://www.rap.ru/news/11212|title=Eminem «The Slim Shady LP»: расширенное издание в честь 20-летия альбома|website=Rap.ru|accessdate=2019-05-11}}</ref>. ''The Slim Shady LP'' егерме йыллығына Эминем шулай уҡ альбом символикаһы менән кейемдәр коллекцияһын сығара<ref>{{cite news|author=Мария Масальцева|url=https://daily.afisha.ru/news/26439-eminem-vypustil-kollekciyu-odezhdy-k-20-letiyu-alboma-the-slim-shady-lp/|title=Эминем выпустил коллекцию одежды к 20-летию альбома «The Slim Shady LP»|accessdate=2019-05-11|date=2019-04-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/Bwkt6H2HYBc/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BwsFtIuhuFC/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}</ref>. 3 майҙа Маршалл [[Logic (рэпер)|Logic]] менән берлектә «Homicide» синглын сығара<ref>{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/logic-eminem-homicide|title=Logic и Eminem выпустили трек "Homicide"|accessdate=2019-05-03}}</ref><ref>{{cite web|author=Bestseller, Bobby|url=https://twitter.com/Logic301/status/1123667829734223872|title="Homicide ft. @eminem. Available everywhere Friday.pic.twitter.com/Fui4Du7znB"|website=[[Twitter]]. @Logic301|accessdate=2019-04-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Logic-homicide-lyrics|title=Logic — Homicide ft. Eminem|website=Genius.com|accessdate=2019-05-05}}</ref>. 12 июлдә Маршалл [[50 Cent]] Эд Ширан менән бергә өс минутлыҡ «Remember The Name» трегын сығара<ref>{{cite web|author=Video posted by [[Эд Ширан|Ed Sheeran]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZX3B953Rc0I|title="Ed Sheeran — Remember the Name (ft. Eminem and 50 Cent)"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-07-17}}</ref>. Бер аҙнанан һуң башлаусыр [[Conway the Machine]] исемле рэперҙың Эминем ҡатнашлығында яҙылған «Bang» синглы сыға<ref>{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/eminem-i-conway-bang|title=Eminem и Conway (это артист его лейбла) записали трек "Bang"|website=The Flow|accessdate=2019-07-19}}</ref>. 2019 йылдың 25 июнендә ''{{нп4|The New York Times Magazine}}'' 2008 йылғы янғын ваҡытында материалдары юҡҡа сыҡҡан башҡа йөҙләгән башҡарыусылар араһында Эминемды ла атап китә<ref name="Rosen2">{{cite web |last1=Rosen |first1=Jody |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |website=The New York Times |accessdate=2019-06-28 |date=2019-06-25}}</ref>. Шул уҡ йылдың октябрь айында АҠШ-тың йәшерен хеҙмәте Эминемды Дональд Трампты һәм уның ҡыҙы Иванка Трампты тәнҡитләүе арҡаһында һорау алыуға саҡыра<ref>{{cite web|url=https://www.buzzfeednews.com/article/jasonleopold/eminem-secret-service-trump-ivanka-tmz|title="The Secret Service Interviewed Eminem Over "Threatening Lyrics" About Trump And Ivanka. These Docs Prove It"|website=[[BuzzFeed News]]|accessdate=2019-11-06}}</ref><ref>{{cite web|author=Шевелев, Алексей|url=https://www.gazeta.ru/culture/2019/10/25/a_12776018.shtml|title=Секретная служба США допросила Эминема из-за слов в адрес Трампа|website=Gaseta.ru|accessdate=2019-11-06}}</ref>. == Башҡа эшмәкәрлеге == === Актёрлыҡ карьераһы === 2001 йылда «[[Мойка (фильм)|Йыуыу]]» фильмында Эминем эпизодик ролдә сығыш яһай. Рәсми актёрлыҡ дебюты тип «[[Һигеҙенсе миль|8 миль]]» картинаһын һанарға мөмкин<ref name=autogenerated5>[http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 «The Tournament That Changed the Rap Battle Game». The Village Voice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320212114/http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 |date=2017-03-20 }}</ref>. Рэпер картина өсөн бер нисә яңы трек яҙа, шул иҫәптән «[[Lose Yourself]]» йырын, ул 2003 йылда фильм өсөн иң яҡшы йыр номинацияһында Оскар премияһына лайыҡ була. «Lose Yourself» һуңыраҡ беренсе хип-хоп сингл була<ref>[http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html «Lefalaja.com».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829012226/http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html |date=2010-08-29 }} Lefalaja.com.{{ref-en}}</ref>. Эминем бер нисә проекттың тауыш биреүендә ҡатнаша. Мәҫәлән, «[[50 Cent: Bulletproof]]» видеоуйынында ул ҡарт коррупционер коптың тауышын яҙҙыра. Шулай уҡ Эминем [[Comedy Central]] каналының «Говорящие куклы» тапшырыуында ҡурсаҡ рәүешендә, шулай уҡ «Шоу Слим Шейди» тип аталған мультсериалда ҡатнаша, ул аҙаҡ телевидениела, ә һуңынан DVD-ла сыға<ref>[https://web.archive.org/web/20070115014559/http://www.xboxsolution.com/2005/05/19/vu-games-eminem-and-dr-dre-debut-50-cent-bulletproof/ «VU Games, Eminem, and Dr. Dre debut 50 Cent: Bulletproof».] Xbox Solution. Archived from the original on 2007-01-15.{{ref-en}}</ref>. 2006 йылда «[[Найди приключения на свою пушку]]» фильмында кеше үлтереүсе Паладин ролендә генә уйнап ҡалмай, шулай уҡ был фильмға саундтрек та яҙа<ref>{{Cite web |url=http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |title=Эминем созрел для второго раза |accessdate=2013-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055515/http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |archivedate=2013-09-21 |deadlink=no |lang=ru }}</ref>. 2009 йылдың 8 ноябрендә Эминемдың Джон Дэвис продюсерлаған 3D ''Shady Talez'' антологияһында төшәсәге тураһында әйтелә<ref name="stz">[http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ Shady Talez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055513/http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}</ref>. Дүрт сериялы фильм 2010 йылда сығырға тейеш була. Агилера Кристина менән ҡатнашлығында «[[Антураж]]» сериалының «Lose Yourself» тип аталған етенсе миҙгел финалында күренә<ref>[http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx Eminem, Aguilera to Appear on Entourage Season Finale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029212125/http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx |date=2013-10-29 }}{{ref-en}}</ref>. 2011 йылдың ғинуарында матбуғатта Эминемдың «Случайные акты насилия» триллерында уйнаясағы тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- Eminem movie project 'Random Acts of Violence' reported] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164240/http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- |date=2013-03-20 }}{{ref-en}}</ref>. Эминемға 2013 йылдың иң ҙур блокбастерында, «[[Элизиум — рай не на Земле]]» фильмында төп роль тәҡдим ителә. Әммә Эминем баш тарта<ref>[https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium Eminem and Die Antwoord’s Ninja both turned down lead in sci-fi film] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731225616/https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium |date=2017-07-31 }}{{ref-en}}</ref>. === Мемуарҙары === 2008 йылдың 21 октябрендә Эминем ''[[The Way I Am (книга)|The Way I Am]]'' (Нисек бармын, шулай) исемле автобиографияһын баҫтырып сығара. Унда ул ентекле итеп хәйерселек, наркотиктар менән көрәше, даны, айырылышыуы һәм депрессияһы тураһында һөйләй. Китапта «[[Stan]]» һәм «[[The Real Slim Shady]]» кеүек йырҙары текстары менән үҙенсәлекле биттәре бар<ref>[http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, All Grown Up? Rapper to Release Tell-All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220124757/http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, |date=2013-12-20 }}{{ref-en}}</ref>. Эминемдың әсәһе, Дебби Нельсон, шулай уҡ ''{{iw|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|en|My Son Marshall, My Son Eminem}}'' тип аталған автобиография баҫтырып сығара, унда өлкән тормошо, Эминемдың атаһы менән осрашыуы, улының данға үрләүе тураһында әйтелә<ref>{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/music/international/2007/eminem-debbie-nelson-mother-181207.html |title=Eminem's mom exposes son |date=2007-12-18 |work=Oneindia.in |accessdate=2011-12-09 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/eminem/39756 |title=Eminem's mother's tell-all book to get US release |date=2008-09-17 |work=NME |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/eminem-s-mom-claims-he-is-a-sham-news-hollywood-kkfum6hiihb.html |title=Eminem's mom claims he is a sham |date=2007-12-19 |work=Sify |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1595061/eminems-mom-tells-her-side-story.jhtml |title=Eminem's Mom Tells Her Side Of The Story In New Memoir |author=Gil Kaufman |date=2008-09-18 |work=MTV News |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/shortly/4115|title=Мама Эминема написала книгу о сыне и оказалась в суде|website=Rap.ru|lang=ru|accessdate=2019-06-09}}</ref>. === Реклама === Эминем ике реклама ролигында төшә, улар 2011 йылда америка футболы буйынса Супер Кубокта күрһәтелә. Беренсеһе — бер минутлыҡ видео [[Lipton|Липтон]] маркалы һалҡын Бриск сәйен рекламалай. Икенсеһе — ике минутлы ролик [[Chrysler 200]] автомобилен рекламалау өсөн төшөрөлгән, унда Маршалл [[Детройт]] буйлап рулб артында китеп бара, ә һуңынан «[[Lose Yourself]]» йыры фонында Fox кинотеатры сәхнәһенә килеп сыға<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml Eminem Praised For Chrysler Super Bowl Commercial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921091611/http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://thecelebritycafe.com/feature/eminem-s-chrysler-commercial-hailed-one-top-super-bowl-ads-2011-02-07-2011Eminem’s Chrysler Commercial Hailed as One of Top Super Bowl Ads of 2011]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-en}}</ref>. === Хәйриә эше === Эминем үҙенең хәйриә The Marshall Mathers Foundation фондын ойоштора, ул Мичиган штатында аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларға ярҙам итә. Ойошма шулай уҡ Детройттың юғары квалификациялы юрисы Норман Ятум фонды менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.<ref>[http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation Marshall Mathers Foundation Celebrity Supporters & Events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824110733/http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation |date=2013-08-24 }}{{ref-en}}</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғаиләһе === Эминем Кимберли Энн Скоттҡа ике тапҡыр өйләнә,уның менән ул мәктәптә уҡ таныша<ref name="Em50">{{cite web|author=Baker, Ernest; Ahmed Insanul|url=http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|title="50 Things You Didn't Know About Eminem"|website=[[Complex]]|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130224004905/http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|archivedate=2013-02-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Ким һәм Маршалл 1999 йылда өйләнешә. 2000 йылда, Ким иҫерек килеш машина йөрөтөүе арҡаһында тотолғандан һуң айырылышыуға ғариза бирәләр<ref>{{cite web|url=http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|title=All about Kim MarshallMathers.com. Retrieved 2011-11-01|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|archivedate=2012-04-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim |date=2012-04-25 }}{{ref-en}}</ref>. Парҙар 2001 йылда айырылыша<ref name="mksm">[http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm Marshall (Eminem) Mathers and Kimberley Scott Marriage Profile About.com. Retrieved 2008-07-03.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205203306/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm |date=2012-02-05 }}{{ref-en}}</ref>, әммә 2006 йылда ҡабаттан никахҡа инәләр. Икенсе тапҡыр айырылышыуҙары шул уҡ йылдың апрелендә була; Эминем һәм Ким дөйөм ҡыҙҙары Хэйли Джейд Скотты тәрбиләү тураһында килешәләр<ref>{{cite web|author=Наталья Лекомцева|url=https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|title=22-летняя дочь Эминема впервые рассказала об отношениях с отцом|website=[[Cosmopolitan]]|accessdate=2019-04-17||archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401143302/https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|archivedate=2019-04-01|deadlink=no}}</ref> (1995 йылдың 25 декабрендә тыуа)<ref name="mksm"/><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|title=Eminem and Kim to divorce again|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005021937/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|archivedate=2013-10-05|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|title=Eminem divorces for second time|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214074519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|archivedate=2013-12-14|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref>. 2010 йылдың башында Эминем Ким менән берләшеүе тураһында матбуғаттың имеш-мимештәрен ныҡлы инҡар итә<ref>[http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU Eminem & Wife Reunion Denied] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152805/http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU |date=2013-06-21 }}{{ref-en}}</ref>. Шулай уҡ Мэтерс тағы ике ҡыҙҙы: Алайна Скотты, Кимдың һеңлеһенең балаһын<ref name="mksm"/> («[[Mockingbird]]»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-mockingbird-lyrics|title=Eminem — Mockingbird|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>, «[[Airplanes|Airplanes Part II]]»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bob-airplanes-pt-ii-lyrics|title=B.o.B — Airplanes Part II ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Going Through Changes» йырҙарында телгә алына<ref name="GTC">{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-going-through-changes-lyrics|title=Eminem — Going Through Changes|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>); һәм Скоттың алдағы мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә тыуған Уитниҙы аҫрауға ала («Deja Vu» йырында<ref name="DejaVu">{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-deja-vu-lyrics|title=Eminem — Deja Vu|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Going Through Changes» телгә алына<ref name="GTC" />). Маршалл шулай уҡ үҙенең туған булмаған ҡустыһы Натан Кейнды тәрбиәгә ала<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-cleanin-out-my-closet-lyrics|title=Eminem — Cleanin’ Out My Closet|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>, «My Mom»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-my-mom-lyrics|title=Eminem — My Mom|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Headlights» йырҙарында телгә алына<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-headlights-lyrics|title=Eminem — Headlights|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>). Үҙенең дини ҡараштары тураһында Эминем 2009 йылда былай тей: «Мин элекккегә ҡарағанда күберәк доға ҡылам. Мин бик үк дини фанат түгел. Ләкин ысынлап та Аллаһҡа ышанам, һәм мин доға ҡылам»<ref>{{cite web|url=http://hollowverse.com/eminem/|title=Eminem’s Religion and Political Views"|website=The Hollowverse|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518005858/http://hollowverse.com/eminem/|archivedate=2013-05-18|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref>. == Концерт турҙары == * Up in Smoke Tour (2000) * Anger Management Tour ({{nobr|2002–2005}}) * The Recovery Tour ({{nobr|2010–2012}}) * The Home & Home Tour <small>(Jay-Z менән)</small> (2010) * Rapture Tour (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=667430333297159&set=a.168939833146214.31599.109633669076831&type=1 |title=Dainty Group - Tijdlijnfoto's |publisher=Facebook |date= |accessdate=2013-11-21 |lang=en}}</ref> * The Monster Tour <small>(Рианна менән)</small> (2014)<ref>{{Cite web |url=http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |title=Eminem x Rihanna "The Monster Tour" |accessdate=2014-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |archivedate=2014-03-02 |deadlink=no |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |date=2014-03-02 }}</ref> * Revival Tour (2018) * Rapture Tour (2019)<ref>{{cite web|url=https://www.eminem.com/news/eminem-announces-2019-rapture-tour|title="Eminem Announces 2019 Rapture Tour"|website=Eminem.com|lang=en}}</ref> == Дискографияһы == * ''Infinite'' ([[1996]]) * ''The Slim Shady LP'' ([[1999]]) * ''The Marshall Mathers LP'' ([[2000]]) * ''The Eminem Show'' ([[2002]]) * ''Encore'' ([[2004]]) * ''Curtain Call: The Hits'' ([[2005]], йыйынтыҡ) * ''Eminem Presents: The Re-Up'' ([[2006]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы) * ''[[Relapse]]'' ([[2009]]) * ''[[Recovery]]'' ([[2010]]) * ''The Marshall Mathers LP 2'' ([[2013]]) * ''[[Shady XV]]'' ([[2014]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы) * ''Revival'' ([[2017]]) * ''Kamikaze'' ([[2018]]) * ''Music to Be Murdered By'' ([[2020]]) * ''The Death of Slim Shady (Coup de Grâce)'' ([[2024]]) == Фильмографияһы == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- align="center" bgcolor="#b0c4de" ! Йыл ! width="240" |Фильм ! width="130" |Роль ! Комментарийҙар |- | [[2000]] | Хип-хоптың убырлы ҡарсығы | Үҙен үҙе уйнай | |- | 2000 | Up in Smoke Tour | Үҙен үҙе уйнай | Концерт фильмы |- | 2000 | Слим Шейди шоуы | Төрлөләр | |- | [[2001]] | Йыуыу (фильм)|Йыуыу | Крис | Титрҙарҙа күрһәтелмәгән |- | [[2002]] | Һигеҙенсе миль | Джимми «Ҡуян» Кесе Смит | ''Lose Yourself'' фильмына Оскар премияһы<ref name="Eminem_Oscar" /><br> [[Американское общество композиторов, авторов и издателей|Премия «ASCAP»]] ''Lose Yourself'' кинофильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн<br> Кинонаграда BMI за музыку<br> Кинонаграда BMI кинонаградаһы ''Lose Yourself'' фильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн<ref>{{Cite web|url=http://www.bmi.com/news/entry/534423|title=2003 BMI Film/TV Awards: Song List|publisher=[[Broadcast Music, Inc.]]|date=2003-05-14|accessdate=2011-09-18}}</ref><br> Кинотәнҡитселәренең һайлауы бүләге — ''Lose Yourself'' йыры өсөн<br>[[MTV Movie Award]] — ''Lose Yourself'' фильмынан иң яҡшы видеоклип өсөн<br> MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр роле өсөн<br> MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2003/|title=2003 Movie Awards Summary|work=MTV|publisher=MTV Networks|accessdate=2011-12-26}}</ref><br> [[Teen Choice Award]] за лучшего киноактёра драмы/экшена<br> Teen Choice Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн<ref>{{cite web|url=http://popdirt.com/the-2003-teen-choice-award-winners/18592/|title=Teen Choice Awards Winners 2003|publisher=www.popdirt.com|accessdate=2014-07-22}}</ref><br> Номинация — Чикаго кинотәнҡитселәре ассоциацияһы бүләге иң өмөтлө актёр өсөн<br> Номинация — иң яҡшы йыр өсөн Алтын глобус премияһы — ''Lose Yourself''<ref>{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |title=The 60th Annual Golden Globe Awards (2003) |publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]] |accessdate=2011-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229122316/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |archivedate=2010-12-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523022644/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |date=2010-05-23 }}</ref><br> Номинация — «Спутник» премияһы иң яҡшы йыр өсөн — ''Lose Yourself''<br> Номинация — «Грэмми» премияһы ''Lose Yourself'' кинофильмында иң яҡшы йыр өсөн<ref>{{Cite web |url=http://www.grammy.com/news/grammy-rewind-46th-annual-grammy-awards |title=GRAMMY Rewind: 46th Annual GRAMMY Awards |work=''GRAMMY.com'' |publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences |accessdate=2011-09-18 |date=2011-02-04 }}</ref><br> Номинация — [[Online Film Critics Society]] бүләге ынтылыш өсөн [[Phoenix Film Critics Society]] — ''Lose Yourself'' иң яҡшы йыр өсөн |- | [[2003]] | 50 Cent: The New Breed | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2004]] | Говорящие куклы | Билли Флетчер | 2-се миҙгел, 21-се күренеш (тауыш) |- | [[2005]] | 50 Cent: Bulletproof | Детектив МакВикар | Видеоуйын (тауыш) |- | [[2009]] | Приколисты | Үҙен үҙе уйнай | Камео |- | [[2010]] | Антураж | Үҙен үҙе уйнай | 7-се миҙгел, 10-сы күренеш: «Lose Yourself» |- | [[2012]] | Юҡтан бар: рэп сәнғәте | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2012]] | Нисек наркотиктар һатып аҡса эшләргә | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2013]] | Detroit Rubber | Үҙен үҙе уйнай | Веб-сериал, 1-се күренеш, шулай уҡ башҡарыусы продюсер |- | [[2014]] | Интервью (фильм) | Үҙен үҙе уйнай | Камео |- | [[2015]] | Ҡурҡмайым: Shady Records тарихы | Үҙен үҙе уйнай |Документаль фильм |} == Библиографияһы == === Автобиографиялары === * [[Angry Blonde]] ([[Әҙәбиәттәге 2000 йыл|2000]])<ref>{{cite web|author=O'Hagan, Andrew|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|title="Imitation of Life"|website=New York Review of Books|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022035750/http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|archivedate=2015-10-22|deadlink=no|lang=en}}</ref> * [[The Way I Am (книга)|The Way I Am]] ([[Әҙәбиәттәге 2008 йыл|2008]])<ref>{{cite web|author=Caspar Llewellyn Smith|url=https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|title=Review: The Way I am by Eminem|website=[[The Guardian]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520225631/https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|archivedate=2017-05-20|deadlink=no|lang=en}}</ref>. == Бүләктәре һәм номинациялары == Эминем Грэммиҙың ун биш премияһына лайыҡ була<ref>{{cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/eminem|title="Eminem"|website=Grammy.com|lang=en}}</ref>. 2003 йылда «[[8 миль]]» фильмы өсөн Эминем «[[Lose Yourself]]» йыры өсөн Оскар кинопремияһын ала. Маршалл ошо бүләкте алыусы беренсе рэпер була<ref name="Eminem_Oscar" /><ref name="British Hit Singles & Albums" />. 2019 йылға ҡарата Эминем әлегә тиклем «Оскар» премияһын алған берҙән-бер йырсы була{{ref+|В 2019 году рэпер и хип-хоп-исполнитель [[Кендрик Ламар]] был номинирован на «Оскар» за песню «[[All the Stars]]» к фильму «[[Чёрная Пантера (фильм)|Чёрная Пантера]]», но «Оскар» выиграла [[Леди Гага]] с песней «[[Shallow]]» к мюзиклу «[[Звезда родилась (фильм, 2018)|Звезда родилась]]»<ref>{{статья |ссылка=https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/ |заглавие=Oscar Nominations 2019: The Complete List |издание=[[Variety]] |accessdate=2019-01-22 |язык=en |число=22 |месяц=1 |год=2019 |тип=magazine}}</ref><ref>{{cite web |url=http://oscar.go.com/nominees |title=The 91st Academy Awards - 2019 |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] |accessdate=2019-01-22 |quote=}}</ref>. Таким образом Эминем до сих пор является единственным рэпером, выигравшим эту премию.|комм.}}. [[MTV]] «Бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк кешеһе» исемлегендә Эминемды туғыҙынсы урынға һәм «Музыкала иң бөйөк 22 тауыш» исемлегендә ун өсөнсө урынға ҡуя<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|title=Seamus Heaney praises Eminem|website=[[BBC]]|accessdate=2007-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829010420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|archivedate=2016-08-29|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|title=The Greatest MCs of All Time|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514175911/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|archivedate=2008-05-14|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[2005 йыл]]да ''[[Rolling Stone]]'' журналы «Үлемһеҙҙәр: бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк 100 башҡарыусыһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара, уның исемлегендә Эминемды 83-сө урынға ҡуя<ref name="rss"/><ref name="kinghiphop"/>. 2008 йылда [[Vibe]] журналы уҡыусылары уны иң яҡшы тере рэп башҡарыусы тип билдәләй, ә тауыш биреү һөҙөмтәһендә шул уҡ журналдың сайтында Эминем иң яҡшы рэпер тип таныла<ref>{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html|title="Eminem Is The Best Rapper Alive / Eminem / Rap Basement"|website=Rapbasement.com|accessdate=2008-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823023121/http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html |date=2013-08-23 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ordoh.com/?p=3727 |title=Lil Wayne and Eminem perform at the 2010 Grammy Awards |accessdate=2010-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206002716/http://www.ordoh.com/?p=3727 |archivedate=2010-02-06 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. == Эш предприятиелары == * Shady Records (музыка) * Shade 45 Sirius (радиостанция) * Shady Ltd. Clothing (кейем-һалым)<ref>{{cite web|url=https://shop.shadyrecords.com/|title=Shady Records Official Store|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115010554/https://shop.shadyrecords.com/|archivedate=2019-01-15|deadlink=no|lang=en}}</ref> * Shady Games (уйындар) * The Marshall Mathers Foundation (хәйриә эше)<ref> {{cite web|url=https://bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|title=Топ-10: Шокирующие вещи, которые вы могли не знать об Эминеме|website=Bugaga.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627114034/http://www.bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|archivedate=2018-06-27|deadlink=no|lang=ru}} </ref> * Shady Films (фильмдар)<ref>{{cite web|url=https://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|title=Shady Films|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515052328/http://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|archivedate=2017-05-15|deadlink=no|lang=en}}</ref> == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|2|group=комм.}} ;Сығанаҡтар {{примечания|3}} {{навигация}} {{вс}} [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ музыканттары]] [[Категория:АҠШ йырсылары]] mw341gf6987ijzcfh9jtyn41i9zo6nh 0 151779 1306047 1246618 2026-09-24T16:45:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306047 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Трамвай-һәйкәл''' — Советскиҙа йәйәүлеләр йөрөгән Еңеү урамында һәйкәл итеп ҡуйылған МС-4 сериялы трамвай. Ул [[1901]]—[[1944 йыл]]дарҙа Тильзитта трамвай хәрәкәте булғанын иҫкә төшөрөп тора. == Тарихы == Билдәле Тильзит электр трамвайы линияһы ҡалала 1901 йылдың 26 июлендә асыла һәм 1944 йылдың октябрендә тиклем эшләй. Трамвай линияһы һәм вагондары [[Майндағы Франкфурт]]тағы Lahmeyer&Co немец акционерҙар йәмғиәтендә сығарыла. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң яңы ҡала власы, автобус хәрәкәте һөҙөмтәле һәм уңайлы тип, ҡарар итә һәм Тильзитта трамвай системаһы бөтөрөлә. Хәҙер Тильзит трамвай паркы вагондарының ҡайҙалығы билдәһеҙ, әммә Советскиҙа әлегә тиклем уның «эҙҙәр»ен: рельс юлдарҙы һәм бағана ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Тильзит трамвайы иҫтәлеге итеп [[2012 йыл]]дың авгусында ҡала властары үҙәк майҙанда трамвай вагонын урынлаштыра. Һәйкәл эргәһендә урамдарҙың ике: [[Урыҫ теле|рус]] һәм [[немец теле]]ндә яҙылған тарихи күрһәткес ҡуйылған фонарь тора. Трамвай эсендә даими рәүештә ҡаланың үткәне, хәҙерге тормошоноң мөһим ваҡиғалары тураһында һөйләгән фотоһүрәттәрҙән экспозициялар ҡуйыла. == Тасуирламаһы == Һәйкәл рельстарға ҡуйылған Путилов заводы [[1933 йыл]]да сығарған МС-4 сериялы трамвай вагонынан ғибәрәт. пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙән алынғандан һуң вагон юл хеҙмәтенә бирелә һәм М-52 һәм М-26 номерҙары менән эшләй. [[2006 йыл]]да ул фирма тарафынан һатып алына һәм 2601 һаны аҫтында йөрөмәүсе макет итеп үҙгәртелә, уны кафе сифатында файҙаланыу күҙаллана. [[2007 йыл]]да эштәр туҡтатыла, һуңынан ул элекке 2-се трамвай паркы территорияһында урынлашҡан Санкт-Петербургтың электр транспорты музейында була. [[2012 йыл]]да вагон Советск ҡалаһына һәйкәл итеп ҡуйыу өсөн килтерелә, уға 12-се борт номеры бирелә. == Төп нөхсә булыу тураһында бәхәстәр == Раритет транспорт сараһын урынлаштырғандан һуң әлегә тиклем крайҙы өйрәнеүселәр даирәһендә тарихи ысынбарлыҡты боҙоу һәм Тильзит трамвайы сифатында Санкт-Петербургтан алынған 30-сы, 60-сы йылдарҙағы Ленинград трамвай вагонын ҡуйыу буйынса бәхәстәр бара. Ике трамвай араһында тышҡы күренештәрендә лә, трамвай колеяһының киңлеге (Тильзитта трамвай селтәре тар юллы (1000 мм), ә ленинград вагоны 1524 миллиметрлы колеяға иҫәпләнеп эшләнгән) буйынса ла айырмалыҡтар бар. Шуға ҡарамаҫтан, трамвай-һәйкәл туристарҙы ҡыҙыҡһындырыусы төп объекттарҙың береһе булараҡ, ҡаланың хәҙерге визит карточкаһы сифатында үҙ урынын алған. == Һылтанмалар == * [http://transphoto.ru/vehicle/70144/ Фотографии трамвая] на сайте Transphoto.ru * [http://trams.ru/vehicle.php?vid=3579 Фотографии трамвая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306005624/http://trams.ru/vehicle.php?vid=3579 |date=2016-03-06 }} на сайте trams.ru * [http://news.mail.ru/inregions/nordwest/39/society/10031445/ В Советске установили памятник тильзитскому трамваю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728224745/http://news.mail.ru/inregions/nordwest/39/society/10031445/ |date=2014-07-28 }} * [http://kaliningrad.kp.ru/daily/25941.4/2886615/ «Тильзитский трамвай» под Калининградом приехал из Санкт-Петербурга] * [https://web.archive.org/web/20190528095208/http://www.samaratrans.info/wiki/index.php/%25D0%259C%25D0%25A1 Техническая информация о трамваях МС] на сайте samaratrans.info [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] h58hs6z6ipinau1nezmowxw42pv1ead 0 158325 1306087 1186965 2026-09-25T09:56:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306087 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәзәли Сәлимә''' ({{lang-ru|Салима Гезали}}, {{lang-fr|Salima Ghezali}}; [[1958 йыл|1958]], Буира, [[Француз Алжиры]]нда тыуған) — алжир хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналистка, яҙыусы һәм сәйәсмән. Сахаров исемендәге һәм Улоф Пальме премиялары лауреаты (1997). == Биографияһы == Ғәзәли Сәлимә 1958 йылда [[Француз Алжиры|Француз Алжирында]] тыуған. 1980-се йылдарҙа ул алжир [[Феминизм|феминист]] хәрәкәтенә ҡушылып китә<ref>[https://www.europarl.europa.eu/france/resource/static/files/salima.pdf Salima Ghezali]</ref>. Үҙенең һүҙҙәре буйынса, уның быуынын Алжирҙың үҙаллылыҡ өсөн һуғышында ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙ һалдаттар өлгөһө илһамландыра һәм ҡатын-ҡыҙ тиң хоҡуҡлы булырға тейеш икәнлегенә инандыра<ref>[https://web.archive.org/web/20121221141554/http://www.twnside.org.sg/title/ghez-cn.htm Ghezali's dangerous beat]</ref> . Ул педагог белеме ала һәм профсоюз эшмәкәрлегенә тотона<ref>[https://web.archive.org/web/20121221141554/http://www.twnside.org.sg/title/ghez-cn.htm Ghezali's dangerous beat]</ref> . Ғәзәли — [[ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]], [[Демократия|демократия]] һәм кеше хоҡуҡтарын өсөн көрәш активисткаһы, «Европа һәм Мәғриб ҡатын-ҡыҙҙары» ({{lang-fr|Femmes d'Europe et du Maghreb}}) ассоциацияһына нигеҙ һалған, Ҡатын-ҡыҙҙар үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы президенты, ''NYSSA'' ҡатын-ҡыҙҙар журналы мөхәррире. 1993 йылда Алжир ''La Nation'' аҙналыҡ баҫмаһы мөхәррире булып китә<ref name="europa">{{cite news|url=https://www.europarl.europa.eu/france/resource/static/files/salima.pdf|title=Salima Ghezali|lang=fr|accessdate=20 March 2013}}</ref><ref name="beat">{{cite news|url=http://www.twnside.org.sg/title/ghez-cn.htm|title=Ghezali's dangerous beat|access-date=2019-01-11|publisher=African Agenda|lang=en|accessdate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221141554/http://www.twnside.org.sg/title/ghez-cn.htm|archivedate=2012-12-21}}</ref>. 1991 йылда Алжир граждандар һуғышы барышында Сәлимә Ғәзәли [[Пацифизм|пацифистар]] позицияһында тора. ''La Nation'' [[кеше хоҡуҡтары]]н һәм [[һүҙ азатлығы|һүҙ азатлығын]] яҡлап, хөкүмәт эшмәкәрлеген дә, исламсылар эшмәкәрлеген дә тәнҡитләп тора<ref name="europa"/>. 1996 йылда аҙналыҡ тыйыла. 2011 йылда ул яңынан [[интернет]]та сығарыла башлай. Ғәзәли эшмәкәрлеге өсөн күп бүләктәргә лайыҡ була<ref name="europa"/>. 2017 йылдың майында Ғәзәли Социалистик көстәр фронтынан депутат итеп һайлана. 2018 йылдың 23 сентябрендә Әхмәт Ғәид Сәләхҡә асыҡ хат менән мөрәжәғәт иткәндән һуң мандатынан мәхрүм ителә<ref>{{cite news|аласыз=de La Ghezali Salima député démissionne l'APN-|url=https://www.huffpostmaghreb.com/entry/la-depute-salima-ghezali-demissionne-de-lapn_mg_5d88a476e4b070d468cfe5ef|publisher=Al Maghreb HuffPost|lang=fr|accessdate=2013 March 20|title=—|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190923152343/https://www.huffpostmaghreb.com/entry/la-depute-salima-ghezali-demissionne-de-lapn_mg_5d88a476e4b070d468cfe5ef|archivedate=2019-09-23}}</ref>. == Бүләктәре == * ''Prix du Club de la Presse'' (1995) * [[:ru:Премия имени Сахарова]] (1997) * [[:ru:Премия Улофа Пальме]] (1997) * ''Theodor Haecker Price'' (1999) == Библиография == * ''Les amants de Shahrazade'' (1999) * ''Jours intranquilles'' (2009) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Алжир яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория: Алжир]] 5ggywuxe24vitma0rwtblx7144r5gs3 0 160296 1306083 999891 2026-09-25T07:56:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306083 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ярневич Драгойла''' (хорв. Dragojla Jarnević; {{Тыуған көнө|4|1|1812}} — {{Үлгән көнө|12|3|1875}}) — [[Хорватия]] шағиры, [[Әҙип|яҙыусы]], драматург, [[Уҡытыусы|педагог]], альпинист. Иллирия хәрәкәте ағзаһы. Хорват феминизмына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. == Биографияһы == Драгойла Ярневич (ҡыҙ фамилияһы Ярневич Каролина) [[1912 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Карловацта сауҙагәр ғаиләһендә тыуа. Был ете йәшендә атаһы вафат була. Күп балалы ғаилә ярлы йәшәй. Драгойла Ярневич 13 йәштән үҙ аллы белем алыу менән шөғөллә. 21 йәшендә Морава немцы, нәшриәтсе Франц Редингерға ғашиҡ була. Уның кәләше барлығын белгәс, уның менән мөнәсәбәтен туҡтата, ләкин артабан уның образын үҙенең әҫәрҙәрендә кәүҙәләндерә. Замандаштары ир-атта ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған ҡыҙ тип һүрәтләй, әммә 40 йәшенә тиклем төнгө бәүеле тотмауы арҡаһында, Каролина кейәүгә сығыу идеяһынан баш тарта. Грац, Триест һәм Венеция бай ғаиләләрҙә уҡытыусы булып эшләй. 1840 йылда Карловацҡа ҡайтып, унда ҡыҙҙар өсөн шәхси мәктәп аса (1840—1853). 1853 йылдан Прибичта йәшәй, 1866 йылдан тағы ла Карловацҡа ҡайта. [[Файл:Dragojla_Jarnević_Karlovac.jpg|справа|мини|232x232пкс|Карловацта Д. Ярневич бюсы]] Драгойла бик йыш хорват халҡына белем биреү зарурлығы хаҡында белдерә, сөнки сәйәси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн белемдә мөһим тәүшарттар күрә. 1850 йылдар башында сәйәсәттән ситләшә һәм үҙен бары тик педагогик эшмәкәрлеккә бағышлай. == Ижады == 1839 йылдаүҙенә ҙур йоғонто яһаған яҙыусы И. Трнски менән таныша. Иллирийҙарға ҡушылып, ''Danicа'' журналында хорват телендә патриотик һәм мөхәббәт шиғырҙары баҫтыра. Уның 1848 йылғы революция темаһына яҙылған «Два Пира» романы [[романтизм]] традицияларында ижад ителә һәм 1864 йылда баҫыла. Д. Ярневич айырыуса театрҙы ярата. Ул «Вероника Десиничева», «Мария, королева Венгрии», «Дувна» (хәҙер юғалғандар) драмаларын яҙа. Уның әҫәрҙәре, күп замандаштарыныҡынан айырмалы, төрөк үткәне, шул ваҡыттағы хорват йәмғиәттең актуаль проблемаларын һүрәтләй. 1850—1860 йылдар дауамында Ярневич матбуғат баҫмаларында тиҫтәнән ашыу сентименталь-мажаралы тарих баҫтыра. Шулай уҡ, балалар өсөн бер нисә хикәйә авторы. Яҙыусының 1832—1874 йылдарҙа алып барған көндәлеге ҙур иғтибарға лайыҡ. Автобиографик яҙмаларҙан тыш унда авторҙың билдәле замандаштары һәм сәйәси ваҡиғалар тураһындағы күҙәтеүҙәр бар. Аңлы рәүештә бойондороҡһоҙлоҡто һәм яңғыҙлыҡты һайлаған, үҙ хеҙмәте менән генә йәшәгән ҡатын-ҡыҙ позицияһынан яҙылған көндәлек аҡса мөһимлеген һәм үҙ заманында ҡатын-ҡыҙҙарҙың патриархаль һәм матди иҙелеүен һүрәтләй. Тәүҙә Драгойла уны немец телендә алып бара, ә бер нисә йылдан һуң, хорват теленә күсә. Үҙенсәлеге шунда: Ярневич уны һуңынан, үҙе вафат булғандан һуң 10 йыл үткәс халыҡҡа сығарырға тип васыят итә. Ҡулъяҙмаларҙы бер нисә тапҡыр эшкәртеп ҡарайҙар, шуларҙың иң билдәлеһе Дворжак станогы редакцияһы була. Һөҙөмтәлә 1958 йылда «Жизнь одной женщины. Избранные страницы дневника» китабы донъя күрә. Бары тик 2000-се йылдарҙа ғына көндәлектәр тулыһынса баҫтырыла. Д. Ярневич — Хорватияла альпинистар хәрәкәте пионеры. Ул илдең беренсе альпинисы тип иҫәпләнә. 1836 йылдың 19 апрелендә ул Карловац эргәһендәге Мартиншак түбәһенә күтәрелә. Ә 1843 йылдың 13 сентябрендә беренсе ҡатын-ҡыҙ булараҡ, Окич тауының көньяҡ текә яғынан күтәрелә. Ул ваҡытта был ҙур ҡаҙаныш була, сөнки бер ниндәй альпинист йыһазы булмай. Драгойла ҡаяға ялан аяҡ менә. Әлеге ваҡытта уның маршруты ''Драгойла һуҡмағы'' тип йөрөтөлә<ref>{{Cite web|url=http://www.okic.aureldesign.com/dragojla.htm|title=Dragojla Jarnevic|author=|date=|publisher=aureldesign.com}}</ref>. Йыл һайын яҙыусының юлын ҡабатлаған йәйәүле походтар ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.hpdlipa.hr/dokumenti/clanci/DRAGOJLA_JARNEVIC.pdf|title=DRAGOJLA JARNEVIĆ|author=Ţeljka Igrec|date=|publisher=HUD LIPA Sesvete}}</ref>. == Һайланма әҫәрҙәре == * «Domorodne poviesti» (хикәйәләр йыйынтығы), Карловац, [[1843 йыл|1843]]; * «Два банкета» (роман), [[1864 йыл|1864]]; * «Жизнь одной женщины. Избранные страницы дневника», [[Загреб]], [[1958 йыл|1958]]; * «Дневник», Карловац, [[2000 йыл|2000]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20201028113742/https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=28774 Jarnević, Dragojla]{{ref-hr}} * [https://www.voxfeminae.net/strasne-zene/item/6879-dragojla-jarnevic-rusenje-mita-o-maskulitetnom-19-stoljecu Dragojla Jarnević]{{ref-hr}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]] [[Категория:Романтизм яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1875 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1812 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] 7mupnafv0p6mg1m4rz66vcf24feenu9 0 160784 1306029 1288343 2026-09-24T14:30:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306029 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тарковский Андрей Арсеньевич''' ([[4 апрель]]<ref>''Плахов А. С.'' [https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878 ТАРКОВСКИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031152416/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878 |date=2021-10-31 }} // [[Большая российская энциклопедия]]. Том 31. [[Москва]], 2016, стр. 674</ref> [[1932 йыл]] — [[29 декабрь]] [[1986 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың кино һәм театр режиссёры, сценарист. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1980). Уның «Андрей Рублев», «Зеркало» һәм «Сталкер» фильмдары әленән-әле барлыҡ замандарҙың иң яҡшы киноәҫәрҙәре исемлегенә индерелә<ref>{{Cite news|title=The 50 Greatest Films of All Time {{!}} Sight & Sound|url=http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time|work=British Film Institute|accessdate=2017-06-20|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228142426/http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time |date=2018-12-28 }}</ref><ref>https://www.kinopoisk.ru/top/lists/223/film/8385/page/4/#film8385</ref>. Андрей Тарковский ижады донъя мәҙәниәтендә ғәҙәти булмаған күренеш булып тора. Уның фильмдары бөтә донъя өсөн әхлаҡи яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алған кешенең ғазаптары һәм өмөттәре тураһындағы цикл барлыҡҡа килтерә. Тарковскийҙың художестволы һәм концептуаль сиселештәре үҙенсәлеге һәм тәрәнлеге менән айырылып тора. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Андрей Арсеньевич Тарковский 1932 йылдың 4 апрелендә әсәһенең туғандары йәшәгән Иваново сәнәғәт өлкәһенең Юрьевец районы Завражье ауылында (хәҙер — [[Кострома өлкәһе]]нең Кадыйский районы Завражье ауылы) [[Волга]]ла тыуа. Сығышы менән Елесаветградтан булған атаһы Арсений Александрович Тарковский, шағир һәм тәржемәсе була. Әсәһе, Вишнякова Мария Ивановна, элекке дворян Дубасовтар нәҫеленә ҡарай<ref>{{Cite web|url=http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html|title=Снимающий вечность|author=Марина Тарковская|date=2012-04-02|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118051501/http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html |date=2017-01-18 }}</ref>, ире лә, үҙе лә Мәскәү әҙәбиәт институтын<ref name="autogenerated20130719-1">{{Cite web|url=http://lib.ru/CINEMA/kinolit/TARKOWSKIJ/turtarkowskij.txt|title=М.Туровская. 7 с 1/2 и Фильмы Андрея Тарковского}}</ref> тамамлай. 1932 йылдың сентябрендә әсәһе бәләкәй Андрей менән [[Мәскәү]]гә ҡайта. 1934 йылда Тарковскийҙар Замоскворечьела, Щипковский тыҡырығында йәшәй. 1934 йылда Андрейҙың һеңлеһе Марина тыуа. 1935 йылда Арсений Тарковский ғаиләһенән китә, 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә, яраланғандан һуң аяҡһыҙ ҡала. Мария Ивановна Мәскәүҙә Беренсе өлгөлө типографияға корректор булып эшкә урынлаша һәм унда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. 1939 йылда Андрей Мәскәүҙең 554-се (хәҙер — 627-се мәктәбе) мәктәбенә уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланғас, әсәһе һеңлеһе менән малайҙы туғандары янына Юрьевецҡа алып бара<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Нигеҙҙә Мәскәүҙә йәшәһә лә, Тарковский өсөн атай йорто өлгөһө булып уның бала сағы үткән, хәҙер Тарковскийҙың музей үҙәге булған Юоьевецтағы йорт тора. «Зеркало» фильмында ул тап шулай булып күҙаллана — уның бала саҡ тәьҫораттарын сағылдырған мәлдәре: атаһының китеүе, әсәһенең ике бала менән тороп ҡалыуы, эвакуация, мәктәп, көнкүреш ауырлығы һүрәтләнә. {{Цитата башы}}Это было тяжёлое время. Мне всегда не хватало отца. Когда отец ушёл из нашей семьи, мне было три года. Жизнь была необычно трудной во всех смыслах. И всё-таки я много получил в жизни. Всем лучшим, что я имею в жизни, тем, что я стал режиссёром, — всем этим я обязан матери.{{Цитата аҙағы}} 1943 йылда Тарковскийҙар Мәскәүгә ҡайта. Андрей иҫке мәктәптә Андрей Вознесенский менән бер синыфта уҡыуын дауам итә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. ВГИК-та һаҡланған аттестатына ҡарағанда, мәктәптә Андрей тәртибе менән айырылып тормай һәм тәбиғи фәндәргә лә, гуманитар фәндәргә лә ҡыҙыҡһыныу белдермәй. Ул традицион художестволы тәрбиә ала. Ете йәшенән район музыка мәктәбенә йөрөй (фортепиано класы), ә етенсе класта Мәскәү художество училищеһына уҡырға инеп, рәсем төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. 1951—1952 йылдарҙа Тарковский Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлегендә уҡый, әммә физкультура дәресендә мейеһе ҡуҙғалып, уҡыуын ҡалдыра<ref name="autogenerated20130719-1"/>. ВГИК-ҡа уҡырға ингәндә ул автобиографияһында түбәндәгеләрҙе яҙа: {{Цитата башы}}Во время обучения я часто думал о том, что несколько поспешно сделал выбор профессии. Я недостаточно знал ещё жизнь<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} <ref name="autogenerated20130719-1"/>.1953 йылдың майында Тарковский Нигризолото институтынан [[Красноярск крайы]]ның алыҫ Турухтан районына ойошторолған ғилми-тикшеренеү экспедицияһына коллектор булып урынлаша, унда йыл самаһы Курейка йылғаһында эшләй, тайга буйлап йөҙҙәрсә километр йәйәү үтә. Һуңынан үҙенең рәсемдәре альбомын ул Нигризолото архивына тапшыра<ref name="autogenerated20130719-1"/>. {{Цитата башы}}В своё время я пережил очень трудный момент. В общем, я попал в дурную компанию, будучи молодым. Мать меня спасла очень странным образом — она устроила меня в геологическую партию. Я работал там коллектором, почти рабочим, в тайге, в [[Сибирь|Сибири]]. И это осталось самым лучшим воспоминанием в моей жизни. Мне было тогда 20 лет… Всё это укрепило меня в решении стать кинорежиссёром<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} === ВГИК === Экспедициянан ҡайтҡас, 1954 йылда Тарковский документтарын ВГИК-ҡа тапшыра һәм режиссура бүлегенә, Михаил Ромм оҫтаханаһына ҡабул ителә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. «Был һайлау аңлы рәүештә түгел, осраҡлы булғандыр», — ти ул һуңынан. Тарковскийҙың уҡыуы һәм иртә ижады сәнғәттәге яңырыу осорона тап килә. [[1953 йыл]]да фильмдар сығарыуҙы арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1954 йылда, Тарковский ВГИК-ҡа уҡырға ингәндә 45 фильм төшөрөлһә, бер йылдан 66-ға етә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Тарковскийҙың үҫешендә уға тиклем институтҡа һуғыш быуының килеүе һәм уларға кинола темаларҙы ғына түгел, һүрәтләү сараларының образлылығын да яңыртыу бурысы ҡуйылыуы мөһим роль уйнай. 1955—1956 йылдарҙа йәш режиссёрҙар 50-гә яҡын фильм төшөрә. Был осорҙа шулай уҡ бик кәп йәш сценаристарҙың, операторҙарҙың, актёрҙарҙың дебюты була. Был ваҡытта 1956 йылда КПСС-тың XX съезында [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] культы фашлана башлай. Хрущевтың бер аҙ иркенлек биреүе йәштәр мөхитенә көнбайыш әҙәбиәтен һәм музыкаһын, сит ил автор кинематографын, Италия неореализмын һәм француз «яңы тулҡынын» килтерә. Көнбайыш кино тәнҡитендә «''отер''» (француз теленән — ''auteur''), кино эшләүҙә сценарийҙан алып монтажлауға тиклем бер автор контролендә булған фильмды аңлатыусы термин бурлыҡҡа килә. Былар барыһы ла Тарковскийҙы автор киноһы идеяһына этәрә<ref>Бояджиева Л. Андрей Тарковский — жизнь на кресте. М.: Альпина нон-фикшн, 2012, c. 77.</ref>. Был йылдарҙа уға Бунюэль һәм [[Ингмар Бергман|Бергман]], ә һуңыраҡ [[Акира Куросава|Куросава]] һәм [[Федерико Феллини|Феллини]]<ref name="autogenerated20130719-1"/> ҙур йоғонто яһай. Уҡыу йылдарында Тарковскийҙың төп педагогы һәм остазы талантлы кинорежиссёрҙарҙың тотош плеядаһын тәрбиәләп сығарған Михаил Ромм була. 1930 йылдарҙың һүрәтләү һәм жанр киноһы вәкиле булһа ла, Ромм уҡыусыларында ижади индивидуаллекте һәм үҙ хәҡиҡәтеңә тоғро ҡалыуҙы үҫтерә. Шулай уҡ уларға күңелһеҙ осраҡтарҙа ярҙам итә, үтескә аҡса биреп тора, киностудияларҙа ҡурсалай, хатта үҙенең эштәрен инҡар иткән осраҡта ла уларҙың эштәрен яҡлай. уларҙың эшен яҡлаған, уның үҙ афәтте кире ҡағыу<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Тарковскийҙың беренсе курс эше Александр Гордон һәм Марика Беку менән берлектә Эрнест Хмеингуэй хикәйәһе буйынса ҡуйған ҡыҫҡа метражлы «Убийцы» (1956) фильмы була. Был эш Ромм тарафынан юғары баһалана. Уның артынса уҡ «Сегодня увольнения не будет…» (1957) ҡыҫҡа метражлы фильмы ҡуйыла. Өсөнсө курста Тарковский ул ваҡытта беренсе курста уҡыған Андрей Кончаловский менән таныша. Уларҙың ижади дуҫлығы шул ваҡыттан башлана. А. Кончаловский шулай тип хәтерләй: {{Цитата башы}}Мы с Тарковским росли под знаком отрицания многого из того, что было в кинематографе. Нам казалось, что мы знаем, как делать настоящее кино. Главная правда — в фактуре, чтобы было видно, что все подлинное — камень, песок, пот, трещины в стене. Не должно быть грима, штукатурки, скрывающей живую фактуру кожи. Костюмы должны быть неглаженые, нестираные. Мы не признавали голливудскую или, что было для нас то же, сталинскую эстетику. Ощущение было, что мир лежит у наших ног, нет преград, которые нам не под силу одолеть<ref name="Konchalovsky-2001">{{книга|автор=Кончаловский А.|заглавие=Низкие истины|место=М.|издательство=Совершенно секретно|год=2001|страниц=|isbn=5-89048-057-X|тираж=}}</ref>.{{Цитата аҙағы}} Авторҙашлыҡта дуҫтар «Антарктика, далекая страна» (1959) сценарийын яҙа, уның өҙөктәре «Московский комсомолец» гәзитендә баҫылып сыға. Тарковский сценарийын «Ленфильм» киностудияһына тәҡдим итә, әммә улар кире ҡаға. Икенсе берлектәге «Каток и скрипка» сценарийын (1960) улар яңы ғына ойошторолған "Мосфильм"дың «Юность» берекмәһенә һата. Ул скрипкасы малай һәм каток водителенең ҡыҫҡа ваҡытлы дуҫлығы тураһында хисле сюжет була. "Каток и скрипку"ны диплом эше сифатында төшөрөүгә рөхсәт алғас, Тарковский төшөрөүсе итеп йәш оператор Вадим Юсовты саҡыра. Концепция француз режиссёры Альбер Ламористың 1956 йылда Канн кинофестивалендә Гран-приға һәм Оскар премияһына лайыҡ булған «Красный шар» ҡыҫҡа метражлы фильмы тәьҫирендә эшләнә. Был берлектәге эш 1961 йылда Нью-Йоркта студенттар фильмдары фестивалендә беренсе призға лайыҡ була. «Каток и скрипка»ға бйле Майя Туровская былай тип яҙа: {{Цитата башы}}Никогда Андрей Тарковский не будет относиться к искусству как к ремеслу, развлечению или источнику дохода. Всегда оно будет для него не только делом собственной жизни, но и вообще делом для всей жизни, деянием. Это высокое уважение к искусству впервые он выразил в короткометражном детском сюжете<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} 1960 йылда Тарковский ВГИК-ты отличие билдәһенә тамамлай. === Советтар Союзындағы карьераһы === {{Quote box|bgcolor=#F5F5DC|width=220px|align=left|quote=Тарковский — величайший мастер кино, создатель нового органичного киноязыка, в котором жизнь предстаёт как зеркало, как сон.|source=''И. Бергман''<ref>[http://seance.ru/n/13/glava2-bergman-vrossii/bergman-itarkovskiy/ Бергман и Тарковский – Журнал «Сеанс»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.}} 1961 йылда Тарковский ҙур әҙерлек талап итакән «Андрей Рублев» фильмына заявка бирә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Шуға күрә уның тулы метражлы постановкаһы булараҡ беренсе фильмы Владимир Богомоловтың «Иван» хәрби хикәйәһе мотивтары буйынса «Иваново детство» була. Бала сағы һуғыштың ҡараңғы ысынбарлығына ҡаршы ҡуйылған үҫмерҙең йәнгә үтерлек фажиғәле тарихы (Николай Бурляев) донъя киноһында ысын сенсация яһай. Фильм Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә (1962) "Изге Марктың алтын арыҫланы"на һәм башҡа кинопремияларға лайыҡ була. Брессон һәм Куросава стиленә тартылыуы күренеп торһа ла, йәш совет режиссёры үҙенең оригиналь фекерле рәссам икәнлеген күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта Тарковский төп герой донъя, кешеләр менән мөнәсәбәттә яфаланып үҙ-үҙен эҙләүсе [[Андрей Рублёв|Андрей Рублев]] тураһында фильм эшләй башлай. А. Михалков-Кончаловский менән берлектә яҙылған сценарийҙа костюмлы-тарихи эпос та, авторҙың фильм-вәғәзе лә сағыла. Фильм 1964 йылда төшөрөлә башлай һәм йыл ярым дауам итә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Был ваҡытта ил торғонлдоҡҡа күсә башлай. Фильм өҫтөндә эш яй һәм ауыр бара. Сәнғәттәге совет чиновниктары унда хәҙерге ысынбарлыҡҡа зыянлы параллелдәр күрә, күптәргә уның ғәҙәти булмаған формаһы оҡшамай. «Андрей Рублев» (тәүге варианты — «Страсти по Андрей») цензураға һәм төҙәтеүҙәргә дусар ителә. 1969 йылда «Андрея Рублёва» фильмын сит илгә сығарыуға рөхсәт алған француз фирмаһы уны Канн кинофестивалендә конкурстан тыш күрһәтә һәм фильм ФИПРЕССИ призына лайыҡ була<ref name=autogenerated20130719-1 />. Ниһайәт, 1971 йылдың 19 октябрендә фильм ватан прокатына сикле күсермәләр менән генә сығарыла һәм шунан алып экрандарҙан төшмәй тиерлек<ref name=autogenerated20130719-1 />. Майя Туровская яҙыуынса: {{Цитата башы}}Фильмы Тарковского всегда ошеломляли трудной для среднестатистического восприятия новизной. Их не понимали чиновники, казалось, что их не поймут и зрители. На самом деле у Тарковского был всегда «свой», верный ему и преданный зритель, как бывает «свой» читатель у поэзии<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} 1970 йылда, биш йыл самаһы тәнәфестән һуң Тарковский «Солярис» фильмын төшөрә башлай. Станивлав Лемдың ошо атамалы фәлсәфәүи-фантастик романы геройы — Солярис планетаһын тикшереүсе, йыһан станцияһының яһалма донъяһында йәшәүсе киләсәк технократик цивилизация вәкилдәре. Әммә Тарковский бында үҙенең идеяһын — кешенең илаһилығын аса, уны милли һәм мәҙәни сиктәрҙән сығара: Рублев «Троица»һы [[Йоһанн Себастьян Бах|Бах]] музыкаһы һәм П. Брейгель картиналары менән тиң хоҡуҡта һыйышып йәшәй, ә финал кадрындағы композиция [[Рембрандт]]тың «Возвращение блудного сына» картинаһы цитатаһы була. 1972 йылда «Солярис» Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм жюриҙың махсус призынан тыш, экуменистик жюри призын ала. 1973 йылда фильм совет прокатына сыға. 1974 йылда режиссёр «Зеркало» фильмын төшөрә. Унда ул үҙен традицион сюжет рамкалары менән сикләмәй һәм автор менән геройҙың бай визуаль ассоциацияларын һәм рәссам иҫтәлектәрен тәҡдим итә. Фильмдәң мәғәнә структураһы киң ҡырлы була — фәлсәфәүи-поэтик "код"тар менән бер рәттн ҡайһы бер эпизодтарҙа тоталитаризмға ҡаршы мәғәнә лә сағыла. Госкиноның Кинематоргафистар союзының идара секретариаты менән берлектәге ултырышында «Зеркало» аңлайышһыҙ, киң массаға тәғәйенләнмәгән һәм уңышһыҙ фильм тип табыла<ref name=autogenerated20130719-1 />. Был йәһәттән Тарковский үҙенең фекерен шулай тип белдерә: {{Цитата башы}}Поскольку кино всё-таки искусство, то оно не может быть понятно больше, чем все другие виды искусства… Я не вижу в массовости никакого смысла… Родился какой-то миф о моей недоступности и непонятности. Утвердить себя личностью своеобразной невозможно без дифференциации зрителя<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} «Зеркало» фильмы сикле прокатҡа сыға һәм режиссёр менән йәшерен ҡаршылығын көсәйтә. Яңы проектҡа әҙерләнеп, Тарковский сценарийҙар яҙа, Сценарист һәм режиссёрҙарҙың юғары курстарында режиссура буйынса лекциялар уҡый (1977—1978), Ленин комсомолы театрында «Гамлет» спектаклен ҡуя (1977). Ҡазан киноһөйөүселәре менән осрашыу ваҡытында режиссёр шулай тип һөйләй:{{Цитата башы}}Ставил я «Гамлета» не из-за того, чтобы освоить профессию театрального режиссёра, а из-за самой пьесы, так как очень её люблю. И ещё хотел увидеть в роли Гамлета своего любимого актёра [[Солоницын, Анатолий Алексеевич|А. Солоницына]]. Мечтаю поставить «Гамлета» в кино, но пока этому не время, так как из памяти не изгладилась постановка [[Козинцев, Григорий Михайлович|Г. Козинцева]], режиссёра, которого я уважаю. Но когда-нибудь я надеюсь поставить «Гамлета» в кино. Работа в театре была для меня полезной, так как дала мне понять специфику работы театрального режиссёра, которая отличается от специфики работы в кино<ref>{{cite web|url=http://mirror.nyrainbow.com/meeting.htm|title=Перед «Зеркалом».Встреча с А.Тарковским|archiveurl=|archivedate=}}</ref>.{{Цитата аҙағы}} 1979 йылда бер туған Стругацкийҙарҙың «Пикник на обочине» повесы буйынса төшөрөлгән «Сталкер» фильмы ниндәйҙер кимәлдә компромисс кеүек күренә: барлыҡ теләктәрҙе тормошҡа ашырыу мөмкинлеге биргән кеүек тойолған Зона технократик (йәғни «капиталистик») цивилизация көрсөгө кеүек ҡабул ителә, яҙыусы (Солоницын Анатолий) һәм профессорҙың (Николай Гринько) диалогының мәғәнәһен шулай аңлатырға мөмкин. 1980 йылда «Сталкер» Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм экуменистик жюри призына лайыҡ булды. Совет прокатына фильм 196 күсермәлә сыға<ref>[http://izvestia.ru/news/323276 Возвращение Тарковского] // [[Известия]]</ref>. 1964 йылда, режиссёрлыҡ бүлегенең Сценарист һәм режиссёрҙарҙың юғары курстарына иң беренсе төркөмдә<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1964/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref> Тарковский тыңлаусыларға «Кинорежиссура нигеҙҙәре»<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1968-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref><ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1968-1970-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение]// Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref><ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1974-1976-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение]// Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref>, «Әҙәби экран образы»<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1977-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref> лекциялар циклын уҡый. Ә 1982 йылда уйын киноһы режиссёрҙары оҫтаханаһын йыя. === Эмиграцияла === {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F5DC |salign=center |width=220px |align=left | quote = Меня поражает логика, согласно которой Андрей, этот самый русский из всех русских кинематографистов, оказался перед лицом Запада, принеся ему в своём искусстве то, чего тому более всего не хватало, — духовное измерение мира, трансцендентность, ощущение бесконечности. | source = ''[[Занусси, Кшиштоф|К. Занусси]]''<ref>Мир и фильмы Андрея Тарковского / Сост. А.М. Сандлер. — М.: Искусство, 1991, с. 382—386.</ref>.}} [[1980 йыл]]да Тарковскийға РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә. Шул уҡ йылда режиссёр «Ностальгия» фильмы сценарийын яҙыу өсөн [[Италия]]ға китә; фильм төшөрөү өсөн итальяндар менән контракт 1982 йылдың мартында төҙөлә<ref name="ReferenceA">Бояджиева Л. Андрей Тарковский — жизнь на кресте. М.: Альпина нон-фикшн, 2012, c. 251.</ref>. Шунда уҡ Тарковский Италияға юллана<ref>[http://7days.ru/caravan-collection/2016/6/olga-surkova-strast-s-raschetom/5.htm Андрей Тарковский. Страсть с расчётом стр. 5 — 7Дней.ру<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1982 йылдың 4 апрелендә уға 50 йәш тула, әммә тыуған илендә юбилей мәҡәләләре лә яҙылмай, Кино йортонда тантана ла ойошторолмай<ref name="ReferenceA"/>. Натура эҙләү барышында режиссёр «Время путешествия» (1982) тип аталған документаль фильм төшөрә. 1983 йылда «Ностальгия» фильмы Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм Режиссура өсөн, ФИПРЕССИ һәм Экуменистик жюри приздарына лайыҡ була. Командировка мөҙҙәте үткәс тә Тарковский ҡатыны Лариса менән Италияла ҡалыуын дауам итә һәм [[Рим]]дан СССР Госкиноһы рәйесе Филипп Ермаш исеменә уға, ҡатынына, ҡәйнәһенә һәм 12 йәшлек улы Андрейға өс йыл дауамында Италияла йәшәү мөмкинлеге биреүҙе һорай һәм ошо ваҡыттан һуң ҡабат СССР-ға ҡайтырға вәғәҙә бирә. 1983 йылдың 29 июнендә Ермаш КПСС Үҙәк Комитетына йәшерен докладной яҙа<ref>{{cite web|url=http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml|title=ЕЩЁ РАЗ ПРЕДЛОЖИТЬ ТАРКОВСКОМУ ВЕРНУТЬСЯ…|accessdate=2013-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927022845/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml|archivedate=2013-09-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927022845/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml |date=2013-09-27 }}</ref>: {{начало цитаты}}Рассмотрев обращение Тарковского А. А., Госкино СССР считает, что его решение остаться за рубежом едва ли является только следствием эмоциональной неуравновешенности и определённой неудачи на Каннском фестивале, откуда Тарковский А. А. рассчитывал вернуться с главным призом. Сосредоточившись на собственном эгоцентрическом понимании нравственного долга художника, Тарковский А. А., видимо, надеется, что на Западе он будет свободен от классового воздействия буржуазного общества и получит возможность творить, не считаясь с его законами. (…) В любом случае Госкино СССР не считает возможным принимать условия Тарковского А. А., имея при этом в виду, что удовлетворение его просьбы создаст нежелательный прецедент.{{конец цитаты}} [[Файл:Palazzo gianni vegni, targa A. Tarkowskij.JPG|thumb|right|250px|Флоренцияла, А. Тарковский йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ]] 1983 йылдың 16 сентябрендә Тарковский атаһына яҙа<ref>''[[Медведев, Феликс Николаевич|Медведев Ф. Н.]]'' Цена прозрения. — М.: Книга, 1990.— C. 66. — ISBN 5-212-00376-8.</ref>: {{начало цитаты}}Мне очень грустно, что у тебя возникло чувство, будто бы я избрал роль «изгнанника» и чуть ли не собираюсь бросить свою Россию… Я не знаю, кому выгодно таким образом толковать тяжёлую ситуацию, в которой я оказался «благодаря» многолетней травле начальством Госкино, и, в частности, Ермаша — его председателя. Может быть, ты не подсчитывал, но ведь я из двадцати с лишним лет работы в советском кино — около 17 был безнадёжно безработным. Госкино не хотело, чтобы я работал! Меня травили всё это время и последней каплей был скандал в Канне, где было сделано всё, чтобы я не получил премии (я получил их целых три) за фильм «Ностальгия». Этот фильм я считаю в высшей степени патриотическим, и многие из тех мыслей, которые ты с горечью кидаешь мне с упрёком, получили выражение в нём.{{конец цитаты}} 1983 йылдың ноябрендә Лондонда Ковент-Гарден Король театрында Тарковский ҡуйған Мусоргскийҙың «Борис Годунов» операһы була. 1984 йылдың [[10 июль|10 июлендә]] [[Милан]]да үткән матбуғат конференцияһында режиссёр үҙенең көнбайышта ҡалырға ҡарар итеүе тураһында белдерә<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |title=Человек, который видел ангела<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928071836/http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |archivedate=2013-09-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928071836/http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |date=2013-09-28 }}</ref>, то есть стал [[Невозвращенцы|невозвращенцем]]. На родине [[Цензура в СССР|запретили]] показывать его фильмы в кинотеатрах, упоминать его имя [[Печать СССР|в печати]]. Однако на радикальные меры — лишение Тарковского [[гражданство СССР|советского гражданства]] — так и не решились<ref name=autogenerated1>[http://old.russiancinema.ru/template.php?dept_id=15&e_dept_id=1&e_person_id=911 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014051045/http://old.russiancinema.ru/template.php?dept_id=15&e_dept_id=1&e_person_id=911 |date=2013-10-14 }} // Энциклопедия отечественного кино</ref>. [[Флоренция]] мэрияһы уға фатир бүләк итә һәм ҡаланың почетлы гражданы исемен бирә. Швеции төшөрөлгән «Жертвоприношение» (1985) фильмы режиссёрҙың һуңғы эше була. 1985 йылдың 13 декабрендә табиптар уға үпкә яман шеше диагнозы ҡуя<ref name=autogenerated1 />. Тарковскийҙың ауырыуы тураһында зәбәр СССР-ға килеп еткәс, властар, ниһайәт, уның улы Андрейға атаһы эргәһенә осорға рөхсәт бирә. Шул уҡ ваҡытта Тарковский исеменән тыйыу алына — уның фильмдары ҡабат кинотеатрҙарҙа күрһәтелә башлай. Тарковский 55-се йәшендә, [[1986 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабрендә]] [[Париж]]да вафат була. 1986 йылдың 31 декабрендә радиостанция «Маяҡ» радиостанцияһы некролог бирә, ә 1987 йылдың 1 ғинуарында ул «Советская культура» гәзитендә баҫылып сыға. Ерләү 1987 йылдың 5 ғинуарында үтә<ref>Тарковская М. А. Осколки зеркала. M.: Дедалус, 1999, c. 277.</ref>. Башта Тарковскийҙы сит кеше — есаул Владимир Григорьев (1895—1973) ҡәберенә ерләйҙәр. Бер йылдан һуң кәрәкле сумма табыла һәм Тарковскийҙың мәйете яңы урынға күсерелә. Лариса Тарковская ҡәбер өсөн 200 йылға алдан түләп ҡуя. 1994 йылда уның эскизы буйынса ҡәбер ташы эшләнә; уға «Фәрештәләрҙе күргән кешегә» тип яҙыла, тәре нигеҙендә Тарковскийҙың фильмдары һаны буйынса ете баҫҡыс эшләнә. Режиссёрҙың бик күп проекттары, шул иҫәптән «Гофманиана», «Мой Достоевский», «Гамлет» (Шекспир), «Обломов» (Гончаров), «Смерть Ивана Ильича» (Толстой), «Идиот» һәм «Подросток» (Достоевский), «Жизнь Клима Самгина» (Горький), «Очерки бурсы» (Помяловский), «Степной волк» (Гессе), «Пятое Евангелие» (Рудольф Штейнер), «Волшебная гора», «Иосиф и его братья», «Доктор Фаустус» (Томас Манн) тормошҡа ашмай ҡала<ref>Тарковский А. Мартиролог. Дневники. М.: Международный Институт им. Андрея Тарковского, 2008.</ref>. 1990 йылда Андрей Тарковский үлгәндән һуң Ленин премияһы менән наградлана. === Ғаиләһе === Тәүге — курсташы Ирма Рауш менән никахы 1957 йылдан 1970 йылға тиклем һуҙыла. Был никахта 1962 йылда улы Арсений тыуа. 1970 йылдың йәйендә Тарковский «Андрей Рублёв» фильмында ассистент булып эшләгән Лариса Кизиловаға өйләнә (15 апрель, 1938 — 19 февраль, 1998). 7 августа улдары Андрей тыуа. == Йоғонтоһо == «Һин белергә бурыслы нәмәләр бар — һәм улар иҫәбендә, әлбиттә, Тарковский. Көнбайыш режиссёрҙары өсөн ул кинематография Аллаһы», — ти британ кинорежиссёры Дэнни Бойл<ref name="ridus.ru">[https://www.ridus.ru/news/249214 Легенде — 85: как Тарковский повлиял на «Выжившего» и «Белоснежку». Ридус<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Хәҙерге кинематографистарҙың күптәре ғорурлыҡ менән үҙҙәрен ысынлап та донъя киноһына ҙур йоғонто яһаған Тарковскийҙың уҡыусылары тип һанамаған хәлдә лә, уның ижадын яратыусылар тип һанай. Һуңғы осорҙоң иң сағыу миҫалы — Мексика режиссёры Алехандро Гонсалеса Иньярритуҙың «Выживший» фильмы. Унда тәнҡитселәр һәм иғтибарлы тамашасылар Тарковскийҙан алынған әллә күпме цитаталар таба ала. Шулай уҡ Иньярриту бер ваҡытта ла үҙенең Тарковский фильмдарына һөйөүен йәшермәй, ә «Выживший»ҙы төшөрә башлағас, хатта ҡуйыусы рәссам Джек Фискка «Андрей Рублёв» фильмының дискыһын бирә һәм ул был фильмдың ниндәй булырға тейешлеген шунда уҡ аңлай<ref name="ridus.ru"/>. Көнбайышта Тарковскийҙың «төп уҡыусыһы» тип мэтрға үҙенең «Антихрист» фильмын бағышлаған даниялы Ларс фон Триер иҫәпләнә. "Антихрист"ың Тарковский мираҫы менән туранан-тура бәйләнешен режисеер Андрей Звягинцев фильмдың сығанағы булып торған "Мартиролог"тағы: «„Яңы Жанна д’Арк“ — бер кешенең үҙенең һөйгәнен ағасҡа бәйләп һәм уның аяҡ аҫтына усаҡ тоҡандырып яндырыуы тураһында тарих. Алдаҡ өсөн» — тигән өҙөккә һылтанып билдәләй<ref>[http://www.kinoart.ru/archive/2009/07/n7-article7 Самосуд. «Антихрист», режиссёр Ларс фон Триер — Искусство кино<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Триерҙың башҡа фильмдарында ла Тарковскийға һылтанмалар күрергә мөмкин, ә «Нимфоманка» фильмының бер бүлеге хатта «Зеркало» тип атала. Төрөк режиссёры, «Зимняя спячка» фильмы өсөн "Алтын пальма ботағы"на лайыҡ булған Нури Бильге Джейланза «Зеркало» фильмын донңя кинематографының башҡа барлыҡ фильмдарынан өҫтөн ҡуя. Уның шәхси өҫтөнлөктәре исемлегенең икенсе юлында — «Андрей Рублёв». Тарковский тураһында Джейлан<ref name="ridus.ru"/>: {{начало цитаты}}После просмотра его фильмов вы не можете больше смотреть на мир так, как делали это раньше. У вас сразу меняется мировоззрение — столько там разных нюансов, новых деталей… Тарковский открывал новое видение на жизнь во всех аспектах — в языке, в манере повествования. Это было его собственное послание миру, которое оказалось близко очень многим,{{конец цитаты}} -ти. Был Джейландың һәр фильмында һиҙелә. Улар барыһы ла һүрәтләү, интонация, мәғәнә буйынса Тарковскийға яҡын. Тарковский традицияһын икенсе төрөк режиссёры Семих Капланоглу ла дауам итә<ref name="tvkultura.ru">https://tvkultura.ru/article/show/article_id/344020 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428105918/https://tvkultura.ru/article/show/article_id/344020/ |date=2019-04-28 }}</ref>: {{начало цитаты}}Тарковский — один из самых важных режиссёров для меня. В своё время его фильмы изменили мой взгляд на кинематограф, я понял, что поэзию можно творить не только на бумаге, но и на экране.{{конец цитаты}} Капланоглуның «Зерно» (2017) антиутопияһы — Стругацкийҙарҙың "Сталкер"ын ирекле һөйләү һәм Тарковскийға бағышлау ул<ref name="tvkultura.ru"/>. Америка режиссёры Стивен Содерберг хатта Тарковскийға ремек рәүешендә саҡырыу ташларға батырсылыҡ итә. "Солярис"тың үҙ версияһын (2002) ул Станислав Лемдың романын үҙ аллы экранлаштырыу тип түгел, ә Тарковскийҙың культ фильмын аңларға тырышыу, өс тиҫтә йылдан һуң ижади диалог тип тәҡдим итә<ref name="ridus.ru"/>. Тәнҡитселәр шулай уҡ Кристофер Ноландың «Интерстеллар» фильмының «Солярис» менән бәйләнешен билдәләй. Был дөйөм мотивтарға ла, бәйән итеү манераһына ла ҡағыла<ref name="ridus.ru"/>. Америкала эшләүсе, бала сағы Иранда үткән һинд сығышлы режиссёр Тарсем Сингх та Тарковскийға һөйөүен белдерәе. Үҙенең «Белоснежка: Месть гномов» (оригиналда — «Mirror Mirror», йәғни «Зеркало Зеркало») фильмы тураһында ул, ҡар һырыған урманды төшөргәндә "Иваново детство"лағы ҡайын урманы менән илһамланыуын белдерә<ref name="ridus.ru"/>. Әммә ҙур киноға килгәнгә тиклем Сингх Американың R.E.M. рок-группаһының Losing My Religion (1991) клибын төшөргәндә асыҡтан-асыҡ «Жертвоприношение» фильмынан цитаталар ала. Рәсәйҙә «Тарковский вариҫы» тип тәнҡитселәр Александр Сокуровты атай, ә Андрей Звягинцев уларҙың «беҙҙең бөгөнгө Тарковский» тигән баһаһына лайыҡ була<ref name="ridus.ru"/>. Константин Лопушанский Тарковскийҙың "Сталкер"ында ассистент булып эшләү уға рәссам булырға ярҙам итеүен белдерә<ref>[https://surfingbird.ru/surf/dxhg8Cd16#.WmMOBiOX-b8 Интервью с режиссёром Константином Лопушанским. / Surfingbird знает всё, что ты любишь<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805080957/https://surfingbird.ru/surf/dxhg8Cd16#.WmMOBiOX-b8 |date=2020-08-05 }}</ref>. 2018 году режиссёр фамилияһынан барлыҡҡа килгән ''Tarkovskian'' һүҙе Инглиз теленең Оксфорд һүҙлегенә индерелә<ref>{{cite web |author=Leyland C.|authorlink= |coauthors= |url=https://public.oed.com/blog/oed-3-the-revisioning-or-how-we-added-film-terms-in-the-september-2018-release/|title=OED 3: The Revisioning (October 2018)|subtitle= |lang=en|format= |website=Oxford English Dictionary|publisher= |date=2018-10|description= |quote= |accessdate=2019-03-03 |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230134303/https://public.oed.com/blog/oed-3-the-revisioning-or-how-we-added-film-terms-in-the-september-2018-release/|archivedate=2018-12-30}}</ref>. === Радиопостановкалары === * Уильям Фолкнерҙың ошо атамалы әҫәре буйынса «Полный поворот кругом» поставнокаһы [[1965]]. Ролдәрҙә: ''Богарт'' — А. Лазарев, ''Клод Хоуп'' — Н. Михалков һәм башҡалар. === Театр постановкалары === * «Гамлет», Шекспир — Ленин комсомолының Мәскәү тетары, 1977. Рәссам — Т. Мирзашвили; музыка — Э. Артемьев. Ролдәрҙә: [[Гамлет]] — А. Солоницын; Гертруда — М. Терехова; Клавдий — В. Ширяев; Офелия — И. Чурикова; Полоний — В. Ларионов; Лаэрт — Н. Караченцов, Могильщик — В. Проскурин һәм башҡалар. * «Борис Годунов», Мусоргский операһы — Ковент-Гарден Король театры (Лондон), 1983. Дирижёр — Клаудио Аббадо; сәхнә биҙәлеше — Николай Двигубский; яҡтылыҡ биҙәлеше — Роберт Брайн. Ролдәрҙә: [[Борис Годунов]] — Роберт Ллойд; Марина Мнишек — Эва Рандова; Гришка Отрепьев — Майкл Светлев; Шуйский — Филип Лэндгридж; Юродивый — Патрик Пауэр; Пимен — Гуини Ховел. 1990 йылда Тарковский постановкаһы Мария театры сәхнәһенә күсерелә (дирижёр — Валерий Гергиев) һәм һуңынан DVD-ла сығарыла. === Ҡуйылмаған киносценарийҙары === === Непоставленные киносценарии === * А. Тарковский, [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|А. Безухов]], О. Осетинский. Антарктида, далёкая страна. — М., 1959 // Московский Комсомолец. — 1960. — 31 января и 2 февраля. * А. Тарковский, Ф. Горенштейн. Светлый ветер (по мотивам романа [[Беляев, Александр Романович|Александра Беляева]] «Ариэль»). — М., 1972. // Киносценарии. — 1995. — № 5. — С. 44—74. * А. Тарковский. Гофманиана. // Искусство кино. — 1976. — № 8. — С. 167—189. * А. Тарковский, А. Мишарин. Сардар. — М., 1978. // Киносценарии. — 2001. — № 6. — С. 68—92. === Китаптары === * Andrej Tarkowskij: Die versiegelte Zeit. Gedanken zur Kunst, zur Ästhetik und Poetik des Films. Ullstein Verlag, Frankfurt am Main, Berlin 1984. * Andrey Tarkovsky, Sculpting in time. University of Texas Press, 1987. * Суркова О. Е. Книга сопоставлений. Тарковский — 79. Москва, Всесоюзное творческо-производственное объединение «Киноцентр», 1991. * {{публикация|книга|автор=Тарковский А. |заглавие=Уроки режиссуры |ссылка=http://www.tarkovsky.net.ru/stalker/archive/tarkovsky_uroki.pdf |ответственный=Лопушанский К., Чугунова М., Тенейшвили О|место=М. |издательство=Всероссийский институт переподготовки и повышения квалификации работников кинематографии (ВИППК)|год=1993 |страниц=90 |серия= |тираж=3100 |isbn= |ref= }} * Тарковский А. А. Мартиролог: Дневники. — Москва, Международный институт имени Андрея Тарковского, 2008. — 624 с. ISBN 978-88-903301-0-0. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} * А. Тарковский, [[Кончаловский Андрей Сергеевич|А. Безухов]], О. Осетинский. Антарктида, далёкая страна. — М., 1959 // Московский Комсомолец. — 1960. — 31 января и 2 февраля. * А. Тарковский, Ф. Горенштейн. Светлый ветер (по мотивам романа Александра Беляева «Ариэль»). — М., 1972. // Киносценарии. — 1995. — № 5. — С. 44—74. * А. Тарковский. Гофманиана. // Искусство кино. — 1976. — № 8. — С. 167—189. * А. Тарковский, А. Мишарин. Сардар. — М., 1978. // Киносценарии. — 2001. — № 6. — С. 68—92. * Andrej Tarkowskij: Die versiegelte Zeit. Kunst Gedanken zur, Ästhetik und Poetik zur Films des. Ullstein Verlag, Frankfurt am Main, 1984 Berlin. * Andrey Tarkovsky, Sculpting in time. University Press of Texas, 1987. * Книга о. е. сурков системалаштырыу. Тарковский — 79. Мәскәүҙә, бөтә союз ижади-производство берекмәһе «Киноцентр», 1991. * {{Публикация|книга}} * Авторға А. А. Тарковский: Көндәлектәр. — Мәскәүҙә, халыҡ-ара институты исемендәге Андрей Тарковский, 2008. — С. 624 ISBN 978-88-903301-0-0. * [http://tarkovsky.su/ tarkovsky.su — Сайт об Андрее Тарковском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413214741/http://www.tarkovsky.su/ |date=2019-04-13 }} ([http://tarkovsky.net.ru/ tarkovsky.net.ru старая версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019092805/http://www.tarkovsky.net.ru/ |date=2019-10-19 }}) ** [http://forum.tarkovsky.su/ Форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612171140/http://forum.tarkovsky.su/ |date=2020-06-12 }} * [http://tarkovskiy.su/ tarkovskiy.su — Медиа-архив Андрей Тарковский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419063416/http://tarkovskiy.su/ |date=2015-04-19 }} * [http://community.livejournal.com/ru_tarkovsky/ Клуб любителей творчества Тарковских] в [[Йәнле Көндәлек|ЖЖ]] * [http://2011.russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=911 Андрей Тарковский]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}} в «Энциклопедии отечественного кино» * [https://web.archive.org/web/20080728004214/http://seance.ru/category/names/tarkovskiy-andrey/ Андрей Тарковский] на сайте журнала «Сеанс» * [http://www.andrei-tarkovsky.com/ andrei-tarkovsky.com — сайт об Андрее Тарковском, фильмы, статьи, интервью]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090604115941/http://www.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/ Nostalghia.com — ресурс об Андрее Тарковском]{{ref-en}} * [https://sgustok.org/art/andrej-tarkovskij-svetopis Андрей Тарковский как фотограф] * {{Публикация|статья|автор=Крис Маркер|заглавие=Семь печатей|ссылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/480/|издание=Киноведческие записки|год=2002|номер=57|том=|месяц=|день=|issn=|ref=}} * [https://echo.msk.ru/programs/all/560879-echo/ «Наше всё» — Андрей Тарковский] на «Эхо Москвы», 21 декабря 2008 * [http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html Андрей Тарковский, из дневников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001406/http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html «Для целей личности высоких». Андрей Тарковский о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001623/http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html Андрей Тарковский «Самое динамичное искусство высиживается годами»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105083208/http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html |date=2020-01-05 }} * ''Станислав Минаков.'' [http://www.pravoslavie.ru/58841.html «Код Андрея Тарковского». Духовный аспект] // «Православие.ру» * ''Аносова Н. А.'' [https://namastescop.livejournal.com/10601.html Надеждой гибель озарив: Посвящается семидесятилетию А. Тарковского] * [http://www.arba.ru/article/1535 Текст Диляры Тасбулатовой к 75-летию Андрея Тарковского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622112132/http://www.arba.ru/article/1535 |date=2015-06-22 }} // 8 марта 2007 * [https://web.archive.org/web/20190714215137/https://www.svoboda.org/a/30026919.html «Человек, который видел ангела. Андрей Тарковский»] в «Культ личности» на [[Азатлыҡ радиоһы|Радио «Свобода»]], 13 июля 2019 {{Иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} * ''Александер-Гарретт Л.'' Андрей Тарковский: фотохроника «Жертвоприношения». — Лондон.: Cygnnet, 2011. — 206 с. ISBN 978-0-9570416-0-8. * ''[[Антипенко, Александр Иванович|Антипенко А. И.]]'' Андрей Тарковский в объективе Александра Антипенко. — М.: Русь-Олимп, [[2007]]. — 224 с. ISBN 978-5-9648-0149-8. * {{Мәҡәлә|автор=Анцыферов М. Ю.|заглавие=«Гамлет» Андрея Тарковского|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/5/Antsyferov_Hamlet-Tarkovsky/|издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|год=2012|номер=5 (сентябрь — октябрь) (архивировано в [https://www.webcitation.org/6DFWtcoL8 WebCite] и [http://rus—shake.ru/criticism/Antsyferov/Hamlet—Tarkovsky/ БД «Русский Шекспир»])|страницы=}} * Архив А. А. Тарковского, Юрьевец: опыт научной и проектной презентации / Научные статьи, комментарии, подбор документов М. А. Миловзорова, Е. М. Раскатова. — Иваново, [[А-Гриф]], 2016. — 146 с., ил. + CD «Ваш Андрей Тарковский». ISBN 978-5-900994-63-5. * ''[[Болдырев, Николай Фёдорович|Болдырев Н. Ф.]]'' Сталкер, или Труды и дни Андрея Тарковского. — Челябинск: Урал-LTD, 2003. — 384 с. ISBN 5-8029-0254-X. * ''Болдырев Н. Ф.'' [http://www.russkoekino.ru/books/tarkovsky/ Жертвоприношение Андрея Тарковского]. — М.: [[Вагриус]], 2004. — 528 с. ISBN 5-9560-0101-1. * ''Бояджиева Людмила.'' Андрей Тарковский — жизнь на кресте. — М.: [[Альпина нон-фикшн]], 2012. — 317 с., 3000 экз., ISBN 978-5-91671-128-8 * ''[[Волкова, Паола Дмитриевна|Волкова П. Д.]]'' Андрей Тарковский: Архивы, документы, воспоминания. — М.: Подкова; [[Эксмо]], 2002. — 464 с. ISBN 5-04-010282-8. * ''Волкова П. Д.'' Арсений и Андрей Тарковские. — М., 2004. — 384 с. — ISBN 5-94663-117-9. * ''Волкова П. Д.'' Цена «Nostos» — жизнь. — М., Зебра Е, 2013. — 544 с. — ISBN 978-5-905629-48-8. — Тираж 5000 экз. * ''Гордон А. В.'' Не утоливший жажды: Об Андрее Тарковском. — М.: [[Вагриус]], 2007. — 400 с. ISBN 978-5-9697-0341-4. * ''Гришковец Е. В.'' Письма к Андрею: [записки об искусстве]. — М.: [[Эксмо]], 2015. — 158 с. ISBN 978-5-699-78004-4. * ''[[Занусси, Кшиштоф|Занусси К.]]''. [https://web.archive.org/web/20091220030602/http://ec-dejavu.net/t-2/Andrei_Tarkovsky.html Вспоминая Андрея Тарковского…] // Мир и фильмы Андрея Тарковского… М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1991. ISBN 5-210-00150-4. С. 382—386. * Кононенко Н. Г. Андрей Тарковский: Звучащий мир ФИЛЬМА. М.: Прогресс-Традиция, 2011. 288 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-89826-377-5 * Мир и фильмы Андрея Тарковского : Размышления. Исследования. Воспоминания. Письма / [Сост. и подгот. текста А. М. Сандлер]. — М. : [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1991. — 397 с. : ил. ISBN 5-210-00150-4 * ''[[Михалкович, Валентин Иванович|Михалкович В. И.]]'' Избранные российские киносны. — М.: [[Аграф (издательство)|Аграф]], 2006. — 320 с. ISBN 5-7784-0305-4. * Неизвестный Тарковский: Сталкер мирового кино / Сост. Я. А. Ярополова. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2012. — 304 с. — (Гении и злодеи). — 5000 экз., ISBN 978-5-699-53885-0 * Ностальгия по Тарковскому (Антология). [[Зоркая, Нея Марковна|Н. Зоркая]], [[Вознесенский, Андрей Андреевич|А. Вознесенский]], [[Юсов, Вадим Иванович|В. Юсов]], [[Артемьев, Эдуард Николаевич|Э. Артемьев]], [[Ромадин, Михаил Николаевич|М. Романдин]], [[Малявина, Валентина Александровна|В. Малявина]], [[Нехорошев, Леонид Николаевич|Л. Нехорошев]], [[Аннинский, Лев Александрович|Л. Аннинский]], [[Тенейшвили, Отари Владимирович|О. Тенейшвили]], [[Назаров, Юрий Владимирович|Ю. Назаров]], [[Шитова, Вера Васильевна|В. Шитова]], [[Нюквист, Свен|С. Нюквист]], [[Юзефсон, Эрланд|Э. Юзефсон]], М. Ромм, [[Бурляев, Николай Петрович|Н. Бурляев]], [[Демидова, Алла Сергеевна|А. Демидова]], [[Демант, Эббо|Э. Демант]] / Сост. Я. Ярополов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2007. — 304 с. ISBN 978-5-9265-0388-0. * О Тарковском. Воспоминания в двух книгах [Антология: [[Гуэрра, Тонино|Т. Гуэрра]], К. Занусси, А. Кончаловский, А. Куросава, [[Шёман, Вильгот|В. Шёман]], [[Юзефсон, Эрланд|Э. Юзефсон]], [[Банионис, Донатас Юозович|Д. Банионис]], [[Бондарчук, Наталья Сергеевна|Н. Бондарчук]], Н. Бурляев, Н. Гринько, В. Малявина, [[Терехова, Маргарита Борисовна|М. Терехова]], [[Янковский, Олег Иванович|О. Янковский]] и др.]. — М.: Дедалус, 2002. — 560 с. ISBN 5-93154-003-2. * ''Перепёлкин М. А. '' Слово в мире Андрея Тарковского. Поэтика ''ино''сказания. — Самара: Изд-во «Самарский университет», 2010. — 480 с. ISBN 978-5-86465-479-8. * После Тарковского: материалы IV международной научной конференции, проведённой в рамках IX международного кинофестиваля им. Андрея Тарковского «Зеркало» / сост. А. Артамонов. — СПб.: Сеанс, 2016. — 200 с., ил. ISBN 978-5-905669-27-9. * ''Сальвестрони С.'' Фильмы Андрея Тарковского и русская духовная культура. — М.: [[Библейско-богословский институт св. апостола Андрея|Изд-во ББИ]], 2007. — 254 с. ISBN 5-89647-145-9. * ''Салынский Д.'' Киногерменевтика Тарковского. М.: Продюсерский центр «Квадрига», 2009. — 576 с. ISBN 978-5-904162-02-3. * ''Суркова О. Е.'' Книга сопоставлений. — М.: [[Союз кинематографистов России|Киноцентр]], 1991. * ''Суркова О. Е.'' [https://web.archive.org/web/20160207224628/http://old.kinoart.ru/2002/4/16.html Хроники Тарковского: «Солярис»] // [[Искусство кино (журнал)|Искусство кино]]. — 2002. — № 4. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.old.kinoart.ru/2002/6/24.html Хроники Тарковского: «Зеркало»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515143100/https://old.kinoart.ru/2002/6/24.html |date=2021-05-15 }} [Ч. 1] // Искусство кино. — 2002. — № 6. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.kinoart.ru/magazine/07-2002/Publication/tarkovskiMirror/ Хроники Тарковского: «Зеркало»] [Ч. 2] // Искусство кино. — 2002. — № 7. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.kinoart.ru/magazine/10-2002/Publications/Tark/ Хроники Тарковского: «Сталкер»] // Искусство кино. — 2002. — № 9; 10. * ''Суркова О. Е.'' С Тарковским и о Тарковском. — М.: Радуга, [[2005]]. — 464 с. ISBN 5-05-006018-4. * ''Суркова О. Е.'' Тарковский и я: Дневник пионерки. — М., [[2005]]. — 487 с. ISBN 5-94663-237-X. * Тарковский. А. Ностальгия [Архивы и документы; воспоминания и статьи] / Сост. [[Волкова, Паола Дмитриевна|Волкова П. Д.]]. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; [[Хранитель (издательство)|Хранитель]]; 2008. — 528 с. ISBN 978-5-17-051170-9, ISBN 978-5-9762-6661-2, ISBN 978-5-94663-584-4. * Тарковский А. Беседа с [[Херлингхауз, Герман|Германом Херлингхаузом]]: Пояснения режиссёра к фильму «Солярис» / Публикация Рут Херлингхауз и Л. К. Козлова; комментарий [[Зоркая, Нея Марковна|Н. М. Зоркой]] // «[[Киноведческие записки]]». 1992. Выл. 14. * ''Туманов В.'' «Philosophy of Mind and Body in Andrei Tarkovsky’s Solaris.» Film-Philosophy. 20 (2016) 2-3: 357—375. DOI: https://dx.doi.org/10.3366/film.2016.0020 * ''Туровская М. И.'' [http://lib.ru/CINEMA/kinolit/TARKOWSKIJ/turtarkowskij.txt 7 с ½, или Фильмы Андрея Тарковского]. — М.: Искусство, 1991. — 256 с. ISBN 5-210-00279-9. * Феномен Андрея Тарковского в интеллектуальной и художественной культуре : [сб. ст.] / Рос. акад. кинематогр. искусств «Ника»; [ред.-сост.: Е. Цымбал, В. Океанский]. — Иваново : Талка, 2008. — 223 с. ISBN 978-5-87596-109-0. * Феномен Андрея Тарковского в интеллектуальной и художественной культуре : материалы научно-теоретической конференции (12-14 июня 2013 года) / [ред.-сост. Е. Цымбал]. — Иваново : ПресСто, 2014. — 351 с. ISBN 978-5-905908-66-8. * ''Филимонов В.'' [http://seance.ru/blog/tarkovsky-home/ Андрей Тарковский. Сны и явь о доме]. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2011. — 498 c. ISBN 978-5-235-03399-3. * ''[[Фрейлих, Семён Израилевич|Фрейлих С. И.]]'' Теория кино: От [[Эйзенштейн, Сергей Михайлович|Эйзенштейна]] до Тарковского. — М.: [[Академический проект]]; Фонд «Мир», 2008. — 512 с. ISBN 978-5-902358-03-9, ISBN 978-5-8291-0962-2, ISBN 5-8291-0780-5, ISBN 5-902357-58-6. == Һылтанмалар == {{Навигация | Тема = Андрей Тарковский | Викицитатник = Андрей Арсеньевич Тарковский }} <!-- проверено июль 2019 --> * [http://tarkovsky.su/ tarkovsky.su — Сайт об Андрее Тарковском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413214741/http://www.tarkovsky.su/ |date=2019-04-13 }} ([http://tarkovsky.net.ru/ tarkovsky.net.ru старая версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019092805/http://www.tarkovsky.net.ru/ |date=2019-10-19 }}) ** [http://forum.tarkovsky.su/ Форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612171140/http://forum.tarkovsky.su/ |date=2020-06-12 }} * [http://tarkovskiy.su/ tarkovskiy.su — Медиа-архив Андрей Тарковский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419063416/http://tarkovskiy.su/ |date=2015-04-19 }} * [http://community.livejournal.com/ru_tarkovsky/ Клуб любителей творчества Тарковских] в [[ЖЖ]] * [http://2011.russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=911 Андрей Тарковский]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} в «Энциклопедии отечественного кино» * [https://web.archive.org/web/20080728004214/http://seance.ru/category/names/tarkovskiy-andrey/ Андрей Тарковский] на сайте журнала «[[Сеанс (журнал)|Сеанс]]» * [http://www.andrei-tarkovsky.com/ andrei-tarkovsky.com — сайт об Андрее Тарковском, фильмы, статьи, интервью]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090604115941/http://www.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/ Nostalghia.com — ресурс об Андрее Тарковском]{{ref-en}} * [https://sgustok.org/art/andrej-tarkovskij-svetopis Андрей Тарковский как фотограф] * {{публикация|статья|автор=Крис Маркер |заглавие=Семь печатей |ссылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/480/ |издание=Киноведческие записки |год=2002 |номер=57 |том= |месяц= |день= |issn= |ref= }} * [https://echo.msk.ru/programs/all/560879-echo/ «Наше всё» — Андрей Тарковский] на «[[Эхо Москвы]]», 21 декабря 2008 * [http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html Андрей Тарковский, из дневников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001406/http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html «Для целей личности высоких». Андрей Тарковский о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001623/http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html Андрей Тарковский «Самое динамичное искусство высиживается годами»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105083208/http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html |date=2020-01-05 }} * ''Станислав Минаков.'' [http://www.pravoslavie.ru/58841.html «Код Андрея Тарковского». Духовный аспект] // «[[Православие.ру]]» * ''[[Аносова, Нина Александровна|Аносова Н. А.]]'' [https://namastescop.livejournal.com/10601.html Надеждой гибель озарив: Посвящается семидесятилетию А. Тарковского] <!-- 05.2005 --> * [http://www.arba.ru/article/1535 Текст Диляры Тасбулатовой к 75-летию Андрея Тарковского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622112132/http://www.arba.ru/article/1535 |date=2015-06-22 }} // 8 марта 2007 <!-- * ''[[Давид Дивайн]].'' [http://www.uzormagazine.ru/single-post/to-remembered-andrey-tarkovsky Чтобы Помнили: «Жизнь никакого смысла, конечно не имеет…» К 85-летию А. А. Тарковского] +Фотографии с мест съёмок фильма «Сталкер» — домен помер --> * [https://web.archive.org/web/20190714215137/https://www.svoboda.org/a/30026919.html «Человек, который видел ангела. Андрей Тарковский»] в «Культ личности» на [[Радио «Свобода»]], 13 июля 2019 {{Фильмы Андрея Тарковского|nocat=1}} {{Приз за лучшую режиссуру (Каннский кинофестиваль)}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Refend}} [[Категория:Канн кинофестивале лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 апрелдә тыуғандар]] 1081j00z4957o52wzc37vime85hgwou 0 160852 1306062 1058723 2026-09-24T22:18:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306062 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Slavek_and_Slavko.JPG|мини|Славек һәм Славко — 2012 йыл турниры талисмандары]] '''Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары''' — футбол бәйгеһенә уңыш китереүсе талсым. 1980 йылдан Европа чемпионаты футбол талисмандары «яҡлауы» аҫтында үткәрелә. Беренсе талисман Пиноккио, Италияла үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Шул ваҡытан башлап, барлығы 8 талисман булдырылған. {| class="wikitable" |'''Чемпионат''' |'''Талисман(дар)''' |'''Тасуирлама''' |'''Фоторәсем''' |- |[[Италия]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1980)|1980]] | align="center" | '''Пиноккио''' |Итальяндар яратҡан әкиәт геройы. Ҡабатланмаҫ был талисмандың танауына Итталия флагы танауына төшөрөлгән.<ref name="Euro 80">{{cite web |title=Italy meets UEFA European Football Championship 1980 (Euro 80) |work=Euro 2012 Live Online |url=http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |accessdate=13 September 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705190614/http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |archivedate=July 5, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705190614/http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |date=5 July 2008 }} {{ref-en}}</ref><ref name="Brands Pinocchio">{{cite web| author=| title=Brands - Pinocchio| work=Brands of the World| url=http://www.brandsoftheworld.com/history/2004/04/105419.html| accessdate=13 September 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427190127/https://www.brandsoftheworld.com/history/2004/04/105419.html |date=27 April 2020 }} {{ref-en}}</ref> | |- |[[Франция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1984)|1984]] | align="center" | '''Пено''' |Франция йыйылма командаһы формаһын кейгән, ҡулына туп тотҡан әтәс.<ref name="Brands Peno">{{cite web | author= | title=Brands - Peno | work=Brands of the World | url=http://www.brandsoftheworld.com/search/64087320/105418.html| accessdate=13 September 2007}} {{ref-en}}</ref> | |- |[[ГФР]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (198һ)|1988]] | align="center" | '''Берни''' |Футболсының мөһим сифаттарын саҡылдырған, шәп йүгерергә һәм һикерергә белгән йорт ҡуяны. | |- |[[Швеция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1992)|1992]] | align="center" | '''Йорт ҡуяны''' |Швеция йыйылма командаһы формаһын кейгән йорт ҡуяны. | |- |[[Англия]] <br><br><br> [[1996]] | align="center" | '''Голиаф''' |Ҡулына туп тотҡан Арыҫлан. | |- |[[Бельгия]] / [[Нидерланд]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2000)|2000]] | align="center" | '''Бенелаки''' |Беренсе тапҡыр ике илдә үткәрелгән чемпионат талисманы тәҡдим ителгән биш мең өлгөнән һайлап алына. Берҙән, Benelucky атамаһы Белгия, Нидерланд һәм Люксембург исемдәренең баш өлөшөнән торһа, икенсенән, латынса «bene» (яҡшы) һәм инглизсә «lucky» (юллыҡлы) һүҙҙәренән яһалғанлыҡтан, турнирға ыңғай күренеш бирә. | |- |[[Португалия]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2004)|2004]] | align="center" | '''Кинас''' |Португалия йыйылма командаһы формаһын кейгән малай. |[[File:Mascot EURO2004.jpg|150px]] |- |Австрия / [[Швейцария]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2008)|2008]] | align="center" | '''Трикс һәм Фликс''' |Warner bros. Consumer Products компанияһы уйлап сығарған игеҙәктәр. Улар Швейцария менән Австрия милли флаг төҫөндә: Трикс — 20 һанлы аҡ, ә Фликс — 08 һанлы ҡыҙыл футболка кейгән. | |- |[[Польша]] / [[Украина]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2012)|2012]] | align="center" | '''Славко һәм Славек''' |Польша һәм Украина милли флагы төҫөндә кейенгән игеҙәктәр: Славек — 20 һанлы ҡыҙыл-аҡ, Славко — 12 һанлы һары-зәңгәр кейемдә. Сәстәре лә милли флаг төҫөнә буятылған. |[[File:Slavek&Slavko (3).jpg|150px]] |- |[[Франция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2016)|2016]] | align="center" | '''Ғәжәйеп Виктор''' |Франция милли йыйылма команда формаһы, ҡыҙыл мантия һәм осоусы бутсалар, кейгән малай.<ref>http://www.uefa.com/uefaeuro/finals/news/newsid=2189677.html {{ref-en}}</ref> | |- |[[Европа]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2020)|2020]] | align="center" | '''Скиллзи''' |Фристайл һәм урам футболы яратыусы, Скиллзи исемле малай.<ref>{{cite news |url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2596712.html |title=EURO 2020 mascot revealed... now it's your move |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528062858/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2596712.html |date=28 May 2019 }} {{ref-en}}</ref> | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://footballsmile.ru/statyi/vse-maskoty-evro.html Футбол буйынса Европа чемпионаттары талисмандары] [[Категория:Футбол буйынса Европа чемпионаттары]] al9cr1xv7b4g7uc70fibcs31wn9ad2p 0 161182 1306071 1299378 2026-09-25T03:03:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306071 wikitext text/x-wiki {{Ук}} == Иртә тарихы == Төбәк территорияһында [[энеолит]] керамикаһы (б. э. т. VI меңйыллыҡ) табылыуы был ерҙә йәшәгән халыҡтың [[Урта Азия]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] менән тығыҙ бәйләнешен күрһәтә. [[Бронза быуаты]]нда (б. э. т. III меңйыллыҡ) төбәк биләмәләренә көнбайыштан Афанасьев мәҙәниәтлеарий малсылыҡ ҡәбиләләре үтеп инә. Улар ата-бабаларын ҡурғандарға (Тарим мумиялары, Черчен кешеһе) ерләнгән. Уларҙың вариҫтары антик авторҙарға тохарҙар, ә ҡытайҙарға — юэчжи булараҡ билдәле булған. Улар [[Ҡашғар]], Турфан һәм Хотан ҡалаларын төҙөгән. Тохарҙарҙан көнсығышҡа табан (Ганьсу) үсүндәр йәшәгән. == Һун империяһы (б. э. т. 209—155 й.) == Б. э. т. II быуатта Модэ етәкселегендә көнсығыштан килгән һунну армиялары тохарҙарҙы өлөшләтә яулап алған, өлөшләтә көнсығыш армия менән Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарған. Бер нисә тиҫтә йыл үтеүгә һундарҙың һөжүме кире ҡағылған, ә тохарҙар ҡытайҙарға [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлын]] асыуҙа ярҙам күрһәткән. Б. э. т. I быуатҡа тохарҙар [[буддизм]]ды<ref>[http://www.berzinarchives.com/web/ru/archives/study/islam/historical_interaction/overviews/history_east_turkestan_buddhism.html Исторический очерк о буддизме и исламе в Восточном Туркестане].</ref> ҡабул итә. Тохар теле Көнсығыш Төркөстандың оазистарында VIII быуатҡа тиклем һаҡланған. == Ҡытай составына беренсе инеүҙәре == [[Файл:Hanbanchaochushixiyukoko.gif|справа|мини|Бань Чаоның көнбайыш крайын яулау]] I быуат аҙағында Бань Чао хәҙерге шеңжан биләмәләрен баҫып ала һәм үҙенең [[Хань (династия)|Хань]] ҡытай империяһына ҡуша. Империяла төбәк менән идара итеү өсөн административ структуралар булдырыла, һәм улар, Хань империяһы һәләк булғандан һуң да, уның вариҫы булып ҡалған дәүләттәрҙә лә, эшләүен дауам иткән. == Сяньби империяһы (93-224) == 93 йылда Их-Баян эргәһендәге алышта ханьлылар, сяньби, динлин һәм чешистар коалицияһы һуннуларҙы ҡыйрата, бынан һуң Сяньбиҙар һун ерҙәрен биләй, ә һундарҙың күпмелер өлөшө сяньби составына үтеп инә. II быуат уртаһында юлбашсы Таньшихуай сяньби-монголдарҙы берләштерә, ә 155 йылда һуннуларға шундай һөжүм яһай, һунну этносы дүрт тармаҡҡа тарҡала. Шеңжандағы элекке һунну ерҙәре сяньби контроле аҫтына күсә. III быуат уртаһында сяньби державаһы тарҡала. == Жужань ҡағанаты (330—555) == 234 йылда Сяньби империяһы бер нисә өлөшкә бүлгеләнгән, әммә Нирун-монголдар (Жужань ҡағанаты, Нирун ҡағанаты) Сяньби империяһының бөтә территорияһын тиерлек биләгән, ә сяньби телле Тобаслылар ҡытай йылғаһы [[Янцзы|Янцзыға]] тиклемге ерҙәрҙе баҫып алған. Нирундың көнбайыш сиктәре Балхаш күленә тиклем һуҙылған була һәм эфталиттар Нирун ҡағанатының вассалы булып китә.<ref>Grousset (1970), стр. 67.</ref> == Төрки ҡағанаты (552—745) == Төрки ҡағанат Бөйөк Даланың Европанан алып Ҡытайға тиклем иҫ киткес киң территорияларына тиклем үҙенең власын таратҡан. Тап ошо осорҙа Шеңжандың төркиләшеү процесы башлана. 603 йылда Төрки ҡағанат көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә (Көнсығыш-төрки ҡағанат) тарҡалған, һәм был төбәктең — Көнсығыш Төркөстан тигән тарихи исеме оҙаҡ йылдарға алдан билдәләнгән. Әммә төрки ҡәбиләләренең һөжүме урындағы мәҙәни традицияларҙың үҫешен тотҡарлай алмай. VI быуатта Турфандың тирә-яғында Мең Будда Мәмерйә Ҡорамдары төҙөлә башлай<ref>[http://www.svali.ru/catalog~194~51573~index.htm Турфан, Синьцзян-Уйгурский автономный район — климат, описание].</ref> == Тан империяһы составында == [[Файл:Emperor_Taizong's_campaign_against_Xiyu_states.svg|справа|мини|Көнбайыш крайҙы Тан империяһының яулап алыуы]] VII быуат уртаһында Шеңжан биләмәһе ҡытай [[Тан династияһы|Тан империяһы]] составына ингән, һәм VIII быуат уртаһына, Ань Лушань фетнәһе үҙәк Ҡытайға алыҫ гарнизондарҙан ғәскәр саҡырыу кәрәклегенә килтергәнгә тиклем, уның контроле аҫтында ҡалған. == Ҡытайҙарҙан монголдарға тиклем == 745 йылда Уйғыр ҡағанаты барлыҡҡа килгән, уның үҙәге хәҙерге [[Монголия]] биләмәләрендә урынлашҡан булған. IX быуат уртаһына ул көсһөҙләнә башлай. 840 йылда ҡағанатты йәнәсәй ҡырғыҙҙары тар-мар иткән. Уйғырҙар көньяҡҡа, көньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа ҡасып киткән. Көньяҡ-көнбайышҡа күсеүселәр хәҙерге ҡытай провинцияһы Ганьсу территорияһында Уйғыр Кянсуй (Ганьчжоу) дәүләте булдыра. Көнбайышҡа күсеп китеүселәр, тарихтан билдәле булыуынса, 500 йыл самаһы йәшәгән уйғыр будда дәүләтен (Уйғыр дәүләте Идикут) төҙөгән. Был илдең баш ҡалалары Koчо (Турфан) һәм Бешбалыҡ булған. Бынан тыш, урындағы ултыраҡ уйғырҙар яҡынса ошо уҡ ваҡытта башҡа төрки халыҡтары менән берлектә баш ҡалаһы [[Ҡашғар|Ҡашғарҙа]] урынлашҡан бик ҙур Ҡараханиҙар дәүләтен булдырған. Шулай итеп, I меңйыллыҡ аҙағында Тарим бассейнында һәм Жунгарияла раҫланып, төрки телле ҡәбилә союздарының береһе, [[Уйғырҙар|уйғырҙар,]] төбәктең төп халҡына әйләнә. XII быуат башында төньяҡ Ҡытай территорияһында урынлашҡан Ляо кидань империяһы ҡолатылғандан һуң, кидандарҙың бер өлөшө, ҡараханиҙарҙы тар-мар итеп, көнбайышҡа китә, һәм уларҙың биләмәләрендә Көнбайыш Ляо дәүләтен барлыҡҡа килтерә. == Монголдар осоро == [[Файл:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|справа|мини|250x250пкс|<small>Яркенд ханлығы хакимдары кәшәнәһе (1514—1679)</small>]] [[Монгол империяһы]] составына ингән Уйғырстан (Идикуттар Уйғыр дәүләте —үҙ теләге менән, ә Ҡараханиҙар Уйғыр дәүләте — хәрби интервенция юлы менән), ә [[:ru:XIII век|XIII]] [[XIII быуат|быуаттан,]] империяны Сыңғыҙхан вариҫтары үҙ-ара бүлешкәндән һуң, тулыһынса тиерлек икенсе улы улусына — Сығатайға эләгә. Тап шуға күрә иҫке уйғыр телен сығатай теле тип атайҙар. Илдең көнсығыш өлөшө генә — Турфан һәм Кумул [[Үгеҙәй]]— Сыңғыҙхандың Бөйөк хан тип иғлан ителгән өсөнсө улының улусына ингән. [[Файл:Могулистан.png|мини|350x350пкс|Могулистан]] [[Файл:Mongolia_XVI.png|мини|XIV-XVII быуаттарҙа монгол дәүләттәре : Монгол ҡағанаты, Ойрат ханлығы һәм Могулистан]] [[XIV быуат]] урталарында Сығатай улусынан Уйғырстан территорияһын ҡаплаған Моголдар дәүләте (Моголистан) бүленеп сыҡҡан. «Могол» һүҙе «монгол» һүҙенең этник вариҫы түгел, ә уның династия вариҫы була тиер кәрәк. Йәғни Моголистандың төп халҡы төрки телле халыҡ, дөрөҫөрәге, уйғырҙар булған, әммә уларҙың хакимдары үҙҙәрен монгол хандары нәҫеленән тип һанаған. Моголистандың баш ҡалаһы тип элекке Идикут Уйғыр дәүләтенең баш ҡалаһы булған Бешбалыҡ иғлан ителә. [[XIV быуат]] ойраттар көньяҡҡа күсә һәм 1399 йылда Ойрат ханлығын булдыра. Ваҡытлыса Шенжандың төньяҡ өлөшөн юғалтһалар ҙа, уйғырҙар илдең көнсығышын, һуңғараҡ исламлашҡан Турфан һәм Кумулды, үҙҙәренә ҡайтара алғандар. «Әхмәттең өлкән улы — Мансур, атаһы үлгәндән һуң, Турфанда, Ҡарашәһәрҙә һә Кучала Уйғырстан хаким булып танылған». [[XVI быуат]]та Уйғырстан яңы исемгә: Мәмләкәт- һәм Могулистан (Моголистан дәүләте) эйә була. Яркенд был дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. [[XVI быуат|XVI]]—[[:ru:XVII век|XVII]] [[XVII быуат|быуаттарҙа]] илдең сәйәси тормошо башлыса ислам дине руханиҙары — хожалар эшмәкәрлеге аша билдәләнеүе Уйғыр дәүләте үҙенсәлеге булып тора. Хожаларҙың ике ислам сектаһы — «аҡтауҙар» һәм «ҡаратауҙар» ике быуат дауамында Уйғырстанда йоғонтоло булыу көнсөл көрәш алып барған. XVII быуат аҙағында власҡа аҡтауҙар лидеры — Аппаҡ Хожа килә. Әммә оҙаҡҡа һуҙылған низағтар Уйғырстандың бөтә территорияһы жунғарҙар йоғонтоһо аҫтында ҡалырлыҡ уңайлы нигеҙ бирә. Уйғырстандан төньяҡта етерлек көскә эйә Жунғар ханлығы, көньяҡта — Жунғарҙарға буйһонған Моголия Уйғыр дәүләте булған. == Цинь дәүере == [[Файл:Battle_of_Tonguzluq.jpg|мини|300x300пкс|Цин хәрби етәксеһе Жао Хуэй Яркендҡа ([[1758 йыл|1758]]) уңышһыҙ һөжүм яһарға тырыша]] [[Файл:The_Lifting_of_the_Siege_of_the_Black_River_(Khara-Usu).jpg|мини|300x300пкс|Хара-Усеҙа уйғырҙар ҡамауға алған Жао Хуэй командалығындағы цин ғәскәре ҡамауҙы йырып сыға ([[1759 йыл|1759]]) ]] [[Файл:Battle_of_Qos-Qulaq.jpg|мини|300x300пкс|Минь Жуй Йыһан хожаны тар-мар итә ([[1759 йыл|1759]])]] XVII быуатта Мин ҡытай империяһын [[Цин империяһы]]н барлыҡҡа килтереүсе маньжурҙар баҫып ала. XVII быуат аҙағында Көнсығыш Азия далаларында гегемония өсөн маньжурҙар һәм жунһарҙар араһында һуғыштар башлана. XVIII быуат уртаһында [[Жунғар ханлығы]] тулыһынса тар-мар ителә, ә уның территорияһын Цин империяһы баҫып ала<ref>[http://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ Гибель Джунгарского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404152902/http://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ |date=2017-04-04 }}. История Казахстана</ref><ref>[http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741 Гибель Джунгарского ханства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909095457/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741 |date=2017-09-09 }}. Казах.ру</ref>. Шеңжандың көньяҡ өлөшөнөң яҙмышы үҙ-ара низағтарҙы баҫҡынсылар оҫта файҙаланыуы арҡаһында алдан хәл ителгән була. Ойрат (жунғар) халҡы юҡ ителеп йә ҡасып бөткәнлектән, бөтә Шеңжан территорияһында ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре менән билдәле уйғыр дин әһеле — аҡтауҙар сектаһы лидеры — Аппаҡ Хожа вариҫтары — туғандар Борханеддин менән Хожа Йыһан етәкселек иткән. Әммә көрәш башланған осорҙан бирле уларға Яхъя Хожа етәкселегендә ҡаратауҙар ҡаршы торған. Ағалы-энеле Борханеддин һәм Хожа Йыһан үҙҙәренең сәйәси дошмандарын юҡ итә, ләкин Уйғырстан халҡын тышҡы ҡурҡыныстан һаҡлап ҡалыр өсөн берләштерә алмай. Борханеддин һәм Хожа Йыһан Шенжанды маньчжур ғәскәре баҫып алғанда уҡ, тыуған ерҙәре ойраттарға буйһонғанын белһәләр ҙә, ойраттарға хәлдәренән килгәнсе ярҙам иткән. Улар маньчжур оккупацияһы — ойрат йоғонтоһона ҡарағанда күп тапҡыр ҡурҡынысыраҡ һәм хәүефлерәк икәнен аңлағандар. [[1758 йыл]]да Хожа Йыһан Батур хан исеме аҫтында үҙен Уйғырстан хакимы тип иғлан итә. Ҡайһы бер ҡалаларҙа артабан ҡытайҙар яғына күскән уйғыр милләтле сәйәси дошмандары булһа ла, дөйөм алғанда, ул хәл менән идара итә алған. Уйғырстандың көньяғына яҡынлашҡан маньчжур ғәскәрҙәр «Куча, Шаяр һәм Сайрам ҡалаларын баҫып ала. Аксу һәм Уч-Турфанда Чжао Хойға ошо ҡалаларҙы биргән урындағы бәктәр Борханеддин һәм Хожа Йыһанға ҡаршы сыға…» [[1759 йыл|1759 гйылдың]] август аҙағына Яркенд, Ҡашғар ҡалалары бирелә. Шулай итеп, Борханеддин һәм Хожа Йыһандың Уйғырстан бойондороҡһоҙлоғон яҡлап ҡалыу ынтылыштары уңышһыҙ тамамлана. Тарҡалыштың төп сәбәбе уйғыр лидерҙары араһында берҙәмлек булмауҙа. Маньчжур феодалдары Жунғарҙы һәм Көнсығыш Төркөстанды яулап алыуы һөҙөмтәһендә ике өлкә лә Цин империяһының колонияһына әүерелә һәм [[1760 йыл]]да яһалма рәүештә айырым хәрби-административ берәмек— [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан]] империя наместниклығы итеп атала (''Яңы сик'', йәки Я''ңы территория''). Наместниклыҡ барлыҡҡа килгән 1760 йылда уҡ Ҡашғарҙа ҙур ихтилал тоҡана. Биш йылдан көньяҡта, Уч-Турфан халҡы, бер нисә ай дауамында ҡораллы көрәш алып барған. Ихтилал етәксеһе Рәхмәтулла була. Уйғыр халҡының сығыштарын баҫтырып, маньчжур-ҡытай оккупацион властары уйғыр халҡының бер өлөшөн көньяҡтан төньяҡҡа көсләп күсерә. Был акция ике маҡсатты эҙәрлекләй. Беренсенән, был әүҙем көрәшселәрҙе һөргөнгә оҙатыу булған. Икенсенән, миллиондан ашыу ойраттарҙы юҡ итеп, маньчжур-ҡытай властары уйғырҙар хеҙмәтен ҡулланып, төньяҡ Уйғырстанда урынлашҡан оккупацион армияһын хеҙмәтләндереү юлын эҙләгән. Нәҡ шул ваҡытта күсереп килтерелгән уйғырҙарҙы маньчжур һүҙе «таранчи», йәғни «һабансы» тип атағандар. Уйғырҙарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн сығыштары даими булып тора. XVIII—XX быуаттарҙа 400 самаһы була. Шуныһы ҡыҙыҡ: азатлыҡ көрәшен «аҡтауҙар» ҙа, «ҡаратауҙар» сектаһы вәкилдәре лә етәкләй. Ҙур, «хожалар ихтилалы» тип аталған ихтилалдар XIX быуатта [[1814 йыл]]да Тилл-ҡарый, [[1816 йыл]]да Зияутдин, [[1818 йыл]]да Йыһангир хожа етәкселегендә тоҡана, һәм ул [[1826 йыл|1826]]—[[1828 йыл|1828 йылдарҙа]] икенсе тапҡыр (Йыһангир хожа ихтилалы) ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре ойоштороуға өлгәшә. Уйғырстандың көньяғында мөһим стратегик пункттарҙы, Ҡашғарҙы, Яркендты, Хотанды, Янғиғисарҙы, яулап, Йыһангир хожа килергә тырыша, Аксу, Ҡарашар, Кучар, Уч-Турфанға һөжүм итергә тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. Хәл иткес алышта еңелеп, Йыһангир хожа ҡулға алына, [[Пекин]]да язаға тарттырыла. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "Вэй Юань мәғлүмәте буйынса, уйғыр баш күтәреүселәрен маньчжур карателдәре аяуһыҙ ҡанһыҙлыҡ менән язалаған. Ул «Күпме дошман үлтерелде, 4 меңен тере тоттоҡ». Әммә Йыһангир хожа ихтилалы әһәмиәте бик тәьҫирле. Ч. Вәлиханов яҙыуынса, «Йыһангир ихтилалынан һуң азия халҡы алдында еңелмәҫ кеүек тойолған ҡытайҙарҙың көсһөҙ икәне күренде. Ҡашғар илһөйәрҙәренең Ватандарына азатлыҡ һәм үҙаллылыҡ яулау хаҡында яңы һәм көслө өмөтө уянды, рухы нығынды». Ике йылдан, [[1830 йыл]]да, Йыһангир хожаның ҡустыһы — Йософ хожа, яңы хәрәкәт ойоштороп, Коканд территорияһынан Уйғырстанға юллана. Ул Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә. Әммә артабан Йософ хожа Кокандҡа ҡайтырға мәжбүр була. 17 йыл үткәс, [[1847 йыл]]да билдәле уйғыр эшмәкәре Вәлихан Тура шулай уҡ Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә, әммә һөжүмйәйелдерә алмай. [[1851 йыл|1851 йылдың]] июлендә Рәсәй һәм Цинь империялары Кулжа килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, был ике илдең мөнәсәбәттәре һиҙелерлек яҡшырҙы, әммә уйғыр халҡы яҙмышында сағылманы. Һаман да иҙелеү дауам иткәнлектән, уйғыр хожалары [[1855 йыл]]да тағы ла Ҡашғарҙы алырға маташа. Һәм бындай ынтылыштар 1856—1857 йй. ла дауам итә. [[1864 йыл|1864 йылдың]] йәйендә Уйғырстандың үҙәгендә урынлашҡан Кучар халҡы күтәрелә. Илдең көньяғында, Ҡашғар, Яркенд, Хотанда, сыуалыштар булды. Ихтилал төньяҡҡа күсә, Илий крайына күсә, шулай итеп бөтә ил тиерлек ваҡиғалар солғанышында ҡала. Әммә, үҙ-ара ыҙғыш, берҙәм маҡсатты аңламау уңыштарҙы юҡҡа сығара. Ихтилалдың башланғыс осоронда, 1864 йылда, хәрәкәт лидеры тип Кучар хакимы— «ҡаратаулы» Рәшиддин таныла. Хан хожа титулын алғас, ул кисекмәҫтән ихтилал базаһы киңәйтеү сараһын күрә, һәм ниәтен тормошҡа ла ашыра. Әммә [[1866 йыл]]да «аҡтаулы» Бозроҡ хожа эмиграциянан Ҡашғарға ҡайтҡас, низағ яңыра. Шул уҡ ваҡытта 1866 йылда Алаһан үҙен Илий крайы [[солтан]]ы тип иғлан итә. Һөҙөмтәлә Уйғырстан ваҡ биләмәләргә бүленгән. Биш дәүләт булдырыла: Кучар ханлығы, Ҡашғар ханлығы, Хотан ислам дәүләте, Өрөмсө солтанаты, Илий солтанаты. Уйғыр сәйәси эшмәкәрҙәре илде берләштереү кәрәклеген аңлай, әммә шәхси амбициялары арҡаһында үҙ-ара килешә алмай. Кучарҙағы ихтилал етәксеһен — Рәшиддин хожаны (Хан хожа) ҡашғар эшмәкәрҙәре танымай, ә Ҡашғар хакимы — Бозроҡ хожа Уйғырстандың башҡа өлөштәре лидерҙары араһында абруй менән файҙаланмаған. Элегерәк Кокандтан килгән Ҡашғарҙың хәрби түрәләренең береһе Яҡуп бәк милләтте берләштереүсе ролен үҙ өҫтөнә ала. Армияны көсәйтеү буйынса саралар үткәреп, уның ярҙамында ҡайһы бер ыҡҡа килмәгән хожаларҙы алып ташлап сумел устранить, илде берләштерә алған. Уйғырстан биләмәләрендәге бөтә дәүләт ойошмалары образования Яҡуп бәк дәүләте составына ингән. Был дәүләт 1865 йылда иғлан ителә һәм Йеттишар (ете ҡала дәүләте) тип атала. Ул ғәмәлдә булғанда, Уйғырстан 13 йыл осорҙа бойондороҡһоҙ дәүләт була. [[1870 йыл]]да Яҡуп бәк Йеттишар дәүләтенә Өрөмсө солтанатын да ҡуша алған. Илий (Таранчи) солтанатын [[1871 йыл]]да Рәсәй империяһы ғәскәрҙәре баҫып ала. Уйғырҙар һәм урыҫтарҙың хәрби бәрелештәре 1870 йылда башлана. «Хәрби хәрәкәттәр асыуға ҡызай ырыуы ҡаҙаҡтарының 1870 йыл аҙағында Кулжаға күсеүе сәбәп була. Кызайлыларҙың улус идарасыһы прапорщик Тазабектың 1871 йылдың апрелендә Кулжаға ҡасып китеүе һәм Илий солтанатының тәғәйенлән ваҡытта уны бирергә теләмәүе генерал мәжбүр Колпаковскийға сик буйы отрядтарын көсәйтеүгә һәм айырым отряд ебәрергә мәжбүр итә». Шенжандың Илий Крайын баҫып алғандан һуң, рәсәй ғәскәрҙәре унда ун йыл дауамында торған. Шул уҡ ваҡытта Йеттишар дәүләте бойондороҡһоҙлоғон таныуға өлгәшергә тырыша, ләкин тырышлыҡ һөҙөмтәһеҙ була. Яҡуп бәктең сәйәсәте Уйғыр дәүләтенең өс ҡеүәтле күршеләре: Рәсәй, Британия һәм Цинь араһында лавированиеға нигеҙләнә. Әммә Рәсәй ҙә, Британия ла Йеттишар.дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон танымай. Шул арала Цин империяһы, хатта Яҡуп бәктең автономия ойоштороу тәҡдимен дә кире ҡағып, масштаблы хәрби хәрәкәттәрбашлай. [[1877 йыл]]да Яҡуп бәк ағыуланып үлтерелә, ә Уйғырстанды [[Цин империяһы]] ғәскәрҙәре ҡабат оккупациялай. Тыныс халыҡ араһында күпләп ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар үткәрелә. Ҡытай ғәскәрҙәре командующийы генерал Цзо Цзунтан уйғыр халҡының йәлләде булараҡ тарихҡа инеп ҡала. Ливадий килешеүебуйынса [[1879 йыл]]да Рәсәй империяһы Илий крайын Цинь империяһына ҡайтарып бирергә тейеш була, 1881—1883 йылдарҙа рәсәй ғәскәрҙәре Шенжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән сығарыла. [[1884 йыл]]да цинь хакимиәте Уйғырстанды яңынан [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан]] тип атай, [[Өрөмсө]] ҡалаһы уның административ үҙәгенә әүерелә. == Шеңжан XX быуатта == 1911—1912 йылғы Ҡытай революцияһынан һуң, уйғырҙар Ҡарғалыкҡта, Яркендта, Хотанда баш күтәрә. [[1912 йыл|1912]]—[[1913 йыл|1913 йылдарҙа]] Кумулда етди сығыштар булып үтә. Ихтилалды Тимер Хальпа етәкләй. Әммә тиҙ арала улар бөтөрөлә, ә Тимер Хальпа һәм Мөхитдин (Кумул ҡалаһы баш күтәреүселәренә ҡушылырға ниәт иткән Турфан ҡалаһы ихтилалсылары лидеры) үлтерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]] Шеңжанға ҡағылмаған кеүек булһа ла, иньцзян яҡтан урап, уның эҙемтәләре төбәккә ҙур йөк булып ята. 1916 йылда Шеңжанға Урта азия ихтилалы баҫтырылғандан һуң рәсәй Төркөстанынан ҡасаҡтар ағыла. Аҡтар хәрәкәте еңелгәндән һуң Шеңжанға күп һанлы аҡ гвардееецтар ҡасып килә. Ике һуғыш аралығы осоронда Шеңжанға [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҙур йоғонто яһай. Был күпмелер дәрәжәлә Шеңжандың тышҡы сауҙаһы Рәсәйгә йүнәлтелеүе менән бәйле. Пекин властары ҡала властарының ризалығы менән 1920 йылда уҡ Шеңжан властары пекиндың ризалығы менән һөйләшеүҙәр Кулжаға совет сауҙа-дипломатик миссияһын саҡыра, улар барышында 1920 йылдың 27 майында ике яҡлы Илий килешеүе төҙөлә, һәм уның ҡарары буйынса Кулжала [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|СУАР]] менән Совет Рәсәйе араһында сауҙа мәсьәләләрен көйләүсе агентлыҡ булдырыла. {{Sfn|''Шматов В.Г.'' Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул|2016|c=28—30|name="shm2016diss"}} Был килешеүҙә сауҙа итеү өсөн Хоргос аша үткән берҙән-бер файҙаланыласаҡ һәм Илий округы территорияһында рус подданыйҙарының экстерриториаллек хоҡуғын юҡҡа сығарған. 1920 йылдар башында совет властары Шеңжандағы аҡ гвардиясылар үҙәген бөтөрә, һәм был эштә ҡытай властары байтаҡ ярҙам күрһәтә. Төбәктә төйәк тапҡан аҡтар лидерҙары ([[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]], Б. В. Анненков һәм Н. А. Денисов) юҡ ителә. Рәсәй армияһы һалдаттарының байтаҡ өлөшө амнистия буйынса ҡайтарылды. Шеңжан менән СССР араһында бик ҙур каруан сауҙаһы урын ала. 1920-се йылдарҙа Шеңжандан СССР-ға тире, йөн, йәнлек тиреһе, ебәк сеймалы, мамыҡ, сәй, тәмәке, аттар, мал-тыуар, кипкән емеш килтерелә, СССР-ҙан Шеңжанға шәкәр, шырпы, нефть продукттары, кизе-мамыҡ туҡымалар, еп, тимер һәм суйын әйберҙәр, һауыт-һаба һ. б. сығарыла. 1926 йылға инде ике яҡлы тауар әйләнеше 1913 йыл кимәленә етә, 1929 йылға 63,2 %-ҡа артыҡ була. 1930-сы йылдарҙа Шеңжан ғәмәлдә СССР-ҙан дотация алыу юлына күскән. 1933 йылдың авгусында үҙәк [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында Шеңжан иҡтисадын үҫтереү буйынса саралар тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шеңжан йылына 4 % менән һәм уны тауарҙар— алтын, ҡурғаш, ҡиммәтле тире, йөн һ. б. тапшырыу юлы менән түләү маҡсатында 5 млн алтын һумлыҡ заём ала. 1935 йылдың 17 июлендә төҙөлгән [[Өрөмсө]] совет-шеңжан килешеүенә ярашлы, СССР-ҙан төбәккә транспорт саралары ҡайтарыла. Башҡа килешеү (1935 йылдың 16 июле) юл төҙөлөшөн 2 400 316 алтын һум суммаһында финанслауҙы күҙ уңында тота. 1935 йылда ғына совет белгестәре Шеңжанда бер нисә: Өрөмсө— Хорос, Өрөмсө-Зәйсән, Өрөмсө — Бахты, Өрөмсө — Хами юлдары төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың Шеңжанға ярҙамы комплекслы алып барыла. 1935 йылғы килешеү буйынса төбәккә ауыл хужалығын тергеҙеү өсөн кәрәкле машиналар, инвентарь, орлоҡ, тоҡомло мал килтерелә. Шулай уҡ лабораториялар, зоотехния пункттары йыһазландырыла, совет белгестәре командировкаға килә. 1930-сы йылдарҙа совет белгестәре төбәктең төрлө ҡалаларында сәнәғәт объекттар төҙөй. Тарихсы В. Г. Шматов фекере буйынса, асылда СССР 1930-сы йылдарҙа Шеңжандың тышҡы сауҙаһын монополләштергән була. Совет-шеңжан сауҙа әйләнеше тиҙ үҫкән. 1929 йылда ул 13,8 млн һум тәшкил итһә, 1936 йылда — 26,3 млн һум тәшкил иткән<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 63. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Хатта урындағы валюта курсына ла Советтар Союзы ярҙам итә. Урындағы ҡытай властары бер нисә тапҡыр Шеңжанды СССР-ға ҡушыу мәсьәләһен күтәргән<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 69. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Төбәктә СССР-ҙың йоғонтоһо 1930-сы йылдар башындағы уйғыр ихтилалын баҫтырырға ярҙам иткәндән һуң көсәйә. Уйғырҙарҙың ҙур ихтилалы 1931 йылда Уйғырстандың көнсығышында — Кумул.ҡалаһында башлана. Ихтилал етәкселәре Хожа Нияз Хажи һәм Юлбарыҫ Хан була. Был сығыш Уйғырстандың башҡа райондарына ла күсә. Турфанда ихтилалды сауҙагәр Мәҡсүдахун Мөхитов (күренекле уйғыр милли эшмәкәре) һәм уның ике ағай-энеһе етәкләй. Алтай округының төньяғында уйғырҙарға Шәриф хан етәкселегендә [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡтар,]] көньяҡта йәш кенәз Мәхәүән менән ҡарашар [[монголдар]]ы, шулай уҡ дунгандар (хуэйцзу) һәм [[ҡырғыҙҙар]] ҡушыла. Ихтилал ҡыҙыу темпта үҫешкән һәм етерлек уңышлы ла бара. Хакимлыҡ иткән режимға ҡаршы уртаҡ нәфрәт аша берләшкән Уйғырстандың ҡытай булмаған халыҡтары бер-береһенә ярҙам итеп, етерлек берҙәм сығыш яһай. 1933 й. яҙына милли хәрәкәттең төп һәм әйҙәүсе көсө булған уйғыр баш күтәреүселәре һәм башҡа милләт ихтилалсылары (ҡаҙаҡтар, монгол, дунгандар, ҡырғыҙҙар) территорияның яҡынса 90%-н контролдә тота. 1933 йылдың апрелендә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Шенжан власына полковник Шэн Шицай килә, үҙен генерал (һуңғараҡ генерал-полковник) һәм губернатор итеп иғлан итә. Уйғырстан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте киҫкенлеген төшөрөр өсөн ул халыҡҡа бер нисә сәйәси һәм иҡтисад иреклеген вәғәҙәләүсе программаһын халыҡҡа сығара. 1933 йылдың йәйендә уйғырҙар лидеры Хожа Нияз Хажи һәм Шэн-Шицай был программа ҡабул итеү тураһында ғәмәлдә килешәләр. Бында уйғыр лидерҙарына асыҡтан-асыҡ баҫым яһаусы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]]<nowiki/>ның роле ҙур булған. Шуға ла ҡарамаҫтан,, һәм ул шулай тамамлана ихтилалға ҡушыла кем ҡаршы тора алмай. Атап әйткәндә, алдан тәҡдим ителгән сценарий менән Уйғырстандың көньяғы лидерҙары (Хотан һәм [[Ҡашғар]]) ризалашмай. 1933 йылдың йәйендә Сабит Дамулла һәм Мөхәммәт Әмин Буғра бойондороҡһоҙ Көнсығыш Төркөстан Ислам республикаһы (башта дәүләтте Уйғырстан Ислам Республикаһы тип атау фаразлана, әммә Уйғырстада йәшәгән ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, үзбәктәр һәм татарҙар милли төркөмдәрен иҫәпкә алып, дәүләт исемен үҙгәртергә булалар) тураһында иғлан итә. 1933 йылдың 12 ноябрендә Ҡашғарҙа халыҡҡа рәсми рәүештә Программа, Декларация, республика [[Конституция|Конституцияһы]] еткерелә. Ситтән тороп ил Президенты итеп Хожа Нияз Хажи, ә премьер-министр итеп — Сабит Дамулла (был аҙым уйғыр лидерҙарының берҙәмлеген, тимәк, бөтә Уйғырстан территорияһының берҙәмлеген күрһәтергә тейеш булған). иғлан ителә. Милли ассамблея саҡырыла, Конституция ҡабул ителә, дәүләт символы — флаг (аҡ-зәңгәр фонда аҡ ярым ай менән йондоҙ) һәм милли валюта.барлыҡҡа килә. 1933 йылдың октябрендә Шэн Шицай хәрби һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе көйләү өсөн [[Мәскәү|Мәскәүгә]] рәсми визит менән килә. 1934 йылдың декабрь айында ла килә. 1934 йылдың ғинуарында Шэн Шицай Апрес Г. А. менән бәйләнеш урынлаштыра һәм туранан-тура совет хәрби ярҙамына өлгәшә. Японияның көсәйеүен һәм эргәһендә генә мосолман дәүләте барлыҡҡа килеүен теләмәгән Советтар Союзы ҡыҙылармеецтарҙан төҙөлгән Ирекле Алтай армияһын (аҡ гвардиясылар формаһын кейгән ОГПУ-ның 13-сө Алма-Ата полкы, шулай уҡ ОГПУ-ның 10-сы Ташкент полкы) Шэн Шицайға ярҙамға ебәрә. Шеңжан губернаторы ҡушыуы буйынса, аҡ гвардия полковнигы барон Павел Папенгут, Шэн Шицай армияһының һуғышҡа иң яраҡлы подразделениеһы булған, бер кавалерия һәм ике пехота полкы ойоштора. Әҙәм ышанмаҫлыҡ хәл — кисәге дошмандар бер сафта һуғыша. ОГПУ агенттары Көнсығыш Төркөстан территорияһында иркенләп эшләй. Һуңыраҡ Шеңжан өсөн НКИД халыҡ комиссары урынбаҫары дәүләт именлеге генералы Владимир Деканозов «яуаплы» булған курировал. Ирекле Алтай армияһының артиллерияһы һәм авиацияһы, шулай уҡ, [[пулемёт]]ы<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 47. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> булған. Шул уҡ ваҡытта Ма Чжуин етәкселегендәге дунгандар Ҡашғарҙы баҫып ала һәм бер көн эсендә 2 меңгә яҡын кешене ҡырып һала, һуңғараҡ мең ярым әсир ҡытай һалдаты атып үлтерелә. Өрөмсөнө баҫып алырға тырышҡанда, совет авиацияһы бомбаға тотҡанлыҡтан, Ма Чжуин ғәскәре тарала. 1935 йылда фетнә баҫтырыла. Көнсығыш Төркөстан республикаһы бөтөрөлә. Премьер-министр Сабит Дамулла һәм ҡайһы бер министрҙары ҡулға алынып, [[Өрөмсө|Өрөмсөгә]] оҙатыла һәм шунда үлтерелә. Мөхәммәт Имин Буғра һәм Мәхмүт Мөхити кеүек ҡайһы бер лидерҙар Һиндостанға күскән. Һуңыраҡ Хожа Нияз отрядтары Ҡашғарҙы баҫып ала, әммә ислам республикаһын тергеҙеү тураһында һүҙ бармай. Ирекле Алтай армияһы Союзға әйләнеп ҡайта, ҡалған бер өлөшө инструктор сифатында тороп ҡала. Хожа Нияз губернаторы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ ул да репрессиялана. 1937 йылда яңы уйғыр ихтилалы башлана. Ҡашғарҙы аазат итеп, баш күтәреүселәр Өрөмсө яғына юллана. Корла, Ҡарашар. ҡалалары районында хәл иткес алыш була. Берләшкән ҡытай-совет ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Артабан бөтә Уйғырстанда киң масштаблы репрессиялар уҙғарыла. Әммә урындағы халыҡ көрәште туҡтатмай. Илий крайында уйғырҙар, ҡаҙаҡтар, монголдар бигерәк тә ҙа ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Совет хәрби частары (Нарын һәм Ош ғәскәри төркөмдәре) һәм Шэн Шицай подразделениеларының уртаҡ тырышлығы менән уйғырҙар һәм дунгандар фетнәһе баҫтырыла. Комбриг Николай Норейко докладынан: «5 декабргә береһенән 36-сы дунган дивизияһынан 5 612 кеше үлтерелде һәм әсирлеккә алынды, әсиргә алынғандар араһынан 1 887 кеше юҡ ителгән. 20 орудие, 1 миномет, 7 меңдән ашыу винтовка тартып алынған. 6-сы уйғыр дивизияһынан 8 мең кеше әсирлеккә алынған һәм үлтерелгән, әсирҙәр араһынан 607 кеше юҡ ителде». Һуңыраҡ «юҡ ителеүселәр» һаны тағы арта.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html|title=Архивированная копия|accessdate=2010-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309162633/http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html|archivedate=2010-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309162633/http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html |date=2010-03-09 }}</ref> Шенжан [[Чан Кайши]] ҡытай хөкүмәтенә номиналь ғына буйһонған, үҙ валютаһы булған, һәм иғтибарға шул лайыҡ, СССР Дәүләт банкы тотороҡлолоғон тәьмин иткән. Аҡ гвардиясыларға килгәндә, бер өлөшө яуҙа һәләк булған, ҡайһылары — совет разведкаһы тарафынан өгөтләнеп, Шэн Шицайға хеҙмәткә күсә. (Һуңыраҡ аҡ гвардиясыларҙан торған рус дивизияһы СССР-ҙың тәҡдимдәрен иҫәпкә алмайынса, тарҡатыла, Паппенгут заговор ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. Уның менән бергә 40-тан ашыу аҡ офицер язалап үлтерелә. Шэн Шицай Мәскәүгә визит менән килгәнендә, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б.)]] ағзалығына алырға рөхсәт биреүҙәрен үтенгән һораған. 1938 йылда РККА Разведка Идаралығы начальнигы урынбаҫары уға 1859118-се һанлы партия билетын тапшыра.<ref name="autogenerated1"/> Шэн Шицайҙың тоғролоғрн Мәскәү юғары баһалай. Уның ҡорал, боеприпастар, аҙыҡ-түлек килтереү үтенестәре тулыһынса ҡәнәғәтләндерелә. Шэн Шицайға совет ярҙамының ысын сәбәбенең береһе — стратегик тәьмин ителеүҙә. Был осорға Шеңжанда уран, вольфрам, сурьма, олово, никель, танталдың ҙур ятҡылыҡтары табылғанлыҡтан. 1937 йылда башлаған япон-ҡытай һуғышы башлаған Шеңжан территорияһы хәрби йөктәренең күп өлөшө транзит ташылған. Был хәл төбәктә совет ғәскәрҙәренә ихтыяжды көсәйтә. Совет белгестәре етәкселеге аҫтында Шенжан аша Һары-Өзек — [[Өрөмсө]]— Ланьчжоуюлы төҙөлгән. Уны тәьмин итеү өсөн яғыулыҡ менән тәьмин итеү маҡсатында, СССР, Ҡытай һәм Шеңжан провинцияһы араһында Тушанцзы нефть ҡыуыу заводы төҙөү тураһында килешеү төҙөлә, һәм 1939 йылда ул (совет геологтары был районда нефть барлығын тикшергәс кенә) эш башлай<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 105—107. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Завод 1942 йылға тиклем эшләй, һуңынан һүтелә һәм ҡорамалдары СССР-ға ҡайтарыла<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 109. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. 1939 йылдың яҙында «Хамиата» совет-ҡытай авиакомпанияһы (Ҡытай-совет ҡатнаш Шеңжан Авиация Акционер яуаплылығы сикләнгән акционерҙар йәмғиәте) булдырыла, ул [[Алматы|Алма-Ата]] — Ланьчжоу һәм башҡа<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 109—110. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 1941 йылда уны хеҙмәтләндереү йәһәтенән Шенжанда метеорология хеҙмәте булдырыла<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 110—111. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Ҡытай илсеһе үтенесе менән Шенжанда авиасборочный завод төҙөлә<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 111—112. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Был предприятие Өрөмсөнән 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан самолетты йыйыу һәм совет деталдәренән И-16 (йылына 300 берәмеккә тиклем, 1941 йылда был модель етештереүҙән төшөрөлгән)<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 112—113, 116. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Предприятие ҡатнаш була, ә уны өлөшләтә эшләтеү 1940 йылдың 1 октябрендә башлана, уны 1940 йылда өлөшләтә файҙаланғанда<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 114—115. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Заводты һаҡлау өсөн НКВД<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 117. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>батальоны ҡулланылған. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыуға губернаторҙың, ҡытай генерал Шэн Шицайҙың ориентацияһы үҙгәрә. Ҡытай милләтселәре — Гоминьдан партияһы яҡлыларға һырыҡҡас, СССР-ҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шуның менән бәйле, Советтар Союзы Уйғырстан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәтен хуплай. 1941 йылда ҡаҙаҡтар ихтилалға күтәрелә. Шэн Шицай хөкүмәте көтөүлектәрҙе һәм һыулау урындарын урындағы ултыраҡ крәҫтиәндәргә — дунгандар һәм ҡытайҙарға ғына тапшырыуы ҡаҙаҡтарҙың ҡәнәғәтһеҙлегенә этәргес сәбәп була. Баш күтәреүселәргә артиллерия, танктар һәм авиация ташлана. Ихтилалдың өҫкө ҡатламы хыянатынан һуң, Оспан Ислам улы һәм Кәлибәк Рәхимбәк улы.баш күтәреүселәрҙең ҙур отрядын Шэн Шицай хатаһын төҙәтергә тырышып, Сталинға үкенес хаты ла яҙа, унда Шенжанды СССР составына 18-се республика (Монголия рәсми булмаһа ла 17-се республика тип һанала) итеп алыуҙы тәҡдим итә, ләкин Сталин баш тарта. Шэш Шицайҙы ҡустыһы — РККА академияһын тамамлаған Шэн Шиин алмаштыра. 1942 йылда ул серле шарттарҙа һәләк була. Рәсми фаразға ярашлы, уны урыҫ ҡатыны һуйған, бер аҙҙан уның да быуып үлтерелгән кәүҙәһе табыла. [[Файл:SinkiangROC32.png|справа|мини|Ҡытай Республикаһы Шенжан провинцияһының 1932 йылдағы административ бүленеше (1943 йыл)]] 1942 йыл совет-женжан хеҙмәттәшлегенең тамамланыу сворачивание осоро. Был йылда Шенжан етәкселеге тышҡы сауҙаға дәүләт монополияһын индерә, һәм был совет «Совсиньторг» контораһы ябылыуға килтерә<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 132. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. 1942 йылдың 5 октябрендә Шен Шицай совет хөкүмәтенә рәсми нота ебәрә, 3 ай эсендә Шенжандан совет уҡытыусыларын, кәңәшселәрен, медицина хеҙмәткәрҙәрен, техник белгестәрен кире ҡайтарыуҙы һәм провинция территорияһынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] частарын сығарыуҙы<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 133. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> талап итә. Элегерәк, 1941 йылда, Өрөмсө районындағы эшмәкәрлеген ҡыҫҡарта. башлай, Унда йыйылған самолёттарҙы 1941 йылда [[Алматы|Алматыға]]<ref name="autogenerated5">Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 131—132. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> күсерәләр. 1942—1943 йылдарҙа предприятие һүтеп алына, ә ҡорамалдары СССР-ға сығарыла. Совет белгестәренең байтаҡ өлөшө киткәндән һуң, төбәктә АҠШ әүҙемләшә, 1943 йылда а[[Өрөмсө|Өрөмсөлә]] үҙ консуллығын аса<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 134. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Оспан Ислам улы ихтилалын Алтайҙа, Табағатайҙа һәм Илий окруыгында йәшәүсе ҡаҙаҡтар хуплай. Совет консулы Деканозовҡа: «Оспан етәкләгән ҡаҙаҡ төркөмө уңайлы шарттарҙа Алтайҙа яңы ҡаҙаҡ ихтилалын әҙерләүҙә хәл иткес роль уйнай ала» тип яҙа. Һуңыраҡ Сталин Оспан батырҙы «социаль бандит», тип атай, ә шулай ҙа, үҙәк ҡытай власының Шенжанда өҫтөнлөктәр приоритеты алмаштырыуы фонында мәскәү тап ҡаҙаҡтар һәм уйғырҙарға ставка яһай. Ислам Оспан Ислам улы баш күтәреүселәрен монголҡорал менән тәьмин итә — партияларҙың береһен Сухэ-баторҙың улы Дамдин илткән. 1944 йылдың яҙында Оспан батыр, властарҙың Шенжандың көньяғына күсеп улырыу буйынса талаптарын үтәүҙән баш тартып, бер нисә мең ырыуҙашын Монголияға алып китә, Синьцзян күсеп көньяҡ өлөшөн, өҫтәүенә, сигенеүселәрҙе монгол һәм совет авиация һауанан ҡаплай. 1943 йылдың йәйендә Шенжанда советтарға ҡаршы тороу көсәйә. Гоминьданға тоғро хәрби частарҙы күсереү башлана. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға уларҙың, башлыса хань һәм дунгандарҙың, Шенжандағы һаны 100 мең кеше тәшкил итә. 1943 йылда совет разведкаһы булышлығында Көнсығыш Төркөстан азатлығы өсөн көрәшеүсе «Азат Ташкилаты» ойошмаһы булдырыла. 1944 йылдың 8 ноябрендә Кулжа ҡалаһындағы ултырышында йәшерен Хәрби-революцион комитеты ҡораллы ихтилал башлау тураһында иғлан итә. Берияның 1944 йылдың декабре бойороғо менән СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатында НКВД Махсус заданиелар бүлеге барлыҡҡа килә. Уның алдына ҡуйылған төп бурыстарға Шенжан мосолмандары милли-азатлыҡ хәрәкәте менән етәкселек итеү һәм ярҙам күрһәтеү ингән. Шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡтан ойошторолған кешеләр төркөмө Медеу районында махсус әҙерлек үтә. Аҙаҡ улар Шеңжанға Синьцзян килгән һәм унда партизан отрядтары ойошторорға тотонған. Уларҙың береһенең командиры тыумышы менән Жаркенттан татар Фәтих Мөслимов булған, һуңынан ул Көнсығыш Төркөстан республикаһы хәрби ведомствоһында яуаплы вазифа биләгән. Бер нисә көн эсендә Илий крайының бөтә мөһим стратегик пункттары гоминьдансыларҙан бушатылған. Ҡытай гарнизондары юҡ ителгән. Өрөмсөнән сыҡҡан ҡытай ғәскәрҙәре таралыша. Бөтә ҡытай булмаған милләт вәкилдәре тығыҙ берләшмәгә тупланып эшләй. [[1944 йыл|1944 йылдың 12 ноябрендә]] Кулжа ҡалаһында тантаналы рәүештә Көнсығыш Төркөстан Республикаһы (ВТР) иғлан ителә. Уның эсенә Шенжандың ун округының өсәүһе — Илий, Тарбағатай, Алтай округтары биләмәләре ингән. Республиканың Президенты итеп милләте буйынса үзбәк маршал Алаһан Тура иғлан ителә. Уның беренсе урынбаҫары уйғыр кенәзе Хәкимбәк Хожа, урынбаҫары — затлы нәҫел ҡаҙаҡ нәҫеле вәкиле — Әбүлхәйер Торе була. 1945 йылдың апрель айында Көнсығыш Төркөстан Милли армияһы ойошторола, уның командующийы итеп совет генерал-майоры Иван Полинов. Уның өсөн яуаплы курировал «Иван Иванович» — НКВД генерал-майоры Владимир Егнаров була. Штаб начальнигы — генерал Варсонофий Можаров (элек Дутов армияһында хеҙмәт иткән), армия командующийы урынбаҫары итеп уйғыр Зинун Тайыпов тәғәйенә. Дивизия командирҙары —ҡаҙаҡ Далелхан Суғурбаев ҡаҙаҡтар (сығышы менән Монголиянан), урыҫ Пётр Александров һәм ҡырғыҙ МИсхаҡбәк Монуев (ҡайһы бер документтарҙа ул Муниев тип яҙылған). Оспан Ислам улы Алтай округы губернаторы итеп тәғәйенләнә, әммә уның менән хөкүмәт араһында шунда уҡ аңлашылмаусанлыҡтар башлана, һәм ул бойороҡтарҙы үтәүҙән баш тарта. === Шеңжандың Ҡытай составына инеүе === Республика бик етди хәрби еңеү яулай һәм Уйғырстандың ҡалған округтарын да азат итергә әҙер булһа ла, уның яҙмышы алдан хәл ителгән була. Эш шунда, был дуҫлыҡ булһа, тотҡондар 1945 йылдың авгусында Ҡытай һәм Советтар Союзы араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡушымтаның 3 пункты (В. М. [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] һәм Ҡытай республикаһы сит ил эштәре министры Ван Шицзе ҡул ҡуйған) Уйғырстанға ҡағылған була. Унда «Шенжандың үҫешенә ҡарата шуны әйтер кәрәк: Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙең V статьяһына ярашлы, Совет хөкүмәте Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылмаясаҡ» тиелгән. Бындай йәшерен ҡушымта тураһында уйғыр лидерҙары бер нәмә лә белмәгән. Шуның арҡаһында СССР баҫымы аҫтында улар Гоминьдан вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр өҫтәле артына ултырырға мәжбүр була. Әйткәндәй, республика президенты Алаһан Тура Советтар Союзы территорияһына сығарылғанлыҡтан, делегацияны билдәле уйғыр эшмәкәрҙәренең береһе Әхмәтжан Ҡасими етәкләгән. Гоминьдан менән Ҡытай Коммунистар партияһы араһында һөйләшеүҙәр менән бер үк ваҡытта Шенжанда ут атыуҙы туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәр ҙә башлана. Бында Чан Кайши хөкүмәте исеменән генерал Чжан Чжичжун, Көнсығыш Төркөстан ВТР хөкүмәте исеменән — сит ил эштәре министры, вице-премьер Әхмәтжан Ҡасими сығыш яһаған. Һөйләшеүҙәр оҙаҡ һәм ауыр барған. 1946 йылдың йәйендә «11 пункт килешеүе» үҙ көсөнә инә. Башында Чжан Чжичжун торған коалицион хөкүмәт төҙөлә, ә уның беренсе урынбаҫары итеп Әхмәтжан Ҡасими ҡуйыла. Бер йыл да йәшәмәй был хөкүмәт, тарҡала. Ҡытай Коммунистар партияһы Гоминьданды тулыһынса еңгәндән һуң, екинда етәкселегендәге делегация 1949 йылдың август уртаһында Көнсығыш Төркөстан Республикаһы ВТР делегацияһы башында Ҡасими Кульджанан, Алма-Ата һәм Иркутск аша сығып, Ҡытай Халыҡ сәйәси консультатив советы ултырышына юллана. Моғайын, бындай маршрут совет етәкселеге вәкилдәре менән осрашыу, Мәскәүҙе Көнсығыш Төркөстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыу кәрәклегенән ышандырыу ниәте менән эшләнә. Бер нисә көндән бортында Көнсығыш Төркөстан Республикаһы хөкүмәте булған Ил-12 самолётының һәләкәте тураһында иғлан ителә. Әлегә тиклем самолёт ҡолаған урынды аныҡ ҡына әйтә алмайҙар, бер сығанаҡтарҙа Иркутск эргәһендә һәләк булған, икенсеһендә — Чита янында тип күрһәтелә. Конспирологик фараз буйынса, КТР делегацияһы, совет именлек органдары тарафынан ҡулға алынып, үлтерелеүе тураһында һөйләй, ә үлтерелгәндән һуң авиаһәләкәт тип «сәхнәләштерелгән» инсценирована. Һәләк булыусыларҙың мәйеттәре КТР вәкилдәренә бирелә, улар Кулжа ҡала паркында ерләнгән. 12 йыл үткәндән һуң, Далехан Суғурбаевтың кәүҙәһен Алматыға алып ҡайтып яңынан ерләйҙәр.<ref name="autogenerated1"/> Мөхәммәт Имин Буғра һәм Иса Йософ Алптекин [[Төркиә|Төркиәгә]], Мәсүд Сабри Байҡузи [[Иран|Иранға]] күсеп китә. 1949 йылда Өрөмсө Хөкүмәтен яңы власҡа — ҡытай коммунистарына — лояллеген күрһәткән татар большевигы Борхан Шәһиди етәкләгән. ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһы Шенжанда (Уйғырстан) 250 мең кешенәе торған Ҡытай Халыҡ азатлыҡ армияһы НОАК дислокацияланыуы һәм хань халҡының Шенжанға күпләп күсенеүе ҡарар ҡабул итә. [[1955 йыл|1955 йылдың]] аҙағында рәсми рәүештә Шенжан-Уйғыр автономиялы районы булдырылыуы тураһында иғлан ителә. === Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы СУАР === Ҡытай Халыҡ Республикаһының ҡалған биләмәләрендәге кеүек, 1950 йылда Жеңжан-Уйғыр автономиялы районында СУАР ла «махсус райондар»ға бүлеү индерелгән була, һәм улар 1960-сы йылдар аҙағына «округ» тип аталған. Шулай уҡ 1970 йылда Шеңжанға Тибет автономиялы районы составынан Нгари округы бирелгән була, әммә 1979 йылда ул ҡабат Тибет составына кире ҡайтарыла. Әгәр ҠХР-ҙың башҡа өлөшөндә урбанизация һөҙөмтәһендә округтарҙың күпселеге 1990-сы йылдарҙа "ҡала округы"на әйләндерелһә, Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы СУАР (Тибет менән бер рәттән) Ҡытайҙың һаман да урбанлаштырылмаған ябай округтар булып ҡалған бер өлөшө. Пекин властары милли аҙсылыҡтарға ярҙам саралары тип күп һөйләүҙәренә ҡарамаҫтан, хань булмаған халыҡтың ҠХР власына мөнәсәбәте төрлө булып ҡала. Ҙур һикереү һәм [[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни инҡилап]] йылдарында Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында ҡытайға ҡаршы ҡараштар көсәйгәндән көсәйә барҙы. Мәҫәлән, 1962 йылда сик буйынан СССР-ға 60 мең кеше ҡасып килә<ref name="autogenerated2">Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 125. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. 1969 йылда СУАР территорияһында, Жаланашколь күле районында совет-ҡытай конфликтыбарлыҡҡа килә. Ҡытай властары урындағы халыҡҡа айырата ышанып ҡарамай. Шуға күрә Пекинда ҡытайҙағы уйғыр поощряться башҡа районға күсенгән, ә был ханьдар СУАР. Шуның өсөн ҡытай властары уйғырҙарҙың ҠХР-ҙың башҡа ерҙәренә, ә ханьдарҙың Шеңжанға күсенеүен хуплай. Шеңжанды контролдә тотоу өсөн 1954 йылда булдырылған махсус орган булып Шеңжан производство-төҙөлөш корпусы тора. Хәрбиләштерелгән был ойошма 2010-сы йылдар башына өсләтә буйһондороу аҫтында: Шеңжан властары, ҠХР Оборона министрлығына һәм ҠХР властарына. Корпус дөйөм һаны 2453600 (шул иҫәптән 933000 идарасы) кешенән торған 13 ауыл хужалығы дивизияһына (һөрөү райондары буйынса) бүленгән . Шеңжан биләмәләрен үҙләштереүҙән тыш, Корпус урындағы халыҡ ризаһыҙлығын баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Атап әйткәндә, Корпус Барын улусындағы (1990 йыл), Кулжалағы (1997) халыҡ тулҡынланыуын баҫтырҙы<ref>Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 130—131. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. 2000 йылда Корпус халыҡ ополченсыларының йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа ҡатнашыуы тураһында тигән закон ҡабул ителгән<ref>Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 131. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. [[Файл:Uyghur-elders-sunday-market-Kashgar.jpg|мини|[[Ҡашғар|Кашғар]]<nowiki/>ҙа уйғырҙар, 2005 г.]] [[СССР тарҡалыуы|1991 йылда СССР тарҡалыуы]] һөҙөмтәһендә «Көнбайыш Төркөстан азат» ителгәндән һуң, (бойондороҡһоҙ [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]] һәм [[Үзбәкстан]] барлыҡҡа килеүе), 1993 йылда Көнсығыш Төркөстан ислам хәрәкәте барлыҡҡа килә. Ул 200-ҙән ашыу [[терроризм]] акттары өсөн үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алды; шул сәбәпле 162 кеше һәләк булған һәм 440-тан ашыу кеше яраланған<ref>{{Cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/4686228/|title=Al-Qaida: Dead or captured|publisher=[[MSNBC]]|date=2005-06-22|accessdate=2010-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224025245/http://www.msnbc.msn.com/id/4686228/ |date=2011-02-24 }}</ref>. 2007 йылда өйәҙе Акто өйәҙендә исламистар һәм ҠХР полицияһы араһында алыш була. 2009 йылдың 5-7 июлендә, уйғырҙарҙың күпләп сығыш яһауын полиция баҫтырыуы һөҙөмтәһендә 129 кеше һәләк булды һәм яраланғандар әҙерәк буйынса сараларҙа яҡынса 1600-гә яҡыны (ҡытай властарының рәсми белдереүҙәренә ярашлы) яраланды. Урындағы властар «сыуалыштарға ҡотортоусылар»ға ҡарата юғары яза сараларын ҡулланыуҙы талап итә<ref>[https://web.archive.org/web/20090707025025/http://www.tagesschau.de/ausland/chinauiguren100.html 129 Tote bei Protesten muslimischer Uiguren]{{ref-de}}</ref><ref>[http://www.20min.ch/news/ausland/story/Massive-Gewalt-bei-Demo-in-China---140-Tote-15890025 Massive Gewalt bei Demo in China — 140 Tote]{{ref-de}}</ref><ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/uiguren-protest-china-will-aufstaendische-hinrichten_aid_415254.html China will Aufständische hinrichten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123232329/http://www.focus.de/politik/ausland/uiguren-protest-china-will-aufstaendische-hinrichten_aid_415254.html |date=2012-01-23 }}{{ref-de}}</ref>. Уйғыр эмигранттары мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 600-гә еткән<ref>[http://www.elpais.com/articulo/internacional/Gobierno/chino/promete/mano/dura/quienes/protejan/responsables/revuelta/elpepuint/20090709elpepuint_12/Tes El Gobierno chino promete mano dura para quienes protejan a los responsables de la revuelta]{{ref-es}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129161630/http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm |date=2021-11-29 }} / История уйгуров * Бугра Мухаммад Имин. История Восточного Туркестана-Анкара, 1998 * Тургун Алмас. Уйгуры. Урумчи, 1988 * ''Петров В. И.'' Мятежное «сердце» Азии. Синьцзян: краткая история народных движений и воспоминания. — М.: Крафт+, 2003. — ISBN 5-93675-059-0 * ''Обухов В. Г.'' Потерянное Беловодье. История Русского Синьцзяна. — М.: Центрполиграф, 2012. — ISBN 978-5-227-03445-8 * ''Джамиль Гасанлы.'' Синьцзян в орбите советской политики: Сталин и мусульманское движение в Восточном Туркестане (1931—1949). М., Флинта, 2015, ISBN 978-5-9765-2379-1, 403 с. * Воспоминания сотника В. Н. Ефремова; ''Гольцев В. А.'' Кульджинский эндшпиль полковника Сидоров а. // Крах Белой мечты в Синьцзяне. Санкт-Петербург, 2015, Изд. Алетейя, ISBN 978-5-906792-38-9 * ''Абдуллаев К. Н.'' От Синьцзяня до Хорасана. Из истории среднеазиатской эмиграции ХХ века. Душанбе : Ирфон, 2009. 572 с. ISBN 978-99947-55-55-4 * スターリンと新疆:1931‐1949年 (яп.) [Сталин и Синьцзян: 1931—1949], 2015. ISBN 4784513523, ISBN 9784784513529, 638 с. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Восточный Туркестан}} * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya «Синьцзян против Китая.] [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya Мусульманское восстание забирает у империи Цин весь Восточный Туркестан»] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami «Китай без Синьцзяна: „зубы, не прикрытые губами“.] [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami Повстанцы-мусульмане вооружаются револьверами, а империя Цин готовится вернуть „Новую границу“] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7885-rossiya-pomogaet-kitayu-vernut-sintszyan „Россия помогает Китаю вернуть Синьцзян.] [http://warspot.ru/7885-rossiya-pomogaet-kitayu-vernut-sintszyan Русский художник рисует портрет Цзо Цзунтана, а русский купец поставляет зерно его войскам“] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/8132-anglichane-podderzhivayut-yakub-beka-protiv-rossii »«Англичане поддерживают Якуб-бека против России…» Схватка за Синьцзян достигает апогея: у обеих воюющих сторон главные враги оказываются в тылу"] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/8311-ot-sintszyana-do-kryma «От Синьцзяна до Крыма.] [http://warspot.ru/8311-ot-sintszyana-do-kryma Китай возвращает Восточный Туркестан и оказывается на грани войны с Россией»] [[Категория:Көнсығыш Төркөстан тарихы]] 3xrfbc4mxd4pcd7fav9i5lq57ztpdzi 0 163514 1306074 1178814 2026-09-25T05:18:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306074 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эузебиу да Феррейра Силва''' (порт. <span lang="pt" style="font-style:italic;">Ferreira Eusébio da Silva</span>; португалса әйтелеше: [ˈsiɫvɐ ewˈzɛβju fɨˈʁɐjɾɐ ðɐ]; [[25 ғинуар]] [[1942 йыл]] — [[5 ғинуар]] [[2014 йыл]]), '''Эузебиу''' булараҡ нығыраҡ билдәле (СССР һәм Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында '''Эйсебио''' тип яҙыу ҡалыплашҡан) — [[Мозамбик]] сығышлы [[Португалия]] [[футбол]]сыһы, һөжүмсе. [[Африка]]нан сыҡҡан беренсе бөйөк футболсы. [[Лиссабон]]дың «Бенфика»һы һәм Португалия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһауы менән билдәле. «Бенфика» составында 715 уйын уйнай (иптәштәрсә матчтарҙы ла индереп) һәм 727 гол керетә<ref name="FIFA 1">[http://ru.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/president/news/newsid=1452826.html Президент наградит Эусебио]</ref>. Португалия йыйылма командаһы өсөн 64 уйын уйнай, 41 гол индерә<ref name="eu-football">[http://www.eu-football.info/_player.php?id=5628 matches played for national team by Eusébio]</ref><ref name="eusebio-intlg">[http://www.rsssf.com/miscellaneous/eusebio-intlg.html Eusébio Ferreira da Silva — Goals in International Matches]</ref>. 1966 йылғы Донъя чемпионатының бронза призеры. 11 тапҡыр Португалия чемпионы, биш тапҡыр Португалия Кубогын яулаусы, 1961/62 йылдар миҙгелендә Европа чемпиондары кубогына эйә була<ref>[http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1961/index.html 1961/62: Триумф имени Эусебио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101211101802/http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1961/index.html |date=2010-12-11 }} //ru.uefa.com</ref>, Төньяҡ Америка футбол лигаһы чемпионы 1954—2003 йылдарҙа Португалияның иң яҡшы футболсыһы<ref>[http://ru.uefa.com/news/newsid=130300.html Золотой список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101135409/http://ru.uefa.com/news/newsid=130300.html |date=2018-01-01 }}</ref><ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/uefa-awards.html#52g The UEFA Jubilee 52 Golden Players]</ref>, [[1965 йыл]]да Европаның иң яҡшы футболсыһы<ref>[https://www.fifa.com/ballondor/previouseditions/index.html France Football Ballon d’Or winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215012413/http://www.fifa.com/ballondor/previouseditions/index.html |date=2012-02-15 }}</ref><ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy65.html European Footballer of the Year («Ballon d’Or») 1965]</ref>, ике тапҡыр Португалияның иң яҡшы футболсыһы (был исемгә иң беренсе эйә була)<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/portpoy.html Portugal — Footballer of the Year]</ref>, 1966 йылғы чемпионаттың иң яҡшы бомбардиры<ref name="FIFA 2">[https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/awards/index.html 1966 FIFA World Cup England Golden Shoe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210132017/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/awards/index.html |date=2013-12-10 }}</ref>, Португалия чемпионатының ете тапҡыр иң яҡшы бомбардиры<ref>[http://rsssf.com/tablesp/porttops.html Portugal — List of Topscorers]</ref>, Европа чемпиондары кубогының өс тапҡыр иң яҡшы бюомбардиры<ref>[http://www.rsssf.com/ec/ec196465det.html#cc Champions' Cup 1964-65]</ref><ref>[http://www.rsssf.com/ec/ec196566.html#cc Champions' Cup 1965-66]</ref><ref>[http://www.rsssf.com/ec/ec196768.html#cc Champions' Cup 1967-68]</ref>, ике тапҡыр «Алтын бутса» яулай (уның беренсе эйәһе)<ref>[http://www.soccerphile.com/soccerphile/news/golden-boot.html Winners of the Golden Boot (1968—1991)]</ref><ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/gboot.html Golden Boot («Soulier d’Or») Awards]</ref><ref>[http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php European Golden Shoe]</ref>. МФФИИС версияһы буйынса [[XX быуат]]тың иң яҡшы футболсылары исемлегендә туғыҙынсы урында тора<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html#worldpoc World — Player of the Century]</ref>, МФФИИС версияһы буйынса [[XX быуат]]та Европаның иң яҡшы футболсылары исемлегендә алтынсы урында<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html#eupoy Europe — Player of the Century]</ref>, World Soccer версияһы буйынса XX быуаттың бөйөк футболсылары исемлегендә унынсы урында<ref>[http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsWldSocPlyrsCent.html World Soccer 100 Players of the Century]</ref>, Placar версияһы буйынса XX быуаттың 100 бөйөк футболсыһы исемлегендә<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100 Placar’s 100 Craques do Século]</ref>, Sportivo<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50 Guerin' Sportivo’s I 50 Grandi del Secolo by Adalberto Bortolotti]</ref> Foot һәм Planète<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50 Planète Foot’s 50 Meilleurs Joueurs du Monde]</ref> версияһы буйынса XX быуаттың 50 бөйөк футболсыһы исемлегендә, ФИФА 100 исемлегенә инә<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm FIFA 100]</ref>, барлыҡ замандарҙа ла Португалия чемпионатының иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә икенсе урында тора, 1966 йылдан илдең символик йыйылма командаһы ағзаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{fifa.com|39547}} * {{worldfootball.net|eusebio}} * {{eu-football.info|5628}} * {{nft}} * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/eusebio-intlg.html Статистика матчей за сборную Португалии на сайте ''rsssf.com''] * [http://www.rsssf.com/players/eusebio-in-ec.html Статистика выступлений в еврокубках за «Бенфику» на сайте ''rsssf.com''] * [http://www.nasljerseys.com/Players/E/Eusebio.htm Статистика выступлений в ''NASL'' на сайте ''nasljerseys.com''] * [https://web.archive.org/web/20131031030544/http://www.mediotiempo.com/jugador.php?id_jugador=4120&id_liga=1&id_torneo=163 Статистика выступлений за «Монтеррей» на сайте ''mediotiempo.com''] * [http://lenta.ru/articles/2014/01/05/eusebio/ Король из Мозамбика. Умер легендарный португальский футболист Эйсебио] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Кавалеры Большого креста ордена Инфанта дона Энрике]] [[Категория:«Алтын туп» эйәләре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 ғинуарҙа тыуғандар]] t39f00uccrsqgzl4ylfstgtuz6wvuu8 0 163537 1306059 1270778 2026-09-24T21:34:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ференц Пушкаш''' ({{Венгерское имя|{{lang-hu|Puskás Ferenc}}}}, тыуған ваҡыттағы исеме '''Ференц Пурцельд Биро'''<ref name="боль">[http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 Гордость и боль венгерского футбола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221074845/http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 |date=2014-02-21 }}</ref> ({{Венгерское имя|{{lang-hu|Purczeld Bíró Ferenc}}}}); [[1 апрель]] [[1927 йыл]] — [[17 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — [[Венгрия|венгр]] һәм [[Испания|испан]] [[Футбол|футболсыһы]], һөжүмсе, Венгрияның «Алтын команда»һы уйынсыларының береһе, 1954 йылғы (венгрия йыйылма командаһы составында) һәм 1962 йылғы (Испания йыйылма командаһы составында) Донъя чемпионаттарында ҡатнаша. МФФИИС үткәргән һорау алыуҙар буйынса донъяның иң яҡшы [[XX быуат]] футболсылары араһында 6-сы урында тора. World Soccer журналы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урында. Sportivo Guerin версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 6-сы урын биләй<ref>{{Cite web|title=Guerin' Sportivo's. 50 Grandi del Secolo by Adalberto Bortolotti|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50|publisher=rsssf.com|date=5 февраля 2001|accessdate=2017-05-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/615rAhjyS?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Placar журналы версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегендә 7-се урында тора<ref>{{Cite web|title=Placar's 100 Craques do Século|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100|publisher=rsssf.com|date=5 февраля 2001|accessdate=2017-05-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/615rAhjyS?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100|archivedate=2011-08-21}}</ref>. France Football версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 7-се урында тора<ref>{{Cite web|title=France Football's Football Player of the Century|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc|publisher=rsssf.com|date=5 февраля 2001|accessdate=2017-05-26}}</ref>. Planete Foot версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы 50 уйынсыһы иҫәбенә инә<ref>{{Cite web|title=Planиte Foot's 50 Meilleurs Joueurs du Monde|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50|publisher=rsssf.com|date=5 февраля 2001|accessdate=2017-05-26}}</ref>. Voetbal International версияһы буйынса футбол тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегенә инә<ref>{{Cite web|title=Voetbal International's Wereldsterren by Raf Willems|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#vi-rw|publisher=rsssf.com|date=5 февраля 2001|accessdate=2017-05-26}}</ref>. Ференц Пушкашҙе иҫән ваҡытта уҡ барлыҡ замандарҙың иң яҡшы венгр футболсыһы тип таныла. [[Будапешт]]тың мультиспорт стадионы һәм футбол командаһы Ференц Пушкаш исемен йөрөтә. ФИФА версияһы буйынса иң яҡшы гол өсөн футболсы исемендәге приз булдырылған<ref>[http://www.championat.com/football/news-995553-fifa-nazvala-pretendentov-na-priz-imeni-pushkasha.html ФИФА назвала претендентов на приз имени Пушкаша]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|часть= Великие венгры: Ференц Пушкаш|страницы= 195—196|автор= А. Сегеди|заглавие= Будапешт. Жемчужина Дуная|ответственный= под ред. {{nobr|И. В. Осанова}}|место= М.|издательство=Вече|год= 2012|страниц= 320|isbn= 978-5-9533-5872-9|тираж = 2000}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Ferenc Puskas|Ференц Пушкаш}} * RSSSF.com — [http://www.rsssf.com/miscellaneous/puskas-intlg.html Статистика выступлений]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20180908202345/https://ru.uefa.com/memberassociations/news/newsid=479449.html Пушкаш, великий венгр — UEFA.com]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20180908202601/https://ru.uefa.com/memberassociations/news/newsid=479458.html Прощание с легендой — UEFA.com]{{ref-ru}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Будапештта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Будапештта тыуғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 апрелдә тыуғандар]] bpt6b1wv7jpvcihohhdvjvd87o3wzhi 0 168730 1306045 1303186 2026-09-24T16:20:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306045 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Томск дәүләт идара итеү һәм радиоэлектроника системалары университеты''' — [[Томск]] ҡалаһында университет. СССР МИнистрҙар Советы ҡарарына ярашлы 1962 йылдың 21 апрелендә нигеҙ һалынған. Томск дәүләт университеты көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһының 13 факультетын, радиотехника, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге, электрон һәм иҫәпләү техникаһы, программалау, идара итеү системалары, мәғлүмәт технологиялары, иҡтисад һәм социаль эш өлкәһендә 140 һөнәр буйынса уҡытыуҙы үҙ эсенә ала. == Тарихы == 1962 йылдың 21 апрелендә Томскиҙа радиоэлектроника һәм электрон техника институты (ТИРиЭТ) ойошторола. Ул Томск политехник институтының (ТПИ) - РТФ (радиотехник факультетының) һәм ЭРӨФаның (электр радиоидара итеү факультеты) ике факультеты базаһында ойошторола === Исемдәре === * 1962-1971 — Томск радиоэлектроника һәм электрон техника институты * 1971-1993 — Томск радиоэлектроника һәм автоматлаштырылған идара итеү системалары институты * 1993-1997 — Томск дәүләт идара итеү һәм радиоэлектроника системалары академияһы * 1997 — Әлеге ваҡытта - "Томск дәүләт идара итеү системаһы һәм радиоэлектроника университеты" === Ректорҙары === * Шелупанов Александр Александрович (2014—2019) * Шурыгин Юрий Алексеевич (2009—2014) * Кобзев Анатолий Васильевич (1999—2009) * Пустынский Иван Николаевич (1984—1999) * Перегудов Феликс Иванович (1981—1984) * Чучалин Иван Петрович (1972—1981) * Зубарев Григорий Семенович (1962—1972) 2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы сығарылыш уҡыусыларын әҙерләүҙең "юғары кимәле" билдәһе менән юғары уҡыу йортона "С" рейтинг класын бирә<ref name="Викиновости 2014">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ]</ref>. == Факультеттары == {{Col-begin}} {{Col-break}} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/radiotehnicheskiy-fakultet Радиотехника факультеты (РТФ)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/radiokonstruktorskiy-fakultet Радиоконструкторлыҡ факультеты (РКФ)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-vychislitelnyh-sistem Иҫәпләү системалары факультеты (ФВС)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-sistem-upravleniya Идара итеү системалары факультеты (ФСУ)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-elektronnoy-tehniki Электрон техника факультеты (ФЭТ)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/ekonomicheskiy-fakultet Иҡтисад факультеты (ЭФ)]* * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/gumanitarnyy-fakultet Гуманитар факультет ТУСУР(ГФ)]* * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/zaochnyy-i-vecherniy-fakultet Ситтән тороп уҡыу һәм киске факультет (ЗиВФ)]* {{Col-break}} * [http://fdo.tusur.ru/ Факультет дистанционного обучения (ФДО)], ранее [http://www.tcde.ru/ ТМЦДО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319054844/http://www2.tcde.ru/ |date=2008-03-19 }} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-povysheniya-kvalifikatsii Факультет повышения квалификации (ФПК)]{{Недоступная ссылка}}* * [http://2i.tusur.ru/ Инноватика институты (ИИ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124071127/http://2i.tusur.ru/ |date=2020-11-24 }}* * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/yuridicheskiy-fakultet/ Юридик факультет (ЮФ)]* * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-innovatsionnyh-tehnologiy Инновацион технологиялар факультеты (ФИТ)]* * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-bezopasnosti Хәүефһеҙлек Факультеты (ФБ)] {{Столбцы/конец}} == Уҡыу үҙәктәре == * [http://fdo.tusur.ru/ Томск вуз-ара дистанцион белем биреү үҙәге] * [https://web.archive.org/web/20130602100113/http://retraining.ru/pages/1/ Профессиональ әҙерләү үҙәге (ЦПП ТУСУР)] * [https://interedu.tusur.ru/ Сит ил граждандарын уҡытыу үҙәге] * Халыҡ-ара IT-әҙерлек үҙәге * Cisco академияһы селтәре * Профессиональ әҙерләү үҙәге * Фәнни-мәғариф үҙәге «ТУСУРА-Keysight» * Студенттар менән уҡыуҙан тыш эш үҙәге (ЦВР) * Рус-француз үҙәге (РФЦ) * Сығарылыш студенттарын эшкә урынлаштырыуға булышлыҡ итеү үҙәге (ЦСТВ) == Институттар һәм ғилми бүлексәләр == * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-avtomatiki-i-elektromehaniki-nii-aem Автоматика һәм электромеханика ғилми-тикшеренеү институты (АЭМ илми-тикшеренеү институты)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-radiotehnicheskih-sistem-nii-rts Радиотехник системалар ғилми-тикшеренеү институты (РТС ғилми-тикшеренеү институты)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-sistem-elektrosvyazi-nii-ses Электр элемтәһе системалары ғилми-тикшеренеү институты (ЭСС ғилми-тикшеренеү институты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201170836/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-sistem-elektrosvyazi-nii-ses |date=2020-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20160923032438/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-promyshlennoy-elektroniki-nii-pre Сәнәғәт электроникаһы ғилми-тикшеренеү институты (ПрЭ ғилми-тикшеренеү институты)] * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-svetodiodnyh-tehnologiy-nii-st Яҡтылыҡ-диодлы технологиялар ғилми-тикшеренеү институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201174013/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-svetodiodnyh-tehnologiy-nii-st |date=2020-12-01 }} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-kosmicheskih-tehnologiy Космик технологиялар ғилми-тикшеренеү институты (Ғилми-тикшеренеү инсьтиуты-КТ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128144926/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-kosmicheskih-tehnologiy |date=2021-01-28 }} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-elektronnogo-tehnologicheskogo-oborudovaniya-i-sistem-svyazi-nii-etoss Элемтә саралары һәм электрон ҡорамалдар (ЭТОСС ғилми-тикшеренеү институты) ғилми-тикшеренеү институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124185049/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-elektronnogo-tehnologicheskogo-oborudovaniya-i-sistem-svyazi-nii-etoss |date=2021-01-24 }} * [https://web.archive.org/web/20110521233449/http://www.isib.su/ Хәүефһеҙлек һәм системалы интеграция институты] * [http://2i.tusur.ru/ Инноватика институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124071127/http://2i.tusur.ru/ |date=2020-11-24 }} * [http://ido.tomsk.ru/ Өҫтәмә белем биреү институты (ИДО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706093225/http://ido.tomsk.ru/ |date=2020-07-06 }} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/spetsialnoe-konstruktorskoe-byuro-smena Махсус конструкторлыҡ бюроһы «Смена»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124181146/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/spetsialnoe-konstruktorskoe-byuro-smena |date=2021-01-24 }} * [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nauchno-obrazovatelnyy-tsentr-nanotehnologii-nots-nt «Нанотехнология» фәнни-белем биреү үҙәге (НОЦ НТ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121025248/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nauchno-obrazovatelnyy-tsentr-nanotehnologii-nots-nt |date=2021-01-21 }} == Фәнни эштәр == * [http://www.tusur.ru/ru/science/elaborations/ Фәнни-техник эшләнмәләр каталогы] * [https://web.archive.org/web/20201203001246/http://talgat.org/ TALGATMusabaev системаһы] — Үткәргес һәм диэлектриктар ҡатмарлы структураларҙы компьютер моделләштереү системаһы. Электр магнит берләшмәһен иҫәпләү өсөн тәғәйенләнгән. Нигеҙендә ғалимдар эше ята == Башҡа ҡалаларҙа вәкиллектәре == * Ҡабул итеү комиссияларына сығыу пункттары == Университет кампусы == * Төп корпус * УЛК (уҡыу-лаборатор корпусы) * СБИ (студенттарҙың бизнес-инкубаторы) * Башҡа корпустар (РК, һ. б. ФЭТ) * Ғалимдар йорто * Ишкәкле бассейн * Спорт комплексы * Спорт-белем биреү комплексы * Студенттар ҡаласығы == Әҙәбиәт == Томский государственный университет систем управления и радиоэлектроники // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 363. — 440 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://tusur.ru/ Официальный сайт ТУСУРа] * [https://abiturient.tusur.ru/ Сайт абитуриентов ТУСУРа] * [https://magistrant.tusur.ru/ Сайт магистрантов ТУСУРа] * [https://edu.tusur.ru/ Научно-образовательный портал ТУСУРа] * [https://timetable.tusur.ru/ Электронное расписание студентов ТУСУРа] * [https://ocenka.tusur.ru/ Успеваемость студентов ТУСУРа] * [https://journal.tusur.ru/ Журнал «Доклады ТУСУР»] * [http://lib.tusur.ru/ Библиотека ТУСУРа] * [https://directory.tusur.ru/ Телефонный справочник ТУСУРа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127134605/https://directory.tusur.ru/ |date=2020-11-27 }} * [http://interedu.tusur.ru/index.php/ru/ Центр обучения иностранных граждан ТУСУРа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208143751/http://interedu.tusur.ru/index.php/ru/ |date=2019-02-08 }} * [http://re.tusur.ru/ Газета «Радиоэлектроник»] * [http://towiki.ru/view/Томский_государственный_университет_систем_управления_и_радиоэлектроники ТУСУР на towiki.ru] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] 8xghvajxzonh3a7wqmdilom7i6di0sv 0 169942 1306058 1225122 2026-09-24T21:24:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306058 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фауст, трагедия»''' ({{Lang-de|Faust. Eine Tragödie.}}), йыш ҡына '''«Фауст»''' — уҡыу өсөн фәлсәфәүи драма тип атала. Ул [[Иоган Вольфганг Гёте]]ның төп әҫәре һанала. Доктор Фауст тураһында иң билдәле легенда варианттарын эсенә алған. Автор Фауст идеяһы өҫтөндә ғүмеренең 60 йыл буйы дауамында эшләй. Тәүге өлөшө ({{Lang-de|[[s:de:Faust: der Tragödie erster Teil|Faust: der Tragödie erster Teil]]}}) 1790 йылда яҙыла башлап<ref>Первый фрагмент пьесы появился в печати в 1790 году.</ref>, 1806 йылда тамамлана, ике йылдан һуң баҫылып сыға, һәм Гёте һәр нәшер итеү алдынан бер нисә тапҡыр ҡарап сыға (һуңғы тапҡыр 1828 йыл). Икенсе өлөшө өҫтөндә ({{Lang-de|[[s:de:Faust: der Tragödie zweiter Teil|Faust: der Tragödie zweiter Teil]]}}) Гете олоғайған йәшендә эшләй; 1832 йылда, уның вафатынан һуң донъя күрә. 1886 йылда «Прафауст» тексы табыла (нем.<span lang="de" style="font-style:italic;">[[:de:Urfaust|<span title="Urfaust — версия статьи «Прафауст» на немецком языке">Urfaust</span>]]</span><span>)</span>, 1772—1775 йылдарҙа Гетеның йәш сағында ижад иткәне. Ритмдарҙың һәм мелодиканың ҡатмарлы талымлығы өсөн, «Фауст» немец шиғриәтенең иң юғары бейеклеге булып һанала. Ул ''Бөтә донъя китапханаһына инә'' (Норвегия китап клубының иң әһәмиәтле донъя әҙәбиәте исемлегендә). == Йөкмәткеһе == ; Пролог Трагедия төп сюжетҡа ҡарата мөнсәбәте булмаған театр директоры менән шағир араһындағы нисек пьеса яҙырға кәрәк, тигән бәхәстән башлана. Был бәхәстә директор шағирға тамашасының тупаҫ,йүнһеҙ һәм әҫәр тураһында үҙ фекере юҡлығы, сит кешеләрҙең һүҙе буйынса фекер йөрөтөүҙе өҫтөн күреүе тураһында аңлата. Уны һәр ваҡытта сәнғәт ҡыҙыҡһындырып бармай — ҡайһы берҙәре тамашаға ҡупшы кейемдәре менән маҡтанырға ғына киләләр. Шулай итеп, бөйөк әҫәрҙәр тыуҙырып маташыуҙан мәғәнә юҡ, сөнки тамашасы уны аңларлыҡ хәлдә түгел. Бының урынына бөтә ҡул аҫтына эләккәнде өйөргә кәрәк, барыбер тамашасы фекер байлығын баһаламай — уны һөйләгәндә бәйләнеш булмауы ғәжәпләндермәй. ; Тәүге өлөшө Ваҡиға күктә башлана, унда яуыз рухлы Мефистофель Фауст унан үҙенең йәнен ҡотҡара аламы тураһында [[Хоҙай]] менән бәхәс ҡора.<ref>Мотив пари позаимствован Гёте из ветхозаветной [[Книга Иова|книги Иова]].</ref>. [[Файл:Schlick-Faust.jpg|справа|мини|269x269пкс|Ф. Г. Шлик. Фауст һәм Вагнер ял итәләр]] Тирә-яҡ ауылдар халҡына үҙенең эҙләнеүҙәре менән күп изгелектәр килтереүсе профессор Фауст күп йылдар буйынса китаптарҙан алған белем менән ҡәнәғәтләнмәй. Ғаләм серҙәренең кеше аҡылына етмәҫлеген аңлап,өмөтһөҙләнә һәм ирендәренә ағыу һалынған быяла һауытты терәй,тик ҡапыл яңғыраған яғымлы тауыштан был ниәтенән кире ҡағыла. Фауст үҙенең уҡыусыһы Вагнер менән ҡала буйлап йөрөгәндә, бер этте осрата һәм уны йортона эйәртеп алып ҡайта.Өйгә ҡайтҡас, эт Мефистофелдең кеше.ҡиәфәтен ҡабул итә. Унан һуң яуыз йән тағы бер нисә тапҡыр ҡарт дәрүиште һынағандан һуң,яңынан уға биҙгән тормоштоң шатлыҡтарын татырға ышандыра<ref>Я на познанье ставлю крест. <br> Чуть вспомню книги — злоба ест. <br> Отныне с головой нырну <br> В страстей клокочущих горнило, <br> Со всей безудержностью пыла <br> В пучину их, на глубину! <br> В горячку времени стремглав! <br> В разгар случайностей с разбегу! <br> В живую боль, в живую негу, <br> В вихрь огорчений и забав! <br> Пусть чередуются весь век <br> Счастливый рок и рок несчастный. <br> В неутомимости всечасной <br> Себя находит человек.</ref>. Бының өсөн түләү— Фаусттың йәне. Килешеүҙе ҡан менән беркетеп, Фауст « елғыуарға хас кейемдә, оҙаҡ ураҙанан һуң, тулы тормош нимә аңлатҡанын белергә» китә. Күңел асыуҙы эҙләп,Фауст һәм Мефистофель [[Лейпциг]]<nowiki/>ҡалаһы буйлап әйләнәләр. Ауэрбах мөгәрәбендә яуыз йән өҫтәлдең бырауланған тишегенән шарап сығарып, студенттарҙы хайран ҡалдыра. Ул Фаустың саф ҡыҙ Маргарита (кесерәйтеп Гретхен) менән яҡынлашыуҙы түшәк өсөн тыуған аҙғын теләк, тип хуплай, Фауст менән Маргаританы осраштырыу өсөн, ул ҡыҙҙың күршеһе Мартының ышанысын яулай. Фауст һөйгәне менән төн үткәреүҙе түҙемһеҙлек менән көтә. Ул Маргаританы әсәһен йоҡлатырға күндерә һәм уға йоҡлата торған дарыу бирә. Әсәһе ул матдәнән вафат була. Маргарита һуңғараҡ йөклө икәнен белә, Фауст менән ағаһы Валентин алышҡа инә. Фауст Валентинды үлтереп, юлдаштары менән ҡаланан сығып китә ,Маргаританы иҫенә лә төшөрмәй Шабашта ул ҡыҙҙың шәүләһен күрә. Вальпургиев төнөндә Броккенда пәйғәмбәри күренеш — аяҡтары бығаулы һәм муйынында нәҙек ҡыҙыл һыҙыҡ менән ҡыҙҙың шәүләһе хасил була. Мефистофель һорашҡандан һуң, һөйгәне унан тыуған ҡыҙын үлтергәне өсөн зинданда яза көткәнен асыҡлай. Фауст зинданға Маргаритаға ярҙамға ашыға. Ул аҡрынлап аҡылын юғалта барған ҡыҙға ҡасырға тәҡдим итә.Ҡыҙ иблес ярҙамын ҡабул итмәй һәм яза көтөп ҡала. Хоҙай ҡыҙҙы тамуҡ яфаһынан ҡотҡарырға хәл итә һәм үҙенең «Ҡотҡарылды» ҡарарын иғлан итә. ; Икенсе өлөшө Икенсе өлөшө " ҡатмарлылығы буйынса донъя әҙәбиәтендә уға тиңде табыуы ауыр булған ҙур поэтико-фәлсәфәүи фресканы, тулыһынса шифрланған символик һәм мистик ассоциацияларҙы һәм асылмаған серҙәрҙе "<ref>[http://lib.ru/POEZIQ/GETE/faust.txt Гете «Фауст» в переводе Б. Пастернака]</ref> тәшкил итә. «Фаустың» был өлөшө беренсеһенә ҡарағанда эпизодлыраҡ. Ул сағыштырмаса үҙ аллы фабулаларҙан торған биш акттан тора. Ваҡиғалар [[Антиклыҡ|антик донъяға]] күсерелә,унда Фауст [[һылыу Елена]] менән никахлаша. Фауст һәм Мефистофель император менән танышалар һәм уның ҡарамағында йәшәүселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса бер нисә сара күрәләр. Икенсе өлөштөң художество донъяһы — беренсе өлөштә Урта быуатта барған ваҡиғалар менән антик донъя ([[Мәғрифәтселек дәүере|Мәғрифәтсе]] кешеһе булараҡ Гётеға был бик яҡын була) араһындағы үрелеш. Тексты аңлау өсөн боронғо грек мифологияһын яҡшы белергә кәрәк,һөҙөмтәлә (беренсе өлөштән айырмалы) «Фаустың» дауамы Германияның мәктәп программаһына инмәгән һәм театрҙарҙа һирәк сәхнәләштерелә. Фауст ғүмеренең аҙағында һуҡырая, кешелергә яҡшылыҡ эшләргә тырышып, быуа төҙөргә тотона. Көрәк тауышын ишетеп, ул үҙенең эшенең кешеләргә ҙур файҙа килтерәсәгенә ышанып, үҙ ғүмерендә бөйөк мәл кисерә. Ул башына ла килтермәй: Мефистофелдең ҡушыуы буйынса лемурҙар (төнгө албаҫтылар) уға ҡәбер ҡаҙығанлығын. Мефистоль менән контрактты иҫенә төшөрөп, Фауст һаҙлыҡтарҙы киптереп, уңдырышлы ер барлыҡҡа килтергәс кенә ғүмер миҙгелен туҡтауҙы һорай. Әммә ғәйепһеҙ ҡарттар үлеме өсөн үс ҡайтарыусы Хәстәрлек рухы юрауы буйынса мәрхүм була. Контракт шарттарына ярашлы Фаустың йәне [[тамуҡ]]ҡа эләгергә тейеш була.Әммә Мефистофель менән Алла «Фауст ҡотола аламы» килешеүе буйынса, Хоҙай Фаустың йәне файҙаһына хәл ҡыла. Тик ул ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем кешеләр мәнфәғәтенә эшләргә тейеш була. Шулай итеп, традицион риүәйәттәрҙән айырмалы рәүештә, Фауст тамуҡҡа эләгә. Гете версияһында Мефистофель бер нәмәгә ҡарамаҫтан, килешеү шарттарын үтәп, һәм Аллаһ рөхсәте менән хәл итһә лә, фәрештәләр Фаустың йәнен Мефистофелдән тартып алалар һәм [[ожмах]]ҡа илтәләр. == Фауст тураһындағы легендалар == [[Файл:Faust_by_Eugène_Ferdinand_Victor_Delacroix.jpg|мини|261x261пкс|[[Делакруа Эжен|Эжен Делакруа]] «Фауст» ҡа ҡарата иллюстрациялар циклы]] Фаустың йәнен һалыу мотивы тарихта төрлөсә үҙгәрә. Мәҫәлән, XVI быуаттың «Халыҡ китабында» Фауст үҙенең йәнен донъя рәхәтлеге өсөн һата, ә Кристофер Марлоның «{{Тәржемәһеҙ 3|Трагическая история доктора Фауста|Трагической истории доктора Фауста||Doctor Faustus (play)}}<nowiki/>» үҙенең исемен үлемһеҙ яһау теләге этәрә. Гетеның трактовкаһында Фауст пессимизм упҡынына бата һәм әхирәт тормошона битараф ҡарағанлыҡтан, иблес менән еңел генә килешеү төҙөй. Фауст тураһындағы тәүге легендаларҙа герой өйләнергә маташа, әммә Хоҙай тарафынан изге йола булған никахҡа ҡаршы торған Мефистофель баҫымы аҫтында аҙғынлыҡҡа<ref>См. «История о докторе Иоганне Фаусте, знаменитом чародее и чернокнижнике».</ref> бирелә.Гетеның интерпретацияһында Фауст һәм Мефистофель араһында никах тураһында конфликт юҡ. Фауст һәм Маргарита мөнәсәбәте тарихы тулыһынса Гёте тарафынан уйлап сығарылған. "Халыҡ китабында" ла һәм " Доктор Фаустың фажиғәле тарихында" ла Фаустың Күккә мөрәжәғәт итергә тырышҡаны бар, әммә Гетеның вариантында бындай фекерҙәр юҡ. Фауст тураһында элегерәк легендаларҙа текстың байтаҡ күләме Фауст менән Мефистофелдең мутлығына һәм сихыр эштәренә бүленгән. Гете ҡарашы өсөн (Мәғрифәтселек дәүерендәге кеүек) оптимизм хас. Шуға күрә уның трактовкаһында Хоҙай Маргаританың да, Фаусттың да гонаһлы булыуҙары һәм закон хәрефтәренән тайпылыуҙарына ҡарамаҫтан, йәндәрен ҡотҡара. Хатта вәсүәсәли ҡара көстәр Гете тарафынан ыңғай хәл ителә,һәм Иблес уҙе лә быны таный: "Мин — шундай көстәрҙең бер өлөшө: мәңге яуызлыҡ теләүсе һәм мәңге яҡшылыҡ ҡылыусы «. == Тәржемә == === Русса === „Фаусты“ сәхнәләштергәндә Рәсәйҙә йыш ҡына 1948—1953 йылдарҙа [[Пастернак Борис Леонидович|Борис Пастернак]] эшләгән тәржемә ҡулланыла<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (15 сентября 2015)">1922 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>, Урыҫ шағиры 1920 йылдарҙан „Фауст“ тәржемәһен йөрөткән. Уның һүҙҙәре буйынса, Гете трагедияһы „минең тормошомда булды…ул йөрәк ҡаным менән тәржемәләнде…шул уҡ ваҡытта эш менән һәм уның эргәһендә төрмә лә,һәм башҡалар,ҡот осҡос хәлдәр ҙә,шараптар ҙа,һәм тоғролоҡ та“<ref>Б. Пастернак. Переписка с Ольгой Фрейденберг. Harcourt Trade Publishers, 1981. Pp. 305—306.</ref>. Бәхәсһеҙ поэтик абруйға ҡарамаҫтан, тәржемә баҫылғандан һуң образлы ҡоролош менән ирекле ҡулланыу һәм оригинал үлсәмдәре өсөн ныҡ тәнҡитләнә<ref>Olga Ivinskaya. ''A Captive of Time: My Years with Pasternak'' (1978). Pp. 78—79.</ref><ref name="voltskaya">[http://www.svoboda.org/content/transcript/133697.html Неизвестный перевод „Фауста“ Гёте] // [[Радио Свобода]], 06.03.2006.</ref>. Башҡа авторҙарҙың урыҫ теленә тәржемәһе * Николай Холодковский<ref name="voltskaya"/> * Валерий Брюсов<ref>Сравнение стилистики переводов Пастернака, Холодковского и Брюсова — в работе {{Мәҡәлә|автор=Галкин М. А.|год=2003|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=41—54|том=7|издательство=|заглавие=Отражение стилистической системы «Фауста» Гёте в переводах Пастернака, Холодковского и Брюсова (попытка количественного анализа)|место=|тип=|издание=Московский Лингвистический журнал|автор издания=|язык=|ссылка=http://mjl.rsuh.ru/issues/_num_7-1-2003.pdf|pmid=}}</ref> * Александр Струговщик * Константин Иванов * Анатолий Мамонтов * Афанасий Фет * А. Гончаров * А. Соколовка Лена (прозаик тәржемәләр) * Эдуард Губер (рус теленә трагедияның беренсе тәржемәһе)<ref>{{ВТ-ЭСБЕ+|Губер, Эдуард Иванович}}</ref> {{Начало скрытого блока|Башҡа телдәргә тәржемәләр}} === Украин === * [[Иван Франко]], 1882 * Дмитрий Загул, 1919 * Николай Улезко, 1926 * [[Лукаш, Николай Алексеевич|Николай Лукаш]], 1955 === Француз === * Луи де Сент-Олэр, (первый том), 1823 * Альбер Стапфер, 1823 * [[Нерваль, Жерар де|Жерар де Нерваль]], 1828 * Альфонс де Лепан, 1840, 1847 * А. де Полиньяк, 1859 * Жак Порша (неотредактированная версия), 1860 * Пупар д’Уайльд, 1863 * Жакобюс Родленманн, 1868 * С. Мазьер, 1869 * Александр Лэа, 1873 * Анри Башараш, 1873 * Нерваль, 1877 * Марк Монье, 1875, 1883 * Жак Порша (в обработке и редакции [[Б. Леви]]), 1878 * А. Моссене, 1878 * Огюстен Даниэль, 1881 * Жорж Гросс, 1881 * Арман де Ридматэн, 1881 * Камилла Бенуа, 1891 * Франсуа Сабатье, 1892 * Жорж Прад, 1895 * Сюзанна Паклэн, 1903—1908 * неизвестный переводчик, 1904 * Ральф Рёдрих Шропп, 1905 * Жак Порша (в обработке и редакции Анри Массуля), 1911 * Анри Лихтенбергер, 1920 * Ж. Ромер, 1921 * Анри Генсэ, 1930 === Сыуаш === * [[Урхи, Наум Андреевич|Наум Урхи]] {{Конец скрытого блока}} == Ҙур театр спектаклдәре == [[Файл:Auerbachs_Keller.JPG|мини|267x267пкс|Мефистофель һәм Фауст [[Лейпциг|Лейпцигтың]] „ Ауэрбах баҙына“ инеү алдында]] * 24 мая 1819 — дворец Монбижу, [[Берлин]]. Сцены из „Фауста“. Музыка князя Антона Радзивилла. * 19 января 1829 — Хофтеатр (Opernhaus am Hagenmarkt; Hoftheater; Брауншвейг). Инсценировка I части Э. Клингеманом. * 29 августа 1829 — Немецкий национальный театр в Веймаре * 1835 — Дюссельдорфский театр К.&nbsp;Л.&nbsp;Иммермана * 24 июня и 28 сентября 1852 — Веймар. II том. * 1875/1876 — Немецкий национальный театр в Веймаре. Пост. Отто Девриента. * 1907 — Мюнхенский художественный театр. Реж. Г. Фукс. * 1909 — Deutsches Theater (Берлин). Пост. М. Рейнхардта. * 1932 — Прусский государственный театр, (Берлин). Пост. Лотара Мютельса. В роли Мефистофеля — Г. Грюнденс. * 1933 — Зальцбургский фестиваль (Felsenreitschule). Пост. М. Рейнхардта. * 1933 — Театр в Йозефштадте. Реж. Отто Премингер * 1938 — Гётеанум (Швейцария). Пост. Марии Штайнер в антропософском ключе. * 1939 — Бургтеатр (Вена). В роли Фауста — Эвальд Бальзер. * 1948 — Бургтеатр-ансамбль ([[Вена]]). Реж. Э. Бальзер. Оскар Вернер — Ученик. * 1949 — [[Һанновер|Ганновер]]. Под назв. ''Aluminium-Faust''. Пост. Альфреда Роллера. Сценограф Рудольф Шульц. В роли Фауста — Герхард Юст. * 1949 — Гамбургский театр. Мефистофель — Г. Грюнвальд. * 1949 — Бродвей, Нью-Йорк. Пост. Леона Аскина. * 1952 — Берлинер Ансамбль. Реж. Эгон Монк. ''Урфауст''. * 1954 — Deutsches Theater. Реж. Вольфганг Лангхофф; Фауст — Курт Олигмюллер, Мефистофель — Эрнст Буш. * 1955 — Бургтеатр. Торжественное открытие восстановленного здания театра — „Театральная прелюдия“ из Фауста. В ролях: Вернер Краус, Херманн Тимиг и Раоуль Аслан. * 1956/7 — Дойчес Шаушпильхауз (Гамбург). Реж. Петер Горски; продюсер и исполнитель роли Мефистофеля — Г. Грюнденс; Фауст — Вилль Квадфлиг, Гретхен — Элла Бухи, Марта — Э. Фликеншильдт, Валентин — М. Экард, Вагнер — Э. Маркс, Студент — Уве Фридрихсен. 1 часть. Гастроли в СССР в 1960 году. * 1965 — [[Лейпциг]]. Пост. Кайзера. II часть. * 1965/7 — [[Веймар]]. Пост. Фритца Бенневитца. II часть. * 1976 — Венский Бургтеатр. Пост. Герхарда Клингенберга, Отомара Крейца. Фауст — Рольф Бойзен, Мефистофель — Хейнц Райнке. * 1977 — Штутгарт. Инсценировка Клауса Пейманна, А. Фрайера и Германна Бейля. Фауст — Мартин Люттге, Гретхен — Тереза Аффольтер. * 1979 — Шверин. Пост. Кристофа Шрота. * 1984 — Берлинер ансамбль. Пост. Хорста Загерта. Фауст — Германн Бейер, Гретхен — Коринна Харфух. * 1986 — Мюнхен Каммершпилен. Пост. Дитера Дорнса. * 1990 — Штаатпильхауз Дрезден. Пост. Вольфганга Энгеля. * 1990 — Шаушпиль Франкфурт. Реж. Айнар Шлиф. I часть. * 1989, 1990 — Пикколо театро ди Милано. Реж. Дж. Стрелер, сценограф Й. Свобода. Два спектакля по фрагментам первой и второй частей трагедии. * 2000 — Всемирная выставка Expo, [[Һанновер|Ганновер]]. Реж. Петер Штайн, музыка А. Аннекино, фортепьяно Дж. Виталетти. Длительность — 21 час, 35 актёров, две сцены. * 2000 — Моноспектакль П. Штайна на основе предыдущего. Музыка — Дж. Виталетти (фортепьяно). * 2000 — „Старый новый Фауст“ в Московском театре Луны под рук. Сергея Проханова. * 2002 — Театр на Таганке. Реж. Ю.&nbsp;П.&nbsp;Любимов, художник — Б.&nbsp;А.&nbsp;Мессерер, композитор — В.&nbsp;И.&nbsp;Мартынов. Фауст — А.&nbsp;А.&nbsp;Трофимов, Мефистофель — Т. Бадалбейли, Маргарита (Гретхен) — А. Басова. * 2003 — Пост. Ингмара Тило; Фауст — Антониус Сафралис, Мефистофель — Рафаэла Цик (Raphaela Zick), Елена — Ульрике Достал, Max Friedmann (Lynceus). 2 часть. * 2004, 2005 — Deutsches Theater (Берлин). Реж. М. Тальхаймер, художник-постановщик — О. Альтманн, композитор — Б. Вреде. Фауст — И. Хюльсманн, Мефистофель — Свен Леманн, Маргарита — Р. Циммерманн. Два спектакля по первой и второй частям. * 2006 — Театро комунале Модена. Реж. Э. Някрошюс. * 2008 — Веймарский Национальный театр. Реж. Тильманн Келер. I часть. * 2009 — Бургтеатер. Реж. Маттиас Хартман; Фауст — Тобиас Моретти, Мефистофель — Герт Фосс. * 2009 — „Школа драматического искусства“ (Москва). Постановка Б.&nbsp;Ю.&nbsp;Юхананова, реж. — И.&nbsp;В.&nbsp;Яцко, сценография и костюмы — Ю. Хариков, хореограф — А. Кузнецов, композитор — Ираида Юсупова. Исполнители: И. В. Яцко, Сабитов Р., Петров В. и др. Маргарита ролен [[Ермолова Мария Николаевна|Ермолова Мария]] һәм Дин Комиссаржевская тарафынан башҡарыла == Экранлаштырыу == [[Файл:Faust_and_Marguerite_(1900).webm|мини|„Фауст һәм Маргарита“. Ҡыҫҡа метражлы фильм.1900 йыл.]] Фауст тураһындағы легенда темаһына күп фильмдар, бар, ләкин улар Гете трагедияһының сюжет канваһынан етерлек алыҫҡа сигенәләр, йә булмаһа трагедияның беренсе өлөшөн генә файҙаланалар (Фауст һәм Маргаританың мөхәббәт линияһын). Был тарихҡа ҙур кинорежиссерҙар ,[[:ru:Мурнау, Фридрих Вильгельм|Ф. В. Мурнау]] .(„Фауст“, 1926), Рене Клер („Красота дьявола“, 1950) һәм Александр Сокурова („Фауст“, 2011) мөрәжәғәт иткәндәр.. СССР осоронда Гетеның „Фауст“ буйынса ике спектакль төшөрөлә. * 1969 йылда — Е. Симонов спектакле буйынса Вахтангов исемендәге театрҙа. (Фауст — А Кацынский; Мефистофель — Ю. Яковлев); * 1986 йыл — Козаков Михаил спектакле буйынса (төп ролдәрҙе М.Козаков, З. Гердт, И. Муравьев башҡаралар). == Мәҙәни йоғонтоһо == „Фауст“ донъя мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай,Бик күп әҙәби әҫәрҙең проблематикаһына һәм художестволы образдар сығанағына әйләнә.Рус әҙәбиәтендә илһам алыр өсөн Фауст»ҡа мөрәжәғәт итәләр: [[Пушкин Александр Сергеевич|А.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] (" Сцена из Фауста "), В.. Брюсов («Огненный ангел»), [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М.]] [[Булгаков Михаил Афанасьевич|Булгаков]] («Мастер и Маргарита», «Роковые яйца») һәм башҡа авторҙар. Билдәле опера музыкаһы Шарль Гуно «Фауст» == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ҡыҙ һәм Үлем (поэма) * Фауст (персонаж) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://lib.ru/POEZIQ/GETE/faust.txt Классик тәржемә] Б Л.Пастернак * [https://web.archive.org/web/20120712184201/http://rudolf-steiner.ru/72720000/-1.html «Фауст, человек стремления». Духовнонаучные комментарий Р.Штейнера к «Фаусту». Том I] * [https://web.archive.org/web/20130729081331/http://rudolf-steiner.ru/72730000/-1.html « Проблема Фауста.. Романтическая и классическая Вальпургиева ночь». Духовнонаучныйе комментарии Р.Штейнера к "Фаусту. Том II] * [http://www.dali-genius.ru/Faust.html Иллюстрации Сальвадора Дали к «Фаусту»] * В. Э. Приб. Фауст — оригинал менән бергә рус теленән тәржемә (неопра.). literatur-viktor-prieb.de (2012). * В. Э. Приб. Поэтический перевод как ремесленное искусство .Учение о научно-поэтическом переводе из опыта и на примере моих переводов "Фауста"на рус, «Евгений Онегин» на немецкий и других (неопра.). literatur-viktor-prieb.de (2018). [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Иоганн Вольфганг фон Гёте трагедиялары]] [[Категория:1806 йылғы китаптар]] 0vxayteal3jrm32ydvkc4w5tia64zii 0 173853 1306091 1300765 2026-09-25T11:37:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306091 wikitext text/x-wiki '''Ҡамай гидростанцияһы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Ҡамай]] ауылында [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһы ярҙарында урынлашҡан электр станцияһы.<ref>https://камеево.рф/2015/04/2388/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622165114/https://xn--80aeiawnr.xn--p1ai/2015/04/2388/ |date=2021-06-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622165114/https://xn--80aeiawnr.xn--p1ai/2015/04/2388/ |date=2021-06-22 }}</ref> == Тарихы == Мишкә районы электрификация тарихы ҡыҙыҡлы һәм бай. Районда иң ҙур йылға Бөрө йылғаһы. Шуға күрә лә электростанцияны тик Ҡамай ауылында Бөрө ярҙарында төҙөү дөрөҫ була. Тик тәжрибәле төҙөүселәр, ҡоролмалар юҡ, ҡыҫҡаһы бер ниндәй шарттар булмай. Башҡортостанда 1940 йылға бәләкәй электростанциялар һаны ике йөҙгә барып етә. Ҡамай гидроэлектростанцияһын 1937 йылда төҙөй башлайҙар. Төҙөлөш эштәре 3,5 йыл бара. Гидротурбиналарҙы урындарҙа үҙ көстәре менән эшләйҙәр, сөнки бәләкәй электростанциялар өсөн заводтарҙа улар етештерелмәй. Ҡамай ауылы гидростанцияһына беренсе турбина тулыһынса ағастан эшләнә. Ҡамай гидростанцияһын эшләүҙә ҙур өлөш индереүселәр: Павел Леонтьевич Швецов һәм Павел Алексеевич Мошкин. Павел Швецов энергетика техникум тамамлап электростанциялар эшләү буйынса тәжрибә туплап өлгөргән йәш белгес. Һуңынан уны станцияның директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ул 1947 йылға тиклем эшләй. Павел Мошкин Мишкә районы Яңы Троицк ауылынан килгән оҫта. Ҡамай ГЭС төҙөү бар район өсөн ҙур ваҡиға була.<ref>https://vk.com/wall-23074231_1402</ref> == Бөгөнгөһө == Әлеге ваҡытта элекке гидроэлектростанция урынында заманса һыуһаҡлағыс төҙөлә.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/stroitelstvo/v-mishkinskom-rayone-prodolzhaetsya-stroitelstvo-gidrouzla/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2006 йылда төҙөлөш эштәре башлана. Башҡортостан Республикаһы президенты [[Мортаза Рәхимов]] Ҡамай ауылы һыуһаҡлағысына килә һәм тантаналы сарала ҡатнаша. Төҙөлөш эштәре оҙаҡҡа һуҙылһа ла, яйлап бара.<ref>https://www.bashinform.ru/news/138872-v-mishkinskom-rayone-nachalos-stroitelstvo-gidrouzla/ </ref> == Һылтанмалар == [[Категория:Мишкә районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]] pws66ueeuwh3rrbheefwtzeyl9tw02x 0 175163 1306077 1181449 2026-09-25T06:01:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дюфло Эстер''' ({{Lang-fr|Esther Duflo}}; {{ВД-Преамбула}}) — француз иҡтисадсыһы, Массачусетс технология институты (АҠШ) профессоры. «Глобаль фәҡирлеккә ҡаршы көрәштә эксперименталь алым өсөн» 2019 йылда Альфред Нобелдең хәтер иҡтисады буйынса премия лауреаты<ref>The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2019 (англ.). NobelPrize.org. <small>Дата обращения: 14 октября 2019.</small></ref>. АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (2017)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041810.html Esther Duflo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016164117/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041810.html |date=2019-10-16 }}{{ref-en}}</ref> Британия академияһының ағза-корреспонденты (2016)<ref>[https://www.thebritishacademy.ac.uk/news/british-academy-announces-new-president-and-elects-66-new-fellows British Academy announces new President and elects 66 new Fellows], 15 июля 2016{{ref-en}}</ref>. == Биографияһы == Эстерҙың атаһы — математика профессоры [[:en:Michel Duflo|Мишель Дюфло]]. Әсәһе Виолена Дюфло — врач-педиатр. Мәктәптең өлкән синыфында рус телен өйрәнә. 1991 йылдың август айында 18 йәшлек Дюфло үҙенең дустары менән Мәскәү урамдыранда ГКЧП-ға ҡаршы сығыусылар араһында була<ref>{{Cite web|title=Во время путча ГКЧП фотограф снял группу протестующих у Белого дома. 28 лет спустя он узнал, что на снимке — нобелевский лауреат 2019 года Эстер Дюфло|url=https://meduza.io/feature/2019/10/28/vo-vremya-putcha-gkchp-fotograf-snyal-gruppu-protestuyuschih-u-belogo-doma-28-let-spustya-on-uznal-chto-na-snimke-nobelevskiy-laureat-2019-goda-ester-dyuflo|publisher=meduza.io|date=28 октября 2019}}</ref>. 1993 йылда 10 ай Мәскәүҙә үткәрә, һәм француз теленән уҡыта, магистрлыҡ эше өҫтөндә эшләй. Бер үк ваҡытта Рәсәй Банкы менән бәйләнештә булған француз иҡтисадсыһының һәм Америка иҡтисад советнигы Джеффри Сакстың фәнни ассистенты булып эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/05/17/the-poverty-lab|title=The Poverty Lab|date=|publisher=}}</ref>. 1994 йылда Юғары нормаль мәктәптә тарих һәм иҡтисад өлкәһендә Советтар Союзында беренсе биш йыллыҡ тарихы буйынса диссертация менән магистр дәрәжәһен ала. 1999 йылда Массачусетс технология институтында доктор дәрәжәһен ала. Ире — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло һәм Майкл Кремер менән бер үк ваҡытта иҡтисад буйынса Нобель премияһын ала. Дюфло һәм Банерджи рәсми рәүештә 2015 йылдан өйләнешкәндәр, 5 һәм 7 йәшлек ике балаһы бар. Беренсе балаһы тыуғандан һуң Дюфло Америка гражданлығын ала<ref>''Софья Корепанова'' [https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2019/10/17/814013-kartine-bednosti «В нашей картине бедности преобладают карикатуры и штампы»] [[Ведомости]]</ref>. == Бүләктәре == * Макартур стипендияһы (2009) * Джон Бейтс Кларк миҙалы (2010) * Дэн Дэвид премияһы (2013) * {{Тәржемәһеҙ 5|Erna-Hamburger-Preis||de|Erna-Hamburger-Preis}} (2014) * Принцесса Астурийская премияһы (2015) * Альфред Нобелдең хәтер иҡтисады буйынса премияһы (2019) * Cited Highly Researcher (2019)<ref>{{Cite web|url=https://clarivate.com/news/global-highly-cited-researchers-2019-list-reveals-top-talent-in-the-sciences-and-social-sciences/|title=Global Highly Cited Researchers 2019 list reveals top talent in the sciences and social sciences|date=|publisher=}}</ref> == Хеҙмәттәре == * ''Abhijit Banerjee, Esther Duflo'' [[:en:Poor Economics|Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty]] — PublicAffairs, New York, 2011. * [https://www.nber.org/papers/w23213.pdf The Economist as Plumber] // American Economic Review, 2017, vol 107(5), pages 1-26. * ''Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло'' Экономическая наука в тяжёлые времена. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — ISBN 978-5-93255-594-1 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|40em}} == Һылтанмалар == * [http://econ-www.mit.edu/faculty/eduflo Личная страница Э. Дюфло на сайте МТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224041835/http://econ-www.mit.edu/faculty/eduflo |date=2012-02-24 }}.{{ref-en}} — 24.04.2010. * ''Энн О. Кригер'' [http://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/fandd/2011/06/pdf/books.pdf Пусть данные говорят сами за себя] // Финансы и развитие, июнь 2011. * [https://econs.online/articles/video/ekonomisty-kak-vodoprovodchiki-marketing-dlya-tsentralnyh-bankov/ Экономисты как водопроводчики, маркетинг для центральных банков и проблемы доверия] Ксения Юдаева беседует с Эстер Дюфло 9 сентября 2020 * [https://www.kommersant.ru/doc/4492264?from=other_spec Хорошая экономика для трудных времен. Лекция Российской экономической школы 16 сентября 2020] Коммерсантъ [[Категория:Джон Бейтс Кларк миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]] [[Категория:Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Парижда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]] {{Тышҡы һылтанмалар}} 984nhh30fuzarrbwwfpmj19207ntclg 0 181634 1306028 1221498 2026-09-24T13:36:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306028 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Роальд Зиннурович Сагдеев | Оригинал имени = {{lang-tt|Роальд Зиннур улы Сәгъдиев}} | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Научная сфера = [[физика]] | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|физико-математических наук}} | Учёное звание = {{Учёное звание|АН СССР|0}} (1968),<br>{{Учёное звание|РАН|0}} (1991) | Место работы = [[Курчатовский институт|ИАЭ]], [[Институт ядерной физики СО РАН|ИЯФ СО РАН]], [[Институт космических исследований РАН|ИКИ РАН]], [[Мэрилендский университет в Колледж-Парке|Мэрилендский университет]] | Альма-матер = [[Московский государственный университет]] | Научный руководитель = [[Леонтович, Михаил Александрович|М. А. Леонтович]]<br> [[Ландау, Лев Давидович|Л. Д. Ландау]] | Знаменитые ученики = [[Галеев, Альберт Абубакирович|А. А. Галеев]]<br> [[Захаров, Владимир Евгеньевич|В. Е. Захаров]]<br> [[Фридман, Алексей Максимович|А. М. Фридман]]<br> | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1986}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Октябрьской Революции}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден За заслуги перед Республикой Татарстан}} {{!!}} {{Орден Полярной звезды (Монголия)|тип=1961}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Дружба (Азербайджан)}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды (ВНР)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленинская премия|1984}} {{!}}} }} {{External media |image1=[http://www.sibmemorial.ru/sites/default/files/image834.jpg Роальд Сагдеев] }} {{однофамильцы|Сагдеев}} '''Роа́льд Зинну́р улы Сәғҙиев''' ({{Lang-tt|Роальд Зиннур улы Сәгъдиев/Roald Zinnur uğlı Səğdiev}}; 1932 йылдың 26 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған) — СССР һәм АҠШ физигы. РФА-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1968 йылдан СССР Фәндәр Академияһы академигы). 1973-1988 йылдарҙа директор СССР Фәндәр Академияһының йыһан тикшеренеүҙәре институты директоры. Химия фәндәре докторы Ринат Зиннур улы Сәғҙиевтың ағаһы. СССР Юғары Советының халыҡ депутаты (1987-1991). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986). == Биографияһы == Милләте татар.<ref>{{Cite web|url=http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-79/64781/#|title=Роальд Сагдеев: «О том, что я татарин, напоминает мне моя жена Сьюзен»|accessdate=2015-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123202703/http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-79/64781/#|archivedate=2015-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123202703/http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-79/64781/ |date=2015-11-23 }}</ref> Уға дүрт йәш тулғанда, ғаилә Ҡазанға күсеп ҡайта. Роальд 19-сы урта мәктәпте<ref>[http://gymn19.ru/gymnasium/history/ История гимназии № 19]</ref> көмөш миҙалға тамамлай, шунан һуң 1950 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]на уҡырға инә, бында физика факультетын тамамлай. Д. А. Франк-Каменецкий<ref>[http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431118/Vspominaya_uchitelya Роальд Сагдеев «Вспоминая Учителя»]</ref> һәм [[Ландау Лев Давидович|Лев Ландауҙың]]<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://vm.ru/news/2013/01/30/chelovek-kosmosa-akademik-roald-sagdeev-otmetil-yubilej-181178.html|title=Вечерняя Москва — Человек космоса: академик Роальд Сагдеев отметил юбилей<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161104011519/http://vm.ru/news/2013/01/30/chelovek-kosmosa-akademik-roald-sagdeev-otmetil-yubilej-181178.html|archivedate=2016-11-04}}</ref> уҡыусыһы. Ландау уны үҙе лаборатория мөдире булған ФИАН-ға алырға уйлай, институттан һуң Сәғҙиев Силәбе янына ебәрелергә тейеш була, ләкин Ландау һәм Капица ярҙамында, уны Игорь Курчатов эшкә ҡабул итә. Шулай итеп ул [[Курчатов институты|И. В. Курчатов исемендәге атом энергияһы институтына]] эләгә. Шулай уҡ Р. З. Сәғҙиев Ядро физикаһы институты СССР Фәндәр Академияһының Себер бүлексәһе Ядро физикаһы институтында ла тәжрибә туплай. ФИАН-да диссертация яҡлай<ref name="autogenerated1" />. 36 йәшендә СССР Фәндәр Академияһының академигы итеп һайлана. Диссиденттарға ҡаршы процестар менән бәйле граждандар азатлығын боҙоу факттары буйынса совет властарына яҙылған хаттарға ҡул ҡуйған өсөн баҫымға дусар ителә<ref name="autogenerated1" />. 1968 йылда бер нисә тиҫтә совет гражданы СССР властарына адресланған хаттарға ҡул ҡуя, уларҙа авторҙар диссиденттарға ҡаршы процестарға бәйле гражданлыҡ азатлығын боҙоуға ҡаршы протест белдерә. Властар ҡултамға ҡуйыусыларға, шул иҫәптән Новосибирск Академҡаласығында эшләгәндәрҙе эҙәрлекләү ойоштора. 36 йәшлек Сәғҙиев «Академҡаласыҡтан барыһын да ҡыуып сығарырға, әйҙә иретеп ҡойолған ҡурғаш ҡойолма киҫәктәрен тейәһендәр» тигән тәҡдим индерә<ref>[[Хроника текущих событий]], [http://www.memo.ru/history/DISS/chr/chr2.htm выпуск 2, 30 июня 1968 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217105018/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/chr2.htm |date=2012-02-17 }}</ref>. Әммә был мәсьәләне тикшергән Б. Шрагин (тулыһынса ышандырырлыҡ булмаһа ла) коллектив исеменән Сәғҙиевтың ҡултамға ҡуйыусыларҙы тәнҡитләүе ул саҡта партиянан ҡыуыуҙы йәки «бүре билеты» алыуҙы аңлатмаһын өсөн кәрәк булыуын, һәм, шелтә менән ҡотолоп, шул уҡ урында эшләүен дауам итә алыуын йәки, икенсе эшкә күсергә ярҙам итеүен күрһәтә. Хатта ҡайһы берәүҙәр, икенсе эшкә күсергә күнгәндән һуң, алдараҡ өмөт тә итмәгән фатир алыуа өлгәште<ref>[http://www.rulit.me/books/istoriya-inakomysliya-v-sssr-read-98659-131.html Алексеева Людмила Михайловна. История инакомыслия в России.]</ref> 1973 йылдан алып 1988 йылға тиклем СССР Фәндәр Академияһының Космик тикшеренеүҙәр институты директоры була. Был вазифаны плазма физикаһы өлкәһендә илдең алдынғы белгесе булып биләй. Артабан — Институттың аналитик тикшеренеүҙәр ғилми-методик үҙәге етәксеһе, баш ғилми хеҙмәткәр<ref name=autogenerated1 />. 1990 йылдан алып икенсе ҡатынының тыуған төйәгендә, Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. Рәсәйҙә даими була<ref name=autogenerated1 />. Профессор, Колледж-Парктағы Мэриленд университетының «Көнсығыш-Көнбайыш» үҙәге директоры, НАСА эксперты, Ядро һәләкәтенә юл ҡуймау буйынса Халыҡ-ара Люксембург форумының Күҙәтеү советы ағзаһы «Письма в «Астрономический журнал» журналының редакция коллегияһы ағзаһы, ВИНИТИ-ның Мәғлүмәт баҫмаларын редакция коллегияһы ағзаһы, «Квант» китапханаһының редакция ағзаһы). Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991, 1968 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1964 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты). Физика-математика фәндәре докторы. <!-- Избирался депутатом [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] (1987—1988) и [[Съезд народных депутатов СССР|народным депутатом СССР]] (1989—1991). источник? Он был депутатом, живя уже в США?--> Америка Ҡушма Штаттары Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1987)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/15487.html Roald Sagdeev NAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208052412/http://www.nasonline.org/member-directory/members/15487.html |date=2015-12-08 }}</ref>, Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы (1990), Үҫешеүсе илдәрҙең Фәндәр академияһы ағзаһы (TWAS; 1987);<ref>[http://twas.org/member/sagdeev-roald-zinnurovich Sagdeev Roald Zinnurovich | TWAS<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208070701/http://twas.org/member/sagdeev-roald-zinnurovich |date=2015-12-08 }}</ref>, Швеция Король фәндәр академияһының һәм Венгрия фәндәр академияһының сит ил ағзаһы<ref>[https://www.kva.se/en/om-oss/ledamoter/roald-sagdeev Roald Sagdeev — Kungliga Vetenskapsakademien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206172322/https://www.kva.se/en/om-oss/ledamoter/roald-sagdeev |date=2019-12-06 }}</ref>. 1990 йылдың 4 декабренән Папа фәндәр академияһы ағзаһы<ref>{{cite web|title=Roald Zinnurovich Sagdeev|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/sagdeev.html|date=2011-2015|work=Ordinary Academicians|publisher=The Pontifical Academy of Sciences|accessdate=2016-11-30|language=en}}</ref>. Роальд Сәғҙиев плазма физикаһы (һуҡма тулҡындар, күсереү тотороҡһоҙлоҡ процестары), идара ителеүсе термоядро синтезы проблемаһы, йыһан физикаһы буйынса хеҙмәттәр авторы. Ислам дине тарихы менән мауыға, был темаға китап яҙа. Планетала белемле ислам үҫентеләре һаҡланып ҡалған, ә көнбайыш цивилизацияһы ислам донъяһына дөрөҫ йүнәлештә үҫешергә ярҙам итә ала, тигән фекер китаптың төп фекере булып тора. Планетала белемле ислам үҫентеләре һаҡланып ҡалған, ә көнбайыш цивилизацияһы ислам донъяһына дөрөҫ йүнәлештә үҫешергә ярҙам итә ала, тигән фекер китаптың төп фекере булып тора<ref name="Gazeta.ru">[https://www.gazeta.ru/politics/2017/01/03_a_10445033.shtml#page4 Gazeta.ru, 3 января 2017 года. «Запланированного предательства Горбачёва у Запада не было». Советник Горбачёва Роальд Сагдеев дал интервью «Газете. Ru»]</ref>. 1992 йылда "Кешелеккә иҫкәртеү"гә ҡул ҡуя<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/61DcmWeQM|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2019-05-16|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030211944/https://www.webcitation.org/61DcmWeQM|deadlink=yes}}</ref>. === Ғаиләһе === * Атаһы — Зиннур Заһир улы Сәғҙиев (1906—1994), партия эшмәкәре, 1950—60 йылдар — Татар АССР-ның Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары * Әсәһе — Фәхриә Кәрим ҡыҙы Сәғҙиева (Иҙрисова) (1914—2000), математика уҡытыусыһы * Энеһе — Ренад Зиннур улы Сәғҙиев (1941 йылда тыуған), СССР һәм Рәсәй химигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы һәм президиумы ағзаһы * Энеһе — Роберт (1939—2009), Ҡазан финанс-иҡтисад институтында иҡтисад курсын уҡыта * Энеһе — Рөстәм * Тәүге ҡатыны — Тэма Давидовна Франк-Каменецкая (1932 йылда тыуған), физика фәндәре докторы Д. А. Франк-Каменецкийҙың ҡыҙы, физиктар Альберт Франк-Каменецкий һәм Максим Франк-Каменецкийҙың ҡыҙ туғаны. ** Балалары — Анна һәм Игорь * 1980-се йылдар аҙағында Америка Ҡушма Штаттарында командировкала булғанда, үҙенең икенсе ҡатыны — Сьюзан Эйзенхауэр Susan Eisenhower, АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэрҙың ейәнсәре, өс ҡыҙ әсәһе менән таныша<ref name=autogenerated1 />. 1990 йылда улар өйләнешә<ref>{{Книга|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века.|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0|isbn2=}}</ref>. 2017 йылға ҡарата Сәғҙиев был никахта тормай<ref name="Gazeta.ru" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986) * Ленин премияһы лауреаты (1984) - плазмалы физика буйынса эшләгәне өсөн * Ике [[Ленин ордены]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены менән бүләкләнгән * «Дуҫлыҡ» ордены - 2012 йылдың 18 декабрендә, Әзербайжан Республикаһының халыҡ-ара фәнни бәйләнештәрен нығытыуҙағы айырым ҡаҙаныштары өсөн<ref>[https://ru.president.az/articles/6867 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о награждении орденом «Достлуг» Р.З.Сагдеева]</ref> * Йыл кешеһе» исеме (Франция, 1988) * Тейта миҙалы (Америка физика институты, 1992) * Этторе Майоран исемендәге премия (Италия, 1993) * Лео Силард премияһы (Америка физик йәмғиәте, 1995) * Максвелл исемендәге премия (Америка физика йәмғиәте, 2001) * Карл Саган исемендәге мемориаль премия (Америка астронавтика йәмғиәте, 2003) * «Татарстан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены, 2013 * Георгий Гамов премияһы, 2016 == Ғилми мәҡәләләре һәм китаптары == * [http://ufn.ru/ru/authors/sagdeev_roal_d_z/ Р. З. Сагдеев в журнале УФН] * ''[[Галеев, Альберт Абубакирович|А. А. Галеев]], Р. 3. Сагдеев.'' Нелинейная теория плазмы, в сб.: Вопросы теории плазмы, вып. 7, М.: 1973 * ''[[Арцимович, Лев Андреевич|Л. А. Арцимович]], Р. З. Сагдеев.'' Физика плазмы для физиков. — М.: [[Атомиздат]], 1979 * ''[[Заславский, Георгий Моисеевич|Г. М. Заславский]]'', ''Р. З. Сагдеев ''Введение в нелинейную физику: от маятника до турбулентности и хаоса. — М., [[Наука (издательство)|Наука]], 1988. — 368 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.|ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наукова думка |год=1986 |том= |страниц=512|страницы= |isbn= |ref= }} * {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть = |с =240}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=12225|star = Labor}} * {{Сотрудник РАН|id=330|name=Роальда Зиннуровича Сагдеева}} * [http://sibmemorial.ru/node/755 Новосибирская Книга Памяти. Роальд Зиннурович Сагдеев] {{ВС}} [[Категория:АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзалары]] [[Категория:Швед король фәндәр академияһы ағзаһы]] [[Категория:Папа фәндәр академияһы ағзаһы]] [[Категория:Ғилми йәмғиәттәрҙән СССР халыҡ депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙан АҠШ-ҡа иммиграцияланыусылар]] [[Категория:Тейта миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Лео Силард премияһы лауреаттары]] [[Категория:Новосибирск дәүләт университеты декандары]] [[Категория:Курчатов институты хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзалары]] [[Категория:Венгрия фәндәр академияһының Почётлы ағзалары]] [[Категория:Бөтә донъя фәндәр академияһы ағзалары]] [[Категория:Донъя ғалимдарының кешелекте Иҫкәртеүгә ҡул ҡуйыусылар]] [[Категория:АҠШ физиктары]] [[Категория:АҠШ-ҡа дүртенсе тулҡын Рәсәй эмигранттары]] [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 декабрҙә тыуғандар]] 9d7o85n29sxusuoqqp33dbgz9ljzmxu 0 185014 1306064 1193904 2026-09-24T23:18:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306064 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Харту́м''' ({{lang-ar|الخرطوم}}) — [[Судан]]дың баш ҡалаһы. [[Аҡ Нил]] һәм [[Зәңгәр Нил]] йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Бынан [[Нил]] йылғаһы төньяҡҡа, [[Мысыр]]ға һәм [[Урта диңгеҙ]]гә табан аға. == Этимологияһы == Ҡала 1823 йылда [[Аҡ Нил]] һәм [[Зәңгәр Нил]] ҡушылған ерҙә барлыҡҡа килгән. Был йылғалар араһындағы тар һәм оҙон морон урындағы халыҡ араһында «томшоҡ» ([[ғәрәп теле]]ндә Хартум) тигән исем алған, был исем унда барлыҡҡа килгән ҡаланың атамаһына әйләнгән дә инде{{sfn|Поспелов|2002|с=447}}. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ҡаланың архитектураһы башлыса ғәрәп, көнсығыш характерҙа. Үҙәк өлөшө [[Зәңгәр Нил]] үҙәне буйлап урынлашҡан. Яр буйындағы дәүләт башлығы резиденцияһы — Республика һарайында төрлө министрлыҡтар һәм ведомстволар урынлашҡан. Яҡында ғына Хартумдың «Сити»һы — ҡаланың финанс-сауҙа үҙәге урынлашҡан. Зәңгәр Нил аша заманса күпер университет ҡаласығына, тәбиғи тарих һәм этнография музейына илтә. Омдурман — Судан баш ҡалаһының иң йәнле өлөшө. Бында торлаҡ һәм административ биналар ғәрәп стилендә төҙөлгән, шулай уҡ бик күп бәләкәй магазиндар һәм һөнәрселек оҫтаханалары урынлашҡан. Бабкир биҫтәһенә Судан авиакомпанияһы самолеты Ил-76 ҡолаған. Пилоттар самолетты биналарҙан бороп ебәрә алған. == Климаты == Бер төркөм күрһәткестәр буйынса, Хартум донъялағы иң эҫе ҙур ҡала булып тора. Хартум климаты тропик сүллек категорияһына ҡарай. Әммә географик киңлектең түбән булыуы сәбәпле, йәй менән ҡыш араһындағы тирбәлеүҙәр сағыштырмаса ҙур түгел, һәм ғинуар (иң һалҡын ай) менән июнь (иң йылы ай) араһындағы айырма 12 градус ҡына тәшкил итә. Һалҡынса көндәр булған, үтә эҫе булмаған башҡа ҡалаларҙан ([[Бағдад]], Финикс, [[Әр-Рияд]]) айырмалы рәүештә, Хартумда хатта ҡышҡы айҙарҙа ла уртаса максималь температура 30 градустан түбәнерәк төшмәй. Хартумда уртаса йыллыҡ максимумы 37 °С тәшкил итә, донъяның башҡа бер ҙур ҡалаһында ла бындай юғары уртаса йыллыҡ максимум юҡ. Хатта ғинуарҙа ла 40 градус, ә май-июнь айҙарында 50 градусҡа яҡын температура булыуы ихтимал. Май-август айҙарында уртаса тәүлек температураһы 40 градустан юғарыраҡ булыуы мөмкин. Бөтә яуым-төшөмдәр (ә улар ни бары 150 миллиметр) июнь-сентябрь айҙарына тура килә, шулай итеп ҡыҫҡа дымлы миҙгел барлыҡҡа килә. Йылдың ҡалған ваҡытында яуым-төшөмдәр бөтөнләй булмай тиерлек. Ғинуар-июнь айҙарында уртаса температура 21,5 градус, июнь-май айҙарында 33,5 градус тәшкил итә. {{Климат города |Город_род=Хартума |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/62721.htm Погода и Климат] | Янв_ср=23.4 | Янв_ср_осад=0.0 | Фев_ср=25.1 | Фев_ср_осад=0.0 | Мар_ср=28.9 | Мар_ср_осад=0.0 | Апр_ср=32.8 | Апр_ср_осад=0.0 | Май_ср=35.1 | Май_ср_осад=3.9 | Июн_ср=35.1 | Июн_ср_осад=4.2 | Июл_ср=32.7 | Июл_ср_осад=29.6 | Авг_ср=32.0 | Авг_ср_осад=48.3 | Сен_ср=32.9 | Сен_ср_осад=26.7 | Окт_ср=33.1 | Окт_ср_осад=7.8 | Ноя_ср=28.9 | Ноя_ср_осад=0.7 | Дек_ср=25.0 | Дек_ср_осад=0.0 | Год_ср=30.4 | Год_ср_осад=121.2 | Янв_ср_мин=18.2 | Янв_ср_макс=29.9 | Фев_ср_мин=19.6 | Фев_ср_макс=32.5 | Мар_ср_мин=22.9 | Мар_ср_макс=36.0 | Апр_ср_мин=26.8 | Апр_ср_макс=39.8 | Май_ср_мин=29.7 | Май_ср_макс=40.9 | Июн_ср_мин=30.1 | Июн_ср_макс=41.1 | Июл_ср_мин=28.3 | Июл_ср_макс=38.0 | Авг_ср_мин=27.7 | Авг_ср_макс=36.9 | Сен_ср_мин=28.1 | Сен_ср_макс=38.6 | Окт_ср_мин=28.3 | Окт_ср_макс=38.5 | Ноя_ср_мин=24.0 | Ноя_ср_макс=35.0 | Дек_ср_мин=19.7 | Дек_ср_макс=31.3 | Год_ср_мин=25.3 | Год_ср_макс=36.5 | Янв_а_макс=41.7 | Янв_а_мин=7.2 | Фев_а_макс=42.5 | Фев_а_мин=7.0 | Мар_а_макс=45.5 | Мар_а_мин=11.1 | Апр_а_макс=48.0 | Апр_а_мин=16.3 | Май_а_макс=47.5 | Май_а_мин=19.8 | Июн_а_макс=47.7 | Июн_а_мин=20.5 | Июл_а_макс=44.6 | Июл_а_мин=19.0 | Авг_а_макс=45.3 | Авг_а_мин=16.5 | Сен_а_макс=44.5 | Сен_а_мин=18.9 | Окт_а_макс=44.5 | Окт_а_мин=19.0 | Ноя_а_макс=41.5 | Ноя_а_мин=12.8 | Дек_а_макс=39.0 | Дек_а_мин=7.5 | Год_а_макс=48.0 | Год_а_мин=7.0 |}} == Тарихы == Ҡала Мокрен йәки Рас-эль-Хартум (филдәр томшоғоноң осо) морононда барлыҡҡа килгән. Бынан ҡаланың исеме лә барлыҡҡа килә (''al-Khartûm'' — [[ғәрәп теле]]ндә «фил томшоғо»). 1823 йыл ҡаланың барлыҡҡа килеү йылы тип иҫәпләнә. Хартум — Судандың биш провинцияһы өҫтөнән хакимлыҡ иткән, хөкөмдар ([[Мысыр]] генерал-губернаторы) резиденцияһы була. 1862 йылда Хартумда 45 000 кеше йәшәгән. Хартум бик уңайлы урынлашыуы арҡаһында тиҙ арала Төньяҡ-Көнсығыш Африканың сауҙа үҙәгенә әүерелә. [[Файл:Strato en Ĥartumo (Sudano) 003.jpg|thumb|Хартумда төҙөлөш]] 1884 йылдың мартында — 1885 йылдың ғинуарында Мәхдиҙәр ихтилалы барышында Мәхди (Мөхәмәт ибн Абдулла) ғәскәрҙәре Хартумды ҡамай һәм уны яулап ала. Инглиз губернаторы Чарльз Джордж Гордон үлем язаһына тарттырыла. Һуңыраҡ, 1898 йылдың 2 сентябрендә Омдурман ҡалаһында ҡанлы алыш була, уның барышында [[Бөйөк Британия]] ғәскәрҙәре ҡаланы һаҡлаған Мәхди армияһын ҡыйратҡан. 1967 йылдың 29 авгусынан 1 сентябренә тиклем, Алты көнлөк һуғыш тамамланғандан һуң, ҡалала 1967 йылда [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] саммиты үтә. Саммитта [[Израиль]] менән [[Ғәрәп-израиль конфликты|һуғышты]] дауам итеүгә («өс юҡ» принцибы), Алты көнлөк һуғыш ваҡытында иғлан ителгән ғәрәп нефть бойкотын бөтөрөүгә, Төньяҡ [[Йәмән]]дә граждандар һуғышын туҡтатыуға, [[Мысыр]] һәм [[Иордания]] өсөн иҡтисади ярҙам күрһәтеүгә саҡырыусы Хартум резолюцияһы ҡабул ителә<ref>{{cite web|title=The Khartoum The joint resolution passed by eight the member states of the Arab League: Egypt, Syria, Jordan, Lebanon, Iraq, Algeria, Kuwait and Sudan. Resolutions|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/three_noes.html|work=[[American-Israeli Cooperative Enterprise]]|publisher=[[Jewish Virtual Library]]|accessdate=2012-06-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.org/publication/14841/khartoum_resolution.html?breadcrumb=%2Fpublication%2Fpublication_list%3Ftype%3Dessential_document%26page%3D69|title=Essential Documents: Khartoum Resolution|work=[[Council on Foreign Relations]]|accessdate=2009-11-08|deadlink=yes|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20091109003812/http://www.cfr.org/publication/14841/khartoum_resolution.html?breadcrumb=/publication/publication_list?type%3Dessential_document%26page%3D69|archivedate=2009-11-09}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140418164128/http://www.cfr.org/publication/14841/khartoum_resolution.html?breadcrumb=/publication/publication_list%3Ftype=essential_document&page=69 |date=2014-04-18 }}</ref>. 1973 йылда Хартумда [[Европа]] һәм [[Америка]] илселектәре хеҙмәткәрҙәре, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] илселегенең 10 хеҙмәткәре аманатҡа алына, уларҙың бишәүһе дипломат була. [[АҠШ]] илсеһе һәм уның урынбаҫары, бер [[Бельгия]] дипломаты үлтерелгән. Ҡалған тотҡондар азат ителә. 1973 йылда "Хартум операцияһы"ның алдан планлаштырылыуы һәм уны [[Ясир Арафат]]тың шәхси хуплауы хаҡында билдәле була<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/documents/organization/67584.pdf|title=The Seizure of the Saudi Arabian Embassy in Khartoum|publisher=U.S. Department of State|date=2006-05-04|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060610225158/http://www.state.gov/documents/organization/67584.pdf|archivedate=2006-06-10}}</ref>. Хартум менән Порт-Судан араһындағы беренсе нефть үткәргес төҙөлөшө 1977 йылда тамамлана. 1998 йылда Америка илселектәрендә бомба шартлауҙарҙан һуң, АҠШ ғәйепте «[[Әл-Ҡаидә]]» экстремистик ойошмаһына һалып, 20 августа улар [[Афғанстан]]дағы «Әл-Ҡаидә» лагерҙарына һәм Хартумдағы Әл-Шифа фармацевтика фабрикаһына ҡанатлы ракеталар уты аҫтында тота. {{панорама|Khartoum panorama-1 - by ScubaBeer.jpg|1100px|Хартум панорамаһы}} == Халҡы == {| class="standard" |- style="background:#efefef;" ! rowspan="2" | Йыл ! colspan="2" | Халыҡ иҫәбе<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-188&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x.&srt=pnan http://bevoelkerungsstatistik.de] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! width=100px | Ҡала ! width=100px | Агломерация |- | 1907<ref>{{Cite web |url=http://encyclopedia.jrank.org/KHA_KRI/KHARTUM.html |title=Encyclopedia Britannica von 1911: Band 15, Seite 773 |accessdate=2009-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215121122/http://encyclopedia.jrank.org/KHA_KRI/KHARTUM.html |archivedate=2018-12-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215121122/http://encyclopedia.jrank.org/KHA_KRI/KHARTUM.html |date=2018-12-15 }}</ref> | align="right" | 69 349 | align="right" | билдәһеҙ |- | 1956 | align="right" | 93 100 | align="right" | 245 800 |- | 1973 | align="right" | 333 906 | align="right" | 748 300 |- | 1983 | align="right" | 476 218 | align="right" | 1 340 646 |- | 1993 | align="right" | 947 483 | align="right" | 2 919 773 |- | 2008 (халыҡ иҫәбен алыу) | align="right" | 639 598 | align="right" | 5 274 321 |} == Мәғариф == Хартумда бер нисә юғары уҡыу йорто бар: Хартум университеты, техник һәм педагогия институттары, [[Ҡаһирә университеты]]ның филиалы. == Транспорт == Хартум — илдең мөһим транспорт үҙәктәренең береһе, бер нисә тимер юл һәм йылға юлдарының киҫешкән урыны. [[Нил]] йылғаһы буйлап илдә етештерелгән тауарҙар сығарыла һәм импорттың күп өлөшө килтерелә. Йылға аша бер нисә күпер төҙөлгән. Ҡалала Хартум халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Бынан 40 саҡрым алыҫлыҡта яңы аэропорт төҙөү планлаштырыла<ref>{{Cite news|accessdate=2020-12-15|last=MK-Turkey.ru|website=MK-Turkey.ru|title=Турция построит в столице Судана новый аэропорт с инвестициями более 1 млрд долларов|url=https://mk-turkey.ru/economics/2018/03/28/turciya-postroit-v-stolice.html}}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Судан милли музейы == Туғандаш ҡалалар == * {{флаг|Иордания}} [[Амман]], [[Иордания]] * {{флаг|Египет}} [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] * {{флаг|Турция}} [[Истанбул]], [[Төркиә]] * {{флаг|Турция}} [[Анкара]], [[Төркиә]] * {{флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй]] ([[2002]]) * {{флаг|КНР}} [[Ухань]], [[ҠХР]] * {{флаг|Эритрея}} [[Асмэра]], [[Эритрея]] * {{флаг|Судан}} [[Омдурман]], [[Судан]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * Густерин П. В. Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. 2009, № 2. * {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Һылтанмалар == * [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-188&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x.&srt=pnan Демографическая статистика] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ВС}} <!-- {{Судан в темах}} --> {{Столицы Африки}} <!-- {{Населённые пункты на Ниле}} --> [[Категория:Судан ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] tcxw7rulb6ontdblr6eiglinfliy917 0 185986 1306027 1286524 2026-09-24T13:06:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306027 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Сэр Әхмәт Сәлмән Рөшд''' ({{Lang-en|Ahmed Salman Rushdie}}, {{Lang-ur|أحمد سلمان رشدی}}, {{Lang-hi|अहमद सलमान रुश्‍दी}}; [[19 июнь]] [[1947 йыл]] — [[12 август]] [[2012 йыл]]) — һинд сығышлы британ яҙыусыһы<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/columns/open-conversation/that-the-world-that-you-knew-and-that-in-a-way-made-you-that-world-vanishes-i-dont-think-im-alone-in-that-says-salman-rushdie/|title="That the world that you knew, and that in a way made you— that world vanishes. I don't think I'm alone in that," says Salman Rushdie|date=2019-08-02|access-date=2020-01-04|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805051233/https://openthemagazine.com/columns/open-conversation/that-the-world-that-you-knew-and-that-in-a-way-made-you-that-world-vanishes-i-dont-think-im-alone-in-that-says-salman-rushdie/|deadlink=no}}</ref>. 1981 йылғы Букер премияһы лауреаты — «Төн уртаһы балалары» романы өсөн. Тәнҡитселәр яҙыусыны магик реалистар араһына индерә. Уның дүртенсе «Иблис шиғырҙары» исемле романы (1988) бер нисә ил мосолмандары яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм ҙур ғауғаға сәбәпсе була. Уға хәүеф янай башлай, бигерәк тә Ирандың юғары етәксеһе Хөмәйни аятолла [[1989 йыл]]дың 14 февралендә уға ҡарата [[фәтүә]] әйткәндән һуң. Британия хөкүмәте Сәлмән Рөшдиҙы үҙ ҡанаты аҫтына ала. 1983 йылда Рөшд [[Бөйөк Британия]]ның Король юғары әҙәби ойошмаһы ағзаһы итеп һайлана. 1999 йылдың ғинуарында француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены командоры итеп тәғәйенләнә. 2007 йылдың июнендә Королева [[Елизавета II]] әҙәбиәттәге ҡаҙаныштары өсөн уны рыцарлыҡҡа ҡабул итә. 2008 йылда «Таймс» 1945 йылдан 50 бөйөк британ яҙыусылар исемлегенә индерә, әлеге исемлектә Рөшд 13-сө урын биләй. 2000 йылдан Рөшд [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда йәшәй. 2015 йылда Нью-Йорк университетының Артур Л. Картер исемендәге Журналистика институты уны күренекле яҙыусы тип атай<ref>{{Cite web|url=https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/|title=Archived copy|accessdate=2017-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170144/https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/|archivedate=2017-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405170144/https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/ |date=2017-04-05 }}</ref>. Элегерәк ул Эмори университетында уҡыта. Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһына һайлана. 2012 йылда, «Иблис шиғырҙары» тураһындағы бәхәстән һуң, «Джозеф Антон: мемуарҙар» исемле хикәйәһен баҫтыра, был хикәйәлә ул үҙенең тормошо тураһында бәйән итә. 2022 йылдың 12 авгусында Нью-Йорк штатында лекция уҡыу алдынан Рөшдигә һөжүм ителә, һөҙөмтәлә ул ҡаты яралана. Рөшдиҙың Fandom аккаунты бар, әммә Ул Ҡулланыу Шарттарын боҙған өсөн мөҙҙәтһеҙ ябыла. == Биографияһы == Әхмәт Сәлмән Рөшд [[1947 йыл]]дың 19 [[июнь|июнендә]]<ref name="BritshC">{{cite web|url=https://literature.britishcouncil.org/writer/salman-rushdie|title=Salman Rushdie – Literature|website=literature.britishcouncil.org|accessdate=2018-12-24|archive-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829213354/https://literature.britishcouncil.org/writer/salman-rushdie|deadlink=no}}</ref> [[Мумбаи|Бомбей]] ҡалаһында [[Ислам|мосолман]] ғаиләһендә тыуа, сығышы менән Кашмирҙан<ref name="Atlantic Companion To Literature In English" /><ref>{{Cite news|title=Sir Salman Rushdie: Pakistan on the road to tyranny|publisher=BBC|date=2012-09-18|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19624100|author=Robin Banerji|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2015-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150112213249/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19624100}}</ref>. Рөшд тыуғандан һуң [[Һиндостан]] бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм штаттарға һәм территорияларға бүленә. Уның олатаһы урду телендә ижад иткән шағир<ref name="Atlantic Companion To Literature In English">{{Китап|заглавие=Atlantic Companion To Literature In English|издательство=Atlantic Publishers & Dist|ссылка=https://books.google.ru/books?id=A_YatfLrgnMC&pg=PA453|год=2007|страницы=453|isbn=978-81-269-0832-5}}</ref>. Атаһы, Әнис Әхмәт Рөшд, һөнәре буйынса юрист, Кембрижда белем алған, һуңғараҡ бизнесмен булып китә. Әсәһе, Негин Бхатт, уҡытыусы булып эшләй. Һиндостан дәүләт хеҙмәтенән Әнис Рөшд тыуыу тураһында таныҡлыҡта йәшен кәметкән өсөн эштән бушатыла<ref>{{Cite news|title=Revealed after 76 yrs: Rushdie's dad's secret humiliation in London|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms|work=|accessdate=2018-09-13|date=2014-12-15|archivedate=2018-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619140432/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619140432/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms |date=2018-06-19 }}</ref>. Рөшдиҙың өс апа-һеңлеләре бар<ref name="EmoryUniv">{{Youtube|id=kmb1oQcRmkM&t=10m42s|title=Salman Rushdie Discusses Creativity and Digital Scholarship with Erika Farr}}</ref>. 2012 йылғы мемуарҙарында ул атаһы [[Ибн Рөшд]] (шулай уҡ ''Аверро́э)'' хөрмәтенә Рөшд исемен алыуы тураһында яҙа. 14 йәшендә [[Англия]]ға уҡырға китә, шунда уҡ һуңғараҡ [[Кембридж университеты]]ның Король колледжында тарихты өйрәнә<ref name="BritshC"/>. Театрҙа эшләй, һуңынан журналист була. [[1964 йыл]]да британ гражданлығын ала. Рөшд Ogilvy & Mather реклама агентлығында копирайтер булып эшләй, унда ул «Аero» шоколад плиткаһы һәм «Naughty but Nice» крем торттары өсөн «irresistibubble» уйлап таба. Шулай Уҡ Ayer Barker агентлығында эшләй, унда эшләгән осорҙа American Express өсөн «That 'll do nicely» слоганын яҙа. Музыкант Ронни Бонд менән хеҙмәттәшлектә Рөшд хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Бернли Төҙөлөш йәмғиәте өсөн рекламаға һүҙҙәр яҙа, ул Лондондағы Good Earth Studios студияһында яҙыла. Йыр «Иң яҡшы хыялдар» тип атала, уны Джордж Чендлер башҡара<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/1999/jan/22/danglaister|title=After the Satanic Verses, the romantic lyrics|first=By Dan|last=Glaister|date=1999-01-22|publisher=|accessdate=2018-12-24|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224121930/https://www.theguardian.com/uk/1999/jan/22/danglaister|deadlink=no}}</ref>. Рөшд Ogilvy & Matherҙа эшләгән ваҡытта «Төн уртаһы балалары» романын яҙа. Ул ваҡытта әле яҙыусы булараҡ билдәле булмай<ref>«[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article699728.ece The birth pangs of Midnight’s Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706152327/https://www.the-tls.co.uk/ |date=2022-07-06 }}», 1 April 2006</ref>. 2001 йылда ул «Бриджит Джонс көндәлеге» кинофильмында үҙен-үҙе уйнай<ref name="http://www.imdb.com/name/nm0750723/">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0750723/|title=Salman Rushdie. Filmography. — IMDb|access-date=2011-12-18|archive-date=2011-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120164504/http://www.imdb.com/name/nm0750723/|deadlink=no}}</ref>. 2004 йылдан 2006 йылға тиклем [[АҠШ]]тың Халыҡ-ара ПЕН үҙәге президенты була. 2004 йылда дүртенсе тапҡыр һинд-американ актрисаһы Падма Лакшмиға өйләнә, улар 2007 йылда айырылыша. 2007 йылдың 16 июнендә [[Бөйөк Британия]] королеваһының тыуған көнө уңайынан Сәлмән Рөшд рыцарь дәрәжәһенә лайыҡ була, был мосолман донъяһында ҙур протест тыуҙыра. 2008 йылдың 10 июлендә [[Лондон]]да, интернетта уҡыусыларҙың тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса, Салман Рөшд 40 йыл тарихы дауамында Букер премияһы лауреаттары араһында иң яҡшыһы тип таныла. Уның балаларына (Рөшд үҙе тантанаға килә алмай) Букер махсус премияһы һәм 50 мең фунт тапшырыла. Рөшд һүҙҙәренә U2 «The Ground Beneath Her Feet» («Ер уның аяҡтары аҫтында») төркөмөнөң йыры яҙылған<ref name="http://os.colta.ru/music_modern/projects/95/details/5609/">{{Cite web|url=http://os.colta.ru/music_modern/projects/95/details/5609/|title=U2: главное — Аудиогид — Современная музыка — OpenSpace.ru|accessdate=2012-08-20|archivedate=2013-06-21|archiveurl=no}}</ref>. Рөшд видеоклипта ла күренә. [[2016 йыл]]да [[АҠШ]] гражданлығын ала. [[2019 йыл]]да Рөшд «Йыл гуманисы» премияһы менән бүләкләнә. === Үлтерергә маташыу === 2022 йылдың 12 авгусында Шатокуа ҡалаһында лекция башланыр алдынан бер кеше сәхнәгә һикереп менә һәм Рөшдигә һөжүм итә, уның ҡорһағына һәм муйынына 10-15 тапҡыр бысаҡ менән сәнсә. Һөжүм итеүсе тотола, Рөшд ашығыс рәүештә дауаханаға оҙатыла<ref>{{Cite news|last=Chappell|first=Peter|date=12 August 2022|title=Salman Rushdie stabbed on stage in New York|language=en|work=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/salman-rushdie-stabbed-on-stage-in-new-york-bccbs5nd3|url-access=subscription|access-date=12 August 2022|issn=0140-0460}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://apnews.com/article/salman-rushdie-attacked-9eae99aea82cb0d39628851ecd42227a|title=Author Salman Rushdie attacked on lecture stage in New York|website=[[AP News]]|date=12 August 2022|access-date=12 August 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=12 August 2022|title=Author Salman Rushdie attacked on stage in New York|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-62524922|access-date=12 August 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/salman-rushdie-attacked-9eae99aea82cb0d39628851ecd42227a|title=Author Salman Rushdie attacked on lecture stage in New York|agency=[[Associated Press]]|date=12 August 2022|accessdate=12 August 2022|last=Goodman|first=Joshua}}</ref>. == Ижады == === 1988 йылға тиклем === Сәлмән Рөшдиҙең ярым ғилми фантастика жанрында яҙылған «Гримус» тигән дебюты киң билдәлелек яуламай, әммә киләһе романы — «Төн уртаһы балалары» — Рөшдигә дан килтерә һәм уның иң яҡшы романы тип һанала. [[1993 йыл]]да был китап «Букерҙарҙың букеры» призына лайыҡ була, ә 2008 йылда (премияның 40 йыллығы айҡанлы) иң яҡшы әҫәр тип таныла<ref>{{Cite web|title=Readers across the world agree that Salman Rushdie's Midnight's Children is the Best of the Booker|url=http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|date=2008|accessdate=2008-07-10|publisher=Man Booker Prizes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011052625/http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|archivedate=2008-10-11}}</ref>. Һораулама уҡыусылар араһында үткәрелә. «Төн уртаһы балалары» китабында [[Британия Һиндостаны]] бойондороҡһоҙлоҡ алған саҡта, төн уртаһында тыуған бала тормошо тураһында бәйән итә. Һиндостан субконтинентының дауыллы быуат башында тыуған балаға һәм ошо осорҙа тыуған башҡа балаларға айырым вәкәләттәр бирелә. Сәлим Синайҙың характерын Рөшд характерына оҡшаталар<ref>Nina Martyris, TNN. ''[[The Times of India]]'' 20 July 2008</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, автор бының менән риза булмай һәм былай тип белдерә: «Кешеләр, характерҙағы ҡайһы бер нәмәләр үҙ тәжрибәңдән алынғанға күрә, ул һин үҙең, тип уйлай. Был йәһәттән мин бер ҡасан да үҙемде автобиографик персонажым тип тойманым»<ref name="Meer">{{Мәҡәлә|заглавие=Interview: Salman Rushdie|издание={{Нп3|BOMB (magazine)|Bomb|en|BOMB (magazine)}}|том=27|номер=Spring|ссылка=http://bombmagazine.org/article/1199/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402111324/http://bombmagazine.org/article/1199/|archivedate=2015-04-02|ref=Meer|язык=und|автор=Meer, Ameena|год=1989}}</ref>. 2012 йылда «Төн уртаһы балалары» романы һинд сығышлы Канада кинорежиссеры Дипа Мехта тарафынан экранлаштырыла. Әлеге уңышынан һуң Рөшд ошо уҡ магик реализм стилендә [[Пакистан]] тураһында «Оят» романын (1983) яҙа. Унда ул Пакистандағы сәйәси сыуалыштарҙы һүрәтләй, үҙенең геройҙарын Зөлфикәрә Али Бхутто һәм генерал Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡҡа нигеҙләй. Рөшд француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт орденына лайыҡ була. Сәлмән Рөщд — Букер премияһының икенсе лауреаты: «Оят» романы ''иң яҡшы сит ил китабы өсөн'' премияһына лайыҡ була. Рөшд 1987 йылда [[Никарагуа]] тураһында «Ягуар йылмайыуы» тигән фәнни-популяр китап яҙа. Был китап сәйәси йүнәлештә яҙыла, авторҙың шәхси тәжрибәһенә һәм сандинистарҙың сәйәси экспериментары урынындағы тикшеренеүҙәргә нигеҙләнә. === «Иблис шиғырҙары», мосолмандар протесы һәм үлем хөкөмө === Уның «Иблис шиғырҙары» ([[1988 йыл|1988]]) исемле романы [[мосолмандар]] яғынан бик ҙур ярһыу тыуҙыра, сөнки персонаждарҙың береһе [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе]] һүрәтләй. Иранда [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] аятолла Рөшдиҙе үҙенең фәтүәһендә халыҡ алдында ҡәһәрләй һәм уны, шулай уҡ китапты баҫтырыуҙа ҡатнашы булған кешеләрҙе, [[үлем язаһы]]на хөкөм итә һәм бөтә донъя мосолмандарын хөкөм ҡарарын үтәргә саҡыра. [[Бөйөк Британия]] менән [[Иран]] араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлә. {{Lang-en2|15-Khordad Foundation}} тигән Иран фонды Рөшдиҙе үлтергән өсөн $2 млн вәғәҙә итә, һуңыраҡ $2,5 млн тиклем арттырыла. Фонд етәксеһе Санэй аятолла 1997 йылда «Йомхури Ислами» гәзитенә биргән интервьюһында, награда мотлаҡ мосолманға бәйле түгел: уны Рөшдиҙы үлтергән һәр кем аласаҡ тип белдерә<ref>{{Cite news|title=Рушди|publisher=Газета "Коммерсантъ", №73 (1476)|date=1998-04-24|url=http://kommersant.ru/doc/197214|author=ИЯ Ъ-МОЦКОБИЛИ|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2014-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407101914/http://kommersant.ru/doc/197214}}</ref>. [[Файл:Salman_Rushdie,_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Salman_Rushdie%2C_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG/220px-Salman_Rushdie%2C_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG|мини|Фарсы теленә тәржемә ителгән Иблис шиғырҙары.]] Яҙыусы күп йылдар дауамында йәшеренеп йәшәй, халыҡ араһында бик һирәк күренә. Хөмәйни вариҫы Али Хәменей аятолла яҙыусының тәүбәгә килеүен кире ҡаға һәм, Рөшдигә ҡарата үлем хөкөмө, «хатта ул үкенһә лә, үҙ заманының иң изге кешеһенә әүерелһә лә», үҙгәрешһеҙ ҡаласаҡ тип белдерә<ref>{{Cite news|title=1990: Iranian leader upholds Rushdie fatwa|publisher=BBC|date=|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/26/newsid_2542000/2542873.stm|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408091112/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/26/newsid_2542000/2542873.stm}}</ref>. 1998 йылда, Мөхәммәт Хатами президентлыҡ иткән осорҙа, Иран хөкүмәте, «Иблис шиғырҙары» авторының «ғүмеренә янаған бер ниндәй ҙә сара күрергә йыйынмай», тип ышандыра<ref name="Лента.Ру">{{Cite news|title=Салман Рушди возглавил международный ПЕН-центр|publisher=Лента.Ру|date=2004-03-09|url=http://lenta.ru/culture/2004/03/09/rushdie/|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201205936/http://lenta.ru/culture/2004/03/09/rushdie/}}</ref>. Өс йылдан һуң Хатами үҙе Сәлмән Рөшдиҙың «эше ябыҡ тип иҫәпләнергә тейеш» тип белдерә<ref>{{Cite news|title=Президент Ирана: дело Салмана Рушди "должно считаться закрытым"|publisher=NEWSru.com|date=2001-06-05|url=http://www.newsru.ru/religy/05jun2001/salman.html|language=ru}}{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әммә 2003 йылда «Революцион гвардия» ойошмаһы Рөшдиҙың үлем хөкөмө үҙ көсөндә ҡала тип иғлан итә<ref name="Лента.Ру" />. Унан да бигерәк, Бынан тыш, 2005 йылда Хаменей аятолла Рөшдиҙы үлтереү «Аллаһу Тәғәлә хуп күргән эш» булыр ине, тип белдерә<ref name="МК" />. 2012 йылдың сентябрендә {{Lang-en2|15-Khordad Foundation}} Рөшдиҙы үлтергән өсөн награданы 3,3 миллион доллар тиклем арттыра<ref name="МК">{{Cite news|title=В Иране увеличили награду за голову Салмана Рушди|publisher=Московский Комсомолец|date=2012-09-17|url=http://www.mk.ru/culture/article/2012/09/17/749267-v-irane-uvelichili-nagradu-za-golovu-salmana-rushdi.html|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2013-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201114020/http://www.mk.ru/culture/article/2012/09/17/749267-v-irane-uvelichili-nagradu-za-golovu-salmana-rushdi.html}}</ref>. [[2016 йыл]]дың 21 февралендә Иран киң мәғлүмәт саралары Сәлмән Рөшдиҙы үлтергән өсөн 600 000 АҠШ доллары күләмендә өҫтәмә билдәләй. Яҙыусыны үлтергән өсөн премияның артыуы Хөмәйни аятолланың фәтеүһенең йыллығына тап килә, ул 1989 йылда Рөшдиҙы «Иблис шиғырҙары» романы өсөн ҡәһәрләй<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/salman-rushdie-iranian-state-media-renew-fatwa-on-satanic-verses-author-with-600000-bounty-a6887141.html|title=Salman Rushdie: Iranian state media renew fatwa on Satanic Verses author with $600,000 bounty|author=|work=|date=2016-02-21|publisher=independent.co.uk|access-date=2017-09-30|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929090017/http://www.independent.co.uk/news/people/salman-rushdie-iranian-state-media-renew-fatwa-on-satanic-verses-author-with-600000-bounty-a6887141.html|deadlink=no}}</ref>. === 1990 йылдан һуң === Ғауғалы «Иблис шиғырҙары» романынан һуң Рөшд әкиәттәр яҙа башлай, үҙенең иң яҡты әҫәрҙәренең береһен — ҙур булмаған «Гарун Һәм Диңгеҙ Тарихы» романын — яҙа. Рөшдиҙың «Маврҙың хушлашыу һулышы» (1995) һәм «Ер уның аяҡтары аҫтында» (1999) романдары эмигранттар миҫалында үҙ-үҙен танытыу, шулай уҡ хәҙерге [[глобалләшеү]]се заманда танылыу культы темаларын дауам итә. 2005 йылда баҫтырылған «Клоун Шалимар» романы Кашмирҙағы ҡатмарлы хәлдәрҙе һүрәтләй. Рөшд клоун-акробат Шалимарҙың ялланма үлтереүсегә әкренләп әүерелеүен күрһәтә. Дүрт төп герой — Шалимар, актриса Бунья, Америка илсеһе Макс Офалс һәм уның ҡыҙы Һиндостан/Кашмира — образдарында Рөшд мосолман, һинд һәм көнбайыш мәҙәниәттәренең бәрелешеүен күрһәтә. 2010 йылда Рөщдиҙың «Лука һәм тормош уты» тигән икенсе әкиәте донъя күрә, был әкиәттең сюжеты уның тәүге «Гарун һәм Тарих Диңгеҙе» әкиәте менән бәйле. == Библиографияһы == === Романдары === * «Гримус» ({{Lang-en|Grimus}}, 1975) * «Төн уртаһы балалары» ({{Lang-en|Midnight’s Children}}, 1981) * «Оят» ({{Lang-en|Shame}}, 1983) * «Иблис шиғырҙары» ({{Lang-en|The Satanic Verses}}, 1988) * «Маврҙың хушлашыу һулышы» ({{Lang-en|The Moor's Last Sigh}}, 1995) * «Ер уның аяҡтары аҫтында» ({{Lang-en|The Ground Beneath Her Feet}}, 1999) * «Ярһыу» ({{Lang-en|Fury}}, 2001) * «Клоун Шалимар» ({{Lang-en|Shalimar the Clown}}, 2005) * «Флоренция тылсымсыһы» ({{Lang-en|The Enchantress of Florence}}, 2008) * «Ике йыл, һигеҙ ай һәм егерме һигеҙ төн» ({{Lang-en|Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights}}, 2015) * «Алтын йорт» ({{Lang-en|The Golden House}}, 2017)<ref>''[http://www.vowelor.com/book/the-golden-house-salman-rushdie-review/ «The Golden House»] {{Wayback}}'' by Salman Rushdie, ''Random House''</ref> * «Кишотт» (''вар. «Кихот»'') ({{Lang-en|Quichotte}}, 2019) === Балалар өсөн китаптары === * «Гарун һәм Тарих Диңгеҙе» ({{Lang-en|Haroun and the Sea of Stories}}, 1990) * «Лука Һәм Тормош Уты» ({{Lang-en|Luka and the Fire of Life}}, 2010) === Хикәйәләр йыйынтығы === * «Көнсығыш-Көнбайыш» ({{Lang-en|East, West}}, 1994) === Эссе йыйынтыҡтары === * «Ягуар йылмайыуы» ({{Lang-en|The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey}}, 1987) * «Ялған Ватан» ({{Lang-en|Imaginary Homelands}}, 1992) * «Һыҙыҡ аша аҙым» ({{Lang-en|Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992–2002}}, 2002) === Автобиографиялары === * «Джозеф Антон» ({{Lang-en|Joseph Anton: A Memoir}}, 2012) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник=Салман Рушди }} * {{ВТ-ЛП|Рушди, Салман}} * [http://www.salman-rushdie.com/ Официальный сайт Салмана Рушди]{{ref-en}} * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor1148|title=Полная библиография Салмана Рушди}} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEZIQ/RUSHDI/|Салман Рушди}} * {{contemporary writers|id=87|title=Салман Рушди}} {{Библиоинформация}} {{Букер премияһы}} {{Навигационная таблица |имя = Букер премияһы |state = {{{state|}}} |заголовок = [[Букер премияһы]] лауреаттары |стиль = background:{{Цвет|Награды}}; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |список1 = * [[Перси Ховард Ньюби|Ньюби]] (1969) * [[Бернис Рубенс|Рубенс]] (1970) * [[Видиадхар Сураджпрасад Найпол|Найпол]] (1971) * [[Джон Бёрджер |Бёрджер]] (1972) * [[Джеймс Гордон Фаррел|Фаррел]] (1973) * [[Надин Гордимер|Гордимер]] / [[Миддлтон, Стэнли|Миддлтон]] (1974) * [[Рут Правер Джабвала|Джабвала]] (1975) * [[Дэвид Стори|Стори]] (1976) * [[Пол Скотт|Скотт]] (1977) * [[Айрис Мёрдок|Мёрдок]] (1978) * [[Пенелопа Фицджеральд|Фицджеральд]] (1979) * [[Уильям Голдинг|Голдинг]] (1980) * [[Сәлмән Рөшд|Рөшд]] (1981) * [[Томас Кенилли|Кенилли]] (1982) * [[Джон Максвелл Кутзее|Кутзее]] (1983) * [[Анита Брукнер|Брукнер]] (1984) * [[Кери Хьюм|Хьюм]] (1985) * [[Кингсли Эмис|Эмис]] (1986) * [[Пенелопа Лайвли |Лайвли]] (1987) * [[Питер Кэри|Кэри]] (1988) * [[Кадзуо Исигуро|Исигуро]] (1989) * [[Антония Сьюзен Баййет|Байетт]] (1990) * [[Бен Окри|Окри]] (1991) * [[Майкл Ондатже|Ондатже]] / [[Ансуорт, Барри|Ансуорт]] (1992) * [[Родди Дойл|Дойл]] (1993) * [[Джеймс Келман|Келман]] (1994) * [[Пэт Баркер|Баркер]] (1995) * [[Грэм Свифт|Свифт]] (1996) * [[Арундати Рой|Рой]] (1997) * [[Иэн Макьюэн|Макьюэн]] (1998) * [[Джон Максвелл Кутзее|Кутзее]] (1999) * [[Маргарет Этвуд|Этвуд]] (2000) * [[Питер Кэри|Кэри]] (2001) * [[Янн Мартел|Мартел]] (2002) * [[Ди Би Си Пьер|Пьер]] (2003) * [[Алан Холлингхёрст|Холлингхёрст]] (2004) * [[Джон Бэнвилл|Бэнвилл]] (2005) * [[Киран Десаи|Десаи]] (2006) * [[Энн Энрайт|Энрайт]] (2007) * [[Аравинд Адига|Адига]] (2008) * [[Мантел, Хилари Мантел|Мантел]] (2009) * [[Джейкобсон, Говард|Джейкобсон]] (2010) * [[Барнс, Джулиан|Барнс]] (2011) * [[Мантел|Мантел]] (2012) * [[Элеонора Каттон|Каттон]] (2013) * [[Ричард Флэнаган|Флэнаган]] (2014) * [[Марлон Джеймс (яҙыусы)|Джеймс]] (2015) * [[Пол Битти|Битти]] (2016) * [[Джордж Сондерс|Сондерс]] (2017) * [[Анна Бернс|Бернс]] (2018) * [[Маргарет Этвуд|Этвуд]] / [[Эваристо, Бернардин|Эваристо]] (2019) * [[Дуглас Стюарт(яҙыусы)|Стюарт]] (2020) * [[Дэймон Гэлгут|Гэлгут]] (2021) |заголовок2 = [[Халыҡ-ара Букер премияһы]] |список2 = * [[Кадаре, Исмаил|Кадаре]] (2005) * [[Ачебе, Чинуа|Ачебе]] (2007) * [[Элис Манро|Манро]] (2009) * [[Филип Рот|Рот]] (2011) * [[Лидия Дэвис|Дэвис]] (2013) * [[Краснахоркаи, Ласло|Краснахоркаи]] (2015) * [[Ган Хан]] (2016) * [[Давид Гроссман|Гроссман]] (2017) * [[Ольга Токарчук|Токарчук]] (2018) * [[Аль-Харти, Джоха|Аль-Харти]] (2019) * [[Рейневелд, Марика Лукас|Рейневелд]] (2020) * [[Диоп, Давид (писатель)|Диоп]] (2021) * [[Гитанджали Шри|Шри]] (2022) }} [[Категория:Ислам шәхестәре]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] [[Категория:Сәйәси эмигранттар]] [[Категория:Эмигранттар]] [[Категория:Инглиз телендә проза авторҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 июндә тыуғандар]] [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]] [[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]] [[Категория:Почёт Кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2022 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 августа вафат булғандар]] pyizd0dfp6dyhj3svuuuft4yzcm811n 0 186678 1306076 1300278 2026-09-25T05:41:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306076 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Чжоу Эньлай | оригинал имени = {{Китайский|周恩來|周恩来}} | изображение = 國共內戰時期周恩來.jpg | ширина = | описание изображения = | должность = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның сәйәси консультатив советы Рәйесе | порядок = | периодначало = [[25 декабрь]] [[1954 йыл]] | флаг = 中華人民共和國國徽.svg | флаг2 = Flag of the People's Republic of China.svg | периодконец = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]] | предшественник = [[Мао Цзэдун]] | преемник = [[Дэн Сяопин]] | должность_2 = Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт Советының 1-се Премьеры | флаг_2 = 中華人民共和國國徽.svg | флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg | порядок_2 = | предшественник_2 = должность учреждена | преемник_2 = [[Хуа Гофэн]] | периодначало_2 = [[1 октябрь]] [[1949 йыл]] | периодконец_2 = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]] | должность_3 = ҠХР-ҙың 1-се сит ил эштәре Министры | флаг_3 = Flag of the People's Republic of China.svg | порядок_3 = | периодначало_3 = [[1949]] | периодконец_3 = [[1958]] | предшественник_3 = должность учреждена | преемник_3 = [[Чэнь И (маршал)|Чэнь И]] | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | отец = Чжоу Инэн | мать = Ваньши | супруга = [[Дэн Инчао]] | дети = юҡ | награды = | автограф = 1958年12月周恩来总理的签名.jpg }} '''Чжоу Эньлай''' ({{Ҡытайса|周恩來|周恩来|Zhōu Ēnlái}} [[пиньинь]]<span> </span>''Zhōu Ēnlái'') ([[5 март]] [[1898 йыл]]— [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]]) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] сәйәси эшмәкәре, [[ҠХР]] барлыҡҡа килгәндән алып 1949 йылға тиклем ҠХР дәүләт советының беренсе башлығы; неоконфуцианлыҡҡа нигеҙ һалыусы Чжоу Дуньиҙың 33-сө быуын вариҫы. Күренекле [[Дипломатия|дипломат]]. Көнбайыш менән тыныс йәшәүҙе булышлыҡ итә, бер үк ваҡытта [[Советтар Союзы]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙмәҫкә тырыша. Нескә сәйәсәте һәм эшендә принципиаллеге уға «мәҙәни революция» осоронда премьер-министр вазифаһын һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итә, ә дипломатиклыҡ һәм юғары эшкә һәләтлелек халыҡ араһында данын арттыра. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Чжоу Эньлай 1898 йылдың 5 мартында Хуайань идаралығының Шаньян өйәҙендә (хәҙерге Цзянсу провинция территорияһы) тыуған. Уның атаһы Чжоу Инэн (ул шулай уҡ Чжоу Шаоган) боронғо феодаль нәҫеленә ҡарай, ләкин карьера эшләй алмай, Эньлай тыуған мәлгә Чжоу кланы бөлгөнлөккә төшә{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009}}. Ул ата-әсәһен бик иртә юғалта, Ҡытайҙың төрлө райондарында яҡын туғандарында тәрбиәләнә. Ярты йыл да тулмаҫтан, уны Чжоу Игань уллыҡҡа ала. Игань Хуайандәге ҡала усадьбаһында йәшәгән атаһының балаһыҙ һәм ҡаты сирле ағаһы була. Ҡарауға алған атаһы тиҙҙән вафат була, һәм ул мәрхүмдең тол ҡатыны ҡарамағында ҡала. Дүрт йәшенән тәрбиәгә алған әсәһе ҡарауында иероглифтар яҙырға һәм [[Тан династияһы|тан дәүере]] (618—907 йй.) шағирҙарҙың классик шиғырҙарын уҡый башлай. Биш йәшендә ул шәхси мәктәпкә йөрөй, балалар өсөн дидактик әҫәрҙәрҙе яттан өйрәнә. 8 йәшендә әсәһе яғынан ике туған революцион ҡарашлы ағаһы, Гун Инсундың, шәхси мәктәбенә бирәләр. Ағаһы унда сәйәси ваҡиғаларға ҡыҙыҡһыныу уята. 1907 йылдың яҙында Ваньшаның әсәһе, ә бер йыл үткәс, тәрбиәгә алған әсә туберкулездан вафат була. 1910 йылдың яҙында, 12 йәштә Чжоу Игэн үҙ ғаиләһенә ала һәм уны Мукден алтынсы мәктәбенә бирә {{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=9}}. 1911 йылдың октябрендә, Синьхай революцияһы башланыуы тураһында тәүге хәбәрҙәр ишеткәс, [[Цин империяһы]] властарына ҡаршы протест билдәһе итеп толомон ҡырҡа. Бының менән ул иптәштәренә өлгө күрһәтә. 1913 йылдың яҙында 15 йәшлек Чжоу Эньлай Тяньцзинь ҡалаһына, апаһының ғаиләһенә ебәрелә. Унда август уртаһында Нанькай урта мәктәбенә ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшыра. Көнбайыш Европа мәғрифәтселәренең китаптарын: «Йәмәғәт килешеүе» [[Жан-Жак Руссо|Ж.- Ж. Руссо]], «Закондар рухы» [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]], «Эволюция һәм этика» Гексли Ҡытай реформаторы Янь Фу тәржемәһендә уҡый. [[Файл:Premier_Zhou_1919.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай 4 май Хәрәкәте осоронда]] 1917 йылда Чжоу Эньлай уҡытыусылар һәм дуҫтары ярҙамында Японияла уҡыу өсөн аҡса йыя{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=18}}. Ярты йыл самаһы ул япон телен өйрәнеүгә бағышлай, ләкин 1-се Токио юғары мәктәбенә имтихандарҙы уңышлы тапшырыр өсөн етерлек һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. Уға әҙерлекте дауам итергә тура килә. Японияла Рәсәйҙә революцион ваҡиғалар тураһында белә, тәүге тапҡыр [[Социализм|социалистик]] һәм [[Марксизм|марксистик]] идеялар менән таныша. Дуҫының хаты аша Нанькай урта мәктәбе нигеҙендә асыласаҡ Нанькай университеты тураһында хәбәр белә. Япониянан китергә һәм белем алыуын тыуған илендә дауам итергә ҡарар итә, 1919 йылдың апрель аҙағында [[Тяньцзинь|Тяньцзингә]] ҡайта. Тяньцзинда 4 май ваҡиғалары һуң кисекмәҫтән йәштәрҙең патриотик протест акцияларына ҡушыла. Июнь айында «Тяньцзинь студенттарының берләшкән союзы» гәзите мөхәррире була; уның «4 май хәрәкәте» тураһындағы тәүге мәҡәләһен Тяньцзинь гәзите баҫтырып сығара. Тәүҙә гәзит өс көнгә бер сыға, ләкин тиҙҙән көн һайын 20 мең дана тираж менән сыға башлай. 1919 йылдың 16 сентябрендә "Аңды уятыу йәмғиәте"н («Общества пробуждения сознания») ойоштороуҙа ҡатнаша, унда ул бер нисә тапҡыр үҙенең революцион публицистикаһын файҙалана, «У Хао» («Бишенсе номер») псевдонимын ала. Йәмғиәттең манифесын яҙа. Унда Ҡытайҙа милитаризм, сәйәсмәнлек, бюрократизм, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙһеҙлеген, консерватив фекерләүҙе һәм иҫке әхлаҡты бөтөрөү кәрәклеге тураһында әйтелә. 1919 йылдың 21 сентябрендә уның тәҡдиме буйынса Йәмғиәт ағзалары алдында сығыш яһарға Пекин университетының танылған профессоры Ли Дачжао саҡырыла. Октябрҙә, Синьхай революцияһының йыллығын байрам иткәндә, күпләп ҡулға алыуҙар була, Йәмғиәт Тяньцзинда ризаһыҙлыҡ белдерә, полицияны ҡулға алынғандарҙы сығарырға мәжбүр итә. 15 ноябрҙә Чжоу Эньлай рәйеслегендә үткән аң уятыу Йәмғиәтенең ғәҙәттән тыш ултырышында был түңәрәкте йәштәрҙең хәрби ойошмаһына әйләндерергә ҡарар ителә. 1919 йылдың декабрендә Тяньцзинь уҡыусылары ассоциацияһының Берләшкән союзы етәксеһе итеп һайланған Чжоу Эньлай ҡаланың башҡа йәмәғәт ойошмалары ҡатнашлығында япон тауарҙарының дөйөм ҡала бойкотын ойоштора. [[1920 йыл]] ғинуарында Японияға ҡаршы петицияны Чжили провинция губернаторына тапшырырға тырышҡан уның етәкселегендәге төркөм ҡулға алына. Чжоу төрмәһендә Эньлай иптәштәре араһында тәртипте һаҡлай, көнүҙәк социаль һәм сәйәси мәсьәләләр буйынса сәйәси занятиелар һәм дискуссиялар ойоштора. Чжоу Эньлай эше буйынса асыҡ тыңлауҙар [[1920 йыл|1920 йылдың]] июлендә ҡалала ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 17 июлдә суд Чжоу Эньлайҙы һәм уның иптәштәрен "төрмә срогы үткәс"азат итеү тураһында хөкөм ҡарарын уҡып ишеттерә. Һаҡ аҫтында булған ваҡытта Эньлай Нанькай университетынан ҡыуыла, шуға күрә хөкүмәт тарафынан өлөшләтә субсидияланған программа сиктәрендә Францияла уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. Тяньцзинда билдәле журналист һәм мөхәррир булараҡ, сит илгә китер алдынан урындағы абруйлы «Ишибао» гәзитен Европа илдәрендә таныштырыу ризалығын алыуға өлгәшә. Гәзиттән алынған гонорар тәүге осорҙа уға матди ярҙам күрһәтер, тип иҫәпләй{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=33}}. === Европалағы тормошо === [[Файл:ZhouEnlai3.jpg|мини|Чжоу Эньлай Вампу Академияһының сәйәси бүлеге начальнигы булып эшләгән ваҡытта]] [[Файл:ZhouEnlai4.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Ҡытайҙа граждандар һуғышы ваҡытында]] 1920 йылдың 13 ноябрендә [[Марсель|Марселгә]] килә, унан поезд менән [[Париж|Парижға]] сыға, Латин кварталында арзан ҡунаҡханала урынлаша. Парижда йәшәгәндә ул «Рено» автомобиль заводына эшсе булып урынлаша, артабан бер нисә ай Лилле күмер шахтаһында, Лионаға яҡын Сен-Шамонда металлургия заводында эшләй . 1921 йылдың яҙында Париж коммунистар төркөмө ағзаһы итеп ҡабул ителә, һуңынан Ҡытай коммунистар партияһына берләшкән һигеҙ коммунистик ячейканың береһе була. Европала , Франциянан тыш, Шулай уҡ Англия һәм Германия буйлап йөрөй, һәм даими рәүештә «Ишибао» гәзите өсөн репортаждар яҙа, Ҡытай уҡыусыларына донъяла барған ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт бирә. Ҡытай коммунистик ячейкаһы ҠКП-ның Беренсе съезына (1921 йылдың июле) делегаттар ебәрергә саҡырыу ала, ләкин техник сәбәптәр арҡаһында уны тормошҡа ашыра алмай. 1922 йылдың мартында [[Берлин]]ға күсә, унда тиҙҙән ҠПК-ның герман ячейкаһына нигеҙ һала. 1922 йылдың майында «Европала йәшәгән Ҡытай йәштәренең Коммунистар партияһы» тип аталған яңы ойошманың устав проектын тәҡдим итә. Ойошма бер йылдан һуң булдырыла. 1922 йылдың октябрендә Берлинда билдәле Сычуань генералы Чжу Дэ менән таныша һәм ул генералға ҠКП-ға инергә кәңәш бирә. ҠКП Гоминьдан менән хеҙмәттәшлек тураһында ҡарар ҡабул иткәс, 1923 йылдың 25 ноябрендә Лионда Гоминьдандың Европа бүлексәһенең ойоштороу йыйылышы Чжоу Эньлайҙы үҙенең етәксеһе итеп һайлай. Шуның менән бергә ул ҠКП-ның Европа ойошмаһын һәм Ҡытай йәштәр коммунистик ойошмаһының Европа бүлексәһен булдыра, Был ойошмаларҙың баҫма органдарын — «Шаонянь» («Йәштәр») һәм «Чигуан» («Алый свет») журналдарын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша һәм 1922—1924 йылдарҙа уларҙа бик күп мәҡәләләр баҫтыра. Европала Чжоуҙы ауыр йәшәү шарттары тыйнаҡ тормошҡа өйрәтә: ул үҙе ашарға әҙерләй, йыуа, йыйыштыра, әйберҙәрен ремонтлай. Шуның менән бергә ул эрудициялы, белемле кеше була, [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]] телдәрен белә. 1924 йылдың йәйендә Ҡытай Коммунистар Партияһы Үҙәк Комитеты талабы буйынса кире Ҡытайға китә. === Гоминьдан менән союзда === Октябрь башында Чжоу Эньлай Гуандун провинцияһы партия комитетының ваҡытлыса башлығы, шулай уҡ хәрби бүлек һәм пропаганда бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул эшсе һәм крәҫтиән үҙ-үҙен обороналау дружиналарын ойоштора, революция хөкүмәте [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсенға]] ярҙам итеү һәм контрреволюцияны аяҡҡа баҫтырыу өсөн көстәрҙе мобилизациялау өсөн митингыларҙа һәм йыйылыштарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән сәйәси инструктор сифатында Көньяҡ Ҡытай революцион хөкүмәте армияһы өсөн кадрҙар әҙерләгән Вампу Академияһына ебәрелә, ә ноябрҙән Академияның сәйәси бүлеге мөдире була{{sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=38}}. 1-се һәм 2-се Көнсығыш походтары ваҡытында Академия курсанттары менән бергә алғы һыҙыҡта була, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Шулай уҡ был ваҡытта ул ҠКП һәм Гоминьдандың сираттағы съездары эшендә ҡатнаша. Гуанчжоуҙа ул ваҡытта Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, Гоминьдан Үҙәк һайлау комиссияһына ағзалыҡҡа кандидат, «Политик аҙналыҡ» журналы мөхәррире, күренекле Ҡытай революционеры [[Мао Цзэдун]] менән таныша. 1925 йылда Гванчжоу хөкүмәте Чжоуға генерал-майор званиеһын бирә, уның урындағы милитарист Чэнь Цзюмин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа туранан-тура ҡатнашыуын, Милли-революцион армияның (НРА) хәрби частары һәм берләшмәләренең сәйәси бүлектәренә етәкселек итеүен билдәләй. Хәрби түңкәрелештән һуң 1926 йылдың 20 мартында Чан Кайши бөтә коммунистарҙы Милли-революцион армияның офицерҙар корпусынан бушатырға бойороҡ бирә. Эштәрен тапшырғандан һуң Чжоу Эньлай сәйәси әҙерлек буйынса махсус курстар начальнигы булып китә; был курстарҙы тамамлаусыларҙың күбеһен Е Тин етәкселегендәге айырым полкка оҙата. 1926 йылдың декабрендә ҠКП бойороғо буйынса [[Шанхай]]ға ебәрелә һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Ойоштороу бүлеге начальнигы һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Хәрби комитеты ағзаһы булып эшләй башлай. 1927 йылдың 21 мартында фетнәсел пролетариат [[Шанхай|Шанхайҙа]] власты баҫып алыуға өлгәшә һәм Милли революцион армия частары яҡынлашҡанға тиклем ҡаланы өс аҙна буйына ҡулында тота. Ләкин Чан Кайши, 12 апрелдә империалистик державалар һәм урындағы контрреволюция менән берләшеп, ҡалаға ғәскәр ебәрә, баш күтәреүселәрҙе язалайҙар. Чжоу Эньлай ҡасып өлгөрә,, уның башы өсөн ҙур бүләк иғлан ителә. ҠКП Үҙәк комитетының хәрби бүлеге етәксеһе сифатында ул Е Тин, Чжу Дэ һәм Хэ Лун менән бергә 1927 йылдың 1 авгусында күтәрелгән революцияға тоғро ҡалған Наньчан ихтилалын етәкләй. Әммә ихтилал еңелә. Баш күтәреүселәрҙең бер өлөшө, улар араһында Чжоу Эньлай ҙа бар, яу менән көньяҡҡа, революцион база урынлашҡан Гуандун провинцияһына, икенсе отряд Чжу Дэ етәкселегендә Хунань провинцияһына китә, унда улар Мао Цзэдун төркөмөнә ҡушыла. Ихтилалдың уңышһыҙ тамамлауына ҡарамаҫтан, 1927 йылдың ноябрендә ҠКП Үҙәк Комитетының ашығыс кәңәшмәһендә Чжоу Эньлай ҠПК Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы һәм Политбюроның даими комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1928 йылдың тәүге яртыһында Чжоу Эньлай Коминтерн ярҙамында йәшерен рәүештә СССР-ға килә, унда июнь-июль айҙарында ҠПК съезы үтә. 1928 йылдың йәйендә ул Коминтерн конгресы эшендә ҡатнаша, Коминтерн Башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 1928 йылдың октябрендә йәшерен рәүештә Шанхайға әйләнеп ҡайта һәм ҠПК эшмәкәрлеген яңы шарттарҙа ойоштора башлай. 1931 йылдың 17 ноябрендә Совет райондары вәкилдәренең Бөтә Ҡытай съезында Көньяҡ Совет республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты составына һайлана һәм Революцион хәрби советы ағзаһы итеп алына. Быға тиклем ошо вазифаны Мао Цзэдун биләй. 1932 йылдың көҙөндә сәйәси комиссар итеп тәғәйенләнә. 1934 йылдың ғинуарында совет райондары вәкилдәренең II Бөтә Ҡытай съезында Революцион хәрби совет рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1934—1935 йылдарҙа штаб начальнигы сифатында Бөйөк походта ҡатнаша. [[Файл:001_O_parte_a_delegatiilor_de_peste_hotare.jpg|мини|Александр Шелепин һәм [[Микоян Анастас Иванович|Анастас Микоян]] Георге Георгиу-Дежаны ерләүҙә]] 1936 йылдың аҙағында, Сиань ҡалаһында генералдар Чжан Сюэлян һәм Ян Хучэн фетнә ҡуптарғас, [[Чан Кайши|Чан Кайшиҙы]] ҡулға алалар һәм япондарға ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн коммунистар менән берҙәм фронт ойоштороуҙы талап итәләр («Сиань инциденты» булараҡ билдәле ваҡиғалар). Чжоу Эньлай хәлде тыныс юл менән көйләүгә ирешә. Оҙаҡламай Чан Кайши хөкүмәте менән берҙәм Японияға ҡаршы фронт тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле булып китә. Коминтерн тарҡалғандан һуң 1943 йылдың майында Гоминьдан менән берҙәм фронт сәйәсәтенә таяныуы өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар ителә; 1944 йылдың мартында «стилде тәртипкә килтереү хәрәкәте» барышында Чжоу Эньлайға тәнҡит менән сығыш яһарға тура килә. 1944 йылда ул яңынан, Америка ҡушма штаттары аралашсылығында, Гоминьдан (Чжан Цюнь вәкиле) менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле сифатында ебәрелә. 1947 йылдың авгусында ҠПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы рәйесе урынбаҫары һәм Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһы Генераль штабы начальнигы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1948 йылдың аҙағына — 1949 йылдың башына уның иң ҙур операциялары: Ляоси-Шэньян, Бэйпин-Тяньцзинь һәм Хуайхай менән етәкселек итеүҙә ҡатнаша. 1949 йылдың мартында Гоминьдан хөкүмәте делегацияһы менән граждандар һуғышын туҡтатыу тураһында тыныс һөйләшеүҙәрҙә ҠПК делегацияһын етәкләй. === Премьер === 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң, Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт административ советы премьеры һәм Ҡыттай Халыҡ Республикаһының сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Чжоу Эньлай арҡаһында Ҡытай дипломатияһы ҙур уңыштарға өлгәшә; хәҙерге Ҡытай һәм көнбайыш историографияһында Чжоу Эньлай «тыныс һыйышып йәшәүҙең биш принцибы» инициаторы булып һанала<ref name="EarlyPRC1">Spence 524</ref>. 1960-сы йылдар башында Көнбайыштың капиталистик илдәре Һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу һәм СССР менән мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлекте йомшартыу юлы менән ҠХР-ҙың тышҡы сәйәсәтен идеологиялаштырыуҙан, уны тик « өсөнсө донъя» ға ғына йүнәлтеүҙән ҡотолорға тырыша; [[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]] йылдарында был ҡайһы бер хунвэйбинов һәм цзаофаней ойошмалары яғынан «ревизионистик ҡараштар һәм фекерҙәр»өсөн уны ғәйепләйҙәр. [[Файл:President Richard Nixon and Premier Chou En-Lai Shake Hands at the Nixons' Arrival in Peking, China - DPLA - 315dbcc0e8b46e1bc678fde12bef9eb8.jpg|мини|309x309пкс|Ричард Никсон һәм Чжоу Эньлай Пекинда, 1972 йыл]] 1969 йылдың сентябрендә Пекин аэропортында А. Н. Косыгин менән яҙ көнө Даманский утрауындағы сик буйы конфликты арҡаһында килеп тыуған көрсөктөң тамамланыуына сик ҡуйған һөйләшеүҙәр алып бара. 1971 йылда Чжоу Эньлайҙың Г. Киссинджер менән йәшерен һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә 1972 йылда АҠШ президенты Р. Никсондың Ҡытайға сәфәре ойошторола, был Ҡытай-Америка мөнәсәбәттәрен яйға һалыуға килтерә<ref name="Trade1">Spence 597</ref>. 1973 йылда Чжоу Эньлай һөргөндән премьер урынбаҫары вазифаһын биләгән [[Дэн Сяопин]]ды ҡайтарыуға өлгәшә. === Ауырыуы һәм үлеме === Чжоуҙың партия документтарын тикшереү бүлегенең элекке ғилми хеҙмәткәре Гао Вэньцян яҙған биографияһына ярашлы, Чжоуҙа беренсе тапҡыр 1972 йылдың ноябрендә бәүел ҡыуығы яман шеше асыҡлана.<ref>Gao 235</ref>. Чжоу командаһы дауалағанда һауығыуға өмөт ҙур булыуын хәбәр итә; ләкин партияның юғары вазифалы ағзаларын дауалауҙы Мао хупларға тейеш була. Мао Чжоуға һәм уның ҡатынына диагноз тураһында хәбәр итмәҫкә, бер ниндәй операция яһамаҫҡа һәм өҫтәмә тикшереү үткәрмәҫкә бойора<ref>Gao, 235—236</ref>. Цзи Чаочжу әйтеүенсә, Чжоу Эньлайҙың шәхси тәржемәсе, Генри Киссинджер Чжоуҙы дауалау өсөн Ҡушма Штаттарҙан яман шеш буйынса белгестәр ебәрергә тәҡдим итә, ләкин был тәҡдим ахыр сиктә кире ҡағыла<ref>{{Cite book|place=Chaozhu|page=Chapter 25}}</ref>. Чжоуҙың хәле тураһында белгән башҡа Ҡытай лидерҙары баҫымы аҫтында [[Мао Цзэдун|Мао]] 1974 йылдың июнендә хирургия операцияһын үткәрергә бойора, ләкин был яман шеш башҡа органдарға метастаза бирә. Артабанғы ҡайһы бер операциялар ҙа яман шештең аҙыуын туҡтата алмай<ref>Gao 260—262, 275—276, 296—297</ref>. Чжоу дауаханала эшләүен дауам итә, ә Дэн Сяопин, премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары булараҡ, Дәүләт советының мөһим мәсьәләләренең күпселеге менән шөғөлләнә, Чжоу Эньлаҙың һуңғы халыҡ алдында ҙур сығышы 1975 йылдың 13 ғинуарында 4-се саҡырылыш Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышының беренсе ултырышында була, унда хөкүмәт эше тураһында отчет бирә. Һуңынан өҫтәмә медицина ярҙамы алыу өсөн ул йәмәғәтселек иғтибарынан төшөп ҡала.<ref>{{Cite news|title=Government Work Report to the Fourth National People's Congress (in Chinese)|work=People's Daily|page=1|accessdate=17 January 2014|date=21 January 1975|url=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091025231247/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archivedate=25 October 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025231247/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm |date=25 October 2009 }}</ref> 1976 йылдың 8 ғинуарында Пекин ваҡыты буйынса иртәнге 9 сәғәт 57 минутта вафат була. Чжоу Эньлай хөрмәтенә Тяньцзинда мемориал (天津周恩來鄧穎超紀念館) төҙөлгән, шулай уҡ Маньчжурияла һәйкәл ҡуйылған. == Тяньаньмэнь инциденты == 1976 йылдың 5 апрелендә, боронғо ҡытай халыҡ йолаһы буйынса, йөҙҙәрсә мең Пекин халҡы Чжоу Эньлайҙы портреттары, аҡ матәм веноктары һәм аҡ сәскәләр менән иҫкә алалар. Үҙәк Тяньаньмэнь майҙанында "Интернационал"ды йырлайҙар. Майҙанда стихиялы рәүештә матәм митингылары барлыҡҡа килә, Чжоу Энлай иҫтәлегенә арналған шиғырҙар уҡыла. Халыҡтың бындай демонстратив әүҙемлегенән ҡурҡып, Цзян Цин яҡлылар майҙанға ҙур хәрби һәм полиция көстәре индерелә.. Улар халыҡты тупаҫ рәүештә ҡыуып сығаралар һәм күпләп ҡулға алалар. Был ваҡиғалар тарихта «Тяньаньмэнь инциденты» булараҡ билдәлелек ала. [[Файл:Sun_Weishi_Zhou_Enlai_in_Moscow.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Сунь Вэйши менән 1939 йылда Мәскәүҙә]] == Шәхси тормошо == 1925 йылда Чжоу Эньлай революционер ҡатынын Дэн Инчаоға өйләнә. Улар « 4 май хәрәкәте» буйынса таныш булалар.. Чжоу менән Дэндың үҙ балалары булмай, ләкин улар һәләк булған революционерҙарҙың балаларын тәрбиәгә ала; уларҙың береһе ҠХР дәүләт советы буласаҡ премьеры— Ли Пэн була . Рәсми рәүештә Чжоу Эньлай һәм Дэн Инчао өс ҡыҙҙы ғына таный, уларҙың иң өлкәне, Сунь Вэйши, мәҙәни революция йылдарында һәләк була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Вавилов Н. Н. Ҡытай власы. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2021. — 664 с. — ISBN 978-5-907372-30-6 * Вавилов Н. Н.''.'' Королдәр ҡыҙыл Ҡытай. ҠХР-ҙың кландары һәм сәйәси төркөмдәре / т.в. днепровская. — М.: Концептуал, 2019. — 200 с. — ISBN 978-5-907079-47-2 * {{Китап|автор=Чжоу Биндэ|заглавие=Мой Дядя Чжоу Эньлай|оригинал=我的伯父周恩来|место=Пекин|издательство=Издательство литературы на иностранных языках|год=2008|страниц=366|isbn=9787119052830|тираж=1300|ref=Чжоу Биндэ}} * {{Китап|автор=|заглавие=Чжоу Эньлай. Иллюстрированная биография|оригинал=周恩来画传|место=|издательство=Сычуаньское издательство «Жэньминь»|год=2009|страниц=483|isbn=978-7-220-07636-7|тираж=|ref=Иллюстрированная биография}} [[Категория:Ҡытай революционерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Пекинда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1898 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 мартта тыуғандар]] [[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы етәкселәре]] ag9yj5fgepd7wmviqznp792pfn4vup5 0 193924 1306063 1299708 2026-09-24T22:19:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306063 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018''' ({{lang-ru|Чемпионат мира по футболу 2018 года}}) — ФИФА-ның [[футбол]] буйынса 21-се донъя чемпионаты, уның йомғаҡлау өлөшө [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/sport/2010/12/a_3454293.shtml|title=Россия и Катар получили чемпионаты мира по футболу|date=2010-12-02|publisher=[[Газета.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219165512/http://www.gazeta.ru/sport/2010/12/a_3454293.shtml|archive-date=2014-12-19|access-date=2015-02-25}}</ref> 2018 йылдың 14 июненән 15 июленә тиклем ойошторола<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2013/05/130523_rn_russia_world_cup_cost|title=Чемпионат мира по футболу в России оценили в $8 млрд.|date=2013-05-23|publisher=[[Би-би-си]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707181303/http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130523_rn_russia_world_cup_cost.shtml|archive-date=2013-07-07|access-date=2015-02-25}}</ref>. Рәсәй үҙ тарихында донъя чемпионатын тәүге тапҡыр ҡабул итә, шулай уҡ чемпионат [[Көнсығыш Европа]]ла тәүге тапҡыр үтә<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://last24.info/read/2010/12/02/8/787|title=Россия примет чемпионат мира 2018 года|date=2010-12-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67KA3ZZF3?url=http://last24.info/read/2010/12/02/8/787|archive-date=2012-05-01|access-date=2010-12-02}}</ref>. Шулай уҡ ул тәүге тапҡыр донъяның ике өлөшөндә — [[Европа]]ла һәм [[Азия]]ла уҙғарыла<ref>{{cite web |url=https://www.pnp.ru/social/v-rossii-startoval-chempionat-mira-po-futbolu.html |title=В России стартовал чемпионат мира по футболу |author=Никита Вятчанин |date=2018-06-14 |publisher=[[Парламентская газета]] |access-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617144348/https://www.pnp.ru/social/v-rossii-startoval-chempionat-mira-po-futbolu.html |archive-date=2018-06-17 }}</ref>. Турнир Рәсәйҙең 11 ҡалаһының 12 стадионында үтә<ref>{{Cite web |url=http://runews24.ru/sport/construction-of-stadiums-in-the-wc-2018.html |title=Строительство арен ЧМ-2018 будут транслировать веб-камеры |publisher=runews24.ru |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709142848/http://runews24.ru/sport/construction-of-stadiums-in-the-wc-2018.html |archive-date=2015-07-09 }}</ref>. Был донъя чемпионатында судьяларҙың видеоассистенты (VAR) беренсе тапҡыр ҡулланыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/26/04/2017/5900d9249a7947e41b58816c |title=Глава ФИФА заявил о введении видеоповторов для судей на ЧМ-2018 в России |date=2017-04-26 |publisher=РБК |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024100641/http://www.rbc.ru/society/26/04/2017/5900d9249a7947e41b58816c |archive-date=2017-10-24 }}</ref>. Франция йыйылма командаһы, финал матчында Хорватия йыйылма командаһын 4:2 иҫәбе менән еңеп, үҙ тарихында икенсе тапҡыр чемпион була. Өсөнсө урын өсөн уйында Англия йыйылма командаһы, Бельгия йыйылма командаһын 2:0 иҫәбе менән еңеп, бронза миҙал яулай. Финал матчы 15 июлдә [[Мәскәү]]ҙә [[Лужники (стадион)|«Лужники» стадионы]]нда үтә. Был Европа йыйылма командаһы рәттән 4 тапҡыр еңеү яулаған дүртенсе донъя чемпионаты була. 2018 йылда ФИФА Советы был чемпионатты «тарихта иң яҡшыһы» тип таный<ref>{{Cite web |url=https://vz.ru/news/2018/10/26/947999.html |title=ФИФА признала чемпионат мира в России лучшим в истории |date=2018-10-26 |website=vz.ru |publisher=«Взгляд» |access-date=2018-10-26 |archive-date=2018-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026175256/https://vz.ru/news/2018/10/26/947999.html |deadlink=no }}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2019/02/07/beauty/ Чемпионат мира по футболу в России назвали самым красивым в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208081941/https://lenta.ru/news/2019/02/07/beauty/ |date=2019-02-08 }} // [[Лента. Ру]], 7 февраля 2019</ref>. ФИФА-ның 2018 йылғы финанс отчетына ярашлы, чемпионат турнир үткәрелеү тарихында иң отошлоһо була һәм ойошмаға 5,357 миллиард [[доллар]] килем һәм 3,533 миллиард доллар саф килем килтерә<ref>[https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf FIFA Financial Report 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708174433/https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |date=2019-07-08 }} Р. 34</ref>. Бойондороҡһоҙ эксперттар фекеренсә, Рәсәй стадиондары сит илдәрҙәге оҡшаш стадиондар менән сағыштырғанда 95,2 миллиард һумға ҡиммәтерәккә төшә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=47400054|автор=Алексей Владимирович Карнаухов, Алексей Викторович Чумаков|заглавие=ЗОЛОТО МУНДИАЛЯ: неправительственный доклад Центра антикоррупционной политики партии «Яблоко» о Чемпионате мира по футболу 2018|язык=ru}}</ref>. == Үткәрелеү урынын һайлау == [[Файл:Russia 2018 World Cup.jpeg|мини|слева|250px|Рәсәй делегацияһы тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителгәндән һуң. Алғы планда (һулдан уңға): [[Дасаев Ринат Файзрахманович|Ринат Дасаев]], [[Мутко Виталий Леонтьевич|Виталий Мутко]], [[Аршавин Андрей Сергеевич|Андрей Аршавин]], [[Шувалов Игорь Иванович|Игорь Шувалов]], [[Колосков Вячеслав Иванович|Вячеслав Колосков]].]] 2009 йылдың 18 мартында ФИФА 2018/2022 донъя чемпионатын үткәреүгә 9 ғариза ҡабул ителеүе тураһында белдерә. Улар: [[Австралия]], [[Англия]], [[Индонезия]], [[Мексика]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Япония]], [[Португалия]] һәм [[Испания]] (берлектәге ғариза), [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] (берлектәге ғариза). Бынан тыш, [[Корея Республикаһы]] һәм [[Катар]] 2022 йылғы донъя чемпионатын үткәреүсене һайлауҙа ғына ҡатнашыуҙары тураһында белдерә. 2010 йылдың 2 декабрендә Цюрихта донъя чемпионатын ҡабул итеүсе ил исеме иғлан ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.rian.ru/trend/football_wc_2018_russia_02122010/ |title=Получение Россией права на проведение ЧМ-2018 по футболу |website=РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608131637/http://www.rian.ru/trend/football_wc_2018_russia_02122010/ |archive-date=2011-06-08 }}</ref>. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй икенсе турҙа уҡ, яртыһынан күберәк тауыш йыйып, икенсе турҙа еңеү яулай<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich |title=World Cup 2018 and 2022 decision day — live! |author=Paul Doyle, Steve Busfield |date=2010-12-02 |publisher=the Guardian |lang=en |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170904155240/https://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich |archive-date=2017-09-04 }}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Ғаризалар !Беренсе тур !Икенсе тур |- |align=left| '''Рәсәйя''' || 9 || {{yes|13}} |- |align=left| Испания / Португалия || 7 || {{no|7}} |- |align=left| Нидерланд / Бельгия || 4 || {{no|2}} |- |align=left| Англия || {{no|2}} || — |} Рәсәйҙе 2018/2022 йылда футбол буйынса донъя чемпионатын үткәреү хоҡуғына дәғүә итеүсе ил итеп күрһәтеүҙе хуплаусы ойоштороу комитетын Игорь Шувалов етәкләй<ref>{{Cite web |title=Шувалов возглавил оргкомитет заявки РФ на проведение ЧМ по футболу |url=http://www.gazeta.ru/news/sport/2009/12/16/n_1436401.shtml |work=Газета.Ru |date=2009-12-16 |access-date=2018-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307082319/https://www.gazeta.ru/news/sport/2009/12/16/n_1436401.shtml |archive-date=2018-03-07 }}</ref>. == Һайлап алыу турниры == 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу турнирына йәрәбә тартыу [[Санкт-Петербург]]тың Константиновский һарайында 2015 йылдың 25 июлендә үтә<ref>{{Cite web |title=Organising Committee for the FIFA World Cup extends its responsibilities to cover 2018 and 2022 |url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=2035763/index.html |work=FIFA.com |date=2013-03-19 |access-date=2018-02-04 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018005611/http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=2035763/index.html |archive-date=2014-10-18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/19793685 |title=Жеребьёвка квалификации ЧМ-2018 пройдёт в Санкт-Петербурге |date=2014-10-10 |publisher=[[Mail.ru|Спорт@Mail.ru]] |access-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017213957/http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/19793685/ |archive-date=2014-10-17 }}</ref>. ФИФА-ның бөтә 208 ағзаһы ла (ҡабул итеүсе ил Рәсәйҙе иҫәпкә алмағанда) ҡатнашыуға ғариза бирә, турнирҙы 206 команда башлай. Һайлап алыу һөҙөмтәһендә 31 команда квалификациялана, шул иҫәптән быға тиклем донъя чемпионаттарында еңгән 8 команданың 7-һе инә. Элекке донъя чемпиондарынан финал турнирына үтә алмаған берҙән-бер команда — Италия йыйылма командаһы. Алдағы ике чемпионатта бөтә 8 донъя чемпионы ла ҡатнаша. Донъя чемпионатында Исландия һәм Панама йыйылма командалары тәү тапҡыр ҡатнаша. === Финал турнирына үтеүселәр === {| class="standard sortable" style="text-align:center;" |- !{{small|Йыйылма}} !{{small|Сығыу юлы}} !{{small|Сығыу датаһы}} !{{small|Финал<br>өлөшөндә<br>ҡатнашыу}} !{{small|Рәттән}} !{{small|Һуңғы<br>ҡатнашыу}} !{{small|Яҡшы һөҙөмтә}} |- |style="text-align:left;"|[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]|| Ойоштороусы || 2 декабрь 2010 |4 ''(11)''<ref>С учётом достижений [[Сборная СССР по футболу|сборной СССР]], правопреемницей которой является сборная России.</ref>|| 2 ||rowspan="7"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Чемпионат мира по футболу 2014|2014]])<br>''4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]] — СССР)'' |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|BRA}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунды, 1-се урын]] || 28 март 2017 |colspan="2"| 21 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]|| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#A төркөмө|АФК, A төркөмө, 1-се урын]] || 12 июнь 2017 | 5 || 2 || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|JPN}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#B төркөмө|АФК, B төркөмө, 1-се урын]] || 31 август 2017 |colspan="2"| 6 || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#Бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 1-се урын]] || 1 сентябрь 2017 | 16 || 7 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионатыу 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)#H төркөмө|УЕФА, H төркөмө, 1-се урын]] || 3 сентябрь 2017 | 13 || 2 || 4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, третий раунд)#A төркөмө|АФК, A төркөмө, 2-се урын]] ||rowspan="2"|5 сентябрь 2017 | 10 || 9 || 4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#В төркөмө|АФК, В төркөмө, 2-се урын]] | 5 || 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, C төркөмө)|УЕФА, C төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"|5 октябрь 2017 | 9 ''(19)''<ref>С учётом достижений [[Сборная Германии по футболу|сборной ФРГ]], правопреемницей которой является сборная Германии.</ref> || 7 ''(17)'' ||rowspan="5"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]])<br>'''''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] — ФРГ)'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, F төркөмө)|УЕФА, F төркөмө, 1-се урын]] |rowspan="2"| 15 || 6 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, G төркөмө)|УЕФА, G төркөмө, 1-се урын]] || 6 октябрь 2017 | 11 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры КАФ)|КАФ, B төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 7 октябрь 2017 | 6 || 3 || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 2-се урын]] | 5 || 2 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, E төркөмө)|УЕФА, E төркөмө, 1-се урын]] || 8 октябрь 2017 | 8 ||rowspan="3"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, E төркөмө, 1-се урын]] || 8 октябрь 2017 | 3 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]])<ref>В 1934 году группового турнира не было, команды начали выступления с 1/8 финал</ref><br>Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, I төркөмө)|УЕФА, I төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 9 октябрь 2017 | 1 ||colspan="2"|''дебют'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, D төркөмө)|УЕФА, D төркөмө, 1-се урын]] | ''2 (12)''<ref>С учётом достижений [[Сборная Югославии по футболу|сборной Югославии]] и [[Сборная Сербии и Черногории по футболу|сборной Сербии и Черногории]], правопреемницей которой является сборная Сербии.</ref> || 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]);<br>''4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]] — Югославия)'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, B төркөмө)|УЕФА, B төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 10 октябрь 2017 | 7 || 5 ||rowspan="5"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, A төркөмө)|УЕФА, A төркөмө, 1-се урын]] | 15 || 6 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 2-се урын]] ||rowspan="4"| 11 октябрь 2017 | 13 || 3 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]) |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|ARG}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 3-сө урын]] | 17 || 12 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] || || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 4-се урын]] | 6 || 2 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#Бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 3-сө урын]] |colspan="2"| 1 ||colspan="2"|''дебют'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, D төркөмө, 1-се урын]] || 10 ноябрь 2017 | 2 ||rowspan="3"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] || 1/4 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, C төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 11 ноябрь 2017 |rowspan="2"| 5 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]] || 1/8 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, A төркөмө, 1-се урын]] | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] ||rowspan="2"|12 ноябрь 2017 | 11 || 4 ||rowspan="2"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] | 5 || 2 || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 13 ноябрь 2017 | 12 ||rowspan="2"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Көмөш миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 14 ноябрь 2017 |rowspan="3"| 5 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] || 1/4 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (континенталь-ара ҡаршы матчтар)|АФК, континенталь-ара ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 15 ноябрь 2017 | 4 ||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]) |- |style="text-align:left;"|[[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (континенталь-ара ҡаршы матчтар)|КОНМЕБОЛ, континенталь-ара ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 16 ноябрь 2017 | 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]] || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]])<br>Икенсе төркөм турниры ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]) |} == Ҡалалар һәм стадиондар == === Ҡалалар === [[Файл:Football fans at Nikolskaya street in Moscow.jpg|мини|300px|Аргентина һәм Хорват көйәрмәндәре Мәскәүҙә Никольский урамында. Был [[урам]] Донъя чемпионаты ваҡытында бөтә донъя көйәрмәндәренең йәлеп итеү урынына әүерелә<ref>[https://www.rbc.ru/newspaper/2018/06/20/5b29067e9a794769687f57c2 Никольская выходит в лидеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621144311/https://www.rbc.ru/newspaper/2018/06/20/5b29067e9a794769687f57c2 |date=2018-06-21 }} // [[РБК]]</ref>.]] Тәүҙә, ғаризаға ярашлы, донъя чемпионатын үткәреү мөмкинлеге булған [[ҡала]]лар исемлегенә 14 тораҡ пункт инә<ref>[https://web.archive.org/web/20091012020750/http://www.russia2018-2022.com/ru/news--events/news/09102009-host-cities-article.aspx Города проведения турнира] // russia2018-2022.com, 2009.</ref>. Һуңғараҡ Воронеж өлкәһе губернаторы Алексей Гордеев Рәсәй спорт министры Виталий Муткоға һәм Рәсәй футбол союзы президенты Сергей Фурсенкоға [[Воронеж]]ды кандидат ҡалалар исемлегенә индереүҙе һорап мөрәжәғәт итә, әммә һуң була<ref>[http://newspaper.moe-online.ru/view/225429.html Почему Воронеж не увидит матчи чемпионата мира-2018?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622004933/http://newspaper.moe-online.ru/view/225429.html |date=2018-06-22 }}</ref>. [[Стадион]]дарҙың береһен Мәскәүҙең юлдаш ҡалаһы [[Подольск (Мәскәү өлкәһе)|Подольск]] ҡалаһында төҙөү планлаштырыла<ref>[https://web.archive.org/web/20091013153248/http://www.russia2018-2022.com/ru/the-bid-/host-cities/podolsk.aspx Центральный кластер — Подольск — Bidding Nation Russia] // russia2018-2022.com, 2009.</ref>, әммә 2011 йылдың октябрендә [[Мәскәү өлкәһе]] губернаторы Борис Громов яңы стадион төҙөү рентабелһеҙ булыуы арҡаһында «төбәк ғариза биреүҙән баш тартты» тип белдерә<ref>{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=590131 |title=В Подмосковье чемпионат мира по футболу-2018 проводить не будут |date=2011-10-05 |publisher=// [[Вести.ру]] |access-date=2011-12-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/67KA4Ybef?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=590131 |archive-date=2012-05-01 }}</ref>. Бөтә кандидат ҡалалар 3 төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә уйындарҙы үткәреүгә тулыһынса әҙер булған ҡалалар инә: [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Ҡазан]], [[Сочи]] һәм [[Екатеринбург]]. Икенсе төркөмгә турнирға әҙер булыу ихтималлығы булғандар — [[Краснодар]] һәм [[Һамар]], ә өсөнсө төркөмгә «проблемалары булған» ҡалалар инә<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=904791&cid=17 |title=Список городов–кандидатов на проведение ЧМ-2018 сокращается |publisher=// Вести.ру |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060620/https://www.vesti.ru/doc.html?id=904791&cid=17 |archivedate=2017-11-07 }}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионаты уйындары үтергә тейешле ҡалалар исемлеге 2012 йылдың сентябрендә раҫлана<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2012/04/120404_rn_russia_worldcup_cities.shtml |title=В сентябре ФИФА утвердит список городов-хозяев ЧМ-2018 |publisher=// [[Русская служба Би-би-си]] |lang= |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315232956/http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2012/04/120404_rn_russia_worldcup_cities.shtml |archive-date=2018-03-15 }}</ref>. Донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларҙың йомғаҡлау исемлеге<ref name="cities_mail">{{cite web |url=http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/10416910 |title=Названы города, которые примут чемпионат мира. Краснодар и Ярославль вне списка |publisher=// Mail.Ru |lang= |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108205535/https://sport.mail.ru/news/football-worldcup/10416910/ |archive-date=2017-11-08 }}</ref>: {| align="right" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; font-size:90%; margin-left:1em;" cellspacing=0 cellpadding=0 |- |<gallery mode="packed" heights="150px"> Стадион Лужники 2017 5.jpg|2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатын асыу тантанаһы. <br>«Лужники» стадионы, сентябрь 2017 йыл. Vladimir Putin FIFA World Cup Trophy Tour kick-off ceremony.jpg|[[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]дың ҡулында футбол буйынса донъя чемпионаты трофейы — ФИФА-ның Донъя кубогы. </gallery> |} # [[Мәскәү]] (Үҙәк кластер)<ref name="cities">{{Cite web |title=Стадионы России к чемпионату мира по футболу 2018 года |url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2018/stadiums |access-date=2018-02-04 |lang= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072447/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2018/stadiums |archive-date=2018-02-05 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620084971.html |title=Москва примет матчи чемпионата мира 2018 года по футболу |date=2012-09-29 |publisher=// [[РИА Новости]] |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724223405/http://rsport.ru/football/20120929/620084971.html |archive-date=2017-07-24 }}</ref> # [[Калининград]] (Төньяҡ-көнбайыш кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620069176.html |title=Калининград примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606173912/http://rsport.ru/football/20120929/620069176.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Санкт-Петербург]] (Төньяҡ-көнбайыш кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620036977.html |title=Санкт-Петербург примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511045035/http://rsport.ru/football/20120929/620036977.html |archive-date=2017-05-11 }}</ref> # [[Түбәнге Новгород]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |title=Нижний примет Чемпионат мира по футболу 2018 |url=http://www.nn.ru/info/news/nizhniy_primet_chempionat_mira_po_futbolu_2018_informatsiya_100.html |access-date=2018-02-04 |lang= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108142646/http://www.nn.ru/info/news/nizhniy_primet_chempionat_mira_po_futbolu_2018_informatsiya_100.html |archive-date=2014-01-08 }}</ref> # [[Волгоград]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620072791.html |title=Волгоград примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728200017/http://rsport.ru/football/20120929/620072791.html |archive-date=2017-07-28 }}</ref> # [[Ҡазан]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620045551.html |title=Казань примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801024943/http://rsport.ru/football/20120929/620045551.html |archive-date=2017-08-01 }}</ref> # [[Һамар]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620056275.html |title=Самара примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606234754/http://rsport.ru/football/20120929/620056275.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Саранск]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620077124.html |title=Саранск примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611201430/http://rsport.ru/football/20120929/620077124.html |archive-date=2017-06-11 }}</ref> # [[Дондағы Ростов]] (Көньяҡ кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620059557.html |title=Ростов-на-Дону примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606172511/http://rsport.ru/football/20120929/620059557.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Сочи]] (Көньяҡ кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620044414.html |title=Сочи примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511033003/http://rsport.ru/football/20120929/620044414.html |archive-date=2017-05-11 }}</ref> # [[Екатеринбург]] (Урал кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620038189.html |title=Екатеринбург примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716085415/http://rsport.ru/football/20120929/620038189.html |archive-date=2017-07-16 }}</ref> === Стадиондар === Донъя чемпионатына әҙерлек программаһы сиктәрендә иҫкергән [[стадион]]дар реконструкциялана һәм ғәмәлдәгеләре яңыртыла, шулай уҡ донъя чемпионаты өсөн махсус төҙөлгән стадиондар — Рәсәйҙең 11 ҡалаһында барлығы 12 стадион төҙөлә. * Екатеринбургта: «Екатеринбург Арена» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 33 061 тамашасы<ref name=":1">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Екатеринбург|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205326/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Был стадион 2006 һәм 2011 йылдар араһында, Рәсәйҙә донъя чемпионаты үткәреүҙән алда ремонтлана<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110819195501.shtml|title=В Екатеринбурге открылся Центральный стадион|date=2011-08-19|publisher=[[РБК]]|accessdate=2014-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924120948/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110819195501.shtml|archivedate=2015-09-24}}</ref>. Артабан, стадион ФИФА талаптарына яраҡлаштырылып, 7 миллиард һумлыҡ сираттағы реконструкция үткәрелә, ул 2017 йылдың декабрендә тамамлана. * Волгоградта: «Волгоград Арена» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 43 713 тамашасы<ref name=":2">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Волгоград|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123431/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>)). Волгоградтың төп аренаһы иҫке «Үҙәк» стадионы урынында төҙөлә: яңы стадион Мамай Ҡурғаны янында урынлашҡан. 2018 йылдың 3 апрелендә сафҡа индерелә<ref>{{Cite web|url=https://rsport.ria.ru/20180403/1134968398.html|title=Стадион ЧМ-2018 по футболу в Волгограде введен в эксплуатацию|publisher=rsport.ria.ru|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403234738/https://rsport.ria.ru/20180403/1134968398.html|archivedate=2018-04-03}}</ref>. * [[Һамар]]ҙа: [[Һамар Арена]] (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 41 970 тамашасы<ref name=":3">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Самара|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123436/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Рәсми рәүештә төҙөлөш 2014 йылдың 21 июлендә башлана. 2018 йылдың 21 апрелендә тамамлана. * [[Түбәнге Новгород]]та: «Түбәнге Новгород стадионы» (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 43 319 тамашасы)<ref name=":4">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Нижний Новгород|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205310/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Стадионды төҙөү буйынса эштәр 2015 йылда башлана һәм 2017 йылдың декабрендә тамамлана<ref>{{Cite web|url=http://www.stroytransgaz.ru/projects/sport_ifrastructure/3102/?sphrase_id=38432|title=Стадион на 45000 зрительских мест к Чемпионату мира по футболу в Нижнем Новгороде|publisher=Stroytransgaz.ru|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930214338/http://www.stroytransgaz.ru/projects/sport_ifrastructure/3102/?sphrase_id=38432|archivedate=2017-09-30}}</ref>. * [[Саранск]]иҙа: "Мордовия Арена"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 41 685 тамашасы<ref name=":5">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Саранск|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123446/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Саранскиҙағы стадион 2012 йылда Бөтә Рәсәй Спартакиадаһын асыу өсөн файҙаланыуға индерелергә тейеш була, әммә пландарға үҙгәреш индерелә. Артабан стадионды асыу 2017 йылда кисектерелә. Аренала тәүге матч 2018 йылдың 21 апрелендә үтә. * [[Дондағы Ростов]]та: "[[Ростов Арена]]"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 43 472 тамашасы<ref name=":6">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Ростов|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123426/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Буласаҡ стадиондың урыны [[Дон]] йылғаһының һул ярында һайлана. 2017 йылдың 22 декабрендә стадион төҙөлөшө тамамлана. * [[Калининград]]та: «Калининград стадионы» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 33 973 тамашасы<ref name=":7">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Калининград|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123421/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Тәүге бағаналар 2015 йылдың сентябрендә ҡағыыла. Яңы стадионда беренсе матч 2018 йылдың 11 апрелендә үтә. * [[Ҡазан]]да: "Ҡазан Арена"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 42 873 тамашасы<ref name=":8">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Казань|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212115928/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html|archivedate=2017-12-12}}</ref>). Стадион 2013 йылда Бөтә донъя йәйге Универсиада өсөн төҙөлә. Унда 2015 йылда ФИНА-ның донъя чемпионаты һәм 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогы үтә. Бынан тыш, стадион урындағы «Рубин» футбол клубы өсөн төп арена булып тора. * [[Сочи]]ҙа: «Фишт» стадионы (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 44 287 тамашасы<ref name=":9">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Сочи|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180506181207/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html|archivedate=2018-05-06}}</ref>). Был донъя тарихында [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы Олимпия уйындары]]н асыу һәм ябыу тантаналарын ҡабул иткән 22 стадиондың береһе. Сочи-2014-тән һуң арена 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогын һәм 2018 йылда донъя чемпионатын үткәреү өсөн реконструкциялана. * [[Санкт-Петербург]]та: Санкт-Петербург стадионы (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 64 468 тамашасы<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Санкт-Петербург|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=en|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206005821/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html|archivedate=2017-12-06}}</ref>). Стадион 2007 йылда һүтелгән С. М. Киров исемендәге стадион урынында төҙөлә башлай. 2016 йылдың 29 декабрендә төҙөлөш рәсми рәүештә тамамлана<ref>{{Cite news|title=Стадион на Крестовском ввели в эксплуатацию|url=http://www.fontanka.ru/2016/12/29/126/|date=2016-12-29|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220102428/http://www.fontanka.ru/2016/12/29/126/|archivedate=2017-02-20}}</ref>. Санкт-Петербургтың «Зенит» клубының төп аренаһы. Стадионда 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогы һәм 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты, шулай уҡ 2020 йылда футбол буйынса [[УЕФА]]-ның Европа чемпионаты үтә. * Мәскәүҙә ике стадион: ** «Открытие Банк Арена» (Спартак) (чемпионат осорондағы һыйҙырышлығы — 44 190 тамашасы<ref name=":11">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Москва «Спартак»|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123441/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). «Спартак» клубының төп аренаһы булып тора. ФИФА-ның 2018 йылғы донъя чемпионаты ваҡытындағы талаптары арҡаһында стадион «Открытие Банк Арена» урынына «Спартак» тип атала. Тәүге матч 2014 йылдың 5 сентябрендә үтә. ** [[Лужники (стадион)|«Лужники» стадионы]], (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 78 011 тамашасы<ref name=":12">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Москва «Лужники»|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205331/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Рәсәйҙең иң ҙур стадионы; уны реконструкциялау 2013 йылда башлана һәм 2017 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. Донъя чемпионатын асыу матчы Мәскәүҙә «Лужники» стадионында үтә, унда финалы ла үтә. Ярымфинал матчтарының береһе Санкт-Петербургта, икенсеһе Мәскәүҙә үтә<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20120930/762603321.html|title=Матч открытия чемпионата мира-2018 по футболу пройдёт в Москве|author=Антон Рассказов|date=2012-09-30|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DSYeC6mt?url=https://ria.ru/20120930/762603321.html|archivedate=2013-01-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.championat.com/news/id/1400099|title=Сорокин: утверждение концепции проведения чемпионата мира — важное решение|publisher=[[Чемпионат.com]]|accessdate=2012-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DSYixLnB?url=http://m.championat.com/news/id/1400099|archivedate=2013-01-06}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan="4" align="center"| {{флагификация|Россия}} |- ![[Мәскәү]] ![[Санкт-Петербург]] ![[Ҡазан]] ![[Екатеринбург]] |- |[[Лужники (стадион)|Лужники]] |[[Санкт-Петербург (стадион)|Санкт-Петербург]] |[[Ҡазан Арена]] |[[Үҙәк стадион (Екатеринбург)|Екатеринбург Арена]]<ref name="FIFA-names-2">{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup/spbnews_NI563554_K_ChM_2018_Otkrytije_Arena_prevratitsa_v_Spartak|title=К ЧМ-2018 «Открытие Арена» превратится в «Спартак»|publisher=[[Sportbox.ru]]|accessdate=2015-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010235929/http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup/spbnews_NI563554_K_ChM_2018_Otkrytije_Arena_prevratitsa_v_Spartak|archivedate=2015-10-10}}</ref> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''78 011'''<ref name=":12" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''64 468'''<ref name=":10" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''42 873'''<ref name=":8" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''33 061'''<ref name=":1" /> |- |[[Файл:Москва Лужники ЧМ2018 IMG 5773 глав2 e1t.jpg|250x250px]] |[[Файл:Spb 06-2017 img40 Krestovsky Stadium (cropped).jpg|250x250px]] |[[Файл:Общий вид стадиона.jpg|225x225px]] |[[Файл:Екатеринбург Центральный стадион во время футбольного матча Перу Франция 2018.jpg|250x250px]] |- ![[Мәскәү]] !rowspan=8 colspan=2|{{ПозКарта+|Европейская часть России|width=460|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=33|position=left|label=[[Москва]]}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=59|lat_min=58|lon_deg=30|lon_min=13|position=bottom|label={{comment|[[Санкт-Петербург]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=54|lat_min=53|lon_deg=20|lon_min=29|position=right|label={{comment|[[Калининград]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=56|lat_min=16|lon_deg=43|lon_min=53|position=top|label={{comment|[[Нижний Новгород]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=55|lat_min=49|lon_deg=49|lon_min=09|position=right|label={{comment|[[Казань]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=53|lat_min=14|lon_deg=50|lon_min=16|position=right|label={{comment|[[Самара]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=48|lat_min=44|lon_deg=44|lon_min=32|position=right|label={{comment|[[Волгоград]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=54|lat_min=11|lon_deg=45|lon_min=11|position=left|label={{comment|[[Саранск]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=43|lat_min=34|lon_deg=39|lon_min=51|position=left|label=[[Сочи]]}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg=39|lon_min=43|position=right|label={{comment|[[Ростов-на-Дону]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg=60|lon_min=35|position=top|label=[[Екатеринбург]]}} }} ![[Саранск]] |- |[[Открытие Арена|Спартак]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Мордовия Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''44 190'''<ref name=":11" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''41 685<ref name=":5" />'''<br> |- |[[Файл:Stadium Otkrytiye Arena1.jpg|250x250px]] |[[Файл:MordoviaArenaStadium.jpg|225x225px]] |- ![[Һамар]] ![[Сочи]] |- |[[Һамар Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Фишт (стадион)|Фишт]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''41 970'''<ref name=":3" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''44 287'''<ref name=":9" /> |- |[[Файл:Samara Arena.jpg|250x250px]] |[[Файл:Sochi adler aerial view 2018 18.jpg|225x225px]] |- ![[Ростовтағы Дон]] ![[Түбәнге Новгород]] ![[Калининград]] ![[Волгоград]] |- |[[Ростов Арена]] |[[Түбәнге Новгород стадионы|Түбәнге Новгород]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Стадион Калининград|Калининград]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Волгоград Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''43 472<ref name=":6" />'''<br> |Һыйҙырышлыҡ: '''43 319<ref name=":4" />'''<br> |Һыйҙырышлыҡ: '''33 973'''<ref name=":7" /><br> |Һыйҙырышлыҡ: '''43 713<ref name=":2" />''' |- |[[Файл:Rostov Arena (2).jpg|200x200px]] |[[Файл:Стадион Нижний Новгород, 23 июня 2018.jpg|200x200px]] |[[Файл:Kaliningrad stadium - 2018-04-07.jpg|250x250px]] |[[Файл:Volgograd Arena 2018-06-25 before match Saudi Arabia vs Egypt Outside 01.jpeg|225x225px]] |} </center> 2018 йылдың август башында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте донъя чемпионатын үткәреү өсөн төҙөлгән стадиондарҙы һәм уға бәйле объекттарҙы артабан файҙаланыу концепцияһын раҫлай<ref name="posleChM">{{cite web |url= https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/95716 |title= Медведев подписал концепцию использования наследия ЧМ-2018 |author= |publisher= [[Интерфакс]] |date= 2018-08-06 |accessdate= 2018-08-06 |quote= |archive-date= 2018-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180806180518/https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/95716 |deadlink= no }}</ref>. == Турнир символикаһы == === Эмблема === Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми [[Логотип|логотибы]] 2014 йылдың 28 октябрендә [[Беренсе канал]] эфирында тәҡдим ителә. 2018 йылғы донъя чемпионаты эмблемаһы — футбол буйынса донъя чемпионаты силуэты сағыла. [[Йыһанға осоу|Йыһанды яулау]], икона яҙыуы һәм футболға һөйөү логотиптың өс өлөшө булып тора, тип хәбәр ителә турнирҙы ойоштороу комитетының матбуғат-релизында. [[Файл:Rus-IvoryCoast (13).jpg|мини|[[Забивака]]]] === Талисман === Турнирҙың рәсми талисманы — бүре Забивака. Ул 2016 йылдың 22 октябрендә Беренсе канал эфирында тауыш биреү юлы менән һайлана. Презентацияла билдәле футболсылар [[Роналдо]] (Бразилия) һәм Звонимир Бобан (Хорватия) ҡатнаша<ref>{{Cite news|title=Волк Забивака выбран талисманом чемпионата мира по футболу 2018 года|url=https://worldcup2018.tass.ru/articles/3725459|work=ТАСС|accessdate=2018-02-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117002527/https://worldcup2018.tass.ru/articles/3725459|archivedate=2017-11-17}}</ref>. Уның кейемендә аҡ, зәңгәр һәм ҡыҙыл төҫтәрҙең ҡушыла, [[Рәсәй флагы]]ның төҫөн символлаштыра. Забивакиҙың скульптура һүрәттәре 2018 йылда донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларҙа ҡуйыла. === Гимн === Төп мәҡәлә: [[:ru:Live It Up (песня Ники Джема)]] [[Файл:Adidas Telstar 18 in Russia vs. Argentina.jpg|мини|«Telstar 18»]] '''«Live It Up»''' — [[Пуэрто-Рико]] йырсыһы Никки Джемдың Америка актеры, рэперы Уилл Смит һәм [[Косово Республикаһы|Косово]] йырсыһы Эра Истрефи менән башҡарған йыры<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/au/album/live-it-up-official-song-2018-fifa-world-cup-russia/1388445955|title=Live It Up (Official Song 2018 FIFA World Cup Russia) [feat. Will Smith & Era Istrefi] – Single by Nicky Jam on iTunes|work=iTunes Store (AU)|accessdate=2018-06-12|archive-date=2018-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626215632/https://itunes.apple.com/au/album/live-it-up-official-song-2018-fifa-world-cup-russia/1388445955|deadlink=no}}</ref>. Йыр 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының рәсми йыры итеп һайлана. Дипло — 2018 йылдың 25 майында сыҡҡан трек продюсеры<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2018/may/22/official-world-cup-song-to-feature-will-smith-nicky-jam-and-era-istrefi|title=Official World Cup song to feature Will Smith, Nicky Jam and Era Istrefi|date=2018-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610094439/https://www.theguardian.com/music/2018/may/22/official-world-cup-song-to-feature-will-smith-nicky-jam-and-era-istrefi|archivedate=2018-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/latin/8457175/will-smith-nicky-jam-fifa-world-cup-song|title=Will Smith & Nicky Jam Will Perform Official FIFA World Cup Song With Era Istrefi|date=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612230510/https://www.billboard.com/articles/columns/latin/8457175/will-smith-nicky-jam-fifa-world-cup-song|archivedate=2018-06-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=Официальный гимн чемпионата мира по футболу 2018 года представили на YouTube|url=https://lenta.ru/news/2018/03/10/derulo/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310144644/https://lenta.ru/news/2018/03/10/derulo/|archivedate=2018-03-10}}. К чемпионату мира 2018 свои композиции представили [[Наталья Орейро]] (United by love); а также совместно [[Никки Джем]], [[Уилл Смит]] и [[Эра Истрефи]] (Live It Up).</ref>. === Рәсми туп === «Adidas Telstar 18» — футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми тубы. Легендар Adidas Telstar тубы исеме менән аталған, ул икосаэдр формаһындағы тәүге туптарҙың береһе — ҡара-аҡ телевизорҙарҙа бер төҫлө тупҡа ҡарағанда яҡшыраҡ күренә<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html |title=Архивированная копия |accessdate=2017-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109201734/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html |archivedate=2017-11-09 }}</ref>. [[Туп]] ФИФА һәм УЕФА чемпионаттары өсөн туп менән күптән тәьмин итеүсе Adidas компанияһы тарафынан проектлана һәм Adidas-тың иҫке партнеры Forward Sports (Сиалкот, [[Пакистан]]) тарафынан эшләнә. Халыҡҡа тупты Мәскәүҙә 2014 йылғы донъя чемпионатының Алтын тубы еңеүсеһе [[Месси Лионель|Лионель Месси]] 2017 йылдың 9 ноябрендә күрһәтә<ref>{{cite web |url=http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3264348/adidas-unveil-latest-world-cup-ball-the-telstar-18 |title=Архивированная копия |accessdate=2018-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171216201344/http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3264348/adidas-unveil-latest-world-cup-ball-the-telstar-18 |archivedate=2017-12-16 }}</ref><ref>{{cite news|title=2018 FIFA World Cup™ official match ball unveiled: an exciting re-imagining|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html|work=FIFA.com|date=2017-11-09|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109201734/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html|archivedate=2017-11-09|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109201734/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html |date=2017-11-09 }}</ref>. == Финал турниры == === Йәрәбә һалыу һәм командаларға бүлеү === Йәрәбә 2017 йылдың 1 декабрендә Дәүләт Кремль һарайында үткәрелә һәм финал турниры өсөн төркөмдәр составы билдәләнә<ref>{{Cite news|title=Жеребьёвка Чемпионата мира FIFA 2018 состоится в Кремле|author=|url=https://ru.fifa.com/worldcup/news/жеребьевка-чемпионата-мира-fifa-2018-состоится-в-кремле-2865091|work=FIFA.com|date=2017-01-24|accessdate=2017-07-07|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625193240/http://ru.fifa.com/worldcup/news/y%3D2017/m%3D1/news%3D%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-fifa-2018-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5-2865091.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625193240/http://ru.fifa.com/worldcup/news/y%3D2017/m%3D1/news%3D%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-fifa-2018-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5-2865091.html |date=2017-06-25 }}</ref>. Унда 32 команда ҡатнаша. Беренсе кәрзингә ойоштороусы булараҡ Рәсәй һәм 2017 йылдың 16 октябрендәге ФИФА рейтингы буйынса ете алдынғы команда эләгә. Рәсәй автоматик рәүештә «А» төркөмөндә беренсе юлды биләй. Ҡалған ете төркөмдә беренсе юлдыы 1-се кәрзиндән башҡа ете команда ала. Шулай уҡ ФИФА-ның 2017 йылдың 16 октябрендәге рейтингына ярашлы 2, 3 һәм 4-се кәрзиндәр барлыҡҡа килә. <small><br>Иҫкәрмә: ФИФА рейтингы [[йәйәләр]]ҙә күрһәтелгән.</small> {| class="wikitable" style="background:#DEF;" |- ! width="28%"|1-се кәрзин !! width="22%"|2-се кәрзин !! width="22%"|3-сө кәрзин !! width="28%"|4-се кәрзин |- | [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] (ойоштороусы, 65)<br>[[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] (1)<br>[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] (2)<br>[[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] (3)<br>[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] (4)<br>[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] (5)<br>[[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] (6)<br>[[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] (7) | [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] (8)<br>[[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]] (10)<br>[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] (11)<br>[[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] (12)<br>[[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] (13)<br>[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] (16)<br>[[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] (17)<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] (18) | [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] (19)<br>[[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] (21)<br>[[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]] (22)<br>[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] (25)<br>[[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] (28)<br>[[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]] (30)<br>[[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] (32)<br>[[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]] (34) | [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] (38)<br>[[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] (41)<br>[[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]] (43)<br>{{Футбол|JPN}} (44)<br>[[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] (48)<br>[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] (49)<br>[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] (62)<br>[[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]] (63) |} {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. A төркөмө|A төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. B төркөмө|B төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. C төркөмө|C төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. D төркөмө|D төркөмө]] |- | [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]|| [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]|| [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]|| {{Футбол|ARG}} |- | [[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]]|| [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]|| [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]|| [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] |- | [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]]|| [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]]|| [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]]|| [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] |- | [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]|| [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]|| [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]|| [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] |- | style="background:#FFF; border-width:0;" colspan="4" | |- ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. E төркөмө|E төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. F төркөмө|F төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. G төркөмө|G төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. H төркөмө|H төркөмө]] |- | {{Футбол|BRA}}|| [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]|| [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]|| [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |- | [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]|| [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]|| [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]|| [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] |- | [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]|| [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]|| [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]|| [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |- | [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]]|| [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]|| [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]|| {{Футбол|JPN}} |} === Команда составтары === Командаларға тәүҙә 30 уйынсынан торған алдан исемлек тапшырырға тейеш була. Турнирҙың йомғаҡлау ғаризаһына 23 уйынсы инә (шул иҫәптән өс ҡапҡасынан да кәм түгел). Йәрәхәт алған осраҡта йыйылма команда уйынсыһы 24 сәғәт эсендә алмаштырыла ала. 30 уйынсы исемлегенә алдан индерелгән уйынсылар, 26 майҙа УЕФА Чемпиондар лигаһы финалында уйнарға йыйыныусыларҙан тыш, 2018 йылдың 21 майынан 27 майына тиклем ял итергә тейеш була. ; Йәрәхәттәр Йәрәхәттәре арҡаһында чемпионатта уйнамаған уйынсылар: {{div col|3}} * {{Флаг Англии}} [[Окслейд-Чемберлен Алекс|Алекс Окслейд-Чемберлен]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062582426.html|title=Окслейд-Чемберлен пропустит остаток сезона и не сыграет на ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426080004/https://www.sports.ru/football/1062582426.html|archivedate=2018-04-26}}</ref> («[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]», Англия) * {{Флаг Англии}} [[Гомес Джозеф|Джозеф Гомес]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062973732.html|title=Защитник «Ливерпуля» Гомес пропустит финал ЛЧ и рискует не сыграть на ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180513152401/https://www.sports.ru/football/1062973732.html|archivedate=2018-05-13}}</ref> («[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]», Англия) * {{Флаг Аргентины}} [[Ромеро Серхио|Серхио Ромеро]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063418565.html|title=Вратарь сборной Аргентины Ромеро пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180524003913/https://www.sports.ru/football/1063418565.html|archivedate=2018-05-24}}</ref> («[[Манчестер Юнайтед]]», Англия) * {{Флаг Аргентины}} [[Лансини Мануэль|Мануэль Лансини]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063917612.html|title=Хавбек сборной Аргентины Лансини пропустит ЧМ-2018. Его может заменить Паредес|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612150626/https://www.sports.ru/football/1063917612.html|archivedate=2018-06-12}}</ref> («[[Вест Хэм Юнайтед]]», Англия) * {{Флаг Бразилии}} [[Алвес Даниэл|Дани Алвес]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063066266.html|title=Дани Алвес пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512112256/https://www.sports.ru/football/1063066266.html|archivedate=2018-05-12}}</ref> («[[Пари Сен-Жермен]]», Франция) * {{Флаг Германии}} [[Ларс Штиндль]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3419475-shtindl-propustit-chempionat-mira-2018-iz-za-travmy.html|title=Штиндль пропустит чемпионат мира-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180429222226/https://www.championat.com/football/news-3419475-shtindl-propustit-chempionat-mira-2018-iz-za-travmy.html|archivedate=2018-04-29}}</ref> ([[Боруссия (футбольный клуб, Мёнхенгладбах)|«Боруссия» (Мёнхенгладбах)]], Германия) * {{Флаг Египта}} [[Ахмед эль-Шенави]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062291694.html|title=Голкипер сборной Египта Эль-Шенави пропустит ЧМ-2018 из-за травмы крестообразных связок|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417022822/https://www.sports.ru/football/1062291694.html|archivedate=2018-04-17}}</ref> («[[Замалек (футбол клубы)|Замалек]]», Египет) * {{Флаг Колумбии}} [[Фабра Франк|Франк Фабра]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3458363-zaschitnik-sbornoj-kolumbii-fabra-propustit-chm-2018-iz-za-travmy.html|title=Защитник сборной Колумбии Фабра пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=Чемпионат.com|date=2018-06-09|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612140649/https://www.championat.com/football/news-3458363-zaschitnik-sbornoj-kolumbii-fabra-propustit-chm-2018-iz-za-travmy.html|archivedate=2018-06-12}}</ref>(«[[Бока Хуниорс]]», Аргентина) * {{Флаг Марокко}} [[Феддаль Зухаир|Зухаир Феддаль]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1059922931.html|title=Марокканский защитник «Бетиса» Феддаль пропустит остаток сезона и ЧМ-2018 из-за травмы|author=|website=Sports.ru|date=2018-02-05|publisher=|accessdate=2018-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180206131501/https://www.sports.ru/football/1059922931.html|archivedate=2018-02-06}}</ref> («[[Реал Бетис]]», Испания) * {{Флаг Португалии}} [[Перейра Данилу|Данилу Перейра]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062009736.html|title=Опорник «Порту» и сборной Португалии Данилу пропустит ЧМ-2018 из-за разрыва ахилла|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408205753/https://www.sports.ru/football/1062009736.html|archivedate=2018-04-08}}</ref> («[[Порту (футбол клубы)|Порту]]», Португалия) * {{Флаг Португалии}} [[Пиреш да Фонсека Роланду Жорже|Роланду]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063471334.html|title=Защитник «Марселя» Роланду из-за разрыва ахилла попустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180525204936/https://www.sports.ru/football/1063471334.html|archivedate=2018-05-25}}</ref> («[[Олимпик Марсель]]», Франция) * {{Флаг Республики Корея}} [[Квон Чхан Хун]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063336751.html|title=Игрок «Дижона» Квон Чхан Хун получил серьезную травму и не сыграет на ЧМ-2018 за сборную Южной Кореи|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520193219/https://www.sports.ru/football/1063336751.html|archivedate=2018-05-20}}</ref> («[[Дижон (футбол клубы)|Дижон]]», Франция) * {{Флаг России}} [[Кокорин Александр Александрович|Александр Кокорин]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1061295611.html|title=«Зенит» подтвердил разрыв крестообразных связок у Кокорина|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316214045/https://www.sports.ru/football/1061295611.html|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (СПб)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Джикия Георгий Тамазович|Георгий Джикия]]<ref>{{cite web|url=https://www.sovsport.ru/football/news/1039446-vjacheslav-koloskov-u-kokorina-dzhikii-i-vasina-net-shansov-sygrat-na-chempionate-mira|title=Вячеслав Колосков: У Кокорина, Джикии и Васина нет шансов сыграть на чемпионате мира|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316221501/https://www.sovsport.ru/football/news/1039446-vjacheslav-koloskov-u-kokorina-dzhikii-i-vasina-net-shansov-sygrat-na-chempionate-mira|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[Спартак (футбол клубы, Мәсәкәү)|«Спартак» (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Васин Виктор Владимирович|Виктор Васин]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3363295-babaev-vasin-iz-za-travmy-skoree-vsego-propustit-chm-2018.html|title=Бабаев: Васин из-за травмы, скорее всего, пропустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316214555/https://www.championat.com/football/news-3363295-babaev-vasin-iz-za-travmy-skoree-vsego-propustit-chm-2018.html|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[ЦСКА (футбол клубы, Мәскәү)|ЦСКА (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Рауш Константин Викторович|Константин Рауш]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063783449.html|title=Станислав Черчесов: У Рауша проблемы со спиной|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612155218/https://www.sports.ru/football/1063783449.html|archivedate=2018-06-12}}</ref> ([[Динамо (футбол клубы, Мәскәү)|«Динамо» (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг Туниса}} [[Мсакни Юссеф|Юссеф Мсакни]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062036717.html|title=Хавбек сборной Туниса Мсакни пропустит ЧМ из-за травмы. В марте тренер сравнивал его с Месси|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408210230/https://www.sports.ru/football/1062036717.html|archivedate=2018-04-08}}</ref> («[[Аль-Духаиль]]», Катар) * {{Флаг Франции}} [[Косельни Лоран|Лоран Косельни]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062813562.html|title=У Косьельни подтверждена травма ахилла, он точно пропустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504092046/https://www.sports.ru/football/1062813562.html|archivedate=2018-05-04}}</ref> ([[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|«Арсенал» (Лондон)]], Англия) * {{Флаг Уругвая}} [[Корухо Матиас|Матиас Корухо]] («[[Пеньяроль]]», Уругвай) * {{Флаг Нигерии}} [[Симон Мойзес|Мойзес Симон]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44280542|title=Nigeria winger Moses Simon ruled out of World Cup with injury|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529140030/https://www.bbc.com/sport/football/44280542|archivedate=2018-05-29}}</ref> («[[Гент (футбол клубы)|Гент]]», Бельгия) {{div col end}} === Судьялар === Донъя чемпионаты матчтарын үткәреү өсөн ФИФА тарафынан раҫланған судьялар исемлеге<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=3/news=36-referees-and-63-assistant-referees-appointed-as-russia-2018-match-officials.html|title=36 referees and 63 assistant referees appointed as Russia 2018 Match Officials|publisher=FIFA|date=2018-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180330013850/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=3/news=36-referees-and-63-assistant-referees-appointed-as-russia-2018-match-officials.html|archivedate=2018-03-30}}</ref> Б<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/image/upload/list-of-match-officials-for-the-2018-fifa-world-cuptm.pdf|title=Referees & Assistant referees for the 2018 FIFA World Cup|publisher=FIFA|date=2018-05-13}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>: {{col-begin}} {{col-3}} ;[[Азия футбол конфедерацияһы|АФК]] : {{Флаг|Бахрейн}} [[Шукралла Наваф|Наваф Шукралла]] : {{Флаг|Иран}} [[Фагани Алиреза|Алиреза Фагани]] : {{Флаг|ОАЭ}} [[Мохамед Мохаммед Абдулла|Мохаммед Абдулла Мохамед]] : {{Флаг|Узбекистан}} [[Ирматов Равшан Сайфиддинович|Равшан Ирматов]] : {{Флаг|Япония}} [[Рюдзи Сато]] ;[[Африка футбол конфедерацияһы|КАФ]] : {{Флаг|Алжир}} [[Мехди Абид Шариф]] : {{Флаг|Гамбия}} [[Гассама Бакари|Бакари Гассама]] : {{Флаг|Египет}} [[Гриша Гехад|Гехад Гриша]] : {{Флаг|Замбия}} [[Сиказве Джанни|Джанни Сиказве]] : {{Флаг|Сенегал}} [[Дьедиу Маланг|Маланг Дьедиу]] : {{Флаг|Эфиопия}} [[Тессема Бамлак|Бамлак Тессема]] {{col-3}} ;[[КОНКАКАФ]] : {{Флаг|Коста-Рика|торговый}} [[Монтеро, Рикардо|Рикардо Монтеро]] : {{Флаг|Мексика}} [[Рамос Сесар Артуро|Сесар Рамос]] : {{Флаг|Панама}} [[Питти Джон|Джон Питти]] : {{Флаг|Сальвадор}} [[Агилар Хоэль|Хоэль Агилар]] : {{Флаг|США}} [[Гейгер Марк|Марк Гейгер]] : {{Флаг|США}} [[Марруфо Джаир|Джаир Марруфо]] ;[[КОНМЕБОЛ]] : {{Флаг|Аргентина}} [[Питана Нестор|Нестор Питана]] : {{Флаг|Бразилия}} [[Риччи Сандро|Сандро Риччи]] : {{Флаг|Колумбия}} [[Рольдан Вильмар|Вильмар Рольдан]] : {{Флаг|Парагвай}} [[Касерес Энрике|Энрике Касерес]] : {{Флаг|Уругвай}} [[Кунья Андрес|Андрес Кунья]] : {{Флаг|Чили}} [[Хулио Баскуньян]] {{col-3}} ;[[Океания футбол конфедерацияһы|ОФК]] : {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Конгер Мэттью|Мэттью Конгер]] : {{Флаг|Французская Полинезия}} [[Оата Норбер|Норбер Оата]] ;[[УЕФА]] : {{Флаг|Германия}} [[Брых Феликс|Феликс Брых]] : {{Флаг|Испания}} [[Антонио Матеу Лаос]] : {{Флаг|Италия}} [[Рокки Джанлука|Джанлука Рокки]] : {{Флаг|Нидерланды}} [[Кёйперс Бьорн|Бьорн Кёйперс]] : {{Флаг|Польша}} [[Марциняк Шимон|Шимон Марциняк]] : {{Флаг|Россия}} [[Карасёв Сергей Геннадьевич|Сергей Карасёв]] : {{Флаг|Сербия}} [[Мажич Милорад|Милорад Мажич]] : {{Флаг|Словения}} [[Скомина Дамир|Дамир Скомина]] : {{Флаг|Турция}} [[Чакыр Джюнейт|Джюнейт Чакыр]] : {{Флаг|Франция}} [[Тюрпен Клеман|Клеман Тюрпен]] {{col-end}} === Ҡатнашыусылар өсөн лагерҙар === 32 йыйылма команда ҡулланған һәм донъя чемпионаты турнирына тиклем һәм уның барышында күнекмәләр үткән база лагерҙары ФИФА тарафынан 2018 йылдың 9 февралендә һәр ҡатнашыусы команда өсөн иғлан ителә<ref>{{cite web |title=Team Base Camps for 2018 FIFA World Cup™ confirmed |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=2/news=team-base-camps-for-2018-fifa-world-cuptm-confirmed.html |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=2018-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180210181446/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=2/news=team-base-camps-for-2018-fifa-world-cuptm-confirmed.html |archivedate=2018-02-10 }}</ref> {{колонки|2}} * [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]: [[Ҡазан]], [[Татарстан Республикаһы]] * [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Зеленогорск (Санкт-Петербург)|Зеленогорск]]) * {{Футбол|ARG}}: [[Бронницы]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]: [[Красногорск]], [[Мәскәү өлкәһе]] * {{Футбол|BRA}}: [[Сочи]], [[Краснодарский край]] * [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]: [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]: [[Анапа]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]]: [[Грозный]], [[Чечен Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]: [[Баковка]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]]: [[Геленджик]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]: [[Краснодар]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]]: [[Үрге Услон]], [[Татарстан Республикаһы]] * [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Ломоносов (ҡала)|Ломоносов]]) * [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Павловск (Санкт-Петербург)|Павловск]]) * [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]]: [[Воронеж]], [[Воронеж өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]: [[Химки]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]: [[Ессентуки]], [[Ставрополь крайы]] * [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]: [[Саранск]], [[Мордва Республикаһы]] * [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]]|Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу: [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]]: [[Сочи]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]: [[Раменское]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]: [[Химки]] ([[Новогорск]]), [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]]: [[Санкт-Петербург]] * [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]]: [[Калуга]], [[Калуга өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]]: [[Светлогорск (Калининград өлкәһе)|Светлогорск]], [[Калининград өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]: [[Первомайское (ҡасаба, Мәскәү)|Первомайское]], [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]: [[Бор (Түбәнге Новгород өлкәһе)|Бор]], [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] * [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]: [[Истра (ҡала)|Истра]], [[Мәскәү өлкәһе]]<ref group="Прим.">Точное местонахождение базового лагеря чемпионов мира — отель «Хилтон Гарден Инн» в местечке [[Кострово (Московская область)|Кострово]] в 12 км западнее города [[Истра (город)|Истра]]</ref> * [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]: [[Рощино (Ленинградская область)|Рощино]], [[Ленинградская область]] * [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]: [[Тольятти]], [[Һамар өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]: [[Геленджик]], [[Краснодар крайы]] * {{Футбол|JPN}}: [[Ҡазан]], [[Татарстан Республикаһы]] {{колонки/конец}} == Асыу тантанаһы == Донъя чемпионатын асыу тантанаһы 14 июндә 17:30 сәғәттә (Мәскәү ваҡыты) «Лужники» стадионында башлана. Турнирҙың беренсе уйыны башланыуға сәғәт ярым ҡалғас, тамашасыларға Рәсәй моделе [[Водянова Наталья Михайловна|Наталья Водянова]] һәм испан ҡапҡасыһы Икер Касильяс донъя чемпионатының төп бүләген — футбол буйынса донъя чемпионаты Кубогын күрһәтә. Рәсми рәүештә чемпионатты Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/57787 Церемония открытия чемпионата мира по футболу 2018 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614155402/http://www.kremlin.ru/events/president/news/57787 |date=2018-06-14 }}</ref> һәм ФИФА президенты Джанни Инфантино аса<ref>{{Cite web |url=https://rosregistr.ru/raznoe/134312.html |title=Робби Уильямс выступит на открытии чемпионата мира по футболу 2018 |access-date=2018-06-14 |archive-date=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207094252/https://rosregistr.ru/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://veved.ru/events/107990-peskov-perechislil-glav-gosudarstv-na-otkrytii-chempionata-mira-po-futbolu.html |title=Песков перечислил глав государств на открытии чемпионата мира по футболу |access-date=2018-06-14 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234330/http://veved.ru/events/107990-peskov-perechislil-glav-gosudarstv-na-otkrytii-chempionata-mira-po-futbolu.html |deadlink=no }}</ref>. [[Вена халыҡ операһы]] солисы [[Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы|Аида Ғарифуллина]] һәм британ йырсыһы Робби Уильямс «Фәрештәләр» ({{lang-ru|«Angels»}}) йырын башҡаралар. Йыр башҡарылған саҡта турнирҙа ҡатнашҡан бөтә 32 илдең флагтары майҙанға сығарыла, ә Бразилия футболсыһы Роналдо бүре Забивака һәм малайҙарҙың береһе менән бергә 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми тубына символик тибә. Лужникиҙа асыу тантанаһында бөтәһе 800-гә яҡын кеше ҡатнаша<ref>{{cite web |url = https://ria.ru/20180614/1522739146.html |title = Старт мундиаля: лучшие кадры с церемонии открытия |publisher = [[РИА Новости]] |date = 2018-06-14 |accessdate = 2018-06-14 |archive-date = 2019-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190418025144/https://ria.ru/20180614/1522739146.html |deadlink = no }}</ref>. Феликс Михайлов шоуҙың режиссеры була<ref>{{cite web|url=https://rsport.ria.ru/20180611/1137862412.html|title=Автор раскрыл секреты церемонии открытия ЧМ-2018|publisher=''rsport.ria.ru''|accessdate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615163305/https://rsport.ria.ru/20180611/1137862412.html|archivedate=2018-06-15}}</ref>. 2018 йылғы донъя чемпионатын асыу матбуғатта киң яҡтыртыла һәм бөтә донъя спорт берләшмәһен илһамландыра<ref name="ceremreact">{{cite web |url= https://worldcup2018.tass.ru/articles/5294922 |title= Реакция мировых СМИ на церемонию и матч открытия чемпионата мира по футболу |publisher= [[ТАСС]] |author= |date= 2018-06-15 |accessdate= 2018-06-27 |quote= |archive-date= 2018-06-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180627091211/https://worldcup2018.tass.ru/articles/5294922 |deadlink= no }}</ref>. == Төркөм этабы == [[Файл:2018 world cup.png|upright=2.0|thumb|{{колонки}} {{легенда|#2b42a3|Чемпион}} {{легенда|#34c0be|Көмөш призёр}} {{легенда|#269c5a|Бронза призёр}} {{легенда|#81c846|4-се урын}} {{легенда|#e4e454|Сирек финалсылар}} {{легенда|#ffa03e|1/8 финал}} {{легенда|#b94954|Төркөм этабы}} {{колонки/конец}}]] [[Файл:Countries-participants of the FIFA World Cup 2018.svg|upright=2.0|thumb|{{колонки}} {{легенда|#800000ff|A төркөмө}} {{легенда|#008000ff|B төркөмө}} {{легенда|#000080ff|C төркөмө}} {{легенда|#ffd42aff|D төркөмө}} {{легенда|#00ff00ff|E төркөмө}} {{легенда|#d400aaff|F төркөмө}} {{легенда|#ff6600ff|G төркөмө}} {{легенда|#0088aaff|H төркөмө}} {{колонки/конец}}]] === Командаларҙы классификациялау критерийҙары === Төркөмдәрҙәге командаларҙың урындары түбәндәге ҡағиҙәләр буйынса билдәләнә<ref>{{cite web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf |title=Regulations 2018 FIFA World Cup Russia |publisher=FIFA |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712134322/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf |archivedate=2017-07-12 }}</ref>: 1. Бөтә төркөм матчтарында тупланған дөйөм мәрәйҙәр; 2. Бөтә төркөм матчтарында индерелгән һәм үткәрелгән туптар айырмаһы; 3. Бөтә төркөм уйындарында тупланған голдар һаны; Үрҙә һанап үтелгән критерийҙар буйынса ике йәки унан да күберәк команда тигеҙ күрһәткестәргә эйә булһа, уларҙың урындары түбәндәге өҫтәмә критерийҙар буйынса билдәләнә: 4. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында тупланған мәрәйҙәр; 5. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында индерелгән һәм үткәрелгән туптар айырмаһы; 6. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында индерелгәнн туптар һаны; 7. Фейр-плей мәрәйҙәре * Беренсе һары карточка: минус 1 мәрәй; * Тура булмаған ҡыҙыл карточка (икенсе һары карточка): минус 3 мәрәй; * Тура ҡыҙыл карточка: минус 4 мәрәй; * Һары карточка һәм Ҡыҙыл карточка: минус 5 мәрәй; 8. ФИФА-ның Ойоштороу комитеты тарафынан йәрәбә һалыу. == Чемпион == * [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] — икенсе тапҡыр. == Статистика == === Бомбардирҙар === <small>Иҫкәрмә: Йәйәләрҙә пенальтиҙан индергән голдар һаны.</small> ;6 гол {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] (3) {{div col end}}{{^|1em}} ;4 гол {{div col|шир=16em}} * {{Бельгия}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * {{Португалия}} [[Криштиану Роналду]] (1) * {{Россия}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] * {{Франция}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] (3) * {{Франция}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] {{div col end}}{{^|1em}} ;3 гол {{div col|шир=16em}} * {{Бельгия}} [[Азар Эден|Эден Азар]] (1) * {{Испания}} [[Коста Диего|Диего Коста]] * {{Колумбия}} [[Мина Ерри|Ерри Мина]] * {{Россия}} [[Дзюба Артём Сергеевич|Артём Дзюба]] (1) * {{Уругвай}} [[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]] * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] * {{Хорватия}} [[Перишич Иван|Иван Перишич]] {{div col end}}{{^|1em}} ;2 гол {{div col|шир=16em}} * {{Австралия}} [[Единак Миле|Миле Единак]] (2) * {{Англия}} [[Стоунз Джон|Джон Стоунз]] * {{Аргентина}} [[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]] * {{Бразилия}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] * {{Бразилия}} [[Неймар]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Мохамед Салах]] (1) * {{Нигерия}} [[Ахмед Муса]] * {{Республика Корея}} [[Сон Хын Мин]] * {{Тунис}} [[Хазри Вахби|Вахби Хазри]] * {{Уругвай}} [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] * {{Хорватия}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] (1) * {{Швеция}} [[Гранквист Андреас|Андреас Гранквист]] (2) * {{Япония}} [[Инуи Такаси|Такаси Инуи]]{{div col end}}{{^|1em}} ;1 гол {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Алли Деле|Деле Алли]] * {{Англия}} [[Лингард Джесси|Джесси Лингард]] * {{Англия}} [[Магуайр Гарри|Гарри Магуайр]] * {{Англия}} [[Триппьер Киран|Киран Триппьер]] * {{Аргентина}} [[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]] * {{Аргентина}} [[Меркадо Габриэль|Габриэль Меркадо]] * {{Аргентина}} [[Месси Лионель|Лионель Месси]] * {{Аргентина}} [[Рохо Маркос|Маркос Рохо]] * {{Бельгия}} [[Батшуайи Миши|Миши Батшуайи]] * {{Бельгия}} [[Вертонген Ян|Ян Вертонген]] * {{Бельгия}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * {{Бельгия}} [[Мертенс Дрис|Дрис Мертенс]] * {{Бельгия}} [[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] * {{Бельгия}} [[Феллайни Маруан|Маруан Феллайни]] * {{Бельгия}} [[Шадли Насер|Насер Шадли]] * {{Бельгия}} [[Янузай Аднан|Аднан Янузай]] * {{Бразилия}} [[Аугусто Ренато|Ренато Аугусто]] * {{Бразилия}} [[Безерра Масиэл Жуниор Жозе Пауло|Паулиньо]] * {{Бразилия}} [[Силва Тиагу (бразильский футболист)|Тиагу Силва]] * {{Бразилия}} [[Роберто Фирмино]] * {{Германия}} [[Кроос Тони|Тони Кроос]] * {{Германия}} [[Ройс Марко|Марко Ройс]] * {{Дания}} [[Йёргенсен Матиас (футболист)|Матиас Йёргенсен]] * {{Дания}} [[Поульсен Юссуф|Юссуф Поульсен]] * {{Дания}} [[Эриксен Кристиан|Кристиан Эриксен]] * {{Иран}} [[Ансарифард Карим|Карим Ансарифард]] (1) * {{Исландия}} [[Гильфи Сигурдссон]] (1) * {{Исландия}} [[Альвред Финнбогасон]] * {{Испания}} [[Аспас Яго|Яго Аспас]] * {{Испания}} [[Иско]] * {{Испания}} [[Фернандес Иглесиас Хосе Игнасио|Начо]] * {{Колумбия}} [[Гарсия Радамель Фалькао|Радамель Фалькао]] * {{Колумбия}} [[Кинтеро Хуан|Хуан Кинтеро]] * {{Колумбия}} [[Куадрадо Хуан|Хуан Куадрадо]] * {{Коста-Рика}} [[Уостон Кендалл|Кендалл Уостон]] * {{Марокко}} [[Бутаиб Халид|Халид Бутаиб]] * {{Марокко}} [[Эн-Несири Юссеф|Юссеф Эн-Несири]] * {{Мексика}} [[Вела Карлос|Карлос Вела]] (1) * {{Мексика}} [[Лосано Ирвинг|Ирвинг Лосано]] * {{Мексика}} [[Эрнандес Балькасар Хавьер|Хавьер Эрнандес]] * {{Нигерия}} [[Мозес Виктор|Виктор Мозес]] (1) * {{Панама}} [[Балой Фелипе|Фелипе Балой]] * {{Перу}} [[Каррильо Андре|Андре Каррильо]] * {{Перу}} [[Герреро Хосе Паоло|Паоло Герреро]] * {{Польша}} [[Беднарек Ян|Ян Беднарек]] * {{Польша}} [[Крыховяк Гжегож|Гжегож Крыховяк]] * {{Португалия}} [[Куарежма Рикарду|Рикарду Куарежма]] * {{Португалия}} [[Пепе (футболист, 1983)|Пепе]] * {{Республика Корея}} [[Ким Ён Гвон]] * {{Россия}} [[Газинский Юрий Александрович|Юрий Газинский]] * {{Россия}} [[Головин Александр Сергеевич (футболсы)|Александр Головин]] * {{Россия}} [[Фигейра Фернандес Марио|Марио Фернандес]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Салим аль-Давсари]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Салман аль-Фарадж]] (1) * {{Сенегал}} [[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] * {{Сенегал}} [[Мане Садио|Садио Мане]] * {{Сенегал}} [[Ваге Мусса|Мусса Ваге]] * {{Сербия}} [[Коларов Александар|Александар Коларов]] * {{Сербия}} [[Митрович Александар (футболист)|Александар Митрович]] * {{Тунис}} [[Бен-Юссеф Фахреддин|Фахреддин Бен-Юссеф]] * {{Тунис}} [[Бронн Дилан|Дилан Бронн]] * {{Тунис}} [[Сасси Ферджани|Ферджани Сасси]] (1) * {{Уругвай}} [[Хименес де Варгас Хосе Мария|Хосе Хименес]] * {{Франция}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] * {{Франция}} [[Павар Бенжамен|Бенжамен Павар]] * {{Франция}} [[Погба Поль|Поль Погба]] * {{Франция}} [[Умтити Самюэль|Самюэль Умтити]] * {{Хорватия}} [[Бадель Милан|Милан Бадель]] * {{Хорватия}} [[Вида Домагой|Домагой Вида]] * {{Хорватия}} [[Крамарич Андрей|Андрей Крамарич]] * {{Хорватия}} [[Ракитич Иван|Иван Ракитич]] * {{Хорватия}} [[Ребич Анте|Анте Ребич]] * {{Швейцария}} [[Джака Гранит|Гранит Джака]] * {{Швейцария}} [[Джемайли Блерим|Блерим Джемайли]] * {{Швейцария}} [[Дрмич Йосип|Йосип Дрмич]] * {{Швейцария}} [[Цубер Стивен|Стивен Цубер]] * {{Швейцария}} [[Шакири Джердан|Джердан Шакири]] * {{Швеция}} [[Аугустинссон Людвиг|Людвиг Аугустинссон]] * {{Швеция}} [[Тойвонен Ула|Ула Тойвонен]] * {{Швеция}} [[Форсберг Эмиль|Эмиль Форсберг]] * {{Япония}} [[Кагава Синдзи|Синдзи Кагава]] (1) * {{Япония}} [[Осако Юя|Юя Осако]] * {{Япония}} [[Харагути Гэнки|Гэнки Харагути]] * {{Япония}} [[Хонда Кэйсукэ|Кэйсукэ Хонда]] {{div col end}}{{^|1em}} ; Автоголдар {{div col|шир=30em}} * {{Австралия}} [[Бехич Азиз|Азиз Бехич]] [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Бразилия}} [[Роза Луис Фернандо|Фернандиньо]] [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Египет}} [[Ахмед Фатхи]] [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Марокко}} [[Бухаддуз Азиз|Азиз Бухаддуз]] [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Мексика}} [[Альварес Эдсон Омар|Эдсон Альварес]] [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Нигерия}} [[Этебо Огенекаро|Огенекаро Этебо]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Польша}} [[Чонек Тиагу|Тиагу Чонек]] [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Россия}} [[Игнашевич Сергей Николаевич|Сергей Игнашевич]] [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Россия}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Тунис}} [[Мерья Яссин|Яссин Мерья]] [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Швейцария}} [[Зоммер Янн|Янн Зоммер]] [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика йыйылма командаһы]] на ҡаршы матчта {{div col end}}{{^|1em}} === Гол индереүгә ярҙам итеүселәр === ;2 гол тапшырыуы {{div col|шир=16em}} * {{Аргентина}} [[Банега Эвер|Эвер Банега]] * {{Аргентина}} [[Месси Лионель|Лионель Месси]] * {{Бельгия}} [[Азар Эден|Эден Азар]] * {{Бельгия}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * {{Бельгия}} [[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] * {{Бельгия}} [[Тилеманс Юри|Юри Тилеманс]] * {{Бразилия}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] * {{Колумбия}} [[Кинтеро Хуан|Хуан Кинтеро]] * {{Колумбия}} [[Родригес Хамес|Хамес Родригес]] * {{Россия}} [[Дзюба Артём Сергеевич|Артём Дзюба]] * {{Россия}} [[Головин Александр Сергеевич (футболсы)|Александр Головин]] * {{Тунис}} [[Хазри Вахби|Вахби Хазри]] * {{Уругвай}} [[Санчес Карлос Андрес|Карлос Санчес]] * {{Франция}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] * {{Франция}} [[Эрнандес Люка|Люка Эрнандес]] * {{Швеция}} [[Классон Виктор|Виктор Классон]] {{div col end}}{{^|1em}} ;1 гол тапшырыуы {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Лингард Джесси|Джесси Лингард]] * {{Англия}} [[Лофтус-Чик Рубен|Рубен Лофтус-Чик]] * {{Англия}} [[Магуайр Гарри|Гарри Магуайр]] * {{Англия}} [[Стерлинг Рахим|Рахим Стерлинг]] * {{Англия}} [[Триппьер Киран|Киран Триппьер]] * {{Англия}} [[Янг Эшли|Эшли Янг]] * {{Аргентина}} [[Меркадо Габриэль|Габриэль Меркадо]] * {{Аргентина}} [[Рохо Маркос|Маркос Рохо]] * {{Бельгия}} [[Алдервейрелд Тоби|Тоби Алдервейрелд]] * {{Бельгия}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * {{Бельгия}} [[Мертенс Дрис|Дрис Мертенс]] * {{Бельгия}} [[Шадли Насер|Насер Шадли]] * {{Бразилия}} [[Виллиан (футболсы)|Виллиан]] * {{Бразилия}} [[Габриэл Жезус]] * {{Бразилия}} [[Коста Дуглас|Дуглас Коста]] * {{Бразилия}} [[Неймар]] * {{Германия}} [[Гомес Марио|Марио Гомес]] * {{Германия}} [[Ройс Марко|Марко Ройс]] * {{Дания}} [[Дилейни Томас|Томас Дилейни]] * {{Дания}} [[Йёргенсен Николаи|Николаи Йёргенсен]] * {{Дания}} [[Эриксен Кристиан|Кристиан Эриксен]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдаллах Саид]] * {{Иран}} [[Фаджр Файсал|Файсал Фаджр]] * {{Испания}} [[Бускетс Серхио|Серхио Бускетс]] * {{Испания}} [[Иньеста Андрес|Андрес Иньеста]] * {{Испания}} [[Карвахаль Даниэль|Даниэль Карвахаль]] * {{Колумбия}} [[Куадрадо Хуан|Хуан Куадрадо]] * {{Коста-Рика}} [[Кэмпбелл Жоэль|Жоэль Кэмпбелл]] * {{Мексика}} [[Лосано Ирвинг|Ирвинг Лосано]] * {{Мексика}} [[Эрнандес Балькасар Хавьер|Хавьер Эрнандес]] * {{Нигерия}} [[Мозес Виктор|Виктор Мозес]] * {{Нигерия}} [[Омеруо Кеннет|Кеннет Омеруо]] * {{Панама}} [[Авила Рикардо|Рикардо Авила]] * {{Перу}} [[Герреро Хосе Паоло|Паоло Герреро]] * {{Перу}} [[Йотун Йосимар|Йосимар Йотун]] * {{Польша}} [[Гросицкий Камиль|Камиль Гросицкий]] * {{Польша}} [[Кужава Рафал|Рафал Кужава]] * {{Португалия}} [[Гедеш Гонсалу|Гонсалу Гедеш]] * {{Португалия}} [[Геррейру Рафаэл|Рафаэл Геррейру]] * {{Португалия}} [[Моутинью Жоау|Жоау Моутинью]] * {{Португалия}} [[Силва Адриен|Адриен Силва]] * {{Республика Корея}} [[Ли Джэ Сон (футболсы, 1992)|Ли Джэ Сон]] * {{Республика Корея}} [[Чу Се Чон]] * {{Россия}} [[Дзагоев Алан Елизбарович|Алан Дзагоев]] * {{Россия}} [[Зобнин Роман Сергеевич|Роман Зобнин]] * {{Россия}} [[Фигейра Фернандес Марио|Марио Фернандес]] * {{Россия}} [[Кутепов Илья Олегович|Илья Кутепов]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдуллах Утаиф]] * {{Сенегал}} [[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] * {{Сербия}} [[Тадич Душан|Душан Тадич]] * {{Тунис}} [[Наггез Хамди|Хамди Наггез]] * {{Тунис}} [[Хаддади Уссама|Уссама Хаддади]] * {{Уругвай}} [[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]] * {{Уругвай}} [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] * {{Франция}} [[Жиру Оливье|Оливье Жиру]] * {{Франция}} [[Толиссо Корантен|Корантен Толиссо]] * {{Хорватия}} [[Бадель Милан|Милан Бадель]] * {{Хорватия}} [[Брозович Марцело|Марцело Брозович]] * {{Хорватия}} [[Вида Домагой|Домагой Вида]] * {{Хорватия}} [[Врсалько Шиме|Шиме Врсалько]] * {{Хорватия}} [[Ковачич Матео|Матео Ковачич]] * {{Хорватия}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] * {{Хорватия}} [[Перишич Иван|Иван Перишич]] * {{Хорватия}} [[Пиварич Йосип|Йосип Пиварич]] * {{Швейцария}} [[Гавранович Марио|Марио Гавранович]] * {{Швейцария}} [[Закариа Денис|Денис Закариа]] * {{Швейцария}} [[Шакири Джердан|Джердан Шакири]] * {{Швейцария}} [[Эмболо Брель|Брель Эмболо]] * {{Швеция}} [[Тойвонен Ула|Ула Тойвонен]] * {{Япония}} [[Инуи Такаси|Такаси Инуи]] * {{Япония}} [[Кагава Синдзи|Синдзи Кагава]] * {{Япония}} [[Нагатомо Юто|Юто Нагатомо]] * {{Япония}} [[Сибасаки Гаку|Гаку Сибасаки]] * {{Япония}} [[Хонда Кэйсукэ|Кэйсукэ Хонда]] {{div col end}}{{^|1em}} === Дисквалификациялар === Ҡыҙыл карточка алған йәки төрлө матчтарҙа ике һары карточка йыйған уйынсы киләһе уйынды үткәрмәй<ref>[https://www.fifa.com/worldcup/statistics/players/disciplinary PLAYERS. DISCIPLINARY] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626215632/https://www.fifa.com/worldcup/statistics/players/disciplinary |date=2018-06-26 }}</ref>. Уйынсынының дисквалификациялауы башланған этаптан һуң йыйылма команда уйындарҙан төшөп ҡалған осраҡта санкция күләме өҫтәмә билдәләнә. {| class="wikitable sortable" |- ! Футболсылар ! Команда ! Ҡағиҙә боҙоу ! Уйнамаған матчтар |- | [[Санчес Морено Карлос|Карлос Санчес]] | [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{0,5|11px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] | Н төркөмөндә {{Флаг|Япония}} [[Сборная Японии по футболу|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Red card.svg|10px|alt=Red card|Уйындан ҡыуыла (тура ҡыҙыл карточка)|link=]] | Н төркөмөндә [[Файл:Flag of Poland.svg|mini|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]]ға ҡаршы уйын |- |[[Поульсен Юссуф|Юссуф Поульсен]] |[[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] |С төркөмөндә [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] С төркөмөндә [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |С төркөмөндә [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйын |- | [[Боатенг Жером|Жером Боатенг]] | [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] | F төркөмөндә [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға уйында [[Файл:Yellow-red card.svg|12px|alt=Yellow-red card|Уйындан сығарыла (2 һары карточка)|link=]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]ға ҡаршы уйын |- |[[Купер Армандо|Армандо Купер]] |[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]ҡа ҡаршы уйын |- |[[Мурильо Майкл Амир|Майкл Амир Мурильо]] |[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]ҡа ҡаршы уйын |- |[[Смольников Игорь Александрович|Игорь Смольников]] |[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] |А төркөмөндә [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]][[Файл:Yellow-red card.svg|12px|alt=Yellow-red card|Уйындан сығарыла (2 һары карточка)|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]ға ҡаршы уйын |- |[[Аль-Ахмади Карим|Карим Аль-Ахмади]] |[[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] |B төркөмөндә [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] B төркөмөндә [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Чон У Ён]] |[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Ларссон Себастиан|Себастиан Ларссон]] |[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйын |- |[[Морено Эктор|Эктор Морено]] |[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финал [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Лихтштайнер Штефан|Штефан Лихтштайнер]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә {{Флаг|Коста-Рика|торговый}} [[Сборная Коста-Рики по футболу|Коста-Рика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйын |- |[[Матич Неманья|Неманья Матич]] |[[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Митрович Александар (футболсы)|Александар Митрович]] |[[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Шер Фабиан|Фабиан Шер]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйын] |- |[[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] |[[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] |H төркөмөндә [[Файл:Flag of Japan.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Япония йыйылма командаһы|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] H төркөмөндә [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Сасси Ферджани|Ферджани Сасси]] |[[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Банега Эвер|Эвер Банега]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Матюиди Блез|Блез Матюиди]] |[[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |C төркөмөндә {{Флаг|Перу}} [[Сборная Перу по футболу|Перу]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйын |- |[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Криштиану Роналду]] |[[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] |B төркөмөндә [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Йёргенсен Матиас (футболист)|Матиас Йёргенсен]] |[[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] |С төркөмөндә [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Эррера Эктор|Эктор Эррера]] |[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Каземиро]] |[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |Е төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Лустиг Микаэль|Микаэль Лустиг]] |[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Бехрами Валон|Валон Бехрами]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- | [[Ланг Михаэль|Михаэль Ланг]] | [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] | 1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Red card.svg|10px|alt=Red card|Уйындан ҡыуыла (тура ҡыҙыл карточка)|link=]] ! |- |[[Барриос Вильмар|Вильмар Барриос]] |[[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |H төркөмөндә [[Файл:Flag of Japan.svg|{{{1|22px}}}]][[буйынса Япония йыйылма командаһы|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]] |[[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] |A төркөмөндә [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] |[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/2 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйын |- |[[Газинский Юрий Александрович|Юрий Газинский]] |[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] |А төркөмөндә [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |} === Үткәрелгән туптар иҫәбе === {| class="wikitable" ! colspan="10" |Үткәрелгән туптар иҫәбе |- !width="100"|0 !width="100"|1 !width="100"|2 !width="100"|3 !width="100"|4 !width="100"|5 !width="100"|6 !width="100"|7 !width="100"|8 !width="100"|11 |- | [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Фабьяньский Лукаш|Лукаш Фабьянский]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Мухаммед аль-Уваис]] || [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]] [[Шмейхель Каспер|Каспер Шмейхель]] || {{Флаг Бразилии}} [[Бекер Алисон Рамзес|Алисон]] || {{Флаг Аргентины}} [[Кабальеро Вильфредо|Вильфредо Кабальеро]] || {{Флаг Австралии}} [[Райан Мэтью|Мэтью Райан]] || {{Флаг Бельгии}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] || {{Флаг России}} [[Акинфеев Игорь Владимирович|Игорь Акинфеев]] || {{Флаг Англии}} [[Пикфорд Джордан|Джордан Пикфорд]] || {{Флаг Панамы}} [[Пенедо Хайме|Хайме Пенедо]] |- | {{Флаг Франции}} [[Манданда, Стив|Стив Манданда]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Яссир аль-Мусайлим]] || {{Флаг Египта}} [[Эссам аль-Хадари]] || {{Флаг Колумбии}} [[Оспина Давид|Давид Оспина]] || {{Флаг Германии}} [[Нойер Мануэль|Мануэль Нойер]] || {{Флаг Аргентины}} [[Армани Франко|Франко Армани]] || {{Флаг Испании}} [[Де Хеа Давид|Давид Де Хеа]] || {{Флаг Японии}} [[Кавасима Эйдзи|Эйдзи Кавасима]] || {{Флаг Хорватии}} [[Субашич Даниел|Даниел Субашич]] || |- | || {{Флаг Туниса}} [[Матлути Аймен|Аймен Матлути]] || {{Флаг Ирана}} [[Бейраванд Алиреза|Алиреза Бейраванд]] || {{Флаг Республики Корея}} [[Чо Хён У]] || {{Флаг Египта}} [[Мохамед эль-Шенави]] || {{Флаг Исландии}} [[Ханнес Тоур Халльдоурссон]] || {{Флаг Мексики}} [[Очоа Гильермо|Гильермо Очоа]] || || || |- | || {{Флаг Хорватии}} [[Калинич Ловре|Ловре Калинич]] || {{Флаг Перу}} [[Гальесе Педро|Педро Гальесе]] || {{Флаг Уругвая}} [[Муслера Фернандо|Фернандо Муслера]] || {{Флаг Марокко}} [[Мохамеди Мунир Моханд|Мунир Мохамеди]] || {{Флаг Коста-Рики}} [[Навас Кейлор|Кейлор Навас]] || {{Флаг Португалии}} [[Патрисиу Руй|Руй Патрисиу]] || || || |- | || || {{Флаг Туниса}} [[Ассен Муэз|Муэз Ассен]] || || {{Флаг Нигерии}} [[Узохо Фрэнсис|Фрэнсис Узохо]] || {{Флаг Польши}} [[Щенсный Войцех|Войцех Щенсный]] || {{Флаг Франции}} [[Льорис Уго|Уго Льорис]] || || || |- | || || || || {{Флаг Сенегала}} [[Н’Диай Хадим|Хадим Н’Диай]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдуллах аль-Майюф]] || || || || |- | || || || || {{Флаг Сербии}} [[Стойкович Владимир|Владимир Стойкович]] || {{Флаг Туниса}} [[Бен-Мустафа Фарук|Фарук Бен-Мустафа]] || || || || |- | || || || || {{Флаг Швеции}} [[Ульсен Робин|Робин Ульсен]] || {{Флаг Швейцарии}} [[Зоммер, Янн|Янн Зоммер]] || || || || |} == Бүләктәр == [[Файл:Luka Modrić receives the golden ball prize at the hands of Russian President Vladimir Putin.jpg|thumb|[[Модрич Лука|Лука Модрич]] Владимир Путиндан "Алтын туп"ты ҡабул итә]] [[Файл:Kylian Mbappé receives the best young player award at the 2018 Football World Cup Russia.jpg|thumb|right|[[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] Эммануэль Макрондан «Иң яҡшы йәш уйынсы» премияһын ҡабул итә]] [[Файл:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|thumb|ФИФА-ның Донъя Кубогы — Францияла]] Турнир йомғаҡтары буйынса түбәндәге бүләктәр тапшырыла<ref name="awards">{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/157-awards-piece-2986294 |title=Golden consolation for magical Modric |website=FIFA |date=2018-07-15 |access-date=2018-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716025003/https://www.fifa.com/worldcup/news/157-awards-piece-2986294 |archivedate=2018-07-16 |deadurl=no|lang=en}}</ref>: * чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһына ** Алтын туп — {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] ** Көмөш туп — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Азар Эден|Эден Азар]] ** Бронза туп — {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] * лучшему бомбардиру чемпионата ** Алтын бутса — {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] ** Көмөш бутса — {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] ** Бронза бутса — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * Льва Яшин исемендәге приз — чемпионаттың иң яҡшы ҡапҡасыһына — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа, Тибо|Тибо Куртуа]] * Иң яҡшы йәш уйынсы — {{Флаг Франции|20px}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] * Ғәҙел уйын призы — [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] * Турнирҙың иң яҡшы голы — [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Павар Бенжамен|Бенжамен Павар]] ([[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ға матчта)<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/pavard-s-stunner-voted-hyundai-goal-of-the-tournament |title=Pavard's stunner voted Hyundai Goal of the Tournament |website=FIFA |date=2018-07-25 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archivedate=2018-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725163638/https://www.fifa.com/worldcup/news/pavard-s-stunner-voted-hyundai-goal-of-the-tournament }}</ref> == Символик йыйылма команда == ФИФА ойошманың рәсми сайтында көйәрмәндәр тауышы менән ойошторолған донъя чемпионатының символик командаһын атай<ref>{{cite web |url=https://dreamteam.fifa.com/en/home |title=FIFA World Cup Fan Dream Team |website=FIFA.com |date=2018-07-18 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626225201/https://dreamteam.fifa.com/en/home |archivedate=2018-06-26 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed |title=Fan Dream Team and prize winners revealed! |website=FIFA.com |date=2018-07-23 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519191320/https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed |deadlink=no }}</ref>. {{div col|шир=16em}} * '''Ҡапҡасы''' ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] * '''Һаҡсылар''' ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Виейра Марсело|Марсело]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] ** {{Флаг Уругвая|20px}} [[Годин Диего|Диего Годин]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Силва Тиагу (Бразилия футболсыһы)|Тиагу Силва]] * '''Ярымһаҡсылар''' ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] ** {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * '''Һөжүм итеүселәр''' ** {{Флаг Португалии|20px}} [[Криштиану Роналду]] ** {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] {{div col end}}{{^|1em}} ФИФА шулай уҡ статистик мәғлүмәттәр нигеҙендә донъя чемпионатының альтернатив символик командаһын баҫтырып сығара<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/kane-crowned-king-mina-the-ppg-vip |title=Kane crowned King, Mina the PPG VIP |website=FIFA.com |date=2018-07-17 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502105211/https://www.fifa.com/worldcup/news/kane-crowned-king-mina-the-ppg-vip |deadlink=no }}</ref>. {{div col|шир=16em}} * '''Ҡапҡасы''' ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] * '''Һаҡсылар''' ** {{Флаг Швеции|20px}} [[Гранквист Андреас|Андреас Гранквист]] ** {{Флаг Колумбии|20px}} [[Мина Ерри|Ерри Мина]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Силва Тиагу (бразильский футболист)|Тиагу Силва]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] * '''Ярымһаҡсылар''' ** {{Флаг России|20px}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] ** {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] * '''Һөжүм итеүселәр''' ** {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Азар Эден|Эден Азар]] ** {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] {{div col end}}{{^|1em}} == Йөрөш == Түбәндә ФИФА-ның рәсми сайтында ([https://www.fifa.com официальный сайт ФИФА|]) баҫылған матч отчеттары нигеҙендә айырым матчтарға, стадиондарға, команда матчтарына, турнир этаптарына йөрөшө тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Турнир йомғаҡтары буйынса донъя чемпионатына килеүселәр һаны — 3 031 768 кеше, һәр уйынға уртаса килеүселәр һаны — 47 371 кеше, ә трибуналарҙың тулыуы уртаса 98,43 % тәшкил итә. Уртаса килеүселәр һаны буйынса 2018 йылғы чемпионат 21 донъя чемпионаты араһында унынсы була. === Матчтарға йөрөш === {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Айырым уйындарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="60" | '''Матч номеры''' | width="150" | '''Стадион''' | width="150" | '''Команда № 1''' | width="150" | '''Команда № 2''' | width="70" | '''Иҫәп''' | width="40" | '''Тамашасылар''' | width="30" | '''тулыу %-та''' | width="30" | '''Һауа температураһы, °C''' |- align=center | 1 || Лужники || Рәсәй || Сәғүд Ғәрәбстаны || 5:0 || 78011 || 100 % || +17° |- align=center | 2 || Екатеринбург || Египет || Уругвай || 0:1 || 27015 || 82 % || +14° |- align=center | 3 || Санкт-Петербург || Марокко || Иран || 0:1 || 62548 || 97 % || +25° |- align=center | 4 || Фишт || Португалия || Испания || 3:3 || 43866 || 99 % || +24° |- align=center | 5 || Ҡазан || Франция || Австралия || 2:1 || 41279 || 96 % || +19° |- align=center | 6 || Спартак || Аргентина || Исландия || 1:1 || 44190 || 100 % || +22° |- align=center | 7 || Мордва || Перу || Дания || 0:1 || 40502 || 97 % || +18° |- align=center | 8 || Калининград || Хорватия || Нигерия || 2:0 || 31136 || 92 % || +20° |- align=center | 9 || Һамар || Коста-Рика || Сербия || 0:1 || 41432 || 99 % || +22° |- align=center | 10 || Лужники || Германия || Мексика || 0:1 || 78011 || 100 % || +23° |- align=center | 11 || Ростов || Бразилия || Швейцария || 1:1 || 43109 || 99 % || +25° |- align=center | 12 || Түбәнге Новгород || Швеция || Көньяҡ Корея || 1:0 || 42300 || 98 % || +25° |- align=center | 13 || Фишт || Бельгия || Панама || 3:0 || 43257 || 98 % || +24° |- align=center | 14 || Волгоград || Тунис || Англия || 1:2 || 41064 || 94 % || +24° |- align=center | 15 || Мордва || Колумбия || Япония || 1:2 || 40842 || 98 % || +27° |- align=center | 16 || Спартак || Польша || Сенегал || 1:2 || 44190 || 100 % || +27° |- align=center | 17 || Санкт-Петербург || Рәсәй || Египет || 3:1 || 64468 || 100 % || +15° |- align=center | 18 || Лужники || Португалия || Марокко || 1:0 || 78011 || 100 % || +20° |- align=center | 19 || Ростов || Уругвай || Сәғүд Ғәрәбстаны || 1:0 || 42678 || 98 % || +32° |- align=center | 20 || Ҡазан || Иран || Испания || 1:0 || 42718 || 100 % || +18° |- align=center | 21 || Һамар || Дания || Австралия || 1:1 || 40727 || 97 % || +24° |- align=center | 22 || Екатеринбург || Франция || Перу || 1:0 || 32789 || 99 % || +12° |- align=center | 23 || Түбәнге Новгород || Аргентина || Хорватия || 0:3 || 43319 || 100 % || +17° |- align=center | 24 || Санкт-Петербург || Бразилия || Коста-Рика || 2:0 || 64468 || 100 % || +19° |- align=center | 25 || Волгоград || Нигерия || Исландия || 2:0 || 40904 || 94 % || +32° |- align=center | 26 || Калининград || Сербия || Швейцария || 1:2 || 33167 || 98 % || +15° |- align=center | 27 || Спартак || Бельгия || Тунис || 5:2 || 44190 || 100 % || +28° |- align=center | 28 || Ростов || Көньяҡ Корея || Мексика || 1:2 || 43472 || 100 % || +33° |- align=center | 29 || Фишт || Германия || Швеция || 2:1 || 44287 || 100 % || +22° |- align=center | 30 || Түбәнге Новгород || Англия || Панама || 6:1 || 43319 || 100 % || +30° |- align=center | 31 || Екатеринбург || Япония || Сенегал || 2:2 || 32572 || 99 % || +25° |- align=center | 32 || Ҡазан || Польша || Колумбия || 0:3 || 42873 || 100 % || +26° |- align=center | 33 || Һамар || Уругвай || Рәсәй || 3:0 || 41970 || 100 % || +32° |- align=center | 34 || Волгоград || Сәғүд Ғәрәбстаны || Египет || 2:1 || 36823 || 84 % || +35° |- align=center | 35 || Калининград || Испания || Марокко || 2:2 || 33973 || 100 % || +15° |- align=center | 36 || Мордовия || Иран || Португалия || 1:1 || 41685 || 100 % || +23° |- align=center | 37 || Фишт || Австралия || Перу || 0:2 || 44073 || 99,5 % || +30° |- align=center | 38 || Лужники || Дания || Франция || 0:0 || 78011 || 100 % || +24° |- align=center | 39 || Санкт-Петербург || Нигерия || Аргентина || 1:2 || 64468 || 100 % || +22° |- align=center | 40 || Ростов || Исландия || Хорватия || 1:2 || 43472 || 100 % || +30° |- align=center | 41 || Ҡазан || Көньяҡ Корея || Германия || 2:0 || 41835 || 98 % || +28° |- align=center | 42 || Екатеринбург || Мексика || Швеция || 0:3 || 33061 || 100 % || +27° |- align=center | 43 || Спартак || Сербия || Бразилия || 0:2 || 44190 || 100 % || +24° |- align=center | 44 || Түбәнге Новгород || Швейцария || Коста-Рика || 2:2 || 43319 || 100 % || +20° |- align=center | 45 || Волгоград || Япония || Польша || 0:1 || 42189 || 97 % || +36° |- align=center | 46 || Һамар || Сенегал || Колумбия || 0:1 || 41970 || 100 % || +27° |- align=center | 47 || Мордва || Панама || Тунис || 1:2 || 37168 || 89 % || +20° |- align=center | 48 || Калининград || Англия || Бельгия || 0:1 || 33973 || 100 % || +21° |- align=center | 49 || Ҡазан || Франция || Аргентина || 4:3 || 42873 || 100 % || +28° |- align=center | 50 || Фишт || Уругвай || Португалия || 2:1 || 44287 || 100 % || +27° |- align=center | 51 || Лужники || Испания || Рәсәй || 1:1 (3:4) || 78011 || 100 % || +24° |- align=center | 52 || Түбәнге Новгород || Хорватия || Дания || 1:1 (3:2) || 40851 || 94 % || +25° |- align=center | 53 || Һамар || Бразилия || Мексика || 2:0 || 41970 || 100 % || +33° |- align=center | 54 || Ростов || Бельгия || Япония || 3:2 || 41466 || 95 % || +25° |- align=center | 55 || Санкт-Петербург || Швеция || Швейцария || 1:0 || 64042 || 99 % || +18° |- align=center | 56 || Спартак || Колумбия || Англия || 1:1 (3:4) || 44190 || 100 % || +18° |- align=center | 57 || Түбәнге Новгород || Уругвай || Франция || 0:2 || 43319 || 100 % || +22° |- align=center | 58 || Ҡазан || Бразилия || Бельгия || 1:2 || 42873 || 100 % || +20° |- align=center | 59 || Һамар || Швеция || Англия || 0:2 || 39991 || 95 % || +26° |- align=center | 60 || Фишт || Рәсәй || Хорватия || 2:2 (3:4) || 44287 || 100 % || +24° |- align=center | 61 || Санкт-Петербург || Франция || Бельгия || 1:0 || 64286 || 99,5 % || +18° |- align=center | 62 || Лужники || Хорватия || Англия || 2:1 д.в. || 78011 || 100 % || +21° |- align=center | 63 || Санкт-Петербург || Бельгия || Англия || 2:0 || 64406 || 99,9 % || +26° |- align=center | 64 || Лужники || Франция || Хорватия || 4:2 || 78011 || 100 % || +27° |} === Стадиондарға йөрөш === Иң күп килеүселәр «Лужники» стадионында теркәлә һәм ете уйынға 546 077 тамашасы килә. Шулай уҡ Лужникиҙа турнирға уртаса килеүселәр һаны юғары — 78 011 кеше. Дөйөм һәм уртаса килеүселәр һаны буйынса чемпионаттың иң насар стадионы — Екатеринбург: 4 матчта 125 437 тамашасы һәм уртаса 31 359 кеше. Иң насар уртаса тулыу кимәле Волгоградта — 92,07 %. Чемпионаттың 12 аренаһының 10-ы 95 процент, ә бишәүһе 99 проценттан ашыу тулы була. Исемлектәге ареналар 2018 йылда донъя чемпионатында һыйҙырышлылығы буйынса бүленә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Стадиондарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="150" | '''Стадион''' | width="40" | '''Һыйҙырышлыҡ''' | width="30" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="30" | '''Тулыу %-ты''' |- align=center | Лужники || 78011 || 7 || 546077 || 78011 || 100,00 % |- align=center | Санкт-Петербург || 64468 || 7 || 448686 || 64098 || 99,43 % |- align=center | Фишт || 44287 || 6 || 264057 || 44010 || 99,37 % |- align=center | Спартак || 44190 || 5 || 220950 || 44190 || 100,00 % |- align=center | Волгоград || 43713 || 4 || 160980 || 40245 || 92,07 % |- align=center | Ростов || 43472 || 5 || 214197 || 42839 || 98,54 % |- align=center | Түбәнге Новгород || 43319 || 6 || 256427 || 42738 || 98,66 % |- align=center | Ҡазан || 42873 || 6 || 254451 || 42409 || 99,69 % |- align=center | Һамар || 41970 || 6 || 248060 || 41343 || 98,51 % |- align=center | Мордва || 41685 || 4 || 160197 || 40049 || 96,08 % |- align=center | Калининград || 33973 || 4 || 132249 || 33062 || 97,32 % |- align=center | Екатеринбург || 33061 || 4 || 125437 || 31359 || 94,85 % |- align=center | '''Бөтәһе/Уртаса''' || '''64 уйында 3 080 085 тамашасы урыны''' || '''64''' || '''3031768''' || '''47371''' || '''98,43 %''' |} === Командаларға йөрөш === Турнирҙа ҡатнашыусы командалар араһында Рәсәй, Мексика һәм Аргентина командалары матчтарына стадион трибуналары 100 % тула. Иң насары Египет командаһы — 90,8 %. Рәсәйҙә уртаса һаны 61 349 көйәрмән менән иң яҡшыһы. Перу 39 121 тамашасы менән иң насар уртаса күрһәткескә эйә. Франция матчтарына килеүселәр иң күбе — 7 матчта 380 568 кеше, ә Перу 3 уйында 117 364 тамашасы менән иң түбәне. Был бүлектәге мәғлүмәттәр уртаса килеүселәр иҫәбе буйынса бүленә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Командаларға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="40" | '''Урын''' | width="40" | '''Команда''' | width="40" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="40" | '''Тулыу %-ты''' |- align=center | 1 || Рәсәй || 5 || 306647 || 61349 || 100,00 % |- align=center | 2 || Марокко || 3 || 174532 || 58177 || 98,90 % |- align=center | 3 || Германия || 3 || 164133 || 54711 || 99,40 % |- align=center | 4 || Франция || 7 || 380568 || 54367 || 99,46 % |- align=center | 5 || Сәғүд Ғәрәбстаны || 3 || 157512 || 52504 || 95,30 % |- align=center | 6 || Португалия || 4 || 207849 || 51962 || 99,80 % |- align=center | 7 || Хорватия || 7 || 359087 || 51298 || 98,54 % |- align=center | 8 || Дания || 4 || 200091 || 50023 || 97,60 % |- align=center | 9 || Коста-Рика || 3 || 149219 || 49740 || 99,60 % |- align=center | 10 || Испания || 4 || 198568 || 49642 || 99,70 % |- align=center | 11 || Англия || 7 || 344954 || 49279 || 98,66 % |- align=center | 12 || Мексика || 4 || 196514 || 49129 || 100,00 % |- align=center | 13 || Иран || 3 || 146951 || 48984 || 98,60 % |- align=center | 14 || Аргентина || 4 || 194850 || 48713 || 100,00 % |- align=center | 14 || Бельгия || 7 || 334451 || 47779 || 99,03 % |- align=center | 16 || Бразилия || 5 || 236610 || 47322 || 99,85 % |- align=center | 17 || Швейцария || 4 || 183637 || 45909 || 99,10 % |- align=center | 18 || Нигерия || 3 || 136508 || 45503 || 96,00 % |- align=center | 19 || Швеция || 5 || 223681 || 44736 || 98,49 % |- align=center | 20 || Польша || 3 || 129252 || 43084 || 98,80 % |- align=center | 21 || Исландия || 3 || 128566 || 42855 || 97,90 % |- align=center | 22 || Египет || 3 || 128306 || 42769 || 90,80 % |- align=center | 23 || Көньяҡ Корея || 3 || 127607 || 42536 || 98,40 % |- align=center | 24 || Колумбия || 4 || 169875 || 42469 || 99,50 % |- align=center | 25 || Австралия || 3 || 126079 || 42026 || 97,60 % |- align=center | 26 || Панама || 3 || 123744 || 41248 || 95,70 % |- align=center | 27 || Тунис || 3 || 122422 || 40807 || 94,50 % |- align=center | 28 || Уругвай || 5 || 199269 || 39854 || 96,68 % |- align=center | 29 || Сербия || 3 || 118789 || 39596 || 98,90 % |- align=center | 30 || Сенегал || 3 || 118732 || 39577 || 99,60 % |- align=center | 31 || Япония || 4 || 157069 || 39267 || 97,00 % |- align=center | 32 || Перу || 3 || 117364 || 39121 || 98,60 % |} === Этаптарға йөрөш === Был бүлектә турнир этаптарына йөрөү тураһында мәғлүмәттәр бирелә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Этаптарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="40" | '''Этап''' | width="40" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="40" | '''Тулыу %-ты''' | width="40" | '''Уртаса һауа температураһы, C°''' |- align=center | 1-се тур || 16 || 742752 || 46422 || 97,30 % || +22° |- align=center | 2-се тур || 16 || 733962 || 45873 || 99,10 % || +23° |- align=center | 3-сө тур || 16 || 702180 || 43886 || 98,00 % || +26° |- align=center | 1/8 || 8 || 397690 || 49711 || 98,80 % || +25° |- align=center | 1/4 || 4 || 170470 || 42618 || 98,85 % || +23° |- align=center | 1/2 || 2 || 142297 || 71149 || 99,87 %|| +19,5° |- align=center | 3-сө урын өсөн матч || 1 || 64406 || 64406 || 99,90 % || +26° |- align=center | Финал || 1 || 78011 || 78011 || 100 % || +27° |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|group="Прим."}} {{иҫкәрмәләр|30em}} == Һылтанмалар == * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/2018russia Официальный сайт]{{ref-en}} * [https://rg.ru/2018/07/15/kak-fifa-proveriala-futbolistov-na-doping-vo-vremia-chm-2018.html Как ФИФА проверяла футболистов] [[допинг-контроль|на допинг]] во время ЧМ-2018 (Ни один допинг-тест у участников ЧМ-2018 не дал положительного результата) // [[Российская газета|РГ]]-Спорт, 15.07.2018 {{Внешние ссылки}} {{Футбол буйынса донъя чемпионаттары}} [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса чемпиондар]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018]] dwyqf838c0g6rn5s6fvfbab4fgbg12s 0 195151 1306061 1261703 2026-09-24T22:18:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306061 wikitext text/x-wiki {{Сборная страны по футболу | название = {{Флаг Германии}} Германия | логотип = DFB Logo.svg | прозвища = ''Команда'' ({{lang-de|Die Mannschaft}}), ''Национальные одиннадцать'' ({{lang-de|Nationalelf}}), ''Орлы'' ({{lang-de|Adler}}), ''Бундестим'' ({{lang-de|Bundesteam}}), ''Немецкая машина'' ({{lang-de|Deutsche Maschine}}) | конфедерация = [[УЕФА]] | федерация = [[Гермпния футбол ассоцияцияһы]] | тренер = [[Нагельсман Юлиан|Юлиан Нагельсман]] | менеджер = [[Фёллер Руди|Руди Фёллер]] | капитан = [[Гюндоган Илкай|Илкай Гюндоган]] | наибольшее кол-во игр = [[Маттеус Лотар|Лотар Маттеус]] (150) | лучший бомбардир = [[Клозе Мирослав|Мирослав Клозе]] (71) | ФИФА max = 1 {{small|(декабрь 1992 — август 1993, декабрь 1993 — март 1994, июнь 1994, июль 2014 — июнь 2015, июль 2017, сентябрь 2017 — июнь 2018)}} | ФИФА min = 22 {{small|(март 2006)}} <!-- домашняя форма --> | pattern_la1 = _ger22h | pattern_b1 = _ger22h | pattern_ra1 = _ger22h | pattern_sh1 = _ger22h | pattern_so1 = _ger22h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _ger22a | pattern_b2 = _ger22a | pattern_ra2 = _ger22a | pattern_sh2 = _ger22a | pattern_so2 = _ger22a | leftarm2 = 200000 | body2 = 200000 | rightarm2 = 200000 | shorts2 = 200000 | socks2 = 200000 | первая игра = {{Флаг Швейцарии|16px}} [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] 5:3 '''Германия''' {{Флаг Германии (1871—1918)}} * ''([[Базель]], [[Швейцария]]; 5 апрель 1908)'' | победа = {{Флаг Германии (1871—1918)}} '''Германия''' 16:0 [[Футбол буйынса Рәсәй империяһы йыйылма командаһы|Рәсәй]] {{Флаг Российской Империи}} * ''([[Стокгольм]], [[Швеция]]; 1 июль 1912)'' | поражение = {{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] 9:0 '''Германия''' {{Флаг Германии (1871—1918)}} * ''([[Оксфорд]], [[Англия]]; 13 март 1909)'' | чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] | участий ЧМ = 19 | первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]] | достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered-2.svg|18px]] Чемпиондар: * [[Футбол буйынса донъя чемпионат 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионат 1990|1990]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] | региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]] | участий РЧ = 13 | первый РЧ = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]] | достижения РЧ = [[Файл:Gold medal europe.svg|18px]] Чемпион: * [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]] | медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Футбол буйынса донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|Италия 1934]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|Швейцария 1954]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|Англия 1966]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|Мексика 1970]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|ФРГ 1974]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|Испания 1982]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|Италия 1990]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|Япония / Южная Корея 2002]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|Германия 2006]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|КАР 2010]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Футбол буйынса Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|Бельгия 1972]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|Югославия 1976]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|Италия 1980]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|Германия 1988]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|Швеция 1992]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|Англия 1996]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|Австрия / Швейцария 2008]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|Польша / Украина 2012]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|Франция 2016]]}} {{турнир|[[Конфедерациялар Кубогы|Конфедерациялар Кубоктары]]}} {{медаль|Бронза|[[Конфедерациялар Кубогы 2005|Германия 2005]]}} {{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2017|Рәсәй 2017]]}} }} '''Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы''' ({{lang-de|Deutsche Fußballnationalmannschaft}}) — халыҡ-ара футбол ярыштарында [[Германия]] исеменән сығыш яһаусы команда. Етәксе органы — Германия футбол ассоциацияһы. Германия футбол ассоциацияһы — 1908 йылдан ФИФА һәм 1954 йылдан [[УЕФА]] ағзаһы. Германияның ғәмәлдәге йыйылма командаһы [[Германия империяһы]], [[Веймар республикаһы|Веймар Республикаһы]], [[Өсөнсө рейх]] һәм [[Германия|Германия Федератив Республикаһы]] йыйылма командаларының хоҡуҡлы вариҫы булып тора. Германия йыйылма командаһы донъяның иң һөҙөмтәле йыйылма командаларының береһе булып тора, дүрт [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|донъя чемпионатында]] ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]])<ref name="GermanyWC">{{cite web |lang=en |url=http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/fifa-world-cup.html |title=The FIFA World Cup |website=Schwarzundweiss.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406134333/http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/fifa-world-cup.html |archive-date=2023-04-06 |access-date=2023-06-28 |deadlink=no}}</ref> һәм өс [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионатында]] ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]])<ref name="GermanyEC">{{cite web |lang=en |url=http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/uefa-european-championships.html |title=The UEFA European Football Championship |website=Schwarzundweiss.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407182003/http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/uefa-european-championships.html |archive-date=2023-04-07 |access-date=2023-06-28 |deadlink=no}}</ref> алтын миҙал яулай. Шулай уҡ Германия командаһы донъя чемпионатында дүрт көмөш һәм дүрт бронза миҙалғ һәм Европа чемпионатында өс көмөш һәм өс бронза миҙалға яулай<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/associations/GER |title=Профиль |publisher=Официальный сайт ФИФА |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326154618/https://www.fifa.com/about-fifa/associations/GER |archive-date=2023-03-26 |access-date=2023-06-28 |deadlink=no}}</ref>. Донъя һәм Европа чемпионаттарында яулаған миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса немецтар беренсе урында тора. Германия йыйылма командаһы шулай уҡ [[Конфедерациялар Кубогы 2017|Конфедерациялар Кубогын]] 2017 йылда беренсе тапҡыр яулай. Лотар Маттеус йыйылма команда өсөн 150 матчта уйнай; йыйылма команданың иң яҡшы бомбардиры — Мирослав Клозе (71 гол)<ref name="RSSSF">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/duit-recintlp.html |title=(West) Germany — Record International Players |website=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |lang=en |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602003643/https://www.rsssf.org/miscellaneous/duit-recintlp.html |archive-date=2023-06-02 |deadlink=no}}</ref>. 2023 йылдың 26 октябренә ҡарата йыйылма команда ФИФА рейтингында 16-сы<ref>[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177 FIFA World Rankings]</ref>. һәм 2017 йылдың 11 октябренә УЕФА рейтингында 1-се урынды биләй<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/02/50/91/84/2509184_DOWNLOAD.pdf |title=National Team Coefficients Overview |publisher=Официальный сайт УЕФА |format=PDF |lang=en |date=2017-10-11 |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516211618/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/02/50/91/84/2509184_DOWNLOAD.pdf |archive-date=2023-05-16 |deadlink=no}}</ref>. == Тарихы == === Ойоштороуҙан алып [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем (1899—1914) === 1899 йылдан 1901 йылға тиклем Германия һәм Англия командалары араһында биш халыҡ-ара футбол матчы үтә һәм уның тәүге матчтары тип атарға була. Бындай уйындар немец тарихнамәһендә «Ur-Länderspielen» тип атала{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=10—12}}<ref>Международная встреча, которая была проведена до появления в стране общепризнанной национальной спортивной ассоциации</ref>. Был матчтарҙың инициаторы — Вальтер Бенсеман, ул немец футболына нигеҙ һалыусы тип һанала{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=32—36}}. 1900 йылда, Германия футбол ассоциацияһына нигеҙ һалынғандан һуң, спорт функционерҙары берлектең төп маҡсаттарының береһе булараҡ даими йыйылма команда булдырыу тураһында һүҙ алып бара башлай{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=18}}. Йыйылма команданы финанслауға аҡса етмәү сәбәпле, матчтар үткәреү мөмкинлеге булмай: команданы [[Йәйге Олимпия уйындары 1908|1908 йылғы Олимпиада]]ға әҙерләргә тырышыу уңышһыҙ тамамлана. Әммә Олимпиаданан һуң ҡыҙыҡһыныу арта. Немец функционерҙары йыйылма команданы [[Йәйге Олимпия уйындары 1912|1912 йылғы Олимпиада]]ла ҡатнашырға әҙерләргә тейеш була{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=19—21}}. Германия футбол ассоциацияһына нигеҙ һалынғандан һуң һигеҙ йыл үткәс, 1908 йылдың 5 апрелендә Германия һәм [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] йыйылма командалары араһында беренсе рәсми матч үтә, уны команданың беренсе матчы тип атайҙар. Уйын Базель ҡалаһындағы «Ландхоф» стадионында үтә, швейцарҙар 5-3 иҫәбе менән еңә{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=23}}<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4544 |title=Football match: 05.04.1908 Switzerland v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329120347/https://eu-football.info/_match.php?id=4544 |archive-date=2023-03-29 |deadlink=no}}</ref>. Беҙҙең көндәргә тиклем Швейцария Германия йыйылма командаһының иң принципиаль дәғүәсеһе тип һанала: донъя һуғыштарынан һәм [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] барлыҡҡа килгәндән һуң тәүге матчтарҙа Германия йыйылма командаһы тик Швейцарияға ғына ҡаршы уйнай. 1909 йылдың 4 апрелендә Карлсруэла немецтар 7000 тамашасы алдында 1:0 иҫәбе менән еңә{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=30}}<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4565 |title=Football match: 04.04.1909 Germany v Switzerland |lang=en |website=EU-Football.info |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124024505/https://eu-football.info/_match.php?id=4565 |archive-date=2022-01-24 |deadlink=no}}</ref>. 2008 йылдың 26 мартында, Германия йыйылма командаһының беренсе уйынына йөҙ йыл тулыу алдынан, немецтар Швейцария йыйылма командаһы менән 800-сө осрашыуын үткәрә һәм 4:0 иҫәбе менән еңеү яулай<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=26464 |title=Football match: 26.03.2008 Switzerland v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924124227/https://eu-football.info/_match.php?id=26464 |archive-date=2021-09-24 |deadlink=no}}</ref>. [[Файл:Football at the 1912 Summer Olympics - German squad.jpg|мини|250px|[[Футбол буйынса Рәсәй Империяһы йыйылма командаһы|Рәсәй Империяһы командаһы]]на ҡаршы уйын алдынан. Уйын немецтар файҙаһына 16:0 иҫәбе менән тамамлана]] Тәүге ҙур футбол турнирҙары Олимпия уйындары сиктәрендә үткәрелә. Германия йыйылма командаһы 1912 йылда Олимпия уйындарында дебют яһай ала, әммә беренсе раундта, [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия йыйылма командаһы]]нан 1:5 иҫәбе менән еңелеп, уйындан төшөп ҡала<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4679 |title=Football match: 29.06.1912 Austria v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805193030/https://eu-football.info/_match.php?id=4679 |archive-date=2021-08-05 |deadlink=no}}</ref>. Йыуаныс турнирында (''[[Урыҫ теле|рус]]. утешительный турнир'') немецтар Рәсәй йыйылма командаһына ҡаршы уйында 16 гол индерә<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4643 |title=Football match: 01.07.1912 Germany v Russia |lang=en |website=EU-Football.info |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016095145/https://eu-football.info/_match.php?id=4643 |archive-date=2022-10-16 |deadlink=no}}</ref>, был Германия йыйылма командаһы өсөн рекорд булып тора. Готфрид Фукс был матчта ун гол индерә һәм турнир рекордын ҡуя{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=33—40}}. === Веймарской республикаһы йыйылма командаһы (1918—1933) === == Өй аренаһы == [[Файл:Olympicstadium2.jpg|мини|250px|Олимпия стадионы (Берлин)]] Йыйылма команданың даими [[стадион]]ы юҡ. Ул өйҙәге матчтарын илдең төрлө ареналарында үткәрә. Матчтары йышыраҡ [[Берлин]] стадиондарында үтә (47 осрашыу). [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы тәүге өйҙәге уйыны 1908 йылдың 20 апрелендә Берлинда үтә<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=15092 |title=Football match: 20.04.1908 Germany v England |website=EU-Football.info |lang=en |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202051852/https://eu-football.info/_match.php?id=15092 |archive-date=2022-12-02 |deadlink=no}}</ref>. Шулай уҡ [[Гамбург]] (36 матч), Штутгарт (34), Кельн, [[Мюнхен]] (һәр береһендә 29), [[Һанновер|Ганновер]] һәм Дюссельдорф (һәр береһе 27) стадиондарында сығыш яһай. Халыҡ-ара матчтар өсөн иң ҙур арена — [[Олимпия стадионы (Берлин)|Берлин олимпия стадионы]] (74 000 урын). Килеүселәр рекорды 1950 йылдың 22 ноябрендә Штутгартта ҡуйыла. Был йыйылма команданың [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң беренсе уйыны була. Швейцарияға ҡаршы матчты 102 000 тамашасы ҡарай<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=24686 |title=Football match: 22.11.1950 West Germany v Switzerland |website=EU-Football.info |lang=en |access-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612013910/https://eu-football.info/_match.php?id=24686 |archive-date=2022-06-12 |deadlink=no}}</ref>. {{обновлено|2023-11-19|<ref name="RSSSF" />}} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="min-width:54em;" |+ Йыйылма команда сығыштары статистикаһы ҡалалар буйынса !scope="col"| Ҡалалар !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Индерелгән туптар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Үткәрелгән туптар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В %|Еңеүҙәр иҫәбе проценттарҙа |0}} !scope="col"| Беренсе матч !scope="col"| Һуңғы матч |- |[[Ахен]]|{{WDL|1|1|0|0|for=3|against=0|diff=yes}}||13 май 2010||13 май 2010 |- |[[Альтона]]|{{WDL|2|2|0|0|for=10|against=2|diff=yes}}||23 октябрь 1927||20 октябрь 1929 |- |[[Аугсбург]]|{{WDL|5|4|0|1|for=15|against=6|diff=yes}}||9 ноябрь 1952||29 май 2016 |- |[[Берлин]]|{{WDL|47|18|15|14|for=92|against=81|diff=yes}}||20 апрель 1908||18 ноябрь 2023 |- |[[Бохум]]|{{WDL|4|2|2|0|for=14|against=3|diff=yes}}||2 июль 1922||14 апрель 1993 |- |[[Бремен]]|{{WDL|11|5|4|2|for=24|against=11|diff=yes}}||23 май 1939||12 июнь 2023 |-class="bright" |[[Бытом]]|{{WDL|1|1|0|0|for=7|against=0|diff=yes}}||16 август 1942||16 август 1942 |-class="bright" |[[Вена]]|{{WDL|3|1|0|2|for=7|against=5|diff=yes}}||14 апрель 1940||1 февраль 1942 |- |[[Вольфсбург]]|{{WDL|4|2|1|1|for=15|against=6|diff=yes}}||1 июнь 2003||9 сентябрь 2023 |-class="bright" |[[Вроцлав]]|{{WDL|5|3|2|0|for=18|against=5|diff=yes}}||2 ноябрь 1930||7 декабрь 1941 |- |[[Вупперталь]]|{{WDL|1|1|0|0|for=2|against=1|diff=yes}}||20 март 1938||20 март 1938 |- |[[Гамбург]]|{{WDL|36|21|6|9|for=60|against=29|diff=yes}}||29 октябрь 1911||8 октябрь 2021 |- |[[Ганновер]]|{{WDL|27|21|3|3|for=62|against=22|diff=yes}}||27 сентябрь 1931||11 октябрь 2016 |- |[[Гельзенкирхен]]|{{WDL|19|10|6|3|for=32|against=19|diff=yes}}||13 октябрь 1973||20 июнь 2023 |- |[[Дортмунд]]|{{WDL|21|17|3|1|for=69|against=15|diff=yes}}||8 май 1935||12 сентябрь 2023 |- |[[Дрезден]]|{{WDL|7|2|3|2|for=14|against=13|diff=yes}}||10 сентябрь 1911||14 октябрь 1992 |- |[[Дуйсбург]]|{{WDL|6|2|0|4|for=12|against=8|diff=yes}}||16 май 1910||31 март 2021 |- |[[Дюссельдорф]]|{{WDL|27|15|6|6|for=63|against=32|diff=yes}}||18 апрель 1926||7 июнь 2021 |- |[[Зинсхайм]]|{{WDL|3|3|0|0|for=6|against=2|diff=yes}}||29 май 2011||26 март 2022 |- |[[Кайзерслаутерн]]|{{WDL|10|5|4|1|for=27|against=13|diff=yes}}||27 апрель 1988||8 октябрь 2017 |- |[[Карлсруэ]]|{{WDL|7|7|0|0|for=25|against=2|diff=yes}}||4 апрель 1909||13 октябрь 1993 |- |[[Кёльн]]|{{WDL|29|18|8|3|for=78|against=24|diff=yes}}||20 ноябрь 1927||28 март 2023 |-class="bright" |[[Кёнигсберг]]|{{WDL|2|2|0|0|for=7|against=1|diff=yes}}||13 октябрь 1935||29 август 1937 |- |[[Клеве]]|{{WDL|1|0|0|1|for=1|against=2|diff=yes}}||16 октябрь 1910||16 октябрь 1910 |- |[[Крефельд]]|{{WDL|1|1|0|0|for=7|against=2|diff=yes}}||27 сентябрь 1936||27 сентябрь 1936 |- |[[Леверкузен]]|{{WDL|8|7|1|0|for=30|against=8|diff=yes}}||18 декабрь 1991||9 июнь 2018 |- |[[Лейпциг]]|{{WDL|13|11|0|2|for=43|against=11|diff=yes}}||17 ноябрь 1912||23 сентябрь 2022 |- |[[Людвигсхафен-ам-Райн]]|{{WDL|4|3|0|1|for=9|against=7|diff=yes}}||21 декабрь 1952||1 июнь 1966 |- |[[Магдебург]]|{{WDL|1|0|1|0|for=2|against=2|diff=yes}}||5 ноябрь 1933||5 ноябрь 1933 |- |[[Майнц]]|{{WDL|3|3|0|0|for=16|against=1|diff=yes}}||6 июнь 2014||28 март 2023 |- |[[Мангейм]]|{{WDL|3|3|0|0|for=23|against=2|diff=yes}}||10 февраль 1929||5 июнь 1998 |- |[[Мёнхенгладбах]]|{{WDL|8|5|2|1|for=20|against=8|diff=yes}}||8 июнь 2005||14 июнь 2022 |- |[[Мюнхен]]|{{WDL|29|14|7|8|for=56|against=37|diff=yes}}||17 декабрь 1911||7 июнь 2022 |- |[[Нюрнберг]]|{{WDL|22|14|6|2|for=60|against=25|diff=yes}}||13 ғинуар 1924||10 июнь 2017 |- |[[Росток]]|{{WDL|2|2|0|0|for=6|against=2|diff=yes}}||27 март 2002||7 октябрь 2006 |- |[[Саарбрюккен]]|{{WDL|2|2|0|0|for=8|against=1|diff=yes}}||20 ноябрь 1983||27 март 1985 |- |[[Фрайбург-им-Брайсгау]]|{{WDL|5|4|0|1|for=30|against=4|diff=yes}}||18 май 1913||27 май 2006 |- |[[Франкфурт-на-Майне]]|{{WDL|25|16|6|3|for=55|against=27|diff=yes}}||26 март 1922||19 ноябрь 2019 |- |[[Хемниц]]|{{WDL|2|2|0|0|for=7|against=2|diff=yes}}||18 сентябрь 1938||3 декабрь 1939 |- |[[Штутгарт]]|{{WDL|34|21|5|8|for=80|against=35|diff=yes}}||26 март 1911||5 сентябрь 2021 |-class="bright" |[[Щецин]]|{{WDL|1|1|0|0|for=5|against=0|diff=yes}}||15 сентябрь 1935||15 сентябрь 1935 |- |[[Эрфурт]]|{{WDL|1|1|0|0|for=4|against=2|diff=yes}}||25 август 1935||25 август 1935 |- |[[Эссен]]|{{WDL|2|2|0|0|for=16|against=1|diff=yes}}||23 декабрь 1951||21 май 1969 |- !scope="row"| Бөтәһе |{{WDLtot|445|275|91|79|for=1140|against=479|diff=yes}} |- |colspan="11" class="bright"|Элек Германия составына ингән ҡалалар. |} == Ғәмәлдәге турнир һәм алдағы матчтар == Германия йыйылма командаһы [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2024|2024 йылдағы Европа чемпионатына]] турнирҙы ойоштороусы булараҡ автоматик рәүештә квалификациялана. {| class="wikitable" !scope="col"| Дата !scope="col"| Стадион !scope="col"| Соперник !scope="col"| Статус матча |- |21 ноябрь 2023 |[[Эрнст Хаппель (стадион)|Эрнст Хаппель]], [[Вена]] (г) |{{Флаг Австрии}} [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]] |style="text-align:center;|ТМ |} == Һуңғы матчтар == {{стиль столбцов}} {| class="wikitable ts-columnstyle-center-4 ts-columnstyle-center-5" !scope="col"| Дата !scope="col"| Стадион !scope="col"| Дәғүәсе !scope="col"| Иҫәп{{efn|Беренсе булып дәғүәсе ҡапҡаһына индергән туп иҫәбе күрһәтелгән.}} !scope="col"| Матч статусы !scope="col"| Германия өсөн гол индергән уйынсылар |- style="background:#bbf3bb;" |25 март 2023 |[[Опель Арена]], [[Майнц]] (д) |{{Флаг Перу}} [[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]] |2:0 |ТМ |[[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]] (2) |- style="background:#fcc;" |28 март 2023 |[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]], [[Кёльн]] (д) |{{Флаг Бельгии}} [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] |2:3 |ТМ |[[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]] (пен.), [[Гнабри Серж|Гнабри]] |- style="background:#ffc;" |12 июнь 2023 |[[Везерштадион]], [[Бремен]] (д) |{{Флаг Украины}} [[Футбол буйынса Украина йыйылма командаһы|Украина]] |3:3 |ТМ |[[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]], [[Хаверц Кай|Хаверц]], [[Киммих Йозуа|Киммих]] (пен.) |- style="background:#fcc;" |16 июнь 2023 |[[Милли стадион (Варшава)|Милли стадион]], [[Варшава]] (г) |{{Флаг Польши}} [[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |0:1 |ТМ | |- style="background:#fcc;" |20 июнь 2023 |[[Фельтинс-Арена]], [[Гельзенкирхен]] (д) |{{Флаг Колумбии}} [[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |0:2 |ТМ | |- style="background:#fcc;" |9 сентябрь 2023 |[[Фольксваген-Арена]], [[Вольфсбург]] (д) |{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса Япония йыйылма командаһы|Япония]] |1:4 |ТМ |[[Зане Лерой|Зане]] |- style="background:#bbf3bb;" |12 сентябрь 2023 |[[Сигнал Идуна Парк]], [[Дортмунд]] (д) |{{Флаг Франции}} [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |2:1 |ТМ |[[Мюллер Томас|Мюллер]], [[Зане Лерой|Зане]] |- style="background:#bbf3bb;" |14 октябрь 2023 |Пратт & Уитни, [[Ист-Гартфорд]] (г) |{{Флаг США}} [[Футбол буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] |3:1 |ТМ |[[Гюндоган Илкай|Гюндоган]], [[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]], [[Мусиала Джамал|Мусиала]] |- style="background:#ffc;" |18 октябрь 2023 |[[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] (г) |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] |2:2 |ТМ |[[Рюдигер Антонио|Рюдигер]], [[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]] |- style="background:#fcc;" |18 ноябрь 2023 |[[Олимпия стадионы (Берлин)|Олимпия стадионы]], [[Берлин]] (д) |{{Флаг Турции}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]] |2:3 |ТМ |[[Хаверц Кай|Хаверц]], [[Фюллькруг Никлас|Фюллькруг]] |}{{комментарии}} {{колонки|мал=да}} * д — Германияла матчтар (өйҙә) * г — дәғүәсе майҙанында матч * н — нейтраль майҙанда матч * ТМ — иптәштәрсә матч * пен. — гол [[Пенальти (футбол)|пенальти]]ҙан индерелә * авт. — [[автогол]] {{колонки|конец}} == Халыҡ-ара турнирҙарҙа сығыш яһау тарихы == === [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттарында сығыштары]] === Германия йыйылма командаһы бөтә 20 донъя чемпионатында ҡатнаша. Немецтар донъя чемпионатына ике тапҡыр ғына үтмәй. 1930 йылда был иҡтисади сәбәптәр арҡаһында, ә 1950 йылда Германия ФИФА ағзаһы булмауы һәм турнир тамамланғандан һуң берекмә составына индерелеүе арҡаһында була. Бундестим — дүрт тапҡыр донъя чемпионаты еңеүсеһе, 5 титулға эйә булған [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]нан ғына ҡалыша. Шулай уҡ немецтар дүрт тапҡыр турнирҙың көмөш һәм бронза призеры була.<ref name="GermanyWC" />. 1954 йылдан 2014 йылға тиклем Германия йыйылма командаһы донъя чемпионатының иң яҡшы һигеҙ командаһы иҫәбенә һәр ваҡыт инә<ref name="GermanyWC" />. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="colgroup" colspan="10"|Финал ! scope="colgroup" rowspan="25"| ! scope="colgroup" colspan="7" |Квалификация |- !scope="col" style="width:9.5em;"| Йыл !scope="col" style="width:5.5em;"| Раунд !scope="col" style="width:5.5em;"| Урын !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}}{{efn|name=ничьи|Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} |- |{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||colspan="9"|''Ҡатнашмай'' |colspan="7" | ''Ҡатнашмай'' |- style="background:#cfaa88;" |{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||3-сө урын||'''3'''||4||3||0||1||11||8||+3 |1||1||0||0||9||1||+8 |- |{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||1/8 финал||10||2||0||1||1||3||5||−2 |3||3||0||0||11||1||+10 |- |{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||colspan="9"|''Ҡатнашмай'' |colspan="7"| ''Ҡатнашмай'' |- style="background:gold;" |{{Флаг Швейцарии|18px}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||'''Чемпион'''||'''1'''||6||5||0||1||25||14||+11 |4||3||1||0||12||3||+9 |- style="background:beige;" |{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]||4-се урын||4||6||2||2||2||12||14||−2 |colspan="7" | ''Чемпион булараҡ квалификациялана'' |- |{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионатыу1962|1962]]||Сирекфинал||7||4||2||1||1||4||2||+2 |4||4||0||0||11||5||+6 |- style="background:silver;" |{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||2-се урын||'''2'''||6||4||1||1||15||6||+9 |4||3||1||0||14||2||+12 |- style="background:#cfaa88;" |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||3-сө урын||'''3'''||6||5||0||1||17||10||+7 |6||5||1||0||20||3||+17 |- style="background:gold;" |style="border:3px solid red"|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||0||1||13||4||+9 |colspan="7" | ''Үткәреүсе ил булараҡ квалификациялана'' |- |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||2-се раунд||6||6||1||4||1||10||5||+5 |colspan="7" | ''Чемпион булараҡ квалификациялана'' |- style="background:silver;" |{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||2-се урыно||'''2'''||7||3||2||2||12||10||+2 |8||8||0||0||33||3||+30 |- style="background:silver;" |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||2-се урын||'''2'''||7||3||2||2||8||7||+1 |8||5||2||1||22||9||+13 |- style="background:gold;" |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||5||2||0||15||5||+10 |6||3||3||0||13||3||+10 |- |{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||Сирекфинал||5||5||3||1||1||9||7||+2 |colspan="7" | ''Чемпион булараҡ квалификациялана'' |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]||Сирекфинал||7||5||3||1||1||8||6||+2 |10||6||4||0||23||9||+14 |- style="background:silver;" |{{Флаг Японии}}{{Флаг Республики Корея (1997—2011)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||2-се урын||'''2'''||7||5||1 ||1||14||3||+11 |10||6||3||1||19||12||+7 |- style="background:#cfaa88;" |style="border:3px solid red"|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]||3-сө урын||'''3'''||7||5||1||1||14||6||+8 |colspan="7" | ''Үткәреүсе ил булараҡ квалификациялана'' |- style="background:#cfaa88;" |{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||3-сө урын||'''3'''||7||5||0||2||16||5||+11 |10||8||2||0||26||5||+21 |- style="background:gold;" |{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||1||0||18||4||+14 |10||9||1||0||36||10||+26 |- |{{Флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||төркөм турниры||22||3||1||0||2||2||4||−2 |10||10||0||0||43||4||+39 |- |{{Флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||төркөм турниры||17||3||1||1||1||6||5||+1 |10||9||0||1||36||4||+32 |- |'''Бөтәһе'''||20/22||'''4 титул'''||112||68||21||23||232||130||+102 |104||83||18||3||328||74||+254 |} === [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттарында сығыштары]] === Команда Европа чемпионаттарында 1968 йылдан алып сығыш яһай. Беренсе һайлап алыу турында немецтар квалификация аша үтә алмайҙар<ref name="GermanyEC" />. Артабан команда хаталарға юл ҡуймай һәм өс алтын миҙал яулай. Немецтар турнирҙың өс тапҡыр көмөш һәм ике тапҡыр бронза призеры.<ref name="GermanyEC" />. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="colgroup" colspan="10"|Финал ! scope="colgroup" rowspan="20"| ! scope="colgroup" colspan="7" |Квалификация |- !scope="col" style="width:9.5em;"| Йыл !scope="col" style="width:5.5em;"| Раунд !scope="col" style="width:5.5em;"| Урын !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}}{{efn|name=ничьи}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туп айырмаһы|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туп айырмаһы|0}} |- |{{Флаг Франции (1958—1976)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]]|| colspan="9" rowspan="2" |''Ҡатнашмай'' | colspan="7" rowspan="2" |''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Испании (1945—1977)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]] |- |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]]||colspan="9"|''Квалификациянан үтмәй'' |4||2||1||1||9||2||+7 |- style="background:gold;" |{{Флаг Бельгии}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]]||'''Чемпион'''||'''1'''||2||2||0||0||5||1||+4 |8||5||3||0||13||3||+10 |- style="background:silver;" |{{Флаг Югославии (1945—1991)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]]||2-се урын||'''2'''||2||1||1||0||6||4||+2 |8||4||4||0||17||5||+12 |- style="background:gold;" |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]]||'''Чемпион'''||'''1'''||4||3||1||0||6||3||+3 |6||4||2||0||17||1||+16 |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]]||төркөм турниры||'''5'''||3||1||1||1||2||2||0 |8||5||1||2||15||5||+10 |- style="background:#cfaa88;" |style="border:3px solid red"|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]]||Ярымфинал||'''3'''||4||2||1||1||6||3||+3 |colspan="7"|''Үткәреүсе ил булараҡ валификациялана'' |- style="background:silver;" |{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]]||2-се урын||'''2'''||5||2||1||2||7||8||−1 |6||5||0||1||13||4||+9 |- style="background:gold;" |{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]]||'''Чемпион'''||'''1'''||6||4||2||0||10||3||+7 |10||8||1||1||27||10||+17 |- |{{Флаг Бельгии}}{{Флаг Нидерландов}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]]||төркөм турниры||'''15'''||3||0||1||2||1||5||−4 |8||6||1||1||20||4||+16 |- |{{Флаг Португалии}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]]||төркөм турниры||'''12'''||3||0||2||1||2||3||−1 |8||5||3||0||13||4||+9 |- style="background:silver;" |{{Флаг Австрии}}{{Флаг Швейцарии|18px}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]]||2-се урын||'''2'''||6||4||0||2||10||7||+3 |12||8||3||1||35||7||+28 |- style="background:#cfaa88;" |{{Флаг Польши}}{{Флаг Украины}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]]||Ярымфинал ||'''3'''||5||4||0||1||10||6||+4 |10||10||0||0||34||7||+27 |- style="background:#cfaa88;" |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]]||Ярымфинал||'''3'''||6||3||2||1||7||3||+4 |10||7||1||2||24||9||+15 |- |style="border:3px solid red"|{{Флаг Евросоюза}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]]||1/8 финал||'''13'''||4||1||1||2||6||7||−1 |8||7||0||1||30||7||+23 |- |style="border:3px solid red"|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2024|2024]]||colspan="9"| |colspan="7"|''Үткәреүсе ил булараҡ валификациялана'' |- |'''Бөтәһе'''||14/17||'''3 титул'''||53||27||13||13||78||55||+23 |106||76||20||10||267||68||+99 |} === Конфедерациялар Кубогында сығыш яһауы === Йыйылма команда [[Конфедерациялар Кубогы]]нда өс тапҡыр ҡатнаша: [[Конфедерациялар Кубогы 1999|1999]] йылда [[Мексика]]ла, [[Конфедерациялар Кубогы 2005|2005]] йылда тыуған илендә өсөнсө урынды биләй, ә [[Конфедерациялар Кубогы 2017|2017]] йылда [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә, финалда [[Футбол буйынса Чили йыйылма командаһы|Чили йыйылма командаһы]]н 1:0 иҫәбе менән еңеп, алтын миҙал яулай. 1992, 1997 и 2003 йылдарҙа немецтар уйындарҙан баш тарта {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="colgroup" colspan="10"|Финал |- !scope="col" style="width:9.5em;"| Йыл !scope="col" style="width:5.5em;"| Раунд !scope="col" style="width:5.5em;"| Урын !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}}{{efn|name=ничьи}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} |- |{{Флаг Саудовской Аравии}} [[Король Фахд Кубогы 1992|1992]]|| colspan="9" |''Ҡатнашмай''{{efn|Донъя чемпионы 1990}} |- |{{Флаг Саудовской Аравии}} [[Король Фахд Кубогы 1995|1995]]|| colspan="9" |''Квалификацияланмай'' |- |{{Флаг Саудовской Аравии}} [[Конфедерациялар Кубогы 1997|1997]]|| colspan="9" |''Ҡатнашмай''{{efn|Европа чемпионы 1996}} |- |{{Флаг Мексики}} [[Конфедерациялар Кубогы 1999|1999]]||1-й раунд||5||3||1||0||2||2||6||−4 |- |{{Флаг Японии}}{{Флаг Республики Корея (1997—2011)}} [[Конфедерациялар Кубогы 2001|2001]]|| colspan="9" |''Квалификацияланмай'' |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Конфедерациялар Кубогы 2003|2003]]|| colspan="9" |''Ҡатнашмай''{{efn|Донъя чемпионаты финалисы 2002}} |- style="background:#cfaa88;" |style="border:3px solid red"|{{Флаг Германии}} [[Конфедерациялар Кубогы 2005|2005]]||3-сө урын||'''3'''||5||3||1||1||15||11||+4 |- |{{Флаг ЮАР}} [[Кубок конфедераций 2009|2009]]|| colspan="9" rowspan="2" |''Квалификацияланмай'' |- |{{Флаг Бразилии}} [[Конфедерациялар Кубогы 2013|2013]] |- style="background:gold;" |{{Флаг России}} [[Конфедерациялар Кубогы 2017|2017]]||'''Чемпион'''||'''1'''||5||4||1||0||12||5||+7 |- |'''Бөтәһе'''||3/10||'''1 титул'''||13||8||2||3||29||22||+7 |} === Олимпия уйындарында сығыштары === Германияның төп йыйылма командаһы [[Олимпия уйындары]]ның футбол турнирҙарында өс тапҡыр ҡатнаша. Уның иң яҡшы һөҙөмтәне 1928 һәм 1936 йылдарҙа сирек финалда күрһәтә. 1952 йылдан башлап уйындарҙа Олимпия йыйылма командаһы ҡатнаша, уның составына төп команданың ҡайһы бер уйынсылары индерелә. 1958 йылғы донъя чемпионатынан һуң ФИФА донъя чемпионатының финал өлөшөндә уйнаған уйынсыларға Олимпия уйындарында ҡатнашыуҙы тыя. Төп һәм олимпия командалары киҫелешенең аҙағы шулай тамамланды{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=32—36}}. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="colgroup" colspan="10"|Финал |- !scope="col" style="width:9.5em;"| Йыл !scope="col" style="width:5.5em;"| Раунд !scope="col" style="width:5.5em;"| Урын !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}}{{efn|name=ничьи}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} |- |{{Флаг Великобритании}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1908|1908]]|| colspan="9" |''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Швеции}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1912|1912]]||1/8 финал||7||3||1||0||2||18||10||+8 |- |{{Флаг Бельгии}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1920|1920]]|| colspan="9" rowspan="2" |''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1924|1924]] |- |{{Флаг Нидерландов}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1928|1928]]||Сирекфинал||5||2||1||0||1||5||4||+1 |- |style="border:3px solid red"|{{Флаг Третьего рейха}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1936|1936]]||Сирекфинал||5||2||1||0||1||9||2||+7 |- |{{Флаг Великобритании}} [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1948|1948]]|| colspan="9" |''Ҡатнашмай'' |- |'''Бөтәһе'''||3/7||'''—'''||7||3||0||4||32||16||+16 |} === УЕФА-ның Милләттәр Лигаһында ҡатнашыуы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !scope="col" style="width:9.5em;"| Сезон !scope="col" style="width:5.5em;"| Дивизион !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|И|Уйындар|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|В|Еңеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|Н|Тигеҙ иҫәп|0}}{{efn|name=ничьи}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П|Еңелеүҙәр|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МЗ|Туп индерелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|МП|Туп үткәрелә|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|РМ|Туптар айырмаһы|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|П/В|Повышение/вылет в конце сезона|0}} !scope="col" style="width:2.5em;"|{{abbr|ОМ|Дөйөм урын|0}} |- |{{Флаг Португалии}} [[УЕФА-ның Милләттәр Лигаһы 2018/2019|2018/19]]||A |4||0||2||2||3||7||−4||{{Нет изменений}}||11 |- |{{Флаг Италии}} [[УЕФА-ның Милләттәр Лигаһы 2020/2021|2020/21]]||А |6||2||3||1||10||13||−3||{{Нет изменений}}||8 |- |{{Флаг Нидерландов}} [[УЕФА-ның Милләттәр Лигаһы 2022/2023|2022/23]]|||А |6||1||4||1||11||9||+2||{{Нет изменений}}||10 |- |'''Бөтәһе'''||3/3||16||3||9||4||24||29||−5||colspan="2"|'''—''' |}{{комментарии}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Deutscher Fußball Bund. |заглавие=100 Jahre DFB: Geschichte des Deutschen Fußball |место=Berlin |издательство=Sportverlag |год=1999 |isbn=3-328-00850-0 |ref=100 Jahre DFB}} * {{книга |автор=Süddeutsche Zeitung. |заглавие=WM-Bibliothek |год=1962 |isbn=3-866-15161-6 |ref=Süddeutsche Zeitung}} * {{книга |автор=Andreas Bauer. |заглавие=Das Wunder von Bern |место=Augsburg |издательство=Wißner |год=2004 |isbn=3-89639-426-6 |ref=}} * {{книга |автор=Jürgen Bitter. |заглавие=Deutschlands Fußball-Nationalspieler |место=Berlin |издательство=Sportverlag |год=1997 |isbn=3-328-00749-0 |ref=}} * {{книга |заглавие=Die deutschen Nationalspieler. Band. 1. Sport u. Buch Strauss |место=Köln |год=1988 |isbn=3-89001-101-2 |ref=}} * {{книга |автор=Wolfgang Fuhr. |заглавие=Rahn schießt … Tor, Tor, Tor |место=Kassel |издательство=Agon |год=2004 |isbn=3-89784-254-8 |ref=}} * {{книга |автор=Hubert Möller. |заглавие=Elf Freunde sollt Ihr sein! — Alle Fußball-Länderspiele der deutschen Nationalmannschaft, Band I: 1908—1942, Verlag Dr. Bussert & Stadeler |место=Jena |год=2005 |isbn=3-932906-50-0 |ref=}} * {{книга |автор=Karlheinz Mrazek. |заглавие=Fußball. Die besten deutschen Nationalspieler. 90 Jahre Nationalmannschaft |место=München |издательство=Copress |год=1997 |isbn=3-7679-0526-4 |ref=}} * {{книга |автор= |заглавие=Die Geschichte der Fußball-Nationalmannschaft |ссылка=https://archive.org/details/diegeschichteder0000unse_k2a8 |ответственный=Dietrich Schulze-Marmeling (Hrsg.) |место=Göttingen |издательство=Die Werkstatt |год=2004 |isbn=3-89533-443-X |ref=Hardy Grüne}} * {{книга |автор=Арпад Чанади. |заглавие=Футбол. Стратегия |место=Москва |издательство=Физкультура и спорт |ответственный=Пер. с венг. Ю.&nbsp;Гербста |год=1981 |страниц=208 |тираж=50000 |ref=Арпад Чанади}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{родственные проекты}} * [https://www.dfb.de/ Официальный сайт Немецкого футбольного союза]{{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20231130044227/https://ru.uefa.com/insideuefa/national-associations/GER/ Страница на официальном сайте УЕФА] * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/GER Страница на официальном сайте ФИФА]{{ref-en}} * [https://www.rsssf.org/tablesd/duit-intres.html Статистика выступлений на ''RSSSF'']{{ref-en}} {{внешние ссылки}} {{Футбол буйынса Европа чемпионаты еңеүселәре}} {{Чемпионы мира по футболу}} {{Победители Кубка Конфедераций по футболу}} {{Европа футбол командалары}} [[Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Футбол буйынса йыйылма командалар]] [[Категория:Футбол буйынса Европа командалары]] 40m118nh81xisdz80fmdhno6l0rsx3w 0 199761 1306056 1286315 2026-09-24T20:59:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306056 wikitext text/x-wiki {{Стадион |название = Уэмбли |изображение = [[Файл:Wembley Stadium EE logo.png|200px]]<br><br>[[Файл:London Wembley.jpg|300px]] |местоположение = [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] |построен = 2003—2007 |владелец = [[Англия футбол ассоциацияһы|Футбол ассоциацияһы]] |открыт = [[2007]] |архитектор = [[Foster and Partners]]<br>[[Populous (компания)|Populous]] |команда = {{Флаг|Англия}} [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] (2007 йылдан)<br> [[Тоттенхэм Хотспур]] (2017—2019) |вместимость = 90 000 |габариты = 105×69 м |покрытие = Desso GrassMaster |категория = [[УЕФА стадиондары рейтингы|'''4-се категориялы УЕФА стадионы''']]<br>{{Rating UEFA|4|4}} |цена = £789 млн (2007) |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 33 |lat_sec = 20 |lon_dir = W |lon_deg = 0 |lon_min = 16 |lon_sec = 46 |region = GB |CoordScale = 5000 }} '''«Уэмбли стадионы»''' ({{lang-en|Wembley Stadium}}; {{IPA|[ˈwɛmbli ˈsteɪdiəm]}}), шулай уҡ '''«Яңы Уэмбли»''' тип йөрөтөлә ({{lang-en|New Wembley}}) — [[Англия]]ның [[баш ҡала]]һы [[Лондон]]да урынлашҡан [[футбол]] [[стадион]]ы. 2007 йылда элекке «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]» стадионы урынында асыла. Иҫке «Уэмбли», шулай уҡ «Эмпайр Стейдиум» ({{lang-en|Empire Stadium}}) тип тә йөрөтөлә, 2003 йылда һүтелгәнгә тиклем донъяның иң билдәле футбол стадиондарының береһе була<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/2005/10/20/microsoft-wembley-sponsorship-cx_cn_1020autofacescan08.html |title=Gates' Microsoft Becomes Wembley Stadium Backer |publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]] |date=2005-10-20 |lang=en |access-date=2025-08-06 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613185544/https://www.forbes.com/2005/10/20/microsoft-wembley-sponsorship-cx_cn_1020autofacescan08.html |deadlink=no }}</ref>. Яңы «Уэмбли» 90 мең тамашасы һыйҙырышлы, ҙурлығы буйынса Европала «Камп Ноу»ҙан һуң икенсе урында тора. Унда Англияның [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|футбол буйынса йыйылма командаһы]] өй уйындарын үткәрә. Стадиондың хужаһы — инглиз футболының идара итеүсе ойошмаһы, Англия футбол ассоциацияһы. Яңы стадиондың ҡыйығы йыйылмалы һәм 134 метр бейеклектәге «Уэмбли аркаһы» менән дан тота. Стадионды Австралияның Multiplex компанияһы төҙөй; төҙөлөшкә сығымдар £798 млн тәшкил итә. Иҫке «Уэмбли» 2000 йылдың октябрендә ябыла, ә шул уҡ йылдың декабрендә уны һүтеп, 2003 йылда яңы стадион асыу планлаштырыла. Әммә бер нисә сәбәп арҡаһында проект тотҡарлана һәм иҫке «Уэмбли» 2003 йылдың февраленә тиклем тулыһынса һүтелмәй, яңы «Уэмбли» 2007 йылдың 19 майында асыла, унда Англия футбол кубогы финалы үткәрелә. 2012 йылда стадионда [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары]]ның [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында футбол|футбол финалы]] үтә. Милли йыйылма команда матчтарынан тыш, бында Англия кубогының ярымфиналы һәм финалы, Англия Суперкубогы матчтары, Футбол лигаһы Кубогы финалы һәм Футбол лигаһы трофейы, шулай уҡ Футбол лигаһының плей-офф матчтары үткәрелә. 2011 һәм 2013 йылдарҙа [[УЕФА чемпиондары лигаһы]] финалдары ойошторола. Футболдан тыш, стадионда регбилига һәм америка футболы матчтары, шулай уҡ концерттар үткәрелә. == Стадион == Яңы «Уэмбли» ''[[Foster + Partners]]'' һәм ''[[Populous (компания)|Populous]]'' архитектура компаниялары тарафынан проектлана. Төҙөлөш менән Австралияның Brookfield Multiplex компанияһы шөғөлләнә, ә инвесторҙар булып ''Sport England'', ''WNSL'' (''Wembley National Stadium Limited''), Англия футбол ассоциацияһы, мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм спорт департаменты, шулай уҡ Лондон эшҡыуарлыҡты үҫтереү агентлығы сығыш яһай. [[Файл:England mai 2007 040.jpg|thumb|left|«Уэмбли» стадионы тыштан]] «Уэмбли» — донъялағы иң ҡиммәтле стадиондарҙың береһе: уны төҙөү өсөн 798 миллион фунт стерлинг тотонола<ref name="Daily Mail - stadium ready">{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-441182/Wembley-kick-Stadium-ready-England-play-game-fortnight.html |title=Wembley kick-off: Stadium is ready and England play first game in fortnight |website=[[Daily Mail]] |location=London |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101093111/http://www.dailymail.co.uk/news/article-441182/Wembley-kick-Stadium-ready-England-play-game-fortnight.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2010/04/09/sports/football/09stadium.html |title=New Stadium, a Football Palace, Opens Saturday With Lacrosse |lang=en |publisher=[[The New York Times]] |first=Ken |last=Belson |date=2010-04-08 |access-date=2025-08-07 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413043347/http://www.nytimes.com/2010/04/09/sports/football/09stadium.html |deadlink=no }}</ref>. Шулай уҡ стадион ҡыйыҡ аҫтында тамашасы урындары буйынса иң ҙурҙарынан. Яңы «Уэмбли» өсөн проект документацияһын әҙерләүҙә шулай уҡ Nathaniel Lichfield and Partners компанияһы ҡатнашаNathaniel Lichfield and Partners<ref>{{cite web |url=http://www.nlpplanning.com/projects.php?id=4 |title=Projects : National stadium, Wembley |publisher=Nathaniel Lichfield and Partners |lang=en |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914100242/http://www.nlpplanning.com/projects.php?id=4 |archivedate=2007-09-14 }}</ref>. [[Файл:Wembley Stadium, London.jpg|thumb|right|380px|«Уэмбли» эстән]] Шулай уҡ ул атлетика стадионы булараҡ таҡулланыла ала<ref>{{cite web |url=http://www.wembleystadium.com/buildingwembley/StadiumUses/ |title=Wembley Stadium Uses |publisher=Wembley National Stadium Limited |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924073606/http://www.wembleystadium.com/buildingwembley/StadiumUses |archivedate=2010-09-24 }}</ref>. === Төҙөлөш === {{кратное изображение | зона = left | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | подпись = | зона_подписи = left | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Wembley Stadium under construction.jpg | ширина1 = 170 | подпись1 = <center>Төҙөлөштөң тәүге осоро: 2003 йылдың авгусы</center> | изобр2 = Wembley Stadium down Wembley Way.jpg | ширина2 = 152 | подпись2 = <center>Төҙөлөшкә 2007 йылдың ғинуарында күренеш</center> }} «Уэмбли» реконструкциялауҙың тәүге планы иҫке стадионды 2000 йылдың [[Раштыуа]]һына тиклем һүтеп 2003 йылға яңыһын төҙөүҙе күҙ уңында тота. Әммә финанс һәм юридик ҡатмарлыҡтар арҡаһында эштәрҙе башлау кисектерелә. 2004 йылда Лондон мэры Уэмбли районын яңыртыу һәм тергеҙеү пландары тураһында иғлан итә, улар стадионды һәм уға яҡын территорияларҙы реконструкциялауҙы үҙ эсенә ала, улар ике йәки өс тиҫтә йыл алға иҫәпләнгән. 2006 йылдың 30 мартында төҙөүселәр «Уэмбли» 2007 йылға тиклем әҙер булмаясағы тураһында иғлан итә<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4862156.stm |title=Stadium delay hits Wembley gigs |publisher=BBC News |date=2006-03-31 |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321030021/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4862156.stm |deadlink=no }}</ref>. Планлаштырылған спорт матчтары һәм концерттар башҡа урындарға күсерелә. 19 октябрҙә стадиондың 2007 йыл башында асыласағы тураһында иғлан ителә, сөнки Англия футбол ассоциацияһы менән «Мультиплекс» араһындағы бөтә ризаһыҙлыҡтар хәл ителә. Стадион төҙөүҙең һуңғы хаҡы (шул иҫәптән транспорт инфраструктураһын реконструкциялау) 1 миллиард фунт стерлинг (яҡынса 1,97 миллиард [[АҠШ доллары]]) тәшкил итә. === Стадионды асыу === Яңы стадион 2007 йылдың 9 мартында файҙаланыуға әҙер була һәм Англия футбол ассоциацияһына тапшырыла. Стадиондың рәсми сайтында «Уэмбли» 3 мартта асылағы тураһында хәбәр барлыҡҡа килә, әммә ғәмәлдә был 2 аҙнанан һуң, 17 мартта асыла. [[Файл:Bobby Moore Statue outside Wembley Stadium - geograph.org.uk - 602874.jpg|thumb|upright|right|Стадионға ингән ерҙә урынлаштырылған [[Мур Бобби|Бобби Мур]]ға һәйкәл]] 11 майҙа стадионға инеү алдында ҡуйылған [[Мур Бобби|Бобби Мур]] һәйкәлен асыу тантанаһы үтә. Филип Джексон проекты буйынса төҙөлгән бронза һәйкәлде сэр [[Чарльтон Бобби|сэр Бобби Чарльтон]] аса. Бобби Мур — [[Футбол буйынса 1966 йылғы донъя чемпионаты|1966 йылда донъя чемпионаты]]нда еңеү яулаған [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия йыйылма командаһы]]ның капитаны<ref name=WNSL10May2007>{{cite web |url=http://www.wembleystadium.com/pressbox/pressReleases/Footballing+legend+Bobby+Moore+returns+to+Wembley.htm |title=Footballing legend Bobby Moore returns to Wembley |publisher=Wembley National Stadium |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309194628/http://www.wembleystadium.com/pressbox/pressReleases/Footballing%2Blegend%2BBobby%2BMoore%2Breturns%2Bto%2BWembley.htm |archivedate=2008-03-09 }}</ref><ref name=WNSL11May2007>{{cite web |url=http://www.wembleystadium.com/pressbox/pressReleases/bobbymoore2.htm |title=Footballing legend Bobby Moore takes his place at Wembley |publisher=Wembley National Stadium |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630232224/http://www.wembleystadium.com/pressbox/pressReleases/bobbymoore2.htm |archivedate=2007-06-30 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6645383.stm |title=Wembley's Moore statue unveiled |publisher=BBC News |date=2007-03-11 |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530230839/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6645383.stm |deadlink=no }}</ref>. Стадионды рәсми асыу тантанаһы 2007 йылдың 19 майында үтә, ул саҡта стадионда Англия кубогы финалы үтә. === Структураһы === * Стадиондың периметры 1 [[километр|км]] тәшкил итә<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures">{{cite web |url=http://www.wembleystadium.com/pressbox/presspack/factsandFigures.htm |title=Presspack : Facts and Figures |publisher=Wembley National Stadium Limited |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516051636/http://www.wembleystadium.com/pressbox/presspack/factsandFigures.htm |archivedate=2008-05-16 }}</ref>. * Стадионда 2618 бәҙрәф бар, был донъялағы башҡа спорт майҙансыҡтарынан күберәк<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/6459415.stm |title=Doors finally open at new Wembley |publisher=BBC News |date=2007-03-17 |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2007-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006033548/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/6459415.stm |deadlink=no }}</ref>. * Стадиондың кәсәһе күләме 1 139 100 м³ тәшкил итә, Кардиффтағы «[[Миллениум (стадион)|Миллениум]]» стадионынан бер аҙ бәләкәйерәк, әммә тамашасылар һыйҙырышлылығы ҙурыраҡ. * Стадион төҙөлөшөндә бер үк ваҡытта 3500 эшсе эшләй<ref>{{cite web |date=2006-02-21 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4735812.stm |title='Steel the key' to extra time |publisher=BBC News |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319080127/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4735812.stm |deadlink=no }}</ref>. * Стадион нигеҙенә 4000 изоляцияланған свай ҡағылған<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures" />, иң тәрәндәре 35 метр тәрәнлектә ята<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures" />. * Электр кабелдәре оҙонлоғо — 56 км<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures" />. * Стадионды төҙөү өсөн 90 мең м³ [[бетон]] һәм 23 мең тонна ҡорос ҡулланылған<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures" />. * Стадиондағы эскалаторҙар дөйөм оҙонлоғо 400 м тәшкил итә<ref name="Wembley Stadium Facts and Figures" />. * Уэмбли аркаһының диаметры [[Евротоннель|Ла-Манш тоннелен]]ә ҡарағанда ҙурыраҡ<ref name="Fascinating Facts">{{cite web |url=http://www.wembleystadium.com/brilliantfuture/thearch/fascinatingfacts.htm |title=Wembley Stadium Arch Facts and Figures |publisher=WembleyStadium.com |lang= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070217001506/http://www.wembleystadium.com/brilliantfuture/thearch/fascinatingfacts.htm |archivedate=2007-02-17 }}</ref>. === Футбольное поле === Яңы футбол майҙаны иҫке стадиондағы майҙансыҡтан 4 метрға (13 фут) түбәнерәк. 105 метр 69 метр ҙурлыҡтағы майҙансыҡ иҫке Уэмблиға ҡарағанда бер аҙ тарыраҡ<ref>{{cite web |url=http://www.designbuild-network.com/projects/wembley/ |title=Wembley Stadium, London |publisher=Designbuild-network.com |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2021-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301074410/https://www.designbuild-network.com/projects/wembley |deadlink=no }}</ref>.[[Файл:Wembley enggermatch.jpg|thumb|right|«Уэмбли» футбол майҙанына өҫтән күренеш]] Яңы «Уэмбли» асылғандан һуң, футбол майҙанындағы газон сифаты күп тапҡырҙар тәнҡитләнә<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7105052.stm |title=Bilic blasts poor Wembley pitch |publisher=BBC Sport |date=2007-11-21 |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423083809/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7105052.stm |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/england/2326334/Croatia-end-woeful-England%27s-Euro-2008-dream.html |title=Croatia end woeful England's Euro 2008 dream |publisher=[[The Daily Telegraph]] |first=Henry |last=Winter |date=2007-11-22 |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913094718/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/england/2326334/Croatia-end-woeful-England%27s-Euro-2008-dream.html |deadlink=no }}</ref>. Англия футбол ассоциацияһы футбол яланының япмаһын яҡшырты кәрәклеген таный. Мөһим матчтар алдынан газон бер нисә тапҡыр үҙгәрә<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/8006546.stm |title=FA to address Wembley pitch issue |date=2008-04-20 |publisher=BBC Sport |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2013-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425060859/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/8006546.stm |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/wembley-pitch-row |title=FA promises action now and later over Wembley's problem pitch |date=2009-04-20 |website=[[The Guardian]] |lang=en |access-date=2025-08-07 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052935/http://www.guardian.co.uk/uk/2009/apr/20/wembley-pitch-row |deadlink=no }}</ref>. 2010 йылда Англия суперкубогы матчы алдынан газон алмаштырыла. шул ваҡыттан алып «Уэмбли»ҙа тәбиғи үлән менән синтетик сүстәр берләшмәһе ҡулланыла. «Уэмбли» газонында йәрәхәтләнгән [[Оуэн Майкл|Майкл Оуэн]] япманың сифаты күпкә яҡшырҙы, тип белдерә<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11667_6301705,00.html|deadlink=yes|title=Owen happy with Wembley|date=2010-08-09|publisher=Sky Sports|lang=en|accessdate=2025-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716091715/http://www.skysports.com/story/0,19528,11667_6301705,00.html|archivedate=2011-07-16}}</ref>. == Музыка == [[Файл:LiveEarthWembleyStadium1.jpg|right|thumb|«Уэмбли»ҙа 2007 йылдың 7 июлендә [[Live Earth]] концерты]] === Үткән концерттар === {| class="wikitable" |- ! Дата ! Артист(ар) |- | 9, 10 июнь 2007 | [[Джордж Майкл]]<ref>{{cite web |author=Caroline Sullivan |url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/jun/11/popandrock.georgemichael |title=George Michael review at guardian.co.uk |website=Guardian |date=2007-06-10 |accessdate=2025-08-07 |location=London |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922185942/http://www.guardian.co.uk/music/2007/jun/11/popandrock.georgemichael |deadlink=no }}</ref> |- | 16, 17 июнь 2007 | [[Muse]]<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/muse-wembley-stadium-london-453611.html |title=Muse review at |work=The Independent |location=London |date=2007-06-18 |accessdate=2025-08-07 |first=Kevin |last=Harley |archivedate=2010-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100913052208/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/muse-wembley-stadium-london-453611.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913052208/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/muse-wembley-stadium-london-453611.html |date=2010-09-13 }}</ref> |- | 1 июль 2007 | [[Concert for Diana]]<ref>{{cite web |last=Davies |first=Caroline |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1556165/Princes-open-Wembley-Diana-concert-with-joke.html |title=Concert for Diana review at |website=The Daily Telegraph |location=London |date=2007-07-01 |accessdate=2025-08-07 |archive-date=2012-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109043658/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1556165/Princes-open-Wembley-Diana-concert-with-joke.html |deadlink=no }}</ref> |- | 7 июль 2007 | [[Live Earth]]<ref>{{cite web |url = http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2027517.ece |title = Live Earth review at timesonline.co.uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080516230044/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2027517.ece |archivedate = 2008-05-16 }}</ref> |- | 8 июль 2007 | [[Metallica]]<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/metallica-wembley-stadium-london-img-srchttpwwwindependentcouktemplatevergfxfourstargif-altfourstar-456811.html |title=Metallica review at |work=The Independent |location=London |date=2007-07-11 |accessdate=2025-08-07 |first=Dom |last=Horner |archivedate=2012-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126094703/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/metallica-wembley-stadium-london-img-srchttpwwwindependentcouktemplatevergfxfourstargif-altfourstar-456811.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126094703/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/metallica-wembley-stadium-london-img-srchttpwwwindependentcouktemplatevergfxfourstargif-altfourstar-456811.html |date=2012-01-26 }}</ref> |- | 6, 7 июнь 2008 | [[Foo Fighters]] |- | 11 сентябрь 2008 | [[Мадонна (йырсы)|Мадонна]] |- | 26 июнь 2009 | [[AC/DC]] |- | 1, 3, 4, 5 июль 2009 | [[Take That]] |- | 9, 11, 12 июль 2009 | [[Oasis]] |- | 14, 15 август 2009 | [[U2]] |- | 18, 19 сентябрь 2009 | [[Coldplay]] |- | 6 июнь 2010 | [[Summertime Ball|Capital FM’s Summertime Ball]] |- | 19 июнь 2010 | [[Green Day]] |- | 10, 11 сентябрь 2010 | [[Muse]] |- | 30 июнь,<br>1, 2, 4, 5, 6, 8, 9 июль 2011 | [[Take That]] |- | 22 июнь 2013 | [[The Killers]] |- | 30 июнь, 2 һәм 5 июль 2013 | [[Уильямс Робби|Робби Уильямс]] |- | 6, 7, 8 июнь 2014 | [[One Direction]] |- | 21 июнь 2014 | [[Сайрус Майли|Майли Сайрус]] |- | 11, 12 июль 2014 | [[Эминем]] |- |июль 2015 |[[Ширан Эд|Эд Ширан]] |- |4 июль 2015 |[[AC/DC]] |- |2, 3 июль 2016 |[[Бейонсе]] |- |10 сентябрь 2016 |[[Джоэл Билли|Билли Джоэл]] |- |28, 29 июнь 2017 |[[Адель (йырсы)|Адель]]<ref>{{cite web|title=Adele, Wembley Stadium, review:  Superstar bids hometown a long goodbye|url=http://www.telegraph.co.uk/music/concerts/adele-wembley-stadium-review-superstar-bids-hometown-long-goodbye/|website=The Telegraph|accessdate=2017-08-27|lang=en|archive-date=2018-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225101844/http://www.telegraph.co.uk/music/concerts/adele-wembley-stadium-review-superstar-bids-hometown-long-goodbye/|deadlink=no}}</ref> |- |24 июль 2017 |[[Electric Light Orchestra]] |- |22, 23 июнь 2018 |[[Свифт Тейлор|Тейлор Свифт]] |- |1, 2 июнь 2019 |[[BTS]]<ref>{{cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/k-pop-band-bts-sold-out-londons-huge-wembley-stadium-in-just-90-minutes-2019-03-01|title=K-Pop band BTS sold out London’s huge Wembley Stadium in just 90 minutes|last=Pesce|first=Nicole Lyn|date=2019-03-01|website=MarketWatch|accessdate=2019-04-09|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302001221/https://www.marketwatch.com/story/k-pop-band-bts-sold-out-londons-huge-wembley-stadium-in-just-90-minutes-2019-03-01|deadlink=no}}</ref> |} == Футбол матчтары == Яңы «Уэмбли» стадионында беренсе уйын Multiplex компанияһы һәм стадион персоналы командалары араһында була; ул тамашасыларһыҙ үтә<ref>{{cite web |last=Clench |first=James |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article73758.ece |title=They think it's all open! |publisher=[[The Sun]] |date=2006-12-02 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605111403/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article73758.ece |archivedate=2011-06-05 }}</ref>. [[Файл:Wembley Flag.jpg|left|thumb|[[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы]] матчы алдынан]] Профессиональ футболсыларҙың беренсе рәсми матчы 2007 йылдың 24 мартында үтә: Англияның йәштәр һәм Италияның йәштәр йыйылма командалары уйнай (иҫәп 3:3)<ref name="England U21s draw Wembley cracker">{{cite web |title=England U21s draw Wembley cracker |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6483789.stm |publisher=BBC Sport |date=2007-03-24 |first=Paul |last=Fletcher |lang=en |access-date=2025-08-08 |archive-date=2007-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823030430/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6483789.stm |deadlink=no }}</ref>. 2007 йылдың 19 майында Англия футбол кубогының беренсе финалы үтә, өҫтәмә ваҡыттан һуң «Челси» «[[Манчестер Юнайтед]]»ты 1:0 иҫәбе менән еңә. 2007 йылдың 1 июнендә Англия командаһы яңы «Уэмбли» стадионында [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] менән дуҫтарса тәүге уйынын үткәрә. 2011 йылдың 28 майында «Уэмбли»ҙа УЕФА чемпиондары лигаһының 2010—2011 йылдар финалы<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/8956524.stm |publisher=BBC News |title=FA seeks to avoid Cup final clash |date=2010-08-31 |first=Julian |last=Shea |lang=en |access-date=2025-08-08 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822094514/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/8956524.stm |deadlink=no }}</ref> «Барселона» һәм «Манчестер Юнайтед» араһында үтә. 2013 йылдың майында «Уэмбли»ҙа йәнә УЕФА чемпиондары лигаһының финалы үткәрелә<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13783154.stm |title=Wembley chosen to host 2013 Champions League final |date=2011-06-16 |publisher=BBC Sport |lang=en |access-date=2025-08-08 |archive-date=2011-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902140817/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13783154.stm |deadlink=no }}</ref>: Германияның ике клубы — «[[Боруссия (футбол клубы, Дортмунд)|Боруссия Дортмунд]]» һәм «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]» уйнай. 2017—2018 һәм 2018—2019 йылдар миҙгеленең күпселек өлөшөндә «Тоттенхэм» үҙенең бөтә өй уйындарын (лига, милли кубок һәм Европа ярыштары) «Уэмбли»ҙа үткәрә. {{панорама|Wembley panorama 3.jpg|1300px|Англия йыйылма командаһы матчы ваҡытында «Уэмбли» стадионы панорамаһы}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисклад=Category:Wembley}} * [https://web.archive.org/web/20170922085442/http://www.wembleystadium.com/ Официальный сайт]{{ref-en}} * д/Ф [http://natgeotv.com/uk/engineering-connections/videos/wembley-stadium «Стадион Уэмбли»] из цикла [http://eritern.com/films/762-inzhenernyie-idei-s-richardom-hammondom.html «Инженерные идеи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211114164155/http://eritern.com/films/762-inzhenernyie-idei-s-richardom-hammondom.html |date=2021-11-14 }} ([[National Geographic Channel|National Geographic]], 2010) {{Сборная Англии по футболу}} {{Олимпийские сооружения 2012}} {{Стадионы финалов Лиги чемпионов УЕФА}} {{Стадионы финалов чемпионатов Европы по футболу}} {{Чемпионат Европы по футболу 2020}} {{ВС}} [[Категория:2007 йылда төҙөлгән стадиондар]] [[Категория:Англияның футбол стадиондары]] [[Категория:Лондон стадиондары]] [[Категория:2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарының спорт ҡоролмалары]] afng632y1zb1s1wyhtgx9m4hxv1ttgz 0 200002 1306065 1299355 2026-09-24T23:57:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306065 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Төркөм |название = Хуситтар<br>Ансар Аллаһ |оригинал = {{lang-ar|الحوثيون}}<br>{{lang-ar|أنصار الله}} |логотип = Slogan of the Houthi Movement.svg |ширина_логотипа = 100px |подпись = Эмблемалағы яҙыу: «[[Такбир|Аллаһ бөйөк]], Америкаға үлем, [[Израилгә үлем]], йәһүҙиҙәргә ләғнәт, ислам еңәсәк» |другие названия = |часть = |национальность = [[ғәрәптәр]]-[[йәмәндәр]] |религия = [[ислам]] [[шиизм|шиғый ағымы]] |идеология = [[Зейдиты|зәйдиҙәр]], [[антисионизм]], [[антисемитизм]], [[антиимпериализм]], [[антиамериканизм]], [[антиевропеизм]], [[ғәрәп милләтселеге]] |девиз = |лидеры = [[Хөсәйен әл-Хуси]] (1994—2004) {{Знаки|†}} [[Абдул-Малик әл-Хуси]] (2004 — {{н.в.}}) |штаб-квартира = [[Саада]], [[Йәмән]] |регион = {{Флагификация|Йәмән}} |сформирована = [[1994]] |расформирована = |прежде = |стала = |союзники = * {{Флагификация|Иран}} <small>(по версии Сәғүд Ғәрәәбстаны һәм АҠШ версияһы буйынса, Иран төркөм менән бәйле булыуын кире ҡаға)</small><ref name="crucial">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|publisher=Reuters|title=Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis|date=2014-12-15|access-date=2015-02-19|archive-date=2015-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215 |date=2015-02-02 }}</ref> * {{Флагификация|Төньяҡ Корея}} <small>(Көньяҡ Корея версияһы буйынса)</small><ref name="North Korea">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|date=2015-08-17|access-date=2015-08-17|title=North Korea's Balancing Act in the Persian Gulf|agency=The Huffington Post|quote="North Korea's military support for Houthi rebels in Yemen is the latest manifestation of its support for anti-American forces."|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817222418/http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|archive-date=2015-08-17|df=dmy-all}}</ref> * {{Флагификация|Эритрея}} <small>(ихтималлыҡ, ләкин ил хөкүмөте ҡағылышлы булыуыын кире ҡаға)</small><ref name="alarm">{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa|date=2015-01-12|access-date=2015-04-09|title=Houthi rise in Yemen raises alarm in Horn of Africa|publisher=World Bulletin|archive-date=2015-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120231208/http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa}}</ref> * {{Флагификация|КНР}} <small><ref>{{cite web | url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2627#:~:text=PRC%2DBASED%20SUPPLIERS%20FOR%20HOUTHI,range%20of%20PRC%2Dbased%20companies. | title=Treasury Sanctions Houthi Weapons Smuggling and Procurement Networks | date=2025-02-08 }}</ref><ref name="China">{{cite web |last1=FDD Flash Brief |date=2025-01-02 |title=China Arming Houthi Rebels in Yemen in Exchange For Unimpeded Red Sea Passage |url=https://www.fdd.org/analysis/2025/01/02/china-arming-houthi-rebels-in-yemen-in-exchange-for-unimpeded-red-sea-passage/ |access-date=2025-03-08 |website=FDD}}</ref> * {{Флагификация|Ирак}} <small>(ихтималлыҡ)</small> * {{флаг|Сирия|1980}} [[Сирийская Арабская Республика|Сүриә]] <small>(до 2024 г.)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-boosting-yemeni-houthis-with-syrian-fighters-local-sources/2233092|title=Iran boosting Yemeni Houthis with Syrian fighters: Local sources|first1=Mohamad|last1=Misto|first2=Ethem|last2=Emre Özcan|website=Anadolu Agency|access-date=2021-05-08|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409065116/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-boosting-yemeni-houthis-with-syrian-fighters-local-sources/2233092|url-status=live}}</ref> * {{Флагификация|Хизбулла}}<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924|title=Source: Hezbollah, Iran helping Hawthi rebels boost control of Yemen's capital|newspaper=Haaretz|date=2014-09-27|access-date=2015-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140036/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924|archive-date=2015-04-02|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140036/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924 |date=2015-04-02 }}</ref><ref name="Najran">{{cite news|url=https://asiatimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|agency=Asia Times|title=How Saudi Arabia's aggressive foreign policy is playing against itself|first=Salman|last=Rafi |date=2015-10-02|access-date=2016-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929083129/https://asiatimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|archive-date=2020-09-29|url-status=live}}</ref> |противники = '''Илдәәр:'''<br> {{Флаг|Йемен}} [[Совет президентского руководства]]<br> {{Флаг|Саудовская Аравия}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]<br> {{флагификация|Бахрейн}}<br> {{Флагификация|Катар}} (до 2017 г.)<br> {{флагификация|Кувейт}}<br> {{флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}<br> {{флагификация|Египет}}<ref>{{Cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%B7-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4/ |title=Египет выходит из возглавляемой Саудовской Аравией коалиции |access-date=2016-10-19 |archive-date=2017-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713044931/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%B7-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4/ |url-status=dead }}</ref><br> {{флагификация|Иордания}}<br> {{флагификация|Марокко}}<br> {{флагификация|Судан}} (до 2019 г.)<br> {{флагификация|Сенегал}}<br> {{флагификация|АҠШ}}<br> {{флагификация|Сомали}}<br> {{флагификация|Израиль}}<br> {{флагификация|Эритрея}} <small>(по данным ООН)</small><br> '''Төркөмдәре:'''<br> [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Аль-Каида]]<br>[[Файл:Flag of the Yemeni Congregation for Reform (al-Islah).svg|22px|border]] [[Ислах|Боевики Ислаха]]<br> {{Флагификация|Ислам дәүләте}} |численность = |конфликты = [[Йәмәндә хуситтар ихтилалы]]<br>[[Наджранда сыуалыш]]<br>[[Йәмәәндә Граждандар һуғышы (2014 йылдан)]] |сайт = |территория={{флаг|Йәмән}} [[Хуситтар контролдә тотҡан территория]]}} [[Файл:Houthi movement (orthographic projection).svg|thumb|]] '''Хуситтар''' ('''Хоуситтар, Хути'''; {{Lang-ar|الحوثيون}} ''-Husʹiyun''), йәки '''«Анса́р Алла́һ»''', шулай уҡ « '''Ансарулла́»''', '''«Ансаруллаһ»''', '''«Ансар Аллаһ»''' ({{Lang-ar|أنصار الله}} шулай уҡ ''Аллаһ'' тип атала) — [[Йәмән]] территорияһындағы [[Зәйдиҙәр|зәйди]] [[Шиғыйҙар|шиғый]] ([[:ru:Джарудиты|джарудиттар]]) хәрбиләштерелгән төркөмө. 2004 йылда улар Йәмән хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал башлай, әкренләп илдең көньяҡ райондарының бер өлөшөн контролгә ала. 2011 йылда хуситтар Йәмән революцияһында ҡатнаша, һөҙөмтәлә президент Али Абдалла Салех отставкаға китә. Шул уҡ ваҡытта хәрәкәт баштан уҡ дини-сәйәси характерға эйә, һәм уны колониаль идара итеүҙән һуң ислам донъяһында [[Исламсылыҡ|исламсы]] хәрәкәттәрҙең артыуы һәм үҫеше проблемалары контексында ҡарарға мәжбүр итә<ref name="автоссылка1">{{Мәҡәлә|автор=Жантиев Д. Р.|заглавие=«Хусистское» движение в Йемене: генезис и современное состояние|издание=Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение|год=2009|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie|номер=4|archivedate=2024-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113092440/https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie}}</ref> . 2015 йылдың башынан, Йәмәндең баш ҡалаһы [[Сана]]ны баҫып алыуҙан һәм Революцион совет ойошторолғандан һуң, Йәмәндә ''де-факто'' идара итеүсе ойошмаға әүерелә. Мөхәммәт Али әл-Хуси Революцион совет рәйесе була. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, АҠШ һәм [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы|Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы (ССАГПЗ]]) тарафынан уның Йәмәндәге идара власының легитимлығы танылмай. Хуситтар союздаштары Иран һәм «Хизбулла» партияһынан хәрби һәм финанс ярҙамы ала. 2004 йылдың сентябрендә Йәмән армияһы тарафынан үлтерелгән төркөмгә нигеҙ һалыусы һәм элекке етәксеһе Хөсәйен әл-Хуси хөрмәтенә аталған. Сәғүд Ғәрәбстаны<ref name="Saudi">{{Cite web|subtitle=2014-03-07|access-date=2024-04-01|accessdate=2023-05-27|url-status=live}}</ref>, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре<ref>{{Cite web|subtitle=2014-11-15|accessdate=2014-11-17|url-status=dead}}</ref>, Малайзия<ref>{{Cite web|subtitle=2019-05-31|access-date=2020-03-04|accessdate=2024-03-25|url-status=live}}</ref> һәм Йәмән Президенты етәкселек советы<ref>{{Cite web|access-date=2024-04-01|author=Zeynep Tüfekçi Gülay|accessdate=2023-06-14|url-status=live}}</ref> хуситтарҙы террористик ойошма тип билдәләй. АҠШ хуситтарҙы айырата әһәмиәттәге глобаль террорсылар тип ҡылыҡһырлай<ref name="StateGov">{{Cite web|subtitle=2024-01-30|access-date=2024-04-01|accessdate=2024-03-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first=Jennifer|subtitle=2024-01-16|access-date=2024-04-01|accessdate=2024-01-18|url-status=live}}</ref>. == Символикаһы == Хуситтарҙың рәсми лозунгыһы — {{Lang+ar|الله أكبر, الموت لأمريكا, الموت لإسرائيل, اللعنة علی اليهود, النصر للإسلام|«[[Такбир|Аллаһ бөйөк]], Америкаға үлем, [[Израилгә үлем]], йәһүҙиҙәргә/йәһүдтәргә ләғнәт, ислам еңәсәк»|Алла̄ху ʾакбар, аль-мавт ли-ʾАмрӣка̄, аль-мавт ли-ʾИсра̄ʾӣль, аль-лаʿнах ʿала̄ ’ль-Яхӯд, ан-нас̣р лиль-ʾИсла̄м}}. Эмблемалағы ислам яҡлы фразалар йәшел төҫ менән, ә [[:ru:Антиамериканизм|америкаға ҡаршы]], антисионист һәм антисемит фразалары — ҡыҙыл менән айырып күрһәтелгән. Маррандағы имам әл-Һаҙи мәктәбендә 2002 йылдың ғинуарында был слоган тәүге тапҡыр асыҡтан-асыҡ әйтелә. Әммә альтернатив версия буйынса, Хөсәйен Бәҙрәддин әл-Хуси тәүге тапҡыр был лозунгты Израиль һалдаттарының 2000 йылда Әл-Аҡса интифадаһы ваҡытында атаһының ҡулында һәләк булған йәш фәләстин гражданын үлтереүсе образына яуап итеп ҡысҡырған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x|автор=Lucas Winter|заглавие=Conflict in Yemen: Simple People, Complicated Circumstances|год=2011-03|язык=en|издание=Middle East Policy|том=18|выпуск=1|страницы=102–120|doi=10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x|archivedate=2024-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240120202446/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x}}</ref> . == Тарихы == Хуситтар [[Зәйдиҙәр|Зәйди фекерләү мәҙһәбенә]] ҡарай. Зәйдиҙәр, ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итеп, башлыса Йәмәндең төньяғында йәшәй. Зәйдиҙәр менән шиғыйҙар араһындағы төп айырма шунда: [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли]] нәҫеле генә түгел, фәҡәт тәҡүәле хәлиф теләһә ниндәй мосолман мөьминдәрҙең [[имам]]ы (рухи етәксеһе) була ала, тип иҫәпләй<ref>{{Мәҡәлә|автор=Боков Т. А.|заглавие=Об одной проблеме в изучении хуситского движения (три клише антихуситской пропаганды)|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Востоковедение и африканистика|год=2021|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ob-odnoy-probleme-v-izuchenii-husitskogo-dvizheniya-tri-klishe-antihusitskoy-propagandy|номер=1|archivedate=2024-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240112091237/https://cyberleninka.ru/article/n/ob-odnoy-probleme-v-izuchenii-husitskogo-dvizheniya-tri-klishe-antihusitskoy-propagandy}}</ref>. 1990 йылдар башында Зәйдиҙәр хәрәкәте лидерлығына Саада губернаһында формалашҡан Әл-Хуси ғаиләһе ағзалары үрләй. [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленә]] ҡараған был хөрмәтле ғаилә 1962 йылғы революцияға тиклем Саада губернаһында етәксе дини һәм сәйәси вазифалар биләй һәм хатта революциянан һуң да рәсми булмаған йоғонтоһон һаҡлап ҡала. Ғаилә башлығы — [[Сәйет (титул)|сәйет]] Бәдрәддин әл-Хуси — Йәмәндә дин ғилеме һәм мосолман хоҡуғы өлкәһендә иң ҙур зәйит абруйлыларының береһе Саадала Зәйдиҙәр хәрәкәтенең рухи етәксеһе тип таныла. Ул үҙенең төп миссияһын Йәмәндең төньяҡ провинцияларында (тәү сиратта Саада һәм әл-Джәүф губерналарында) сөнниҙәр доктринаһы булған «үәһһәбилек» ағымын таратыу тырышыуҙарына ҡаршылыҡ ойоштороуҙа күрә. Әммә оло йәштә булыу сәбәпле, сәйет Бәдрәддин әл-Хуси туранан-тура хәрәкәтте етәкләүҙе улдарының береһе Хөсәйен Бәдрәддингә тапшыра. 2004 йылда вафат булғанына тиклем, тап шул шәхес «Әш-Шабаб әл-Мөьминин» («Хаҡ динле йәштәр») тип аталған зәйди хәрәкәтенең даими етәксеһе тип иҫәпләнде<ref name="автоссылка1">{{Мәҡәлә|автор=Жантиев Д. Р.|заглавие=«Хусистское» движение в Йемене: генезис и современное состояние|издание=Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение|год=2009|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie|номер=4|archivedate=2024-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113092440/https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie}}</ref> . 2004 йылда Хөсәйен әл-Хуси, Йәмән хөкүмәтен зәйди халҡын дискриминациялауҙа һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләп, хөкүмәткә ҡаршы башланған ихтилалды етәкләй, һәм Йәмән зәйдиҙәренең [[имам]]ы булып китә. Әл-Хуси үлгәндән һуң, төркөм етәкселеге уның туғаны Абдул-Малик әл-Хусиға күсә. 2009 йылда, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] ярҙамында, хөкүмәт көстәре ихтилалды баҫтыра. 2010 йылдың февралендә хуситтар һәм Йәмән властары араһында һуғышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . Йәмән хөкүмәте хуситтарҙы Иран ярҙамына таяныуҙа ғәйепләй. Хуситтар ил халҡының күпселеге тотҡан [[Сөнниҙәр|сөнни ислам]] йоғонтоһонан [[Шиғыйҙар|шиғыйлыҡты]] яҡлайбыҙ, тип белдерә. Бынан тыш, башлыса [[шиғыйҙар]] йәшәгән төньяҡ Саада провинцияһы өсөн ҙурыраҡ автономия биреү хуситтар талаптарының береһе булып тора. Хуситтарға ҡаршылар быны 1962 йылғы революцияға тиклем Йәмәндең төньяғында йәшәп килгән Зәйди имаматын тергеҙергә тырышыу тип иҫәпләй<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . «Ансар Аллаһ» төркөмө хәрәкәттең һуғышсан ҡанаты тип иҫәпләнә. 2014 йылдың ноябрендә [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] төркөмдөң хәрби етәкселәре, «тыныслыҡҡа, ил тотороҡлоғона ҡурҡыныс янауҙа һәм сәйәси процесҡа ҡамасаулауҙа» ғәйепләп, Әбдел-Хәлит әл-Хуси һәм Абдаллаһ Яхъя әл-Хәкимгә санкциялар индерә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2011 йылда президент Али Абдалла Салех режимына ҡаршы протест акциялары башланғандан һуң, хуситтар Йәмәндең төньяғында үҙ йоғонтоһон киңәйтә. Улар хөкүмәт көстәренә ҡаршы ғына түгел, ә «Әл-Ислах» партияһы, [[Хашид]] ҡәбилә конфедерацияһы, «Әл-Каидә» һуғышмандары һәм уға бәйле [[Ансар аш-Шариа|«Ансар әш-Шәриә»]] төркөмө кеүек көстәргә лә ҡаршы ҡораллы көрәш башлай<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . == Власҡа килеүе == 2014 йылдың авгусында хуситтар илдең бер нисә төбәгендә, хөкүмәт тарафынан иғлан ителгән бензинға хаҡтар ҡырҡа артыуына килтергән нефть субсидияларын ҡыҫҡартыуына ҡаршы күмәк демонстрациялар үткәрә. 2014 йылдың сентябрь уртаһына хуситтар баш ҡала [[Сана|Сананың]] бер нисә районын, шул иҫәптән бер нисә хөкүмәт бинаһын, баҫып ала<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2014 йылдың 21 сентябрендә хуситтар һәм Йәмән хөкүмәте, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында, шарттарының береһе булып Мөхәммәт Басиндва хөкүмәтенең отставкаға китеүе торған килешеүгә ҡул ҡуя. Хуситтар лидеры Абдул-Малик әл-Хуси янауы арҡаһында, Әхмәт Әүәд ибн Мөбәрәк хөкүмәтте етәкләүҙән баш тарта. 2014 йылдың 13 октябрендә кандидатураһын хуситтар раҫлаған Хәлит Мәхфуз Баһаһ премьер-министр итеп тәғәйенләнә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . Сентябрь айында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешүенә ҡарамаҫтан, хуситтар 2014 йылдың декабрендә, Архаб, Ходейда ҡалаларының күп өлөшөн, Саналағы «Сафер петролеум» дәүләт нефть компанияһы һәм «Әл-Саура» дәүләт гәзите биналарын үҙ контроле аҫтына алып, ҡораллы көрәште дауам итә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2015 йылдың 19 ғинуарында хуситтар премьер-министр Хәлит Мәхфүз Баһаһтың автокортежына һөжүм итә һәм Сана ҡалаһында дәүләт телевидениеһы бинаһын баҫып ала. Бер нисә сәғәт барған һуғыштан һуң атышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә, ләкин ул икенсе көндө үк боҙола. 2015 йылдың 20 ғинуарында хуситтар Саналағы разведка бинаһын һәм президент резиденцияһын баҫып ала<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref>. 22 ғинуарҙа президент Абд-Раббу Мансур Һади отставкаға китеү тураһында ғариза бирә. «Рәсәй тауышы» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Йәмән Вәкилдәр палатаһы спикеры [[24 ғинуар|24 ғинуарҙа]] президент Абд-Раббу Мансур Һадиҙың отставкаға китеүен ҡарау һәм был турала тауыш биреүҙе ойоштороу өсөн ашығыс йыйылыш үткәрергә саҡыра, әммә ултырыш үткәрелмәй<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-01-22|url-status=live}}</ref>. Йәмән хөкүмәте ағзалары ла ил президентына отставкаға китеү тураһында ғариза бирә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-01-26|url-status=live}}</ref> . Февралдә хуситтар илдең сәйәси партияларына ультиматум сығара: әгәр өс көн эсендә хөкүмәт булдырылмаһа, баш күтәреүселәр үҙҙәре был мәсьәләне хәл итәсәк. 5 февралдә хуситтарҙың яңы «конституцион декларация» ҡабул итеүе һәм Йәмәндәге күпселек сәйәси көстәрҙең ил менән бер йыл идара итәсәк биш кешенән торасаҡ президент советы төҙөргә ризалығы, уны Көньяҡ Йәмәндең элекке президенты Али Насер Мөхәммәт етәкләйәсәге билдәле була. Һөйләшеүҙәрҙә туғыҙ партия һәм төркөм, шул иҫәптән Социалистик партия һәм көньяҡ сепаратист «Хираҡ» хәрәкәте ҡатнаша. «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%85" rel="mw:ExtLink" title="Ислах" class="cx-link" data-linkid="236">Әл-Ислах</a>» партияһы килешеүгә ҡушылыу мөмкинлеген ҡарай. Бынан тыш, ҡолатылған президент Хади менән консультациялар дауам итә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-03-18|url-status=live}}</ref>. Конституция декларацияһына ярашлы, унда бөтә Йәмән провинцияларынан 551 кеше ҡатнашҡан күсеш советы төҙөләсәк, улар [[Президентский совет Йемена|президент советы]] составын һайлаясаҡ. Бынан тыш, хуситтар илдең Вәкилдәр палатаһын тарҡатыу һәм технократтар хөкүмәтен төҙөү тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-02-07|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-02-07|url-status=live}}</ref><ref name="takeover">{{Cite news|url=http://www.columbian.com/news/2015/feb/06/yemen-shiite-rebels-takeover-country/|title=Yemen's Shiite rebels announce takeover of country|date=2015-02-06|accessdate=2015-02-06|first=Ahmed|last=al-Haj|archivedate=2018-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724154358/http://www.columbian.com/news/2015/feb/06/yemen-shiite-rebels-takeover-country/}}</ref>. Мөхәммәт Ғәли әл-Хуси етәкселегендәге Революцион комитет ваҡытлыса хөкүмәт тип иғлан ителә<ref name="takeover" />. == Баҫып алыуға ҡаршы тороу == == Экс-президент Салехты үлтереү == 2017 йылдың 4 декабрендә «Ансар Аллаһ» ополчениеһы контроле аҫтындағы Эске эштәр министрлығы көстәре Али Абдалла Салехты үлтерә<ref>{{Cite web|access-date=2017-12-06|accessdate=2017-12-07|url-status=live}}</ref>. Шулай уҡ Юғары милли совет (ВНК) партияһының генераль секретары [[Ариф Аль-Зука|Ариф әл-Зука]] ла үлтерелә, элекке президенттың улы Хәлит әсирлеккә эләгә<ref>{{Cite web|access-date=2017-12-06|accessdate=2017-12-05|url-status=live}}</ref> . == Киң мәғлүмәт саралары == Хуситтар «[[:ru:Эль-Масира|Эль-Масира]]» тип аталған телеканал булдырған. Күрһәтеү [[:ru:Нилсат|Нилсат]] спутнигы аша: Йышлығы 11641 SR — 27500 — FEC 5/6 һәм спутника [[:ru:Экспресс АМ44 имени А. С. Попова|А. С. Попов исемендәге Экспресс АМ44]] спутнигы аша: Йышлығы 11150 SR — 4300 — FEC 3/4 алып барыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хуситтарҙың Израиль һәм ХАМАС араһындағы һуғышта ҡатнашыуы * [[Ғәрәп яҙы]] == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{Комментарийҙар}} === Сығанаҡтар === {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] Йемен в переходный период. На пути к миру или распаду? — Саарбрюккен, 2014. — {{ISBN|978-3-659-28300-0}}. == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=https://www.counterextremism.com/threat/houthis|title=Houthis|lang=en|website={{iw|Counter Extremism Project}}|access-date=2024-04-01}} * {{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/article/who-are-yemens-houthis|title=Who are Yemen's Houthis?|lang=en|website=Wilson Center|access-date=2024-04-01}} * {{Cite web|url=https://ict.org.il/the-threat-to-maritime-security-in-the-red-sea/|title=The Threat to Maritime Security in the Red Sea|lang=en|first=Atiyas-Lvovsky|last=Lorena|website=[[Институт международной политики по борьбе с терроризмом|ICT]]|date=2023-12-04|access-date=2024-04-01}} {{ВС}} [[Категория:Шиғый хәрби ойошмалары]] [[Категория:Йәмән сәйәсәте]] [[Категория:Антиимпериализм]] [[Категория:Хуситтар| ]] [[Категория:Антиамериканизм]] [[Категория:Бер партиялы системалар партиялары]] [[Категория:Антисионист ойошмалар]] [[Категория:Ғәрәп донъяһында антисемитизм]] [[Категория:Ҡаршылыҡ үҙәге]] suqm2p7m1dkpit8wai1wzst6x8okzih 0 200422 1306072 1300356 2026-09-25T03:16:23Z Zumalabe 9169 /* Балалары */ 1306072 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Изабе́лла I Касти́льская''', шулай уҡ '''Изабелла Католи́чка''' ({{lang-es|Isabel I la Católica}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Королевство Кастилия и Леон|Кастилия һәм Леон]] королеваһы. [[Фердинанд II (король Арагона)|Фердинанд II Арагонский]]ҙың [[Список королев Арагона|ҡатыны]], уларҙың [[Католические короли|династия никахы]] [[Испания]]ны бер дәүләткә берләштереү нигеҙе була<ref>[https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии]</ref>. == Биографияһы == [[Файл:MCTGR os 03 Retrato Isabel Catolica 828 gr-2.jpg|мини|слева|Изабелла тәхеткә ултырған йылда]] [[Файл:Isabelle catile crown.jpg|мини|слева|Изабелла Кастильская тажы Гранадалағы Король капеллаһында]] === Сығышы һәм тәхет вариҫы булыу мәсьәләһе === [[Кастилия]] короле [[Хуан II (король Кастилии)|Хуан II]]-нең икенсе никахынан тыуған ҡыҙы. [[1454 йыл]]да атаһы үлгәндән һуң, Изабелланың өлкән ағаһы — [[Энрике IV]] Кастилия короле була. Нәҫел ҡалдыра алмауы арҡаһында был хакимға «Көсһөҙ» ҡушаматы тағыла. Король икенсе тапҡыр [[Жуана Португальская]]ға, [[Афонсу V|Афонс V Африканецты]]ң һеңлеһенә, өйләнә. Таралған хәбәрҙәргә ҡарағанда, беренсе туй төнөнән һуң ғиффәтле булып ҡалғандан һуң, [[Бельтран де ла Куэва]]ны тиҙҙән үҙенең һөйәркәһе итеп тәғәйенләй. Уның ҡыҙы, Хуана бөтәһе тарафынан уйнаш (адюльтер) емеше итеп ҡабул ителә һәм атаһы тип фаразланған кеше хөрмәтенә «''Бельтранеха''» ҡушаматы ала. Икенсе ҡатыны менән король шулай уҡ айырылыша. Был факторҙар Король Энрикеның көсһөҙлөгө, королева Жуананың хыянат итеүе һәм уның ҡыҙы Хуананың сығышы шик тыуҙырыуы тәхетте мираҫҡа ҡалдырыу мәсьәләһен көнүҙәк итә. Юғары ҡатлам король Энрикены үҙенең ҡустыһы [[Альфонсо (принц Астурийский)|Альфонсо ''(XII) Көндәш''те]] вариҫы тип атарға мәжбүр итә (Изабелла урта бала була). Король башта Альфонсо уның ҡыҙы Хуана Бельтранехаға өйләнер тип фаразлай, әммә бер аҙҙан фекерен үҙгәртә. Кортестар, Альфонсоны контролдә тотоп, уны Авилда король тип иғлан итеп, Король Энрике менән көрәшкә инә (Ольмедо янындағы алыш (1467)). Бөтә Кастилия дошманлашҡан ике лагерға бүленә: Төньяҡ провинциялар Энрике яҡлы, көньяҡ провинциялар — Альфонсо яҡлы була. Бер йылдан Һуң 14 йәшендә Альфонсо вафат була, һәм баш күтәреүсе дворяндарҙың өмөттәре Изабеллаға йүнәлтелә. Әммә, ағаһына тоғро ҡалып, уларҙың флиртын кире ҡаға, һәм ул 1468 йылда [[Гисандо Үгеҙҙәренең Килешеүе]]нә ҡул ҡуя, уның буйынса тәхет вариҫы ([[Принц Астурийский|Астурия принцессаһы]]) тип Изабелла таныла, өҫтәүенә король уны теләмәгән никахҡа мәжбүр итмәҫкә яуаплыҡ ала, ә ул ағаһының ризалығынан тыш кейәүгә сыҡмаҫҡа вәғәҙә итә. Шулай итеп, короллектә тотороҡлолоҡ урынлаштырыу һәм яңы граждандар һуғышына юл ҡуймау өсөн, король үҙенең рәсми ҡыҙы Хуана ''Бельтранеха''ны иғтибарға алмай. Энрике IV һеңлеһе Изабелланы кейәүгә бирергә тырыша, уға бер нисә кандидат тәҡдим итә, әммә ул уның варианттарын кире ҡаға һәм [[Фердинанд II Арагонский|Фердинандҡа, Арагонский принцына]] йәшерен кейәүгә сыға. === Фердинанд Арагонский менән никахы === [[Файл:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|мини|Изабелла и её муж Фердинанд после свадьбы]] Туй инициативаһы Толед архиепискобы [[Каррильо де Акунья, Альфонсо|Альфонсо Каррильо де Акуньянан]] килә. 17 йәшлек Фердинанд менән 1469 йылдың 19 октябрендә, фаразлауҙар буйынса, [[Вальядолид]]та никахлашалар (Сеговия Алькасарында төҙөлгәнлеге тураһында ла фараз бар). Никах йәшерен була, Король Энрике уға рөхсәт бирмәй. Кейәүҙең оҙатыу йөрөүсе кешеләре Кастилияға сауҙагәр кейемендә килә. Бынан тыш, кейәү менән кәләш өс туған булғанлыҡтан, папа рөхсәте талап ителә. Кәрәкле уйҙырма документ эшләйҙәр, ә рөхсәт һуңыраҡ алынған. Арагон тәхетенең вариҫы Фердинанд никах килешеүе буйынса Кастилияла йәшәргә, ил закондарын үтәргә һәм Изабелланың ризалығынан тыш бер нәмә лә эшләмәҫкә, шулай итеп, буласаҡ королеваның принц-консорты булырға ризалыҡ бирә. Был хаҡта белеп ҡалғас, Энрике һеңлеһен килешеүҙе боҙған һәм шуның арҡаһында тәхеттән мәхрүм ителгән тип иғлан итә, {{Нп3|Церемония Валь де Лосоя|Валь де Лосой церемонияһында|es|Ceremonia de la Val de Lozoya}} Хуананы вариҫы тип иғлан итә. Һуңынан Энрике һеңлеһе менән татыулашһа ла һәм уның Фернандо менән союзын таныһа ла, Энрике үлгәндән һуң тәхеткә мираҫлыҡ бәхәсле була. Изабелла 1474 йылдың 13 декабрендә үҙен [[Сеговия]]ла королева тип иғлан итә, Хуана яҡлылар уның хоҡуҡтарын яҡлап күтәрелә. Шулай итеп, үҙ-ара низағ башлана. Был бәхәскә Португалия короле [[Афонсу V]], Хуана ''Бельтранеха''ның ағаһы, ҡыҫыла. Кастилияға дәғүәләрен нигеҙләү һәм законлы королева булараҡ тәхеттә тергеҙеү маҡсатында, 1475 йылда өсөн Хуанаға өйләнә. Әммә, яҡын туған булыуҙары арҡаһында, Рим папаһы [[Сикст IV (папа римский)|Сикст IV]] был никахты юҡҡа сығара. === Кастилия һәм Арагондың династик унияһы === [[Файл:Gallegocatholicmonarchs.jpg|мини|Ф. Гальего, «Мадонна Католических монархов» изображает Фердинанда и Изабеллу с детьми, предстоящими перед Богоматерью]] Изабелла королева итеп иғлан ителгән ваҡытта Фердинанд Арагонда була һәм ул, король түгел, ә королеваның законлы ире тип кенә иғлан ителә. Был уны ныҡ рәнйетә һәм никахтарын ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Сеговия Килешеүенә ҡул ҡуйыу менән, ир менән ҡатын араһында Кастилия короллегендә власть вәкәләттәре мәсьәләһе яйға һалына һәм Фердинанд, киң власть вәкәләттәре алып, ҡатынының хакимдаш-короле була. Кортестар шул уҡ ваҡытта Изабелла дәүләт менән идара итергә тейеш, Фердинанд унда уның ышаныслы вәкиле булараҡ ҡына ҡатнаша ала, вазифаға тәғәйенләү һәм суд хөкөмдәрен сығарыу тураһында акттар ирле-ҡатынлы икеһе исеменән башҡарылырға, уисемдәре тәңкәләргә һуғылырға тейеш, әммә Кастилия менән Леондың ҡаҙнаһы һәм ғәскәре Изабелланың ҡарамағында булырға тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, ике короллек тә автономияһын — уларҙың власть институттары, шулай уҡ башҡа социаль һәм иҡтисади структуралар тулыһынса айырым булыуын һаҡлап ҡала. Кастилияла һәм Арагонда хатта айырым телдә һөйләшәләр. === Португалия менән көрәше === Иң элек улар тәхетте мираҫ итеп алыу өсөн дауам иткән гражданлыҡ ыҙғыш-талаштарын баҫтыра, был хәл, үҙенең туғаны һәм шул уҡ ваҡытта ҡатыны Хуана Бельтранеханың хоҡуҡтарын яҡлап, Кастилияға Португалия короле Афонсу V-нең баҫып инеүе менән ҡатмарлаша. Был көрәш 1479 йылдың октябренә тиклем дауам итә. Папа [[Сикст IV|Сикста IVне]]ң Афонсу менән Хуананың никахына биргән рөхсәтен юҡҡа сығарған хаты Кастилия тәхетенә дәғүәселәрҙе тулыһынса ҡаҡшата. Өҫтәүенә, Кастилияла алға барыу ынтылыштарының һөҙөмтәһеҙлеген күреп һәм ике тапҡыр (1476 һәм 1479 йылдарҙа) Изабеллаға тоғро Кастилия ғәскәрҙәре тарафынан кире ҡағылғас, Афонсу V [[Алкасовашский договор|солох төҙөргә]] һәм Кастилия тәхетенә дәғүәләренән баш тартырға ҡарар итә. === Хакимлығы === Ваҡиғаларға бай 30 йыллыҡ батшалыҡ итеү осоронда Изабелла Кастилиялағы король власын бығаса булмаған бейеклеккә күтәрә. [[Эрмандада]] индереү менән, Кастилия грандтарының башбаштаҡлығы һәм ҡалаларҙың бойондороҡһоҙлоғо ныҡ сикләнә; кортестар үҙаллылығын юғалта бара һәм король абсолютизмына буйһона. Изабелла ирен бөйөк магистр итеп ҡуйғандан һуң, Кастилияның 3 дини-рыцарь ордены ла (сантиаг, калатрав һәм алькантар) шундай уҡ яҙмыш кисерә. Дини эштәрҙә Изабелла кастилия сиркәүенең рим курияһына бәйлелеген сикләргә һәм уны король абруйына тағы ла нығыраҡ буйһондорорға тырыша. === 1492 йыл === [[1492 йыл]] [[Annus mirabilis|Изабелла хакимлығы өсөн эпохаль]] була, уға бер нисә ҙур ваҡиға<ref>П.Вилар. История Испании, М., 2006, с.43</ref>: [[Реконкиста]]ның тамамланыуын билдәләгән Гранаданы алыу, [[Колумб, Христофор|Колумбты]] ҡурсалау һәм [[Открытие Америки|Американы асыу]], шулай уҡ [[Изгнание евреев из Испании (1492)|йәһүдтәрҙе һәм маврҙарҙы Испаниянан ҡыуыу]] берләшә. === Мәсих булмағандарҙы ҡыуыу һәм испан инквизицияһы === Фердинанд һәм Изабелла Бөтә маврҙарҙы һәм йәһүдтәрҙе Испаниянан ҡыуырға бойора<ref>{{cite web |url=http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |title=アーカイブされたコピー |access-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416082647/http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |archive-date=2010-04-16 }} Альгамбрский декрет</ref>. Католицизмға күсеү һөргөндән ҡотолоу мөмкинлеген бирә, әммә 1480 һәм 1492 йылдар араһында динде алмаштырған йөҙҙәрсә кеше (''маррандар'' һәм ''морисктар'') элекке (крипто-иудаизм) дин йолаларын йәшерен үтәүҙә ғәйепләнә һәм ҡулға алына, төрмәгә ябыла, язалауҙарға дусар ителә һәм күп осраҡта Кастилияла ла, Арагонда ла утта яндырыла. 1492 йылда Фердинанд һәм Изабелла сит диндән булғандар өсөн ябыҡ кварталдар булдырырға бойора, һуңынан улар «гетто» исемен ала<ref>[http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php Часть четвертая. ГЕТТО]</ref>. Ул ваҡытта ғәҙәти булған был сегрегация йәһүдтәргә һәм мосолмандарға һалымдарҙы һәм социаль сикләүҙәрҙе арттырыу юлы менән баҫымды көсәйтеүгә булышлыҡ итә. Һөҙөмтәлә 1492 йылда [[Альгамбрский декрет|Альгамбр декреты]] буйынса испан йәһүдтәре королдәрҙән католик диненә күсеү йәки Испаниянан китеү өсөн дүрт ай кисектереү ала. Ун мең йәһүд Испаниянан Португалияға, Төньяҡ Африкаға, Италияға һәм [[Ғосман империяһы]]на эмиграциялана. Һуңыраҡ, 1492 йылда, Фердинанд Кастилия һәм Арагонды ташлап киткән йәһүдтәргә хат яҙа, мәсих булып киткән осраҡта ғына, уларҙы Испанияға ҡайтырға саҡыра. === Яңы ерҙәр асыу === [[Файл:CristobalColon.jpg|мини|слева|[[Христофор Колумб]]]] [[Католик королдәр]] [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] экспедицияһын ебәрә, ул европалылар өсөн [[Новый Свет (Америка)|Яңы Донъя]] аса. Колумбтың беренсе экспедицияһы 1492 йылдың 12 октябрендә [[Багам Утрауҙары]]на төшөү менән билдәләнә. Ул [[Гуанахани]] утрауына төшә һәм уны Сан-Сальвадор тип атай. Артабан (уны Хуана тип атап) [[Куба]]ға табан йөҙөүен дауам итә һәм Гаити утрауын аса, уға Эспаньола исемен бирә. Икенсе сәйәхәте 1493 йылда башлана, был юлы ул Кариб архипелагының бер нисә утрауын, шул иҫәптән [[Пуэрто-Рико]]ны аса. Хәҙер уның төп маҡсаты асылған ерҙәрҙе колонизациялау була, бының өсөн ул үҙе менән 1500-гә яҡын кешене ала. Колумб, Тринидад һәм хәҙерге Венесуэла яр буйҙарын асып, үҙенең һуңғы экспедицияһынан 1498 йылда ҡайта. Был асыштар һәм Америка континентында колонизация һәм яулап алыуҙар бер нисә тиҫтә йылдан Һуң ғына Испанияға ҙур байлыҡ килтерә һәм Испанияны Европаның иң ҡеүәтле дәүләте итеүгә ҙур өлөш индерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Изабелла Колумбтың урындағы халыҡты ҡоллоҡҡа төшөрөү алымдарын уртаҡлашмай һәм яңы асылған ерҙәргә Канар утрауҙарында ҡулланылған подданныйлыҡ практикаһын таратырға теләй. === Үлеме === [[Файл:Catholic Monarchs-Coffins.jpg|мини|Гранада соборында Кастилия королеваһы Изабелла I һәм Арагон короле Фердинанд II кәшәнәләре]] Ғүмеренең һуңғы йылдарында Изабелла легендар героинянан меланхолик бикле ултырыусыға (затворница) әйләнә. Ул әкренәйә һәм моңһоулана. Берҙән-бер улы [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан, Астурийский принцы]] йәш кенә көйө биҙгәктән вафат була, уның балалары ла булмай. Дүрт ҡыҙының өлкәне вафат була, кесеһе алыҫ Англияла, өсөнсөһө — Португалияла, дүртенсеһе, иң матур һәм рухлы Хуанаға яҙмыш ғәҙел булмай, ул аҡылдан яҙған. Изабелла 1504 йылда вафат була, бөтә биләмәләрен ул ваҡытта уҡ тотороҡһоҙлоғо менән шикләндергән ҡыҙы Хуанаға мираҫ итеп ҡалдыра. Бының өсөөн васыятта махсус шарттар алдан һөйләшеп ҡуйыла. Гранадала [[Королевская капелла (Гранада)|Королева капеллаһына]] ерләнгән. == Изабелланың холҡо һәм ҡиәфәте == [[Файл:IsabellaofCastile03.jpg|мини|Билдәһеҙ рәссам яҙған портреты, 1490 й. тирәһе]] Изабелла аҡыллылығы, энергияһы, ҡаҡшамаҫ характеры менән билдәле була, ныҡышмалылығы, алланан ҡурҡыуы һәм үҙ-үҙенә ышанғанлығы менән айырылып тора. Ул ваҡытын походтарҙа үткәрә, унда, ат өҫтөндә ултырып, үҙе йыш ҡына отрядтар менән командалыҡ итә, йә секретарҙары менән бергә кабинетта дәүләт ҡағыҙҙарын уҡыу һәм төҙөү менән шөғөлләнә. Королеваның тышҡы ҡиәфәтендә [[Трастамара]] династияһына хас йәшел-зәңгәр күҙҙәре айырыуса айырылып тора. Йөҙөнөң төҫө нескә, сәстәре алтын төҫтә, буйы — уртаса, ә кәүҙә төҙөлөшө бик күркәм булмай. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡиәфәтендә тыумыштан килгән дәрәжәлелек һәм абруйлы бәҫлелек булыуын билдәләйҙәр. Бала сағын һарайҙан алыҫ үткәргәнлектән һәм уны вариҫ итеп ҡарамағанлыҡтан, ул бик белемле булмай. Уны уҡырға, яҙырға һәм яҡшы манераларға өйрәтәләр. Сигеү уның яратҡан шөғөлө һәм дәүләт эштәренән ял итеү ысулы була. Белем алыуындағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өҫтөндә үҙенә күп эшләргә тура килә. == Балалары == # [[Изабелла Астурийская]] (2 октябрь 1470 — 24 август 1498) — тәүге никахы инфант [[Афонсу Португальский]] менән, икенсе никахы артабанғы тәхет вариҫы, атаһы яғынан туған ағаһы [[Мануэл I|Мануэль I Португальский]] менән. # Улы (31 июнь 1475). # [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан Астурийский]] (30 июнь 1478 — 4 октябрь 1497) — [[Маргарита Австрийская (1480-1530)|Маргарита Австрийская]]ға өйләнгән. # [[Хуана I Безумная|Хуана I Кастильская]] (6 ноябрь 1479 — 12 июнь 1555) — Кастилия королеваһы, ире [[Филипп I (король Кастилии)|Матур Филипп]], (Маргарита Австрийскаяның энеһе, был никахтар ике яҡлы була). # [[Мария Арагонская (Португалия королеваһы)|Мария Арагонская]] (29 июнь 1482 — 7 март 1517) — апаһы Изабелла үлгәндән һуң, [[Мануэл I|Мануэль I Португальскийҙың]] ҡатыны. # Үле тыуған бала (29 июнь 1482) — Марияның игеҙәк һыңары. Баланың енесе буйынса берҙәм фекер юҡ. # [[Екатерина Арагонская]] (16 декабрь 1485 — 7 ғинуар 1536) — [[Артур, принц Уэльский|Артур]]ҙың, [[принц Уэльский]]ҙың ҡатыны, һуңынан уның туғаны — [[Генрих VIII|Генрих VIII Тюдор]]ҙың ҡатыны. <gallery class="center"> Файл:Infanta Isabel de Trastámara.jpg|[[Изабелла Астурийская|Изабелла]] Файл:Joan d'Aragó i de Castella.jpg|[[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан]] Файл:Johanna I van Castilië.JPG|[[Хуана Безумная|Диуана Хуана]] Файл:D. Maria de Aragão (pormenor, vitral da Capela-mor da Igreja de Santa Maria da Vitória) - 1510-1513.png|Португалия королеваһы [[Мария Арагонская (королева Португалии)|Мария]] Файл:Catalina de Aragón, por un artista anónimo.jpg|[[Екатерина Арагонская|Екатерина]] </gallery> <!--Историки игры в [[шахматы]] отмечают, что в XV веке произошло изменение правил игры: фигура «[[ферзь]]» была переименована в «королеву» и получила значительную игровую силу. Есть версия, что это не случайное совпадение, а косвенное свидетельство той власти и того политического влияния, которыми обладала королева Изабелла.{{fact}}--> == Генеалогияһы == {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line}} == Хәтер == * 1994 йылда Изабелла I хөрмәтенә Венера планетаһының ҙурлығы буйынса икенсе кратеры [[Изабелла (кратер)|Изабелла]] тип атала == Мәҙәниәттә образы == === Әҙәбиәттә === * пьеса [[Лопе де Вега]] «[[Фуэнте Овехуна]]» * роман Г. Хаггарда «Прекрасная Маргарет» * роман Лоренса Шуновера «Крест королевы» * роман К. У. Гортнера «Клятва королевы», и связанный с ним роман «Последняя королева» * роман [[Абель Поссе|Абеля Поссе]] «Райские псы» * роман [[Фенимор Купер|Фенимора Купера]] «[[Мерседес из Кастилии|Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай]]» * романы Виктории Холт «Королева Кастильская» и «Испания для королей» === Кинола === * {{нп3|Христофор Колумб (фильм, 1949)|«Христофор Колумб»|en|Christopher Columbus (1949 film)}} (Великобритания, 1949). В роли Изабеллы Кастильской — [[Флоренс Элдридж]]. * «Христофор Колумб» (Италия, США, Франция, Германия. 1985). Роль исполняет [[Данауэй, Фэй|Фэй Дануэй]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/character/ch0521316/|title=Reina Isabel I de Castilla (Character)|publisher=IMDb|access-date=2017-02-24|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225065330/http://www.imdb.com/character/ch0521316/|url-status=dead}}</ref>. * «[[Réquiem por Granada|Реквием по Гранаде]]» (Испания, Италия. 1990). Сериал. Роль исполняет [[Марита Маршалл.|Марита Маршалл]]<ref name=":0" />[[Марита Маршалл.|.]] * «[[1492: Завоевание рая]]» (США, Франция, Испания, 1992). В роли Изабеллы Кастильской — [[Уивер, Сигурни|Сигурни Уивер]]<ref name=":0" />. * «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки]]» (Великобритания, США, Испания, 1992). В роли Изабеллы — [[Уорд, Рэйчел|Рэйчел Уорд]]. * «[[Безумие любви (фильм)|Безумие любви]]» (Испания. 2001). Роль исполняет [[Суси Санчес]]<ref name=":0" />. * «[[Фонтан (фильм, 2006)|Фонтан]]» (США. 2006). Роль исполняет [[Вайс, Рэйчел|Рэйчел Вайс]]<ref name=":0" />. * «[[Изабелла (телесериал)|Исабель]]» (Испания. 2011—2014) Сериал, в русском прокате назван «[[Изабелла (телесериал)|Изабелла]]». В роли Изабеллы Кастильской — [[Дженнер, Мишель|Мишель Дженнер]]<ref name=":0" />. * [[Великолепный век|«Великолепный век» (Турция. 2011—2014)]] В роли принцессы Изабеллы (прообразом которой стала Изабелла Кастильская) — [[Мелике Ипек Ялова]]<ref name=":0" />. === Телевидение === * [[Испанская принцесса]] (Америка, 2019) В роли Изабеллы Кастильской — Алисия Боррачеро * [[Белая принцесса (телесериал)]]: в роли Изабеллы — Росси де Пальма === Компьютер уйындарында === * Изабелла I является лидером Испании в дополнении к [[Пошаговая стратегия|пошаговой стратегии]] ''[[Sid Meier’s Civilization V: Gods & Kings]]''<ref>{{Cite web|url=http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|title=Civilization V Civilopedia Online: Civilizations and Leaders|publisher=civilopedia.serenity.pw|access-date=2020-04-30|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502151143/http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|url-status=live}}</ref>''.'' * Является лидером Испании в игре ''[[Age of Empires III]]''. * Является лидером Кастилии в игре [[Europa Universalis IV]]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Исабелино]] — королева хөрмәтенә аталған архитектура стиле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Изабелла Кастильская}} == Һылтанмалар == * [https://www.reinacatolica.org Портал, посвящённый Изабелле]{{ref|es}} * [https://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/isabeli_02.shtml Коллекция изображений на Cervantesvirtual.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114155941/http://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/isabeli_02.shtml |date=2010-01-14 }} * [https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии] * [https://yandex.ru/video/preview/11678218691487965542 Изабелла Кастильская Королева-Инквизитор. Документальный фильм] * [http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php Часть четвертая. ГЕТТО] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Короли Астурии, Леона, Кастилии и Галисии}} [[Категория:Леон хакимдары]] [[Категория:Кастилияның хакимлыҡ итеүсе королевалары]] [[Категория:Арагон королевалары]] [[Категория:Неаполь монархтарының ҡатындары]] [[Категория:Трастамара]] [[Категория:Алтын роза менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Барселона графинялары]] [[Категория:Кастилия инфанталары (женщины)]] [[Категория:Жирон принцессалары]] [[Категория:Монблан герцогинялары]] [[Категория:Сервера графинялары]] [[Категория:Астурия принцессалары]] q8xxpuno33tq2sazzbz8unyiu20chtp 0 200875 1306052 1297011 2026-09-24T19:34:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306052 wikitext text/x-wiki {{Плоскогорье |Название = Укок |Национальное название = |Изображение = Ukok Plateau 2.jpg |Подпись = [[Калгуты]] йылғаһы үҙәне, [[Табын-Богдо-Ула (тау)|Табын-Богдо-Ула]]ға күренеш, Укок яҫы таулығы |Координаты = 49.3078/87.5947 |CoordScale = 300000 |Горная система = |Хребет или массив = |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Последнее извержение = |Высота = |Источник высоты = |Относительная высота = |Первое восхождение = |Страна = Рәсәй |Регион = Алтай Республикаһы |Вставка = {{ЮНЕСКО |Официальное название = Golden Mountains of Altai |Название = [[Алтайҙың алтын тауҙары]] |Тип = Тәбиғи |Критерии = x |ID = 768 |Регион = Азия һәм Океания |Включение = 1998 |Расширения = |В опасности = }} }} '''Уко́к''' — Алтай Республикаһының иң көньяғындағы яҫытаулыҡ, [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Монголия]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең дәүләт сиктәре тоташҡан ерендә. Дөйөм алғанда, Укок [[реликттар|реликт]] булып тора, абсолют бейеклеге 2200—2500 метр. Тауҙарҙың иң бейеге — [[Куйтэн-Уул]] тауы (элек Найрамдал тип аталған) 4374 метрға етә. Куйтэн-Уул тауы [[Алтай тауҙары]]ның бейеклеге буйынса икенсе түбәһе булып тора ([[Белуха (тау)|Белуханан]] һуң). Яҫы таулыҡтың көньяҡ сиге Сайлюгем (көнбайыш сиге), Таван-Богдо-Ула, Көньяҡ Алтай һырттарының һыу айырғыс һыҙаттары буйлап үтә. Укок төньяҡта Көньяҡ Чуй һыртының көньяҡ итәгендә, [[Жасатер]] йылғаһының тамағы буйлап Күкһыу йылғаһы үҙәненең тамағы өлөшөнә тиклем. Яҫы таулыҡтың көньяҡ өлөшөндә Укок тәбиғәт паркы урынлашҡан, унда тундра далалары участкалары һаҡланған<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3890305/|Ecological Structure of Recent and Last Glacial Mammalian Faunas in Northern Eurasia: The Case of Altai-Sayan Refugium] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Файл:Ukok plateau satellite image LandSat-7.jpg|290px|мини|Укок яҫы таулығы. 2006 йылдың 23 июлендә [[LandSat-7]] спутнигынан алынған һүрәт]] == Этимологияһы == Исеме [[төрки телдәр|төрки теле]]ндәге ''укек'' — массив тау йәки яҫы түбәле ҙур ҡалҡыулыҡ; яҫы тау һүҙенән килеп сыҡҡан. [[Алтай тауҙары|Алтай]]ҙы өйрәнеүсе билдәле ботаник [[Сапожников, Василий Васильевич|В. В. Сапожников]] Алтай Укегын былай тип һүрәтләй: «Ҡарлы Укека тауы көнсығыш осонда өҫтәл кеүек яҫы, горизонталь киҫелгән түбә менән башлана, унан көнбайышҡа табан шулай уҡ бер нисә осло түбә һуҙыла»<ref>{{Книга|автор=[[Поспелов Евгений Михайлович]]|заглавие=Географические названия России: топонимический словарь|год=2008.|место=Москва|издательство=АСТ; Астрель|страницы=455|страниц=523|isbn=978-5-17-054966-5}}</ref>. Был фекер менән С. У. Оморҙаҡов та килешә, [[ҡырғыҙ теле]]ндә {{lang-ky2|ӱкӧк}} яҫы тауҙарҙы, йәғни яҫы тауҙарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла, тип күрһәтә<ref name=":1">{{Топонимический словарь Горного Алтая|324|Укок}}</ref>. [[Молчанова Ольга Тихоновна|О. Т. Молчанова]] үҙенең хеҙмәтендә [[монгол теле]]ндә ''ухэг'' һүҙмә-һүҙ оҙонса шкаф, йәшник; массив тау йәки яҫы түбәле ҙур ҡалҡыулыҡ тип телгә ала<ref name=":1" />. == Яҫы таулыҡты өйрәнеү тарихы == 1756 йылда Таулы Алтай [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] составына инә, ләкин Көньяҡ Алтай [[теленгиттар]]ының бер өлөшө оҙаҡ ваҡыт [[Цин империяһы]]нан һәм Рәсәйҙән бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. XVIII быуат аҙағындаРәсәй һәм Ҡытай властары был территорияларҙы нығытыу буйынса аҙымдар яһай. 1864 йылдың 25 сентябрендә был мәсьәлә [[Чугучак]] ҡалаһында хәл ителә Рәсәй һәм Ҡытай дәүләттәр араһындағы сиктәрҙе билдәләүсе Чугучак протоколына ҡул ҡуя. 1864 йыл аҙағында — 1865 йыл башында Чуя улыҫтары Рәсәй империяһы составына инә, һәм шул саҡтан Укок Рәсәйҙең бер өлөшө була тип иҫәпләп була<ref name=":0">{{cite web |url = http://www.fondaltai21.ru/assets/files/publication/Ukok_book.pdf |title = Рудой А. Н., Лысенкова З. Н., Рудский В. В., Шишин М. Ю. Укок (прошлое, настоящее, будущее). Барнаул, 2000 |access-date = 2011-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305005149/http://www.fondaltai21.ru/assets/files/publication/Ukok_book.pdf |archive-date = 2016-03-05 |url-status = dead }}</ref>. === Беренсе экспедициялар === Чуя улыҫы Рәсәй составына ингәндән һуң, Укок тураһында тәүге мәҡәләләр баҫыла башлай. 1860-сы йылдар аҙағында яҫы таулыҡҡа И. Ф. Бобков экспедицияһы килә. Был сәйәхәтсе үҙенең күҙәтеүҙәрендә Чингистай ауылынан Бухтарма йылғаһы буйлап Укок аша Акалаха йылғаһы үренә тиклем барыуын һүрәтләй. Был эштә [[тәбиғәт]]кә дөйөм характеристика һәм уны хужалыҡта ҡулланыу буйынса кәңәштәр бирелә. 1878 йылда М. В. Певцовтың экспедицияһы Укок аша үтә, ул Көньяҡ-Көнсығыш Ҡаҙағстандан Төньяҡ-Көнбайыш Монголияға һәм артабан Ҡытайға юллана. [[Певцов Михаил Васильевич|М. В. Певцов]] был урынды беренсе булып тулыһынса физик-географик тикшереү үткәрә. Ул шулай уҡ ҡар һыҙатының бейеклеген баһалай һәм Канас һәм Таван-Богдо-Ула тау төркөмөнөң өҫтөнлөклө түбәһенең абсолют бейеклеген билдәләргә тырыша. Экспедиция Укок яҫы таулығы территорияһында [[имеҙеүселәр]], [[ҡоштар]], [[балыҡтар]] һәм [[һөйрәлеүселәр]]ҙең зоологик коллекцияһын йыя. Йыйылған гербарийҙа 200-гә яҡын [[сәскә]] төрө иҫәпләнә, ә минералогия коллекцияһы 100 минерал һәм тау тоҡомдары өлгөһөнән тора<ref name=":0" />. 10 йылдан М. В. Певцов экспедицияһы маршруты менән [[Козлов Пётр Кузьмич|П. К. Козлов]] үтә. К. Козлов тәүгеләрҙән булып Укок яҫы таулығының көньяҡ сиктәрен географик яҡтан нигеҙләргә тырыша. Был экспедициялар тураһында бик ентекле отчеттар яһала, экспедициялар үҙҙәре бик ҡиммәткә төшә. Әммә был материалдар шунда уҡ киң билдәлелек ала алмай. XX быуат башында яҫы таулыҡ территорияһы топографик картаға ла төшөрөлмәгән була. 1900 йылда Рус география йәмғиәте баҫтырған топонимик картала Таван-Богдо-Ула массивы бөтөнләй булмай. Хәйер, ул ваҡытта Укокта башҡарылған бөтә эштәр ҙә юл ыңғай була һәм улар Монголияға йүнәлтелгән экспедициялар тарафынан башҡарылған. == Әҙәбиәт == * ''[[Сапожников Василий Васильевич|Сапожников В. В.]]'' По Алтаю. — М.: Географгиз, 1949. — 579 с. * ''Галахов В. П.'', ''Мухаметов Р. М.'' Ледники Алтая. — Новосибирск: Наука, 1999. — 136 с. * {{cite web |author = |url = http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 |title = ''Рудой А. Н., Кирьянова М. Р.'' Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69. |lang = ru |website = ice.tsu.ru |date = |access-date = 2019-12-23 |url-status = dead |archive-date = 2012-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120522110804/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 }} * ''Молодин В. И., Черемисин Д. В''. Древнейшие наскальные изображения плоскогорья Укок. — Новосибирск: Наука, 1999. — 160 с. * ''Полосьмак Н. В.'' Всадники Укока. Новосибирск, 2001. 336 с. * {{cite web |url = http://www.altaiinter.info/project/culture/Geography/Culture%20of%20Scyphian/Ukok/ukok01.htm |title = Укок — алтарь Евразии (историко-культурологический анализ). |archive-url = https://web.archive.org/web/20120508041913/http://www.altaiinter.info/project/culture/Geography/Culture%20of%20Scyphian/Ukok/ukok01.htm |archive-date = 2012-05-08 |url-status = dead }} (главы из монографии: Рудой А. Н., Лысенкова З. В., Рудский В. В., Шишин М. Ю. Укок (прошлое, настоящее, будущее): Монография. — Барнаул, изд-во Алт. гос. ун-та, 2000.- С. 35-59).<ref>Согласно примечанию первого автора этой книги, [[Рудой Алексей Николаевич|А. Н. Рудого]], северная граница плоскогорья в этой работе проведена по вине издателей неверно. Граница Укока проходит ещё севернее, по руслу реки [[Джасатор]] вниз по долине до устья р. [[Коксу (приток Аргута)|Коксу]]-Аргутская</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|author = |url = http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka |title = «Битва за Укок» |lang = ru |website = www.lenta.ru |date = |access-date = 2019-12-23 |url-status = live}} — [[Lenta.ru]] (03.02.2010) * {{cite web|author = |url = http://altai-photo.ru/photo/21 |title = Фотогалерея Укок — на Алтай Фото |lang = ru |website = altai-photo.ru |date = |access-date = 2019-12-23 |url-status = live}} * {{cite web|author = |url = http://saveukok.ru |title = Всероссийская Коалиция общественных и научных организаций «Сохраним Укок» |lang = ru |website = saveukok.ru |date = |access-date = 2019-12-23 |url-status = live}} * {{cite web|author = |url = http://daily-notes.ru/2012/09/poezdka_na_ukok_2012/ |title = Автопутешествие на плато Укок в фотографиях |lang = ru |website = daily-notes.ru |date = |access-date = 2019-12-23 |url-status = live}} {{Золотые горы Алтая}} {{Алтайские горы}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Ҡаҙағстан тауҙары]] [[Категория:Монголия тауҙары]] eohrjzkpl6tq3fg9a0m1teu9hpa1v7h 10 201554 1306054 2026-09-24T20:17:31Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: NE Lac Bab Louta Tazekka Nov25 A7CR 09270-4 HDR1.jpg 1306054 wikitext text/x-wiki NE Lac Bab Louta Tazekka Nov25 A7CR 09270-4 HDR1.jpg l0bkjfa42dhdktlaqaso34guy0n51od 0 201555 1306055 2026-09-24T20:37:51Z ~2026-51536-46 49006 773797947 1306055 wikitext text/x-wiki 773797947 k2wotskxexj3axgbk6fop0zhx5rt3av